Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	54.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish 26

Купить

MUNDARIJA
Kirish …………………………………………………………………………...… 2
ASOSIY QISM ………….….…..………………….….…..………………….…. 4
I BOB. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZISH
JINOYATINING OBYEKTIV BELGILARI TAHLILI ……………………….4
I.1Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining obyekti va
predmeti …………………………………………………………………………… 4
I.2 J inoyatning obyektiv tomoni: Qoidabuzarlik va ijtimoiy xavfli oqibat o'rtasidagi
sababiy bog‘lanish …………………………………………………………...……10
II BOB. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZISH
JINOYATINING SUBYEKTIV BELGILARI VA KVALIFIKATSIYA
QILISH MUAMMOLARI …………………………………………………...… 15
II.1Jinoyat subyekti (maxsus subyekt masalasi) va subyektiv tomondan aybning
shakli …………………………………………………………………………...… 15
II.2Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishni og‘irlashtiruvchi holatlar va
jazo tayinlashning o‘ziga xos jihatlari ……………………………………….……19
Takliflar ………………………………………………………………………….23
Xulosa …………………………………………………………………………….25
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati …………………………...…….27

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Hozirgi kunda ishlab chiqarish jarayonlarining jadal
rivojlanishi, sanoat tarmoqlarining kengayishi hamda yangi texnologiyalarning
amaliyotga tatbiq etilishi mehnat xavfsizligini ta’minlash masalasini dolzarb
ijtimoiy-huquqiy muammolardan biriga aylantirmoqda. Inson hayoti va sog‘lig‘i
davlat tomonidan muhofaza qilinadigan eng oliy qadriyat hisoblanadi. Shu sababli
mehnat faoliyatini amalga oshirish jarayonida xodimlarning xavfsiz mehnat
sharoitida ishlash huquqini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida har bir
shaxs xavfsiz va adolatli mehnat sharoitida ishlash huquqiga ega ekanligi
mustahkamlab qo‘yilgan.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi nafaqat ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, balki inson hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilishning
muhim vositasi hisoblanadi. Biroq amaliyotda texnika xavfsizligi, ishlab chiqarish
sanitariyasi va boshqa mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilinmasligi
natijasida turli baxtsiz hodisalar, ishlab chiqarish avariyalari, xodimlarning
jarohatlanishi va hatto vafot etishi bilan bog‘liq holatlar uchrab turadi. Ayniqsa,
qurilish, tog‘-kon, kimyo sanoati, energetika va transport sohalarida xavfsizlik
talablarining buzilishi jiddiy oqibatlarga olib kelmoqda.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish natijasida yuzaga keladigan
salbiy oqibatlar jamiyat va davlat manfaatlariga ham sezilarli zarar yetkazadi.
Chunki bunday qilmishlar natijasida inson hayoti va sog‘lig‘iga zarar yetkazilishi
bilan bir qatorda, korxonalarning iqtisodiy faoliyati izdan chiqadi, ishlab chiqarish
jarayonlari to‘xtaydi hamda katta miqdorda moddiy zarar kelib chiqadi. Shu bois
Jinoyat kodeksida mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun jinoiy
javobgarlik belgilangan bo‘lib, bu inson hayoti va sog‘lig‘ini jinoyat-huquqiy
himoya qilishning muhim vositalaridan biri hisoblanadi.
Mazkur mavzuning dolzarbligi yana shundaki, mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzish bilan bog‘liq jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish amaliyotida ayrim
murakkab masalalar mavjud.
2

Xususan, jinoyat subyektining maxsus subyekt sifatidagi maqomini aniqlash,
sababiy bog‘lanishni belgilash, ayb shaklini to‘g‘ri baholash hamda boshqa turdosh
jinoyatlardan farqlash masalalari sud-tergov amaliyotida muhim ahamiyat kasb
etadi. Shu sababli mazkur jinoyat tarkibini nazariy va amaliy jihatdan chuqur tahlil
qilish zarur hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
jinoyatining yuridik tabiatini, uning obyektiv va subyektiv belgilarini, jinoyat
tarkibi elementlarini hamda uni kvalifikatsiya qilishning o‘ziga xos xususiyatlarini
ilmiy jihatdan tahlil qilishdan iboratdir.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
– mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining obyekt va
predmetinitahlilqilish;
– jinoyatning obyektiv tomoni va sababiy bog‘lanish masalasini yoritish;
– mazkur jinoyatning subyekti va subyektiv tomonini tadqiq etish;
– og‘irlashtiruvchi holatlar hamda jazo tayinlashning o‘ziga xos jihatlarini
o‘rganish;
– sud-tergov amaliyotida uchraydigan muammolarni aniqlash va ularni huquqiy
jihatdan baholash.
Kurs ishining obyekti sifatida mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya
etilishi bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlar olinadi.
Kurs ishining predmeti esa O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlikni belgilovchi
normalari, ushbu sohadagi qonunchilik hujjatlari, sud amaliyoti va huquqshunos
olimlarning ilmiy qarashlaridan iboratdir.
Kurs ishining metodologik asosini dialektik usul, tizimli tahlil, qiyosiy-
huquqiy, mantiqiy-yuridik hamda ilmiy manbalarni o‘rganish usullari tashkil etadi.
Tadqiqot davomida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Jinoyat kodeksi,
Mehnat kodeksi, “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa
normativ-huquqiy hujjatlardan foydalanildi.
3

I BOB. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZISH
JINOYATINING OBYEKTIV BELGILARI TAHLILI.
I.1 Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining obyekti va
predmeti.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 42-moddasida: «Har kim
munosib mehnat qilish, kasb va faoliyat turini erkin tanlash, xavfsizlik va gigiyena
talablariga javob beradigan qulay mehnat sharoitlarida ishlash, mehnati uchun hech
qanday kamsitishlarsiz hamda mehnatga haq to lashning belgilangan eng kamʻ
miqdoridan kam bo lmagan tarzda adolatli haq olish, shuningdek ishsizlikdan
ʻ
qonunda belgilangan tartibda himoyalanish huquqiga ega.
Mehnatga haq to lashning eng kam miqdori insonning munosib turmush
ʻ
darajasini ta minlash zarurati hisobga olingan holda belgilanadi.
ʼ
Homiladorligi yoki bolasi borligi sababli ayollarni ishga qabul qilishni rad
etish, ishdan bo shatish va ularning ish haqini kamaytirish taqiqlanadi
ʻ 1
.» deb
mustahkamlab qo‘yilgan.
Mehnatni muhofaza qilish – mehnat faoliyati jarayonida ishchilarning hayoti
va sog’lig’ini saqlash tizimi. Bu tizimga huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy, tibbiy-
profilaktik, reabilitatsion va boshqa choralar kiradi 2
.
O zbekiston Respublikasida inson manfaatlari, uning hayoti va sog lig i oliy
ʻ ʻ ʻ
qadriyat sifatida e’tirof etiladi. Shu sababli mehnat jarayonida fuqarolarning
xavfsizligini ta’minlash davlat siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri
ʻ
hisoblanadi. Mehnatni muhofaza qilish bilan bog liq munosabatlar nafaqat mehnat
ʻ
qonunchiligi, balki jinoyat qonunchiligi bilan ham himoya qilinadi. Chunki ayrim
hollarda mehnat xavfsizligi qoidalariga rioya qilinmasligi inson hayoti va
sog lig iga jiddiy zarar yetkazadi hamda ijtimoiy xavfli oqibatlarni keltirib
ʻ ʻ
chiqaradi. Ana shunday holatlarda aybdor shaxslar jinoyat javobgarligiga tortiladi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023.
2
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent:
ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
4

Texnika xavfsizligi, sanoat sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza qilishning
boshqa qoidalarini shu qoidalarga rioya etilishi uchun mas ul bo lgan shaxsʼ ʻ
tomonidan buzilishi o rtacha og ir yoki og ir tan jarohati yetkazilishiga sabab
ʻ ʻ ʻ
bo lsa,bazaviy hisoblash miqdorining yigirma besh baravaridan ellik baravarigacha
ʻ
miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch
yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash
yoxud uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
O sha qilmish:
ʻ
a) odam o lishiga;
ʻ
b) boshqa og ir oqibatlar kelib chiqishiga sabab bo lsa,
ʻ ʻ
muayyan huquqdan mahrum qilib, ikki yildan besh yilgacha ozodlikni
cheklash yoxud besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi 3
.
O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 257-moddasida mehnatni
ʻ
muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik belgilangan bo lib,
ʻ
mazkur norma ishlab chiqarish jarayonida xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Mazkur moddaning mohiyati shundan iboratki, texnika xavfsizligi, sanoat
sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza qilishning boshqa qoidalarini buzish
natijasida inson sog lig iga o rtacha og ir yoki og ir tan jarohati yetkazilishi yoxud
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
odam o limiga sabab bo lish jinoyat deb topiladi. Bu norma orqali davlat mehnat
ʻ ʻ
munosabatlarida xavfsizlikni ta’minlashni kafolatlaydi.
O zbekiston Respublikasida har bir fuqaroning xavfsiz va gigiyena talablariga
ʻ
javob beradigan mehnat sharoitlarida ishlash huquqi mustahkamlab qo yilgan. Bu
ʻ
konstitutsiyaviy norma fuqarolarning mehnat qilish huquqini kafolatlash bilan bir
qatorda, ularning mehnat jarayonida hayoti va sog lig i himoya qilinishini ham
ʻ ʻ
nazarda tutadi. Shuningdek, “Mehnatni muhofaza qilish to g risida”gi Qonunda
ʻ ʻ
mehnatni muhofaza qilish tushunchasiga keng ta’rif berilgan bo lib, unga ko ra
ʻ ʻ
mehnatni muhofaza qilish xodimlarning xavfsizligi, sog lig i va ish qobiliyatini
ʻ ʻ
saqlashga qaratilgan ijtimoiy-iqtisodiy, tashkiliy, texnikaviy hamda sanitariya-
gigiyena tadbirlari tizimidan iboratdir.
3
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti, 2024.
5

Mazkur jinoyatning bevosita obyekti mehnat xavfsizligini ta’minlash bilan
bog liq ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi. Ya’ni korxona, tashkilot vaʻ
muassasalarda ishlovchi xodimlarning hayoti, sog lig i va xavfsiz mehnat
ʻ ʻ
sharoitlariga bo lgan huquqlari ushbu jinoyat orqali himoya qilinadi. Mehnatni
ʻ
muhofaza qilish qoidalarini buzish natijasida zarar ko radigan asosiy ijtimoiy
ʻ
munosabat — bu xodimlarning mehnat faoliyati davomida xavfsizligini
ta’minlashga oid munosabatlardir.
Huquqshunos olimlar jinoyat obyektini jinoyat sodir etilishi natijasida zarar
yetkaziladigan yoki zarar yetkazish xavfi tug diriladigan ijtimoiy munosabat
ʻ
sifatida talqin qiladilar. Shu ma’noda JK 257-moddasining obyekti ishlab chiqarish
jarayonidagi mehnat xavfsizligi tizimi bilan bog liq ijtimoiy munosabatlardir.
ʻ
Ushbu munosabatlarning buzilishi natijasida inson sog lig i, ba’zan esa hayoti xavf
ʻ ʻ
ostida qoladi.
Ushbu modda blanket dispozitsiyali bo‘lib, shaxsni jinoiy javobgarlikka
tortish uchun aybdor shaxs tomonidan mehnatni muhofaza qilish qoidalarining
qaysi bandi buzilganligini aniqlash zarur. Umuman olganda, qonun hujjatlari
tomonidan mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha majburiyatlar ish beruvchiga
yuklatiladi, u esa mehnatni muhofaza qilish chora-tadbirlaridan tashqari, unga
bo‘ysunadigan shaxslar sonidan aniq uchastkalarda shaxsiy mas’uliyatni
ta’minlashi shart. Shuning uchun bunda vazirlik, qo‘mita, idora, korxonalar
rahbarlarining texnika xavfsizligi, sanoat sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza
qilishning boshqa qoidalariga rioya etilishini ta’minlash bo‘yicha majburiyatlarni
aniq shaxslarga yuklatish to‘g’risida individual huquqiy hujjatlar, shuningdek,
ishlab chiqarishning ayrim sohalarida va ishlarning aniq uchastkalarida, shu
jumladan yuqoriroq xavfsizlik choralarini taqozo etadigan ayrim ishlar turlarini
bajarishda texnika xavfsizligi, sanoat sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza
qilishning boshqa qoidalariga rioya etilishini ta’minlash uchun shaxsiy mas’ul
bo‘lgan shaxslarning nomlarini va ro‘yxatlarini belgilaydigan lokal huquqiy
hujjatlar katta ahamiyatga ega. Jinoyatning obyektiv tomoni faol harakat, ya’ni
qasddan xavfsizlik qoidalarni buzish, shuningdek, shaxs ushbu qoidalarga rioya
6

qilish choralarini qo‘llamaganligi – harakatsizlikda ifodalanadi. Qonunda
ko‘rsatilgan badanga o‘rtacha og’ir yoki og’ir tan jarohati yetkazilishi
ko‘rinishidagi ijtimoiy xavfli oqibatlar ro‘y bergan vaqtdan mehnatni muhofaza
qilish qoidalarini buzish jinoyati tugallangan deb hisoblanadi. Mehnatni muhofaza
qilish qoidalarini buzish to‘g’risidagi har bir jinoyat ishini ko‘rishda ushbu
buzilishlar va yuzaga kelgan ijtimoiy xavfli oqibatlar o‘rtasida sababiy
bog’lanishni puxta va har tomonlama ko‘rib chiqishga alohida e’tibor qaratish
lozim, ushbu bog’lanish hukmda asoslantirilishi kerak 4
.
Mazkur jinoyatning qo shimcha obyekti sifatida inson hayoti va sog lig iʻ ʻ ʻ
namoyon bo ladi. Chunki mehnatni muhofaza qilish qoidalarining buzilishi
ʻ
ko pincha ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarga olib keladi. Bunday hodisalar
ʻ
esa o rtacha og ir tan jarohati, og ir tan jarohati yoki o lim bilan tugashi mumkin.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Demak, jinoyatning asosiy obyekti mehnat xavfsizligi bo lsa, qo shimcha obyekti
ʻ ʻ
insonning hayoti va sog lig i hisoblanadi.
ʻ ʻ
Jinoyatning predmeti masalasiga to xtaladigan bo lsak, JK 257-moddasi
ʻ ʻ
moddiy predmetga ega bo lmagan jinoyatlar turkumiga kiradi. Chunki bunda
ʻ
tajovuz qilinayotgan asosiy munosabat — bu xavfsiz mehnat sharoitlarini
ta’minlash bilan bog liq huquqiy tartibdir. Biroq ayrim hollarda texnika vositalari,
ʻ
ishlab chiqarish uskunalari, himoya vositalari yoki xavfli ishlab chiqarish
obyektlari ushbu jinoyatning sodir etilishida vosita sifatida qatnashadi.
Masalan, zavoddagi elektr uskunalaridan noto g ri foydalanish, himoya
ʻ ʻ
vositalarining mavjud emasligi yoki texnika xavfsizligi talablariga rioya
qilinmasligi ishlab chiqarishdagi portlash yoki jarohatlanishga sabab bo lishi
ʻ
mumkin. Bunday holatda jinoyatning bevosita predmeti sifatida ishlab chiqarish
texnikalari ko rinmasa-da, ular jinoyat sodir etilishining vositasi sifatida ahamiyat
ʻ
kasb etadi.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalari juda keng tushuncha bo lib, unga texnika
ʻ
xavfsizligi, ishlab chiqarish sanitariyasi, yong in xavfsizligi, elektr xavfsizligi,
ʻ
4
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent:
ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
7

sanoat gigiyenasi va boshqa mehnatni himoya qilish bilan bog liq talablar kiradi.ʻ
Jinoyat kodeksining 257-moddasi dispozitsiyasi blanket norma hisoblanadi. Ya’ni
jinoyatning mazmunini to liq tushunish uchun boshqa normativ-huquqiy
ʻ
hujjatlarga murojaat qilish zarur bo ladi. Bu haqda huquqshunos olimlar ham
ʻ
alohida ta’kidlab o tganlar.
ʻ
Blanket dispozitsiya deganda jinoyat tarkibini aniqlash uchun boshqa
normativ hujjatlarga murojaat qilish talab qilinadigan norma tushuniladi. Demak,
JK 257-moddasi bo yicha javobgarlik masalasini hal etishda qaysi texnika
ʻ
xavfsizligi yoki mehnatni muhofaza qilish qoidasi buzilganligini aniq belgilash
muhim ahamiyatga ega. Masalan, elektr xavfsizligi bo yicha maxsus
ʻ
yo riqnomalar, sanoat sanitariyasi qoidalari yoki qurilish xavfsizligi normalari
ʻ
buzilgan bo lishi mumkin.
ʻ
Mazkur jinoyatda jabrlanuvchi sifatida korxona, tashkilot yoki muassasalarda
ishlovchi har qanday shaxs qatnashishi mumkin. Bular doimiy ishchilar, vaqtincha
ishlovchilar, amaliyotchilar yoki ishlab chiqarish jarayoniga jalb etilgan boshqa
fuqarolar bo lishi mumkin. Muhimi, ular mehnat faoliyati jarayonida xavfsizlik
ʻ
qoidalarining buzilishi natijasida zarar ko rgan bo lishi kerak.
ʻ ʻ
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining ijtimoiy xavflilik
darajasi juda yuqori hisoblanadi. Chunki ishlab chiqarishdagi xavfsizlik talablariga
rioya qilinmasligi ko pincha og ir oqibatlarga olib keladi. Jumladan, ishlab
ʻ ʻ
chiqarishdagi portlashlar, yong inlar, elektr toki urishi, balandlikdan yiqilish yoki
ʻ
kimyoviy zaharlanish holatlari inson hayoti uchun xavf tug diradi.
ʻ
Muborak Usmanovaning ilmiy maqolasida ta’kidlanishicha, zamonaviy
texnologiyalar inson mehnatini yengillashtirayotgan bo lsa-da, ishlab chiqarish
ʻ
jarayonida xavfsizlik masalalari ham dolzarbligicha qolmoqda. Ayniqsa, xususiy
sektor korxonalarida foyda olish maqsadida ayrim hollarda mehnat muhofazasi
talablariga yetarli e’tibor berilmayotgani baxtsiz hodisalarning ko payishiga sabab
ʻ
bo lmoqda.
ʻ
Bugungi kunda O zbekistonda mehnatni muhofaza qilish masalasi davlat
ʻ
siyosatining ustuvor yo nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Xalqaro Mehnat
ʻ
8

Tashkilotining 155-sonli “Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi to g risida”gi hamdaʻ ʻ
187-sonli “Mehnat xavfsizligi va gigiyenasiga ko maklashish asoslari
ʻ
to g risida”gi konvensiyalari mehnat xavfsizligini ta’minlashning xalqaro
ʻ ʻ
standartlarini belgilab bergan. Ushbu xalqaro hujjatlar O zbekiston qonunchiligiga
ʻ
ham implementatsiya qilinmoqda.
Mazkur jinoyatning predmeti sifatida ayrim hollarda mehnat xavfsizligi bilan
bog liq hujjatlar ham ko rib chiqilishi mumkin. Jumladan, texnika xavfsizligi
ʻ ʻ
bo yicha yo riqnomalar, ishlab chiqarish reglamentlari, sanitariya qoidalari va
ʻ ʻ
ichki xavfsizlik nizomlari mehnatni muhofaza qilish tizimining asosiy elementlari
hisoblanadi. Ushbu talablarning buzilishi esa jinoyatning sodir etilishiga sabab
bo lishi mumkin.
ʻ
Shuningdek, mehnatni muhofaza qilish qoidalarining buzilishi nafaqat
xodimning sog lig iga zarar yetkazadi, balki ishlab chiqarish samaradorligiga,
ʻ ʻ
korxona iqtisodiyotiga va jamiyat manfaatlariga ham salbiy ta’sir ko rsatadi.
ʻ
Chunki ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar natijasida korxona faoliyati to xtab
ʻ
qolishi, katta moddiy zarar yetishi va ijtimoiy beqarorlik yuzaga kelishi mumkin.
JK 257-moddasi bilan himoya qilinayotgan obyektlar qatoriga mehnat
intizomi va ishlab chiqarish xavfsizligi ham kiradi. Chunki xavfsizlik qoidalariga
rioya qilish korxonadagi umumiy mehnat tartibining muhim elementi hisoblanadi.
Agar mansabdor yoki mas’ul shaxs ushbu talablarni buzsa, nafaqat alohida xodim,
balki butun ishlab chiqarish tizimi xavf ostida qoladi.
Mazkur jinoyatning yana bir muhim jihati shundaki, unda ehtiyotsizlik orqali
sodir etilgan qilmishlar ham jinoiy javobgarlikka sabab bo ladi. Ya’ni aybdor
ʻ
shaxs xavfsizlik qoidalariga beparvolik bilan qarashi, nazoratni sust tashkil qilishi
yoki zarur himoya choralarini ko rmasligi natijasida og ir oqibatlar yuzaga kelishi
ʻ ʻ
mumkin.
Shu sababli mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilish nafaqat
huquqiy, balki ijtimoiy va axloqiy ahamiyatga ham ega. Inson hayoti va sog lig i
ʻ ʻ
oliy qadriyat ekanligi sababli ishlab chiqarishdagi har bir xavfsizlik qoidasi amalda
qat’iy bajarilishi zarur.
9

Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining obyekti ishlab
chiqarish jarayonida xodimlarning xavfsiz mehnat qilish huquqini ta’minlash bilan
bog liq ijtimoiy munosabatlardan iboratdir. Mazkur jinoyatning qo shimchaʻ ʻ
obyekti inson hayoti va sog lig i hisoblanadi. Jinoyatning predmeti esa mehnat
ʻ ʻ
xavfsizligini ta’minlash bilan bog liq qoidalar, texnika vositalari va xavfsizlik
ʻ
tizimlari bilan chambarchas bog liqdir. Ushbu norma orqali davlat fuqarolarning
ʻ
xavfsiz mehnat qilish huquqini himoya qiladi hamda ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalarning oldini olishga xizmat qiladi.
I.2 Jinoyatning obyektiv tomoni: Qoidabuzarlik va ijtimoiy xavfli oqibat
o'rtasidagi sababiy bog‘lanish.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatini to‘g‘ri kvalifikatsiya
qilishda jinoyatning obyektiv tomonini aniqlash alohida ahamiyat kasb etadi.
Jinoyat huquqi nazariyasiga ko‘ra, jinoyatning obyektiv tomoni — bu shaxsning
tashqi xulq-atvori, ya’ni uning harakati yoki harakatsizligi, yuz bergan oqibat
hamda ular o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishdan iboratdir. O‘zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining 257-moddasida nazarda tutilgan jinoyat ham aynan moddiy
tarkibli jinoyatlar sirasiga kiradi. Chunki jinoyat tugallangan deb topilishi uchun
faqat qoidabuzarlikning o‘zi kifoya qilmaydi, balki muayyan ijtimoiy xavfli oqibat
kelib chiqishi ham talab etiladi.
JKning 257-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan jinoyat obyektiv tomondan
o‘rtacha og‘ir yoki og‘ir tan jarohati yetkazilishiga sabab bo‘lgan:
 texnika xavfsizligi qoidalari;
 sanoat sanitariyasi qoidalari;
 mehnatni muhofaza qiluvchi boshqa qoidalarning buzilishidan
iboratdir.
Ushbu modda dispozitsiyasi blanketli bo‘lib, shaxsni jinoiy javobgarlikka
tortish uchun aybdor shaxs tomonidan mehnatni muhofaza qilish qoidalarining
qaysi bandi buzilganligini aniqlash zarur. Sodir etilgan qilmishning oqibati sifatida
10

badanga o‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast yetkazilishi jinoyatning zaruriy belgisi
hisoblanadi 5
.
Mazkur jinoyatning obyektiv tomoni texnika xavfsizligi, sanoat sanitariyasi
yoki mehnatni muhofaza qilishning boshqa qoidalarini buzishda namoyon bo‘ladi.
Ushbu qoidalar ishlab chiqarish jarayonida xodimlarning hayoti va sog‘lig‘ini
himoya qilishga xizmat qiluvchi majburiy normalardan iboratdir. Ular davlat
standartlari, mehnat qonunchiligi, texnik reglamentlar, sanitariya qoidalari, ichki
yo‘riqnomalar hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda mustahkamlangan
bo‘ladi.
JK 257-moddasi dispozitsiyasi blanket xarakterga ega bo‘lib, unda aynan
qaysi qoidalar buzilishi mumkinligi to‘liq sanab o‘tilmagan. Shu sababli jinoyat
mavjudligini aniqlash uchun boshqa normativ hujjatlarga murojaat qilish zarur
bo‘ladi. Jumladan, elektr xavfsizligi qoidalari, qurilish xavfsizligi talablari, ishlab
chiqarish sanitariyasi normalari, yong‘in xavfsizligi qoidalari yoki texnologik
uskunalardan foydalanish tartibi buzilgan bo‘lishi mumkin.
Mazkur jinoyatda qilmish harakat yoki harakatsizlik shaklida sodir etilishi
mumkin. Harakat shaklidagi qilmish deganda xavfsizlik talablariga zid ravishda
faol harakat qilish tushuniladi. Masalan, himoya vositalarisiz xavfli uskunalarni
ishga tushirish, nosoz texnikadan foydalanishga ruxsat berish yoki xavfli ishlab
chiqarish jarayonlarini texnika xavfsizligi talablariga zid ravishda tashkil qilish
shular jumlasidandir.
Harakatsizlik esa mas’ul shaxsning o‘z zimmasidagi majburiyatlarni
bajarmasligida namoyon bo‘ladi. Masalan, xavfsizlik texnikasi bo‘yicha
yo‘riqnoma o‘tkazmaslik, xodimlarni himoya vositalari bilan ta’minlamaslik,
nosoz uskunalarni ta’mirlamaslik yoki ishlab chiqarishdagi xavfli holatlarni
bartaraf etmaslik harakatsizlik sifatida baholanadi.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyati uchun javobgarlik kelib
chiqishi uchun albatta ijtimoiy xavfli oqibat yuz berishi kerak. Qonunga ko‘ra,
5
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
11

bunday oqibatlar quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
— o‘rtacha og‘ir tan jarohati;
— og‘ir tan jarohati;
— odam o‘limi;
— boshqa og‘ir oqibatlar.
Demak, agar xavfsizlik qoidalari buzilgan bo‘lsa-yu, biroq hech qanday
zararli oqibat yuz bermagan bo‘lsa, JK 257-moddasi bo‘yicha jinoyat tarkibi
mavjud bo‘lmaydi. Bunday holatda intizomiy, ma’muriy yoki moddiy javobgarlik
yuzaga kelishi mumkin, ammo jinoyiy javobgarlik uchun oqibatning mavjudligi
zarur hisoblanadi.
Jinoyat kodeksi sharhida ham ta’kidlanishicha, ushbu modda bo‘yicha jinoiy
javobgarlik masalasini hal etishda aynan qaysi mehnatni muhofaza qilish qoidasi
buzilganligini aniq ko‘rsatish lozim. Chunki modda blanket dispozitsiyaga ega
bo‘lib, jinoyat tarkibini aniqlash boshqa normativ hujjatlarga bog‘liqdir.
Mazkur jinoyatda sababiy bog‘lanish masalasi alohida muhim ahamiyatga
ega. Sababiy bog‘lanish deganda aybdorning qilmishi bilan yuz bergan oqibat
o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlik tushuniladi. Ya’ni oqibat aynan qoidabuzarlik
natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi kerak 6
.
Agar qoidabuzarlik mavjud bo‘lsa-yu, biroq oqibat boshqa sabablar tufayli
yuz bergan bo‘lsa, jinoyat tarkibi mavjud deb topilmaydi. Masalan, korxonada
texnika xavfsizligi qoidalari buzilgan bo‘lsa, biroq xodimning jarohatlanishiga
uning o‘zining mutlaqo ehtiyotsiz harakati sabab bo‘lgan bo‘lsa, sababiy
bog‘lanish mavjud emas deb topilishi mumkin.
Shu sababli tergov va sud amaliyotida sababiy bog‘lanishni aniqlash eng
murakkab masalalardan biri hisoblanadi. Bunda ekspertiza xulosalari, texnik
tekshiruvlar, guvohlarning ko‘rsatmalari va boshqa dalillar muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, qurilish obyektida xavfsizlik kamarlarisiz ishlashga ruxsat berilgan
va natijada ishchi balandlikdan yiqilib og‘ir tan jarohati olgan bo‘lsa, xavfsizlik
6
Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020. – 458 b.
12

qoidalarining buzilishi bilan oqibat o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri sababiy bog‘lanish
mavjud bo‘ladi.
Yoki ishlab chiqarish korxonasida elektr simlari nosoz holatda bo‘lishiga
qaramay, mas’ul shaxs ularni ta’mirlamagan va natijada xodim elektr toki
urishidan vafot etgan bo‘lsa, bu yerda ham qilmish bilan oqibat o‘rtasidagi sababiy
bog‘liqlik aniq ko‘rinadi.
“Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik
masalalari” nomli ilmiy maqolada ham ishlab chiqarishdagi xavfsizlik qoidalariga
amal qilinmasligi ko‘plab baxtsiz hodisalarga sabab bo‘layotgani ta’kidlangan.
Ayniqsa, xususiy sektorda foyda olish maqsadida mehnat muhofazasi talablariga
yetarli e’tibor berilmasligi salbiy oqibatlarni keltirib chiqarmoqda.
Mazkur jinoyatda oqibatning og‘irlik darajasi ham muhim ahamiyatga ega.
O‘rtacha og‘ir tan jarohati deganda sog‘liqning uzoq muddat buzilishiga olib
keluvchi yoki mehnat qobiliyatining sezilarli yo‘qolishiga sabab bo‘luvchi shikast
tushuniladi. Og‘ir tan jarohati esa inson hayoti uchun xavfli bo‘lgan yoki uning
a’zolaridan birini yo‘qotishga olib keluvchi holatlardir.
JK 257-moddasi ikkinchi qismida esa odam o‘limiga yoki boshqa og‘ir
oqibatlarga sabab bo‘lgan holatlar uchun og‘irroq javobgarlik belgilangan.
“Boshqa og‘ir oqibatlar” tushunchasi baholovchi kategoriya bo‘lib, unga bir necha
shaxslarning jarohatlanishi, ekologik falokatlar, yirik avariyalar yoki ishlab
chiqarish faoliyatining uzoq muddat to‘xtab qolishi kabilar kirishi mumkin 7
.
Mazkur jinoyatning obyektiv tomonini tahlil qilishda ishlab chiqarishdagi
baxtsiz hodisalarni tekshirish materiallari ham muhim ahamiyatga ega. Chunki
aynan ushbu hujjatlar orqali qaysi qoidalar buzilgani, kim mas’ul bo‘lgani va
oqibat qanday yuz bergani aniqlanadi.
Amaliyotda ko‘pincha xavfsizlik texnikasi bo‘yicha yo‘riqnomalar
o‘tkazilmagani, himoya vositalari berilmagani yoki ishlab chiqarish uskunalari
7
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
13

texnik jihatdan nosoz bo‘lgani sababli baxtsiz hodisalar yuz beradi. Bu esa
mehnatni muhofaza qilish tizimining to‘liq ishlamayotganidan dalolat beradi.
Bugungi kunda ishlab chiqarish texnologiyalarining murakkablashuvi mehnat
xavfsizligi talablariga yanada jiddiy yondashishni talab qilmoqda. Chunki
zamonaviy texnikalar bilan ishlashda eng kichik ehtiyotsizlik ham og‘ir
oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Xalqaro Mehnat Tashkilotining konvensiyalarida ham xavfsiz mehnat
muhitini yaratish davlat va ish beruvchilarning asosiy majburiyatlaridan biri
sifatida e’tirof etilgan. Xodimlarning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish mehnat
munosabatlarining ajralmas qismi hisoblanadi.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining obyektiv tomoni
texnika xavfsizligi, sanoat sanitariyasi yoki boshqa mehnatni muhofaza qilish
qoidalarining buzilishi, ushbu qilmish oqibatida ijtimoiy xavfli oqibat yuzaga
kelishi hamda ular o‘rtasidagi sababiy bog‘lanish mavjudligida namoyon bo‘ladi.
Mazkur jinoyatning to‘g‘ri kvalifikatsiya qilinishi uchun aynan qaysi qoida
buzilgani, qanday oqibat kelib chiqqani va bu oqibat qoidabuzarlik natijasi ekanligi
aniq isbotlanishi lozim.
14

II BOB. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZISH
JINOYATINING SUBYEKTIV BELGILARI VA KVALIFIKATSIYA
QILISH MUAMMOLARI.
II.1 Jinoyat subyekti (maxsus subyekt masalasi) va subyektiv tomondan
aybning shakli.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyati jinoyat huquqida o‘ziga
xos tarkibga ega bo‘lgan qilmishlardan biri hisoblanadi. Mazkur jinoyatning
boshqa ko‘plab jinoyatlardan farqli jihati shundaki, unda jinoyat subyekti umumiy
emas, balki maxsus subyekt sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli ham Jinoyat
kodeksining 257-moddasini to‘g‘ri qo‘llashda, avvalo, qilmishni sodir etgan
shaxsning huquqiy maqomi va unga yuklatilgan vazifalar aniqlanishi lozim
bo‘ladi. Chunki har qanday shaxs mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzganligi
uchun aynan ushbu modda bilan javobgarlikka tortilavermaydi. Qonun chiqaruvchi
mazkur jinoyat subyekti sifatida faqat mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya
etilishi uchun mas’ul bo‘lgan shaxslarni nazarda tutgan.
Subyektiv tomondan jinoyat aybning qasd yoki ehtiyotsizlik shakllari orqali
sodir etiladi. Jinoyatni sodir etish motivi va undan ko‘zlangan maqsad jinoyatni
kvalifikatsiya qilishga ta’sir etmaydi.
Jinoyatning subyekti o‘n olti yoshga to‘lgan va zimmasiga xizmat mavqeiga
ko‘ra texnika xavfsizligi, sanoat sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza qilish
qoidalariga rioya etilishi bo‘yicha yoxud maxsus farmoyish bilan ish uchastkasida
mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi qoidalariga rioya etilishi yoki shu
qoidalarning ijrosi bo‘yicha mas’uliyat yuklangan aqli raso shaxs bo‘ladi 8
.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalari mazkur Jinoyatning subyekti bo‘lmagan
shaxs tomonidan buzilgan va ushbu modda dispozitsiyasida ko‘rsatib o‘tilgan
oqibatlar kelib chiqqan hollarda aybdorning qilmishi sog‘liqqa zarar yetkazganlik
uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi modda bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.
8
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
15

Jinoyat huquqida maxsus subyekt deganda umumiy subyekt belgilaridan
tashqari qo‘shimcha yuridik belgilarga ega bo‘lgan shaxs tushuniladi. O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksining umumiy qoidalariga ko‘ra, jinoyat subyekti
bo‘lish uchun shaxs aqli raso bo‘lishi va qonunda belgilangan yoshga yetgan
bo‘lishi kerak. Biroq ayrim jinoyatlar uchun bundan tashqari qo‘shimcha belgilar
ham talab etiladi. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatida ana
shunday qo‘shimcha belgi – bu shaxsning xizmat vazifasi yoki maxsus topshirig‘i
asosida mehnat muhofazasi qoidalariga rioya qilinishini ta’minlash majburiyatiga
ega ekanligidir 9
.
Jinoyat kodeksi sharhlarida qayd etilishicha, mazkur jinoyat subyekti o‘n olti
yoshga to‘lgan, aqli raso va o‘zining xizmat mavqeiga ko‘ra texnika xavfsizligi,
ishlab chiqarish sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya
etilishi uchun mas’ul bo‘lgan shaxs hisoblanadi. Bunday shaxslar qatoriga korxona
rahbarlari, sex boshliqlari, uchastka boshliqlari, muhandis-texnik xodimlar,
xavfsizlik bo‘yicha mutaxassislar, brigadirlar va ishlab chiqarish jarayonini tashkil
etuvchi boshqa mansabdor shaxslar kiradi. Shuningdek, maxsus buyruq yoki
farmoyish asosida xavfsizlik qoidalariga rioya etilishini nazorat qilish yuklatilgan
shaxslar ham jinoyat subyekti bo‘lishi mumkin.
Masalan, qurilish tashkiloti bosh muhandisi ishchilarni himoya vositalari
bilan ta’minlamasa yoki xavfsizlik texnikasi bo‘yicha yo‘riqnoma o‘tkazmasdan
ishga jalb etsa va natijada ishchi og‘ir tan jarohati olsa, ushbu shaxs Jinoyat
kodeksining 257-moddasi bilan javobgarlikka tortilishi mumkin. Chunki u
lavozimiga ko‘ra mehnat xavfsizligini ta’minlash majburiyatiga ega bo‘lgan.
Aksincha, oddiy ishchi xavfsizlik qoidalariga rioya qilmay o‘zining yoki boshqa
shaxsning sog‘lig‘iga zarar yetkazgan bo‘lsa, uning harakatlari har doim ham 257-
modda bilan emas, balki sog‘liqqa zarar yetkazish yoki boshqa tegishli modda
bilan kvalifikatsiya qilinadi.
Shu o‘rinda maxsus subyekt masalasi sud-amaliyotida eng murakkab
jihatlardan biri ekanligini alohida ta’kidlash lozim. Chunki ayrim hollarda bir
9
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
16

necha mansabdor shaxslar bir vaqtning o‘zida xavfsizlik qoidalariga rioya etilishi
uchun javobgar bo‘lishi mumkin. Masalan, ishlab chiqarish korxonasida direktor
umumiy tashkil etish uchun, bosh muhandis texnik xavfsizlik uchun, uchastka
boshlig‘i esa bevosita ish jarayoni uchun javobgar hisoblanadi. Bunday
vaziyatlarda javobgarlik darajasini aniqlash uchun har bir shaxsning xizmat
vazifasi, vakolati va qaysi majburiyatni bajarmaganligi aniq tahlil qilinadi.
Sud-tergov amaliyotida uchraydigan yana bir muhim masala – bu vaqtincha
yoki og‘zaki topshiriq asosida javobgarlik yuklatilgan shaxslarning huquqiy
holatidir. Agar shaxsga alohida buyruq bilan mehnat xavfsizligini nazorat qilish
vazifasi yuklatilgan bo‘lsa, u ham maxsus subyekt sifatida tan olinadi. Biroq bu
holat hujjatlar bilan tasdiqlanishi zarur. Aks holda shaxsni 257-modda bilan
javobgarlikka tortish qonuniy asosga ega bo‘lmaydi.
Mazkur jinoyatning subyektiv tomoni ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Jinoyatning subyektiv tomoni deganda shaxsning sodir etgan qilmishiga va uning
oqibatlariga bo‘lgan ruhiy munosabati tushuniladi. Mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzish jinoyati odatda ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladi. Chunki
aksariyat hollarda aybdor shaxs xavfli oqibat yuz berishini istamaydi, biroq
loqaydligi, beparvoligi yoki o‘z xizmat vazifalariga mas’uliyatsiz munosabati
tufayli bunday oqibat kelib chiqadi.
Ehtiyotsizlik jinoyat huquqida ikki shaklda namoyon bo‘ladi: o‘z-o‘ziga
ishonish va beparvolik. O‘z-o‘ziga ishonishda shaxs xavfli oqibat kelib chiqishi
mumkinligini oldindan biladi, biroq uni bartaraf etishga asossiz ravishda umid
qiladi. Masalan, sex boshlig‘i nosoz uskunada ishlash xavfli ekanligini biladi, lekin
“hech narsa bo‘lmaydi” degan fikr bilan ishni davom ettiradi. Natijada portlash yuz
berib, ishchilar jarohatlanadi. Bu holatda aybning shakli o‘z-o‘ziga ishonish
hisoblanadi.
Beparvolikda esa shaxs xavfli oqibat kelib chiqishini oldindan bilmaydi, lekin
xizmat vazifasi va ehtiyotkorlik talablariga ko‘ra buni bilishi va oldini olishi kerak
bo‘ladi. Masalan, xavfsizlik texnikasi bo‘yicha mas’ul xodim elektr simlarining
eskirganini tekshirmaydi va natijada qisqa tutashuv sodir bo‘lib, odamlar zarar
17

ko‘radi. Ushbu vaziyatda aybdor oqibatni oldindan ko‘rmagan bo‘lsa-da, u buni
ko‘rishi va zarur choralarni ko‘rishi shart edi.
Ayrim hollarda mazkur jinoyat qasddan ham sodir etilishi mumkin. Masalan,
mansabdor shaxs xavfsizlik qoidalarini ataylab buzadi yoki tejash maqsadida
himoya vositalarini sotib olmaydi. Biroq bu yerda qasd odatda qoidalarning
buzilishiga nisbatan bo‘ladi, og‘ir oqibatlarga nisbatan esa ehtiyotsizlik saqlanib
qoladi. Chunki aybdor shaxs odatda odam o‘lishini yoki og‘ir tan jarohati yetishini
istamaydi. Agar u bunday oqibatni ataylab sodir etsa, qilmish boshqa og‘irroq
jinoyatlar tarkibini tashkil qiladi.
Jinoyatning motiv va maqsadi odatda kvalifikatsiyaga ta’sir qilmaydi. Ammo
sud jazo tayinlashda ularni hisobga olishi mumkin. Masalan, iqtisodiy manfaat
orttirish maqsadida xavfsizlik qoidalariga rioya qilinmagan bo‘lsa, bu holat
aybning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiradi. Xuddi shuningdek, mas’ul shaxsning
ilgari ham mehnat xavfsizligi talablarini muntazam buzib kelganligi jazoni
og‘irlashtiruvchi omil sifatida baholanishi mumkin.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatini kvalifikatsiya qilishda
sababiy bog‘lanishni aniqlash ham muhim hisoblanadi. Ya’ni aynan qoidabuzarlik
bilan yuzaga kelgan oqibat o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanish mavjud bo‘lishi
kerak. Agar oqibat boshqa omillar natijasida kelib chiqqan bo‘lsa, shaxsning
harakatlari 257-modda bilan baholanmaydi. Shu sababli ekspertiza xulosalari,
texnik tekshiruv natijalari va xizmat vazifalari to‘g‘risidagi hujjatlar katta
ahamiyatga ega bo‘ladi 10
.
Bugungi kunda ishlab chiqarish jarayonlarining murakkablashuvi, yangi
texnologiyalarning joriy etilishi va xavfli ishlab chiqarish obyektlari sonining
ortishi mehnat xavfsizligi masalasiga yanada jiddiy yondashishni talab qilmoqda.
Shu sababli mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi uchun javobgar
shaxslarning huquqiy mas’uliyati ham kuchayib bormoqda. Chunki birgina
10
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism / M. Rustambaev. – Toshkent: ʻ
“Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
18

beparvolik yoki loqaydlik inson hayoti va sog‘lig‘iga jiddiy zarar yetkazishi
mumkin.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining subyekti maxsus
subyekt hisoblanadi va faqat mehnat xavfsizligini ta’minlash majburiyati
yuklatilgan shaxslar ushbu jinoyat uchun javobgar bo‘lishi mumkin. Jinoyatning
subyektiv tomoni esa asosan ehtiyotsizlik shaklida namoyon bo‘ladi. Mazkur
belgilarni to‘g‘ri aniqlash jinoyatni kvalifikatsiya qilishda, adolatli jazo tayinlashda
hamda mehnat xavfsizligini ta’minlashga oid qonun normalarining samarali
qo‘llanilishida muhim ahamiyat kasb etadi.
II.2 Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishni og‘irlashtiruvchi
holatlar va jazo tayinlashning o‘ziga xos jihatlari.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish bilan bog‘liq jinoyatlar
insonning eng muhim konstitutsiyaviy huquqlaridan biri bo‘lgan xavfsiz va
sog‘lom mehnat sharoitida ishlash huquqiga tajovuz qiladi. Shu sababli
qonunchilikda bunday qilmishlar uchun nafaqat asosiy javobgarlik, balki ayrim
og‘irlashtiruvchi holatlar mavjud bo‘lganda yanada qat’iyroq jazo choralari ham
nazarda tutilgan. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 257-moddasi
ikkinchi qismida aynan mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish natijasida
odam o‘lishi yoki boshqa og‘ir oqibatlar kelib chiqishi og‘irlashtiruvchi holatlar
sifatida mustahkamlangan.
Mazkur jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi, avvalo, uning oqibatlari bilan
belgilanadi. Agar texnika xavfsizligi, ishlab chiqarish sanitariyasi yoki mehnatni
muhofaza qilishning boshqa qoidalari buzilishi oqibatida o‘rtacha og‘ir yoki og‘ir
tan jarohati yetkazilgan bo‘lsa, jinoyatning asosiy tarkibi yuzaga keladi. Biroq
qoidabuzarlik natijasida inson vafot etsa yoki bir necha shaxslar jabrlansa, yirik
avariya yuz bersa yoxud boshqa og‘ir oqibatlar sodir bo‘lsa, jinoyatning ijtimoiy
xavflilik darajasi keskin oshadi va bu holat jinoyatning kvalifikatsiyalangan
tarkibini tashkil etadi.
Jinoyat kodeksida odam o‘lishiga sabab bo‘lgan mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzish uchun yanada og‘irroq jazo belgilangan. Chunki inson hayoti
19

oliy ijtimoiy qadriyat hisoblanadi va unga tajovuz qiluvchi har qanday harakat
davlat tomonidan qat’iy baholanadi. Mazkur jinoyatda o‘lim ehtiyotsizlik orqasida
yuz beradi. Ya’ni aybdor shaxs odatda jabrlanuvchining o‘lishini istamaydi, biroq
xavfsizlik talablariga loqayd munosabatda bo‘lishi natijasida bunday fojeali oqibat
kelib chiqadi 11
.
Masalan, qurilish maydonida xavfsizlik kamarlaridan foydalanish nazorat
qilinmasa, elektr tarmoqlari texnik talab asosida o‘rnatilmasa yoki xavfli
uskunalardan foydalanishda yo‘riqnoma berilmasa, natijada ishchi halok bo‘lishi
mumkin. Bunday holatda javobgar mansabdor shaxsning harakatlari Jinoyat
kodeksi 257-moddasi ikkinchi qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Sud amaliyotida
aynan o‘lim bilan bog‘liq ishlar eng murakkab va og‘ir toifadagi jinoyatlar sirasiga
kiradi.
Qonunda “boshqa og‘ir oqibatlar” degan tushuncha ham qo‘llangan bo‘lib, bu
baholovchi tushuncha hisoblanadi. Sud-tergov organlari har bir ishning aniq
holatlaridan kelib chiqib ushbu oqibatlarning og‘irlik darajasini belgilaydi. Boshqa
og‘ir oqibatlarga bir necha kishining og‘ir tan jarohati olishi, ommaviy zaharlanish,
yirik ishlab chiqarish avariyasi, katta miqdordagi moddiy zarar yetkazilishi,
korxona faoliyatining uzoq muddatga to‘xtab qolishi va boshqa jiddiy salbiy
oqibatlar kirishi mumkin.
Masalan, kimyo zavodida xavfsizlik qoidalari buzilishi natijasida zaharli gaz
tarqalib, bir necha ishchi og‘ir zaharlansa yoki portlash yuz berib katta iqtisodiy
zarar yetkazilsa, bu boshqa og‘ir oqibat sifatida baholanishi mumkin. Shuningdek,
shaxtalarda xavfsizlik talablariga rioya qilinmasligi natijasida ko‘plab
ishchilarning yer ostida qolib ketishi ham og‘ir oqibatlar jumlasiga kiradi.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatida og‘irlashtiruvchi
holatlarni aniqlashda sababiy bog‘lanish masalasi alohida ahamiyatga ega. Ya’ni
yuzaga kelgan o‘lim yoki boshqa og‘ir oqibat aynan aybdor shaxsning qoidalarni
buzganligi natijasi ekanligi isbotlanishi kerak. Agar oqibat boshqa mustaqil omillar
11
Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
20

ta’sirida yuz bergan bo‘lsa, shaxsni mazkur modda bilan javobgarlikka tortish
mumkin emas.
Masalan, korxonada barcha xavfsizlik choralari ko‘rilgan bo‘lishiga
qaramasdan, tabiiy ofat natijasida avariya yuz bersa, mansabdor shaxsning
javobgarligi masalasi boshqacha hal qilinadi. Yoki ishchi xavfsizlik vositalari bilan
ta’minlangan bo‘lsa-da, ularni ataylab ishlatmagan va oqibatda jarohatlangan
bo‘lsa, javobgarlikni belgilashda jabrlanuvchining o‘z harakatlari ham inobatga
olinadi.
Mazkur jinoyat uchun jazo tayinlashda sudlar Jinoyat kodeksining umumiy
qismida nazarda tutilgan adolat, insonparvarlik va individuallashtirish prinsiplari
asosida ish yuritadilar. Sud jazo tayinlashda qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasi,
aybdorning shaxsi, qilmish sodir etilish holatlari, oqibatning og‘irligi, ayb shakli
hamda javobgarlikni yengillashtiruvchi va og‘irlashtiruvchi holatlarni hisobga
oladi.
Jinoyat kodeksi 257-moddasi birinchi qismida bazaviy hisoblash miqdorining
yigirma besh baravaridan ellik baravarigacha miqdorda jarima, besh yilgacha
muayyan huquqdan mahrum qilish, uch yilgacha axloq tuzatish ishlari, bir yildan
uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish
jazolari nazarda tutilgan. Ikkinchi qismda esa odam o‘lishi yoki boshqa og‘ir
oqibatlar yuz bergan hollarda ikki yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoxud
besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilangan.
Sud amaliyotida ko‘pincha muayyan huquqdan mahrum qilish jazosi ham
qo‘llaniladi. Bu jazo turi aybdorning ma’lum lavozimlarda ishlash yoki ma’lum
faoliyat bilan shug‘ullanish huquqini cheklashni nazarda tutadi. Mazkur jazoning
maqsadi kelgusida shaxs tomonidan yana shunday huquqbuzarlik sodir etilishining
oldini olishdan iborat. Chunki mehnat xavfsizligi bilan bog‘liq lavozimlarda
ishlovchi shaxslar katta mas’uliyatga ega bo‘lib, ularning loqaydligi ko‘plab
insonlar hayoti uchun xavf tug‘diradi.
Jazo tayinlashda aybdorning qilmishga munosabati ham muhim o‘rin tutadi.
Agar shaxs aybiga iqror bo‘lsa, jabrlanuvchilarga yordam ko‘rsatsa, yetkazilgan
21

zararni qoplasa yoki chin ko‘ngildan pushaymon bo‘lsa, bu holatlar jazoni
yengillashtiruvchi omillar sifatida baholanadi. Aksincha, qoidabuzarlikni
yashirishga urinish, hujjatlarni qalbakilashtirish, xavfsizlik talablarini muntazam
ravishda buzib kelish yoki bir necha marotaba shunday huquqbuzarlik sodir etish
javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlar sifatida e’tiborga olinadi.
Amaliyotda ayrim hollarda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
boshqa jinoyatlar bilan birgalikda sodir etilishi mumkin. Masalan, mansabdor
shaxs xavfsizlik vositalari uchun ajratilgan mablag‘larni talon-toroj qilishi
natijasida ishlab chiqarishda avariya yuz bersa, uning harakatlari jinoyatlar majmui
sifatida kvalifikatsiya qilinadi. Bunday vaziyatlarda sud har bir jinoyat uchun
alohida jazo tayinlab, keyinchalik ularni qo‘shish yoki qoplash yo‘li bilan yakuniy
jazo belgilaydi.
Shuningdek, mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish bilan bog‘liq
jinoyatlar profilaktikasi masalasi ham muhim ahamiyatga ega. Chunki bunday
jinoyatlarning oldini olish inson hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilishning eng
samarali usuli hisoblanadi. Korxonalarda xavfsizlik texnikasi bo‘yicha muntazam
yo‘riqnomalar o‘tkazish, zamonaviy himoya vositalaridan foydalanish, texnik
nazoratni kuchaytirish va mansabdor shaxslarning mas’uliyatini oshirish bunday
jinoyatlar sonini kamaytirishga xizmat qiladi.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining og‘irlashtiruvchi
holatlari sifatida odam o‘lishi yoki boshqa og‘ir oqibatlarning yuzaga kelishi
e’tirof etiladi. Bunday holatlar jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiradi va
qonunchilikda yanada qat’iyroq jazo choralarini qo‘llash uchun asos bo‘ladi.
Sudlar jazo tayinlashda jinoyatning barcha holatlarini har tomonlama tahlil qilib,
adolat va qonuniylik prinsiplari asosida qaror qabul qiladilar. Mehnat xavfsizligi
qoidalariga rioya etish esa nafaqat huquqiy majburiyat, balki inson hayoti va
sog‘lig‘ini asrashga qaratilgan muhim ijtimoiy vazifa hisoblanadi.
TAKLIFLAR
22

Ushbu kurs ishida mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish muammosini
chuqur tahlil qilgan holda, quyidagi amaliy va huquqiy takliflarni berishni
maqsadga muvofiq deb hisoblayman. Takliflar O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksi, “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun
(O‘RQ-410-son) va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga asoslanadi.
1. Javobgarlikni kuchaytirish : Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini qo‘pol
buzganlik uchun ma’muriy va jinoiy javobgarlikni yanada qattiqlashtirish lozim.
Og‘ir oqibatlar (o‘lim yoki og‘ir tan jarohati) sodir bo‘lganda jarima miqdorini
oshirish va korxona faoliyatini vaqtincha to‘xtatish chorasini majburiy qo‘llash.
2. Maxsus xizmatni majburiy tashkil etish : Barcha korxona va
tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha alohida bo‘lim yoki mas’ul
xodimni (xodimlar sonidan qat’i nazar) joriy qilish va uning mustaqilligini qonun
bilan kafolatlash.
3. O‘quv tizimini takomillashtirish : Yangi ishga qabul qilingan xodimlar
uchun mehnat muhofazasi bo‘yicha majburiy 40 soatlik o‘quv dasturini joriy etish
hamda barcha xodimlar uchun har yili qayta attestatsiya o‘tkazishni talab qilish.
4. Davlat nazoratini raqamlashtirish : Davlat mehnat inspeksiyasi
tekshiruvlarini to‘liq raqamli platformaga o‘tkazish, xavfli korxonalarda reydlarni
ko‘paytirish va har bir korxonada yiliga kamida bir marta ish o‘rinlarini majburiy
attestatsiyadan o‘tkazish.
5. Shaxsiy himoya vositalari va sharoitlarni ta’minlash : Ish beruvchilarni
xodimlarni maxsus kiyim, shaxsiy himoya vositalari (SIZ) va profilaktika ovqatlari
bilan ta’minlash majburiyatini qattiq nazorat qilish, buzilish holatlarida
javobgarlikni oshirish.
6. Kasaba uyushmalari va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish : Kasaba
uyushmalarining mehnat muhofazasi holatini tekshirish va taklif kiritish
huquqlarini kengaytirish, xodimlar shikoyatlarini ko‘rib chiqish muddatini 10
kunga qisqartirish.
7. Baxtsiz hodisalar bilan ishlash mexanizmini yaxshilash : Baxtsiz hodisalarni
tergov qilish va zararni qoplash tizimini samaraliroq qilish, regress summalarini
23

hisoblashda yuridik mas’uliyatni oshirish.
8. Xalqaro standartlarni joriy etish : Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT/ILO)
Konventsiyasi 155 va boshqa standartlarni milliy qonunchilikka chuqurroq
integratsiya qilish, sensor va videokuzatuv tizimlaridan foydalangan holda real
vaqtda monitoring yaratish.
9. Targ‘ibot va ta’lim ishlarini kuchaytirish : Korxonalar va ta’lim
muassasalarida mehnat muhofazasi bo‘yicha doimiy seminar va treninglarni
majburiy o‘tkazish, aholining huquqiy savodxonligini oshirish.
Xulosa qilib aytganda , mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning oldini
olish faqat qonunni qattiq qo‘llash bilan emas, balki oldini olish choralarini
kuchaytirish, mas’uliyatni oshirish va davlat, ish beruvchi, xodim hamda kasaba
uyushmalari o‘rtasidagi hamkorlik orqali erishish mumkin. Ushbu takliflar amalga
oshirilsa, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar soni sezilarli darajada kamayadi va
xodimlarning mehnat huquqlari yanada ishonchli himoyalanadi.
XULOSA
24

Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish bilan bog‘liq jinoyatlar
insonning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga, xususan, uning xavfsiz va
sog‘lom mehnat sharoitida ishlash huquqiga tajovuz qiluvchi ijtimoiy xavfli
qilmishlardan biri hisoblanadi. Zamonaviy ishlab chiqarish jarayonlarining
murakkablashuvi, texnologik vositalarning ko‘payishi va sanoatning turli
tarmoqlarda jadal rivojlanishi mehnat xavfsizligini ta’minlash masalasini yanada
dolzarb qilib qo‘ymoqda. Shu bois davlat tomonidan mehnatni muhofaza qilish
qoidalariga rioya etilishi ustidan nazorat kuchaytirilishi va ushbu qoidalarni
buzganlik uchun jinoiy javobgarlik belgilanishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur kurs ishini o‘rganish jarayonida mehnatni muhofaza qilish qoidalarini
buzish jinoyatining obyektiv va subyektiv belgilari, jinoyat tarkibi elementlari
hamda uni kvalifikatsiya qilishning ayrim muammolari tahlil qilindi. Tadqiqot
natijasida ushbu jinoyatning asosiy obyekti ishlab chiqarish jarayonida insonning
hayoti, sog‘lig‘i va xavfsiz mehnat sharoitlarini ta’minlash bilan bog‘liq ijtimoiy
munosabatlardan iborat ekanligi aniqlandi. Jinoyat predmeti esa mehnatni
muhofaza qilish qoidalari bilan himoya qilinadigan mehnat xavfsizligi tizimi va
ishlab chiqarish jarayonida qo‘llaniladigan texnik vositalar bilan chambarchas
bog‘liqdir.
Ish davomida jinoyatning obyektiv tomoni tahlil qilinib, texnika xavfsizligi,
ishlab chiqarish sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza qilishning boshqa qoidalarini
buzish natijasida ijtimoiy xavfli oqibatlar yuzaga kelishi ushbu jinoyat tarkibining
asosiy belgilaridan biri ekanligi ko‘rsatib o‘tildi. Ayniqsa, qilmish bilan yuzaga
kelgan oqibat o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishni aniqlash sud-tergov amaliyotida
muhim o‘rin tutishi asoslab berildi. Chunki aynan sababiy bog‘lanish mavjud
bo‘lgan taqdirdagina shaxsning harakatlari Jinoyat kodeksining 257-moddasi bilan
kvalifikatsiya qilinadi.
Shuningdek, mazkur jinoyatning subyekti umumiy emas, balki maxsus
subyekt ekanligi tahlil qilindi. Ya’ni faqat mehnatni muhofaza qilish qoidalariga
rioya etilishi uchun xizmat vazifasi yoki maxsus topshiriq asosida javobgar bo‘lgan
shaxslar ushbu jinoyat subyekti bo‘lishi mumkinligi aniqlandi. Bu esa jinoyatni
25

boshqa turdosh huquqbuzarliklardan farqlashda muhim ahamiyatga ega
hisoblanadi.
Kurs ishida jinoyatning subyektiv tomoni ham keng yoritilib, mehnatni
muhofaza qilish qoidalarini buzish ko‘pincha ehtiyotsizlik shaklida sodir etilishi
asoslandi. Bunda aybdor shaxs xavfli oqibatlarni oldindan ko‘rishi mumkin bo‘lsa-
da, ularga loqayd munosabatda bo‘ladi yoki oqibatlarning oldini olishga asossiz
ravishda ishonadi. Ayrim hollarda esa qoidalarni buzishga nisbatan qasd mavjud
bo‘lishi mumkinligi, biroq oqibatlarga nisbatan ehtiyotsizlik saqlanib qolishi
ko‘rsatib o‘tildi.
Tadqiqot davomida mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishni
og‘irlashtiruvchi holatlar ham alohida tahlil qilindi. Jumladan, odam o‘lishiga
sabab bo‘lish yoki boshqa og‘ir oqibatlarning yuzaga kelishi jinoyatning ijtimoiy
xavflilik darajasini oshirishi va qonunchilikda yanada qat’iyroq jazo choralari
belgilanishiga asos bo‘lishi yoritildi. Shu bilan birga, sud tomonidan jazo
tayinlashda jinoyatning xususiyati, oqibatlarning og‘irligi, aybdorning shaxsi va
boshqa holatlar har tomonlama hisobga olinishi qayd etildi.
Mazkur kurs ishini o‘rganish natijasida shunday xulosaga kelish mumkinki,
mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishi inson hayoti va sog‘lig‘ini
himoya qilishning muhim kafolatlaridan biridir. Ushbu qoidalarning buzilishi esa
nafaqat alohida shaxslar, balki jamiyat va davlat manfaatlariga ham jiddiy zarar
yetkazadi. Shu sababli ishlab chiqarish korxonalarida xavfsizlik texnikasi
talablariga qat’iy rioya qilish, xodimlarni muntazam o‘qitish, texnik nazoratni
kuchaytirish va mansabdor shaxslarning mas’uliyatini oshirish zarur hisoblanadi.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
bilan bog‘liq jinoyatlarni oldini olish nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi
organlarning, balki barcha korxona va tashkilotlarning muhim vazifasi hisoblanadi.
Zero, inson hayoti va sog‘lig‘i har qanday iqtisodiy manfaatdan ustun turadi.
26

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR
RO‘YXATI.
I. Normativ huquqiy hujjatlar va metodologik
ahamiyatga molik nashrlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023.
2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti,
2024.
3.O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat,
2023.
4. O zbekiston Respublikasi Qonuni, ʻ “Mehnatni muhofaza qilish
to g risida”gi
ʻ ʻ 22.09.2016 yildagi O‘RQ-410-son.
II. Ilmiy tadqiqotlar va adabiyotlar
1. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 696 b
2. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus qism /
ʻ
M. Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – 746 b
3. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). R.R. Zufarov, A.X. Saidov,
H.T. Hojiev. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022.
4. Jinoyat huquqi maxsus qismi. M. Sodiqov. – Toshkent: “Huquq”, 2021.
5. Kriminologiya va jinoyatchilikning oldini olish. Qodirov S., Ziyodov O. –
Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2021. – 340 b.
6. Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Karimov B.M.– Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2020. – 458 b.
7. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Solijonov A.A. O‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: “Voris-Nashr”, 2022. – 580 b.
III. Internet saytlar va resurslar
1. LEX.UZ — O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi
https://lex.uz/
(Mehnat kodeksi, “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun va boshqa
normativ hujjatlar uchun asosiy manba)
27

2. “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun (O‘RQ-410-son,
yangi tahrir) https://lex.uz/docs/-3031427
3. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi (yangi tahrir)
https://lex.uz/ru/docs/-6257288
4. Norma.uz — Huquqiy axborot portali
https://www.norma.uz/
(Mehnat huquqi va muhofazasi bo‘yicha sharhlar va yangiliklar)
5. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi (mehnat va
bandlik bo‘yicha statistika)
https://stat.uz/uz/
(Baxtsiz hodisalar, mehnat sharoitlari statistikasi uchun)
6. Wikipedia (Mehnat muhofazasi sahifasi, O‘zbekiston bo‘limi)
https://uz.wikipedia.org/wiki/Mehnat_muhofazasi
7. Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO) rasmiy sayti (O‘zbekiston bilan
bog‘liq materiallar)
https://www.ilo.org/
(Xalqaro standartlar va tajribani solishtirish uchun)
28

Купить