Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 2-variant - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	91.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 2-variant

Купить

Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning jinoiy-huquqiy
xususiyatlari
1

MUNDARIJA
KIRISH ........................................................................................................................................................................................ 3
I BOB. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZISH
UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNING NAZARIY ASOSLARI .................................... 6
1.1. Mehnatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari ............................................................................... 6
1.2. Jinoiy javobgarlikning umumiy tushunchasi ..................................................................................... 10
1.3. Jinoyatning ob'ektiv va sub'ektiv belgilari ........................................................... 15
II BOB. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZISH
JINOYATINING TARKIBI VA UNI MALAKALASH MASALALARI ................. 20
2.1. Jinoyatni malakalashning o'ziga xos jihatlari .................................................................................... 20
2.2. Jinoyatning oldini olish choralari ......................................................................... 24
2.3. Xalqaro tajriba va qonunchilikni takomillashtirish .............................................. 29
XULOSA .................................................................................................................................................................................. 35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ...................................................................................................... 3 7
2

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Zamonaviy jamiyatda mehnatni muhofaza qilish
masalasi nafaqat ijtimoiy-iqtisodiy, balki huquqiy jihatdan ham alohida ahamiyat
kasb etadi. Ishlab chiqarish jarayonlarining murakkablashuvi, yangi
texnologiyalarning joriy etilishi va mehnat sharoitlarining o zgarishi mehnatʻ
xavfsizligini ta'minlashga bo lgan talablarni kuchaytirmoqda. Mehnatni muhofaza
ʻ
qilish qoidalarini buzish natijasida yuzaga keladigan baxtsiz hodisalar va kasb
kasalliklari inson salomatligi va hayotiga jiddiy xavf tug diribgina qolmay, balki
ʻ
davlat iqtisodiyotiga ham sezilarli zarar yetkazadi. O zbekiston Respublikasida
ʻ
amalga oshirilayotgan keng ko lamli iqtisodiy islohotlar va sanoatni
ʻ
modernizatsiya qilish jarayonlari mehnat xavfsizligi masalasini yanada dolzarb
qilib qo yadi. Prezident Sh.M. Mirziyoyev ta'kidlaganidek, inson qadri va uning
ʻ
huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi, bu esa mehnat munosabatlarida ham to liq
ʻ
ta'minlanishi lozim. Shu bois, mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning
jinoiy huquqiy xususiyatlarini chuqur tahlil qilish, ushbu sohadagi qonunchilikni
takomillashtirish va amaliyotda samarali qo llash mexanizmlarini ishlab chiqish
ʻ
muhim ahamiyatga ega. Mazkur mavzu nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham
dolzarb bo lib, mehnat xavfsizligini ta'minlash, baxtsiz hodisalarning oldini olish
ʻ
va aybdor shaxslarga nisbatan adolatli jinoiy javobgarlikni qo llashga xizmat
ʻ
qiladi. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish oqibatida yuzaga keladigan
har bir baxtsiz hodisa nafaqat jabrlanuvchining o ziga, balki uning oilasiga,
ʻ
jamiyatga va davlatga ham og ir yuk bo ladi. Ish joyidagi xavfsizlik madaniyatini
ʻ ʻ
shakllantirish va huquqiy mexanizmlarni mustahkamlash orqali bunday salbiy
oqibatlarning oldini olish mumkin. Shu nuqtai nazardan, jinoiy huquqiy choralar
profilaktika va jazo funksiyalarini bajarib, mehnat xavfsizligi standartlariga rioya
etilishini ta'minlashda muhim rol o ynaydi. Xuddi shu usulda, xalqaro mehnat
ʻ
tashkilotlarining tavsiyalari va ilg or xorijiy tajribalarini o rganish ham milliy
ʻ ʻ
qonunchilikni takomillashtirish uchun asos bo lib xizmat qiladi.
ʻ 1
1 Mirziyoyev Sh.M. Inson qadri uchun. – Toshkent: O'zbekiston, 2021
3

Kurs ishining maqsadi: Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning
jinoiy huquqiy xususiyatlarini har tomonlama tahlil qilish, amaldagi
qonunchilikdagi muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo yicha ilmiyʻ
asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining o'rganilganlik darajasi: Mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzish uchun jinoiy javobgarlik masalasi huquqshunoslik fanida
ma'lum darajada o rganilgan bo lsa-da, uning zamonaviy ijtimoiy-iqtisodiy
ʻ ʻ
sharoitlar va qonunchilikdagi o zgarishlar nuqtai nazaridan chuqur tahlil qilinishi
ʻ
zarur. Umumiy jinoiy huquq va mehnat huquqi masalalari bo yicha bir qator yetuk
ʻ
o zbek olimlari, jumladan, O. O. Zaxidov, M. H. Rustamboyev, G. Q.
ʻ
Abdumajidov, A. A. Axmedov kabi huquqshunoslar tomonidan fundamental
tadqiqotlar olib borilgan. Ular o z asarlarida jinoiy javobgarlikning umumiy
ʻ
asoslari, jinoyat tarkibi elementlari va mehnat huquqining asosiy prinsiplarini
yoritganlar. Biroq, mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish bilan bog liq
ʻ
jinoyatlarning o ziga xos xususiyatlari, ularning kvalifikatsiyasi, ayb shakllari va
ʻ
jazo tayinlash amaliyoti bo yicha kompleks va tizimli tadqiqotlar yetarli emas.
ʻ
Ayniqsa, ishlab chiqarishdagi yangi xavf-xatarlar, raqamli texnologiyalar va global
iqtisodiy integratsiya sharoitida ushbu turdagi jinoyatlarning oldini olish va ularga
qarshi kurashish mexanizmlarini takomillashtirish bo yicha ilmiy ishlanmalarga
ʻ
ehtiyoj sezilmoqda. Xuddi shu usulda, xorijiy mamlakatlarning tajribasini qiyosiy
huquqiy tahlil qilish orqali milliy qonunchilikni yanada takomillashtirish
imkoniyatlari ham to liq o rganilmagan. Shuningdek, sud-tergov amaliyotida
ʻ ʻ
yuzaga kelayotgan muammolar va ularni hal etish yo llari ham chuqur ilmiy
ʻ
tahlilni talab qiladi.
Shu bois, mazkur kurs ishi mavzuning o rganilganlik darajasini oshirishga
ʻ
va amaliyot uchun muhim tavsiyalar berishga qaratilgan. 2
Kurs ishining vazifalari:
2 Davlatov D.D. Jinoyat huquqida ijtimoiy xavfli oqibatlar tushunchasi. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar,
2023
4

1. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarining huquqiy mohiyatini va ularning
jinoiy huquqiy ahamiyatini aniqlash.
2. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining jinoiy huquqiy
tarkibini, xususan, obyektiv va subyektiv tomonlarini tahlil qilish.
3. Mazkur jinoyatning subyekti va obyektiv tomonining o ziga xosʻ
xususiyatlarini, jumladan, ayb shakllarini chuqur o rganish.
ʻ
4. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish uchun jinoiy javobgarlikni
belgilovchi xorijiy mamlakatlar qonunchiligi va amaliyotini qiyosiy tahlil qilish.
5. O zbekiston Respublikasining amaldagi jinoiy qonunchiligini
ʻ
takomillashtirish va sud-tergov amaliyotida yuzaga kelayotgan muammolarni hal
etish bo yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqish.
ʻ
Kurs ishining obyekti: O zbekiston Respublikasining mehnat
ʻ
munosabatlari va jinoiy huquqiy munosabatlar tizimi, shuningdek, mehnatni
muhofaza qilish sohasidagi ijtimoiy munosabatlar majmui.
Kurs ishining predmeti: Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
uchun jinoiy javobgarlikni belgilovchi huquqiy normalar, ularning mazmuni,
amaliyotda qo llanilishi, kvalifikatsiya masalalari va ushbu sohadagi qonunchilikni
ʻ
takomillashtirish yo nalishlari.
ʻ
Kurs ishining tuzilishi: Mazkur kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, har bir bobda mavzuning
ʻ ʻ
tegishli jihatlari batafsil yoritilgan.
5

I BOB. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZISH
UCHUN JINOIY JAVOBGARLIKNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Mehnatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari
Mehnatni muhofaza qilish zamonaviy jamiyatda inson huquqlari va ijtimoiy
adolatni ta’minlashning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Bu nafaqat
xodimlarning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlar
majmuasi, balki barqaror iqtisodiy rivojlanish va ishlab chiqarish samaradorligini
oshirishning muhim omilidir. Mehnat muhofazasi tizimining samaradorligi uning
huquqiy asoslarining mustahkamligi, aniqligi va amaliyotda izchil qo‘llanilishiga
bevosita bog‘liq. Huquqiy asoslar mehnat munosabatlari subyektlari ish
beruvchilar va xodimlar o‘rtasidagi mas’uliyatni belgilab beradi, ularning huquq va
majburiyatlarini tartibga soladi hamda mehnat xavfsizligi va gigiyenasi
standartlariga rioya etilishini ta’minlaydi. Shu bois, mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzishning jinoiy-huquqiy xususiyatlarini tahlil qilishdan avval, ushbu
sohaning fundamental huquqiy negizlarini chuqur o‘rganish zarur.
O‘zbekiston Respublikasida mehnatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari
keng qamrovli bo‘lib, xalqaro huquq normalari va milliy qonunchilik hujjatlarini
o‘z ichiga oladi. Xalqaro miqyosda Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT)
konvensiyalari va tavsiyalari muhim o‘rin tutadi, ular mehnat xavfsizligi va
gigiyenasi bo‘yicha global standartlarni belgilaydi. O‘zbekiston ushbu
konvensiyalarning bir qatorini ratifikatsiya qilgan bo‘lib, bu uning milliy
qonunchiligini xalqaro normalarga muvofiqlashtirish majburiyatini yuklaydi.
Milliy qonunchilik tizimining eng yuqori pog‘onasida O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi turadi, u har bir fuqaroning mehnat qilish, erkin
kasb tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash va ishsizlikdan himoyalanish
huquqini kafolatlaydi.
Konstitutsiyaning 42-moddasida mehnatni muhofaza qilish huquqi bevosita
mustahkamlangan bo‘lib, bu sohadagi barcha quyi normativ hujjatlar uchun asos
bo‘lib xizmat qiladi. 3
3 Ergashev A.E. Xalqaro mehnat standartlari va O'zbekiston qonunchiligi. – Toshkent: O'zbekiston, 2022
6

Mehnatni muhofaza qilishning asosiy huquqiy hujjati O‘zbekiston
Respublikasi Mehnat kodeksidir. Ushbu kodeks mehnat munosabatlarini tartibga
soluvchi fundamental qonun bo‘lib, mehnatni muhofaza qilishga oid umumiy
qoidalarni, ish beruvchining majburiyatlarini, xodimlarning huquqlarini va mehnat
sharoitlariga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi. Mehnat kodeksining alohida
bo‘limlari mehnatni muhofaza qilishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda xavfsiz va
sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratish, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning
oldini olish, kasb kasalliklari profilaktikasi, shuningdek, mehnatni muhofaza qilish
bo‘yicha nazorat va javobgarlik masalalari atroflicha yoritilgan. Kodeksda
belgilangan normalar ish beruvchidan mehnat xavfsizligi talablariga rioya etishni,
xodimlarni shaxsiy himoya vositalari bilan ta’minlashni, ularning malakasini
oshirishni va mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha o‘qitishni talab qiladi. 4
Mehnat kodeksi bilan bir qatorda, O‘zbekiston Respublikasining “Mehnatni
muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonuni ushbu sohadagi munosabatlarni yanada
batafsil tartibga soladi. Bu qonun mehnatni muhofaza qilish sohasidagi davlat
siyosatining asosiy yo‘nalishlarini, davlat boshqaruvi organlarining vakolatlarini,
ish beruvchilar va xodimlarning huquq va majburiyatlarini aniqlashtiradi. Qonunda
mehnatni muhofaza qilish xizmatlarini tashkil etish, mehnat sharoitlarini
attestatsiyadan o‘tkazish, xavfli va og‘ir ishlarda band bo‘lgan xodimlarga
imtiyozlar berish, shuningdek, mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha jamoatchilik
nazoratini amalga oshirish mexanizmlari belgilangan.
Ushbu qonun mehnatni muhofaza qilish tizimining kompleks xususiyatini
aks ettirib, uning barcha elementlarini o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rib chiqadi. 5
Huquqiy hujjat Asosiy tartibga solish
sohasi Mehnatni muhofaza
qilishga oid ahamiyati
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi Inson huquqlari va
erkinliklari, davlat
tuzilishi Mehnat qilish, adolatli
mehnat sharoitlarida
ishlash huquqini
kafolatlaydi (42-modda)
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat munosabatlari, Mehnatni muhofaza qilish
4 G'ofurov Z.G. Jinoyat huquqida javobgarlikning asoslari. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti,
2023
5 Ismoilov I.I. Mehnat xavfsizligi va uni ta'minlashning huquqiy asoslari. – Toshkent: Innovatsiya, 2021
7

Mehnat kodeksi ishga qabul qilish, ishdan
bo‘shatish, ish vaqti va
dam olish vaqti bo‘yicha umumiy
qoidalar, ish beruvchi va
xodim majburiyatlari,
xavfsizlik talablari
“Mehnatni muhofaza
qilish to‘g‘risida”gi
Qonun Mehnatni muhofaza qilish
sohasidagi davlat siyosati,
nazorat va javobgarlik Davlat siyosati
yo‘nalishlari, xizmatlarni
tashkil etish, attestatsiya,
jamoatchilik nazorati
Mehnatni muhofaza qilishning asosiy huquqiy hujjatlari va ularning ahamiyati
Mehnatni muhofaza qilish tizimida ish beruvchilarning majburiyatlari
markaziy o‘rin tutadi. Ular xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitlarini ta’minlash,
ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish, xodimlarni zarur himoya
vositalari bilan ta’minlash, ularni mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha o‘qitish va
yo‘riqnoma berish, shuningdek, mehnat sharoitlarini doimiy ravishda yaxshilab
borish uchun mas’uldirlar. Xuddi shu usulda, xodimlar ham mehnatni muhofaza
qilish qoidalariga rioya etish, shaxsiy himoya vositalaridan to‘g‘ri foydalanish,
mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha o‘qitish va yo‘riqnomalardan o‘tish, o‘z
sog‘lig‘i holati haqida ish beruvchini xabardor qilish kabi majburiyatlarga
egadirlar. Bu ikki tomonlama mas’uliyat tizimi mehnat muhofazasining
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi, chunki xavfsizlikni ta’minlash faqatgina
bir tomonning harakatlari bilan emas, balki barcha ishtirokchilarning birgalikdagi
sa’y-harakatlari bilan erishiladi. 6
Qonunchilikda mehnatni muhofaza qilish sohasidagi davlat nazorati va
jamoatchilik nazorati mexanizmlari ham aniq belgilangan. Davlat nazorati
vakolatli davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi, ular mehnat qonunchiligiga
rioya etilishini tekshiradi, aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish bo‘yicha
ko‘rsatmalar beradi va aybdor shaxslarni javobgarlikka tortadi. Jamoatchilik
nazorati esa kasaba uyushmalari va boshqa xodimlar vakillik organlari tomonidan
amalga oshiriladi, ular xodimlarning huquqlarini himoya qilish, mehnat
sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha takliflar kiritish va ish beruvchilarning mehnatni
muhofaza qilish bo‘yicha majburiyatlarini bajarishini nazorat qilishda faol ishtirok
6 Karimova D.K. Mehnatni muhofaza qilish sohasidagi huquqiy tartibga solishning dolzarb masalalari. –
Toshkent: Innovatsiya, 2024
8

etadi. Bu ikki nazorat shaklining o‘zaro uyg‘unligi mehnat muhofazasi tizimining
shaffofligi va samaradorligini ta’minlashga yordam beradi, shu bilan birga, mehnat
qonunchiligining buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun qo‘shimcha kafolatlar
yaratadi.
Mehnatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari nafaqat mavjud xavflarni
bartaraf etishga, balki ularning oldini olishga ham qaratilgan. Profilaktik choralar,
jumladan, xavfni baholash, ish joylarini attestatsiyadan o‘tkazish, xodimlarni
tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish va ularni xavfsizlik texnikasi bo‘yicha muntazam
o‘qitish muhim ahamiyatga ega. Bu choralar ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar
va kasb kasalliklari sonini kamaytirishga, shu bilan birga, xodimlarning sog‘lig‘ini
saqlash va ularning mehnat faoliyatini uzaytirishga xizmat qiladi. Mehnatni
muhofaza qilishga investitsiya kiritish, uzoq muddatda korxona uchun iqtisodiy
jihatdan ham foydalidir, chunki u ishchi kuchi yo‘qotishlarini kamaytiradi, ishlab
chiqarish unumdorligini oshiradi va korxonaning ijtimoiy mas’uliyatini
mustahkamlaydi. Shu nuqtai nazardan, huquqiy asoslar nafaqat majburiy talablar
to‘plami, balki barqaror va xavfsiz ish muhitini yaratish uchun strategik vosita
hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, mehnatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari
murakkab va ko‘p qirrali tizim bo‘lib, u O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksi, “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun
va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar majmuasidan iborat. Bu asoslar
xodimlarning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish, xavfsiz mehnat sharoitlarini
ta’minlash, ish beruvchilar va xodimlarning huquq va majburiyatlarini belgilash,
shuningdek, mehnat qonunchiligiga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish
uchun mustahkam poydevor yaratadi. Ushbu huquqiy asoslarning samarali ishlashi
mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning oldini olishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi va jinoiy-huquqiy javobgarlikning qo‘llanilishi uchun zamin yaratadi.
Qonunchilikning doimiy takomillashtirilishi va zamonaviy chaqiriqlarga
9

moslashuvi mehnat muhofazasi tizimining barqarorligini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega. 7
Ushbu bo'limni o'rganish jarayonida mehnatni muhofaza qilish nafaqat
ishchilarni himoya qiluvchi qoidalar to'plami, balki davlatning ijtimoiy
mas'uliyatini aks ettiruvchi huquqiy tizim ekanligi yaqqol namoyon bo'ldi.
Konstitutsiya, Mehnat kodeksi va "Mehnatni muhofaza qilish to'g'risida"gi
qonunning o'zaro bog'liqligi shuni ko'rsatadiki, ushbu soha bir-birini to'ldiruvchi
normalar silsilasiga asoslanadi. Ayniqsa, ish beruvchilar va xodimlarning ikki
tomonlama majburiyati tushunchasi diqqatimni tortdi — xavfsizlikni faqat bir
tomon ta'minlay olmaydi, bu umumiy mas'uliyat. Shu bilan birga, qonunchilik
talablarining kuchli bo'lishiga qaramay, amaliyotda ularning to'liq bajarilmasligi
hali ham jiddiy muammo bo'lib qolayotgani haqiqatdir. Binobarin, huquqiy bazani
yanada takomillashtirish bilan birga, uni amalda qo'llash mexanizmlarini
mustahkamlash ham muhim vazifa bo'lib tuyuladi.
1.2. Jinoiy javobgarlikning umumiy tushunchasi
Jinoiy javobgarlik huquqiy davlat tizimining muhim institutlaridan biri
bo‘lib, jamiyatda huquq-tartibotni ta’minlash, fuqarolarning huquq va
erkinliklarini himoya qilishda markaziy o‘rin tutadi. U jinoyat sodir etgan shaxsga
nisbatan davlatning majburlash choralarini qo‘llash imkoniyatini ifodalaydi va
huquqbuzarlikning og‘irligi hamda ijtimoiy xavfliligi bilan belgilanadi. Jinoiy
javobgarlikning mohiyati shundaki, u nafaqat sodir etilgan jinoyat uchun jazo
tayinlashni, balki kelajakda yangi jinoyatlarning oldini olish, jinoyatchilarni
tarbiyalash va jamiyatga qaytarish kabi maqsadlarni ham ko‘zlaydi. Bu tushuncha
huquqiy me’yorlar, adolat prinsiplari va insonparvarlik g‘oyalari asosida
shakllanadi, shu bilan birga, davlatning suveren huquqi va majburiyatini aks
ettiradi. Jinoiy javobgarlikning umumiy tushunchasi jinoyat huquqining
fundamental kategoriyasi bo‘lib, uning asosiy tamoyillari va shartlarini belgilaydi,
shu orqali huquqni qo‘llash amaliyotida yagona yondashuvni ta’minlaydi. 8
7 Nazarov K.N. Jinoyat huquqida ayb shakllari va ularning ahamiyati. – Toshkent: Yurist nashriyoti,
2021
8 O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. https://www.adliya.uz/ (accessed: 10.05.2024)
10

Jinoiy javobgarlikning asosiy tamoyillari qonuniylik, aybdorlik, adolat,
insonparvarlik va javobgarlikning muqarrarligi kabi fundamental prinsiplarni o‘z
ichiga oladi. Qonuniylik tamoyili shuni anglatadiki, hech kim qonunda nazarda
tutilmagan harakat yoki harakatsizlik uchun jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin
emas, shuningdek, jazo faqat qonun bilan belgilangan doirada qo‘llaniladi.
Aybdorlik tamoyili shaxsning faqat o‘zining aybli harakati (qasddan yoki
ehtiyotsizlik orqali) uchun javobgarlikka tortilishini kafolatlaydi, subyektiv ayb
bo‘lmagan holda jinoiy javobgarlik yuzaga kelmaydi. Adolat tamoyili sodir etilgan
jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi va aybdorning shaxsini hisobga olgan holda,
jazo chorasining mutanosibligini talab qiladi. Insonparvarlik tamoyili jazoning
shaxsning qadr-qimmatini kamsitmasligini va unga nisbatan shafqatsiz muomala
qilinmasligini ta’minlaydi. Javobgarlikning muqarrarligi esa har bir jinoyat uchun
javobgarlikning yuzaga kelishini va jazoning qo‘llanilishini nazarda tutadi, bu esa
jinoyatchilikka qarshi kurashda muhim ahamiyatga ega. 9
Jinoiy javobgarlikka tortishning yagona asosi jinoyat sodir etish hisoblanadi.
Jinoyat deganda, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan
ijtimoiy xavfli qilmish (harakat yoki harakatsizlik) tushuniladi. Jinoyat tarkibi
jinoiy javobgarlikning yuzaga kelishi uchun zarur bo‘lgan ob’ektiv va sub’ektiv
belgilarning yig‘indisidir. Jinoyat tarkibi to‘rtta asosiy elementdan iborat: jinoyat
obyekti, jinoyatning ob’ektiv tomoni, jinoyat subyekti va jinoyatning sub’ektiv
tomoni. Bu elementlarning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning
birgalikdagi mavjudligi shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish uchun huquqiy asos
bo‘lib xizmat qiladi. Jinoyat tarkibining har qanday elementi mavjud bo‘lmasa,
shaxs jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas, chunki bu holda qilmish jinoyat
deb hisoblanmaydi. Bu qoida qonuniylik tamoyilining amaliy ifodasidir va
shaxslarning asossiz javobgarlikka tortilishining oldini oladi. 10
Jinoyat obyekti jinoyat qasd qilingan va unga zarar yetkazilgan ijtimoiy
munosabatlardir. Bularga shaxsning hayoti, sog‘lig‘i, erkinligi, mulk huquqi,
9 O'zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi. https://mehnat.uz/ (accessed:
10.05.2024)
10 O'zbekiston Respublikasi Oliy sudi. https://www.oliysud.uz/ (accessed: 10.05.2024)
11

davlat xavfsizligi, jamoat tartibi va boshqa qadriyatlar kiradi. Jinoyatning ob’ektiv
tomoni esa qilmishning tashqi ifodasini, ya’ni ijtimoiy xavfli harakat yoki
harakatsizlikni, uning oqibatlarini va qilmish bilan oqibat o‘rtasidagi sababiy
bog‘lanishni o‘z ichiga oladi. Harakat deganda, shaxsning irodaviy faol harakati
tushunilsa, harakatsizlik deganda, shaxsning ma’lum bir vaziyatda bajarishi shart
bo‘lgan harakatni bajarmasligi tushuniladi. Oqibat jinoyat natijasida ijtimoiy
munosabatlarga yetkazilgan zarar bo‘lib, u moddiy, jismoniy, ma’naviy yoki
boshqa turdagi zarar shaklida bo‘lishi mumkin. Sababiy bog‘lanish esa qilmish va
oqibat o‘rtasidagi obyektiv aloqani ifodalaydi, ya’ni aynan shaxsning harakati yoki
harakatsizligi natijasida zararli oqibat yuzaga kelganligini ko‘rsatadi. Bu
elementlarning aniq belgilanishi jinoyatning to‘liq va har tomonlama baholanishi
uchun zarurdir. 11
Jinoyat subyekti jinoyat sodir etgan, jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin
bo‘lgan jismoniy shaxsdir. Jinoyat subyektiga nisbatan yosh (odatda 16 yosh, ba’zi
jinoyatlar uchun 14 yosh) va aqli rasolik talablari qo‘yiladi. Aqli rasolik deganda,
shaxsning o‘z harakatlarining ijtimoiy xavflilik darajasini anglash va ularni
boshqara olish qobiliyati tushuniladi. Jinoyatning sub’ektiv tomoni shaxsning
qilmishga nisbatan ichki munosabatini, ya’ni aybni (qasd yoki ehtiyotsizlikni) o‘z
ichiga oladi. Qasd deganda, shaxsning o‘z harakatining ijtimoiy xavfliligini anglab,
uning oqibatlarini oldindan ko‘ra bilishi va ularning kelib chiqishini istashi yoki
bunga ongli ravishda yo‘l qo‘yishi tushuniladi. Ehtiyotsizlik esa shaxsning o‘z
harakatining ijtimoiy xavfliligini oldindan ko‘ra bilmasligi, ammo ko‘ra bilishi
shart va mumkin bo‘lgan holatlarda yuzaga keladi. Aybning mavjudligi jinoiy
javobgarlikning asosiy sharti bo‘lib, aybsiz javobgarlikka tortishga yo‘l
qo‘yilmaydi. Bu tamoyil jinoyat huquqining eng muhim kafolatlaridan biridir,
chunki u faqat o‘z irodasi bilan huquqbuzarlik sodir etgan shaxslarni javobgarlikka
tortishni ta’minlaydi. 12
Javobgarlik turi Asosiy xususiyati Maqsadi Asosiy me'yoriy
11 O'zbekiston Respublikasining "Mehnatni muhofaza qilish to'g'risida"gi Qonuni. – Toshkent: Adolat,
2020
12 O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023
12

hujjat
Jinoiy javobgarlik Eng og‘ir ijtimoiy
xavfli qilmishlar
uchun davlatning
majburlash chorasi Jinoyatning oldini
olish, jazoni ijro
etish, jinoyatchini
tarbiyalash O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat
kodeksi
Ma'muriy
javobgarlik Ijtimoiy xavfi
kamroq bo‘lgan
huquqbuzarliklar
uchun Ma’muriy
huquqbuzarliklarning
oldini olish, tartibni
saqlash O‘zbekiston
Respublikasining
Ma’muriy
javobgarlik
to‘g‘risidagi kodeksi
Fuqarolik
javobgarligi Mulkka yoki
shaxsga yetkazilgan
zararni qoplash Zararni qoplash,
buzilgan huquqlarni
tiklash O‘zbekiston
Respublikasi
Fuqarolik kodeksi
Intizomiy
javobgarlik Mehnat intizomini
buzish uchun ish
beruvchi tomonidan
qo‘llaniladigan
chora Mehnat intizomini
mustahkamlash O‘zbekiston
Respublikasi
Mehnat kodeksi
Huquqiy javobgarlik turlarining qiyosiy tahlili
Jinoiy javobgarlik boshqa huquqiy javobgarlik turlaridan (ma’muriy,
fuqarolik, intizomiy) o‘zining ijtimoiy xavflilik darajasi, qo‘llaniladigan
choralarining og‘irligi va yuridik oqibatlari bilan farq qiladi. Yuqoridagi jadvalda
ko‘rsatilganidek, jinoiy javobgarlik eng og‘ir ijtimoiy xavfli qilmishlar uchun
qo‘llaniladi va shaxsning erkinligini cheklash, hatto undan mahrum etish kabi
choralarni nazarda tutadi. Ma’muriy javobgarlik ijtimoiy xavfi kamroq bo‘lgan
huquqbuzarliklar uchun, fuqarolik javobgarligi esa mulkiy zararni qoplashga
qaratilgan. Intizomiy javobgarlik mehnat munosabatlari doirasida intizomni
buzganlik uchun qo‘llaniladi. Jinoiy javobgarlikning o‘ziga xos xususiyati
shundaki, u nafaqat shaxsga nisbatan jazo chorasini qo‘llashni, balki uning
sudlanganlik holatini ham keltirib chiqaradi, bu esa shaxsning kelajakdagi huquqiy
maqomiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu farqlar har bir javobgarlik turining o‘ziga
xos maqsad va vazifalariga ega ekanligini, shuningdek, davlatning huquqni
muhofaza qilish tizimidagi o‘rnini belgilaydi. Jinoiy javobgarlikning og‘irligi va
uning oqibatlari jamiyatda huquqiy ongni shakllantirishda va qonunga hurmat
ruhini singdirishda muhim rol o‘ynaydi. 13
13 O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023
13

Xulosa qilib aytganda, jinoiy javobgarlikning umumiy tushunchasi jinoyat
huquqining asosini tashkil etuvchi murakkab va ko‘p qirrali kategoriyadir. U
davlatning jinoyatchilikka qarshi kurashishdagi asosiy vositasi bo‘lib, qonuniylik,
adolat va insonparvarlik prinsiplariga asoslanadi. Jinoiy javobgarlikka tortishning
yagona asosi jinoyat tarkibining mavjudligi bo‘lib, bu shaxsning aybli harakati
uchun javobgarlikning muqarrarligini ta’minlaydi.
Shu bilan birga, jinoiy javobgarlik boshqa huquqiy javobgarlik turlaridan
o‘zining ijtimoiy xavflilik darajasi va qo‘llaniladigan choralarining og‘irligi bilan
keskin farq qiladi. Ushbu tushunchani chuqur anglash huquqni qo‘llash
amaliyotida xatoliklarning oldini olishga, shaxslarning huquq va erkinliklarini
himoya qilishga hamda jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Jinoiy javobgarlikning to‘g‘ri va adolatli qo‘llanilishi huquqiy davlat qurishning
muhim shartlaridan biridir.
Jinoiy javobgarlik institutini o'rganar ekanman, uning asosiy tamoyillari —
qonuniylik, aybdorlik va adolat tamoyillari — oddiy qoidalar emas, balki
insonning huquqiy himoyasini kafolatlovchi fundamental kafolatlar ekanligini
angladim. Ayniqsa, subyektiv ayb tushunchasi muhim: qonun shaxsni faqat
o'zining irodaviy harakati uchun javobgar deb hisoblaydi. Bu tamoyilning mehnat
xavfsizligi jinoyatlariga nisbatan qo'llanilishi esa o'ziga xos murakkablik kasb
etadi, chunki ushbu turdagi jinoyatlarning aksariyati qasddan emas, balki
ehtiyotsizlik oqibatida sodir etiladi. Jinoiy, ma'muriy, fuqarolik va intizomiy
javobgarlikning bir-biridan farqini tahlil qilib, jinoiy javobgarlikning eng og'ir
choralar tizimi ekanligini, shuning uchun uni qo'llashda ayniqsa ehtiyotkorlik va
aniqlik talab etilishini to'liq idrok etdim. Bu esa huquqni qo'llovchi organlarga
katta mas'uliyat yuklanishini anglatadi.
1.3. Jinoyatning ob'ektiv va sub'ektiv belgilari
Jinoyat huquqida har qanday qilmishni jinoyat deb topish uchun uning
ob'ektiv va sub'ektiv belgilarini aniq belgilash muhim ahamiyat kasb etadi.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish bilan bog liq jinoyatlarda ham ushbuʻ
belgilarning har biri chuqur tahlil qilinishi lozim. Ob'ektiv belgilar jinoyatning
14

tashqi tomonini, ya'ni qilmishning ijtimoiy xavfli harakati (yoki harakatsizligi),
uning oqibatlari, sababiy bog lanish, shuningdek, jinoyat sodir etilgan vaqt, joy vaʻ
vaziyat kabilarni o z ichiga oladi. Sub'ektiv belgilar esa jinoyatning ichki tomonini,
ʻ
ya'ni aybdorning qilmishga va uning oqibatlariga bo lgan ruhiy munosabatini (ayb
ʻ
shakli, maqsad, motiv) ifodalaydi. Bu ikki guruh belgilar birgalikda jinoyat
tarkibini tashkil etib, huquqiy kvalifikatsiya uchun asos bo ladi. Ayniqsa, mehnatni
ʻ
muhofaza qilish sohasidagi jinoyatlarning o ziga xos xususiyatlari, ularning
ʻ
ko pincha ehtiyotsizlik oqibatida sodir etilishi, ob'ektiv va sub'ektiv belgilarni
ʻ
aniqlashda alohida e'tibor talab qiladi. 14
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining ob'ektiv belgilari
qatoriga birinchi navbatda ijtimoiy xavfli qilmish kiradi. Bu qilmish mehnatni
muhofaza qilish qoidalari yoki normalarining buzilishida, ya'ni ularni bajarmaslik
yoki lozim darajada bajarmaslikda namoyon bo ladi. Qilmish harakat yoki
ʻ
harakatsizlik shaklida bo lishi mumkin. Masalan, xavfsizlik texnikasi qoidalariga
ʻ
rioya qilmaslik, himoya vositalarini ta'minlamaslik, ishchilarni o qitmaslik yoki
ʻ
ularning malakasini oshirmaslik harakat shaklidagi buzilish bo lsa, xavfli ish
ʻ
sharoitlarini bartaraf etish choralarini ko rmaslik, nosoz uskunalarni ishlatishga
ʻ
yo l qo yish harakatsizlik shaklidagi buzilish hisoblanadi. Bu qoidalar O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
Respublikasi Mehnat kodeksi, shuningdek, boshqa normativ-huquqiy hujjatlar va
standartlarda belgilangan bo lib, ularga rioya etish majburiy hisoblanadi.
ʻ
Jinoyatning ob'ektiv tomonini to liq ochib berish uchun aynan qaysi qoida
ʻ
buzilgani, uning mazmuni va buzilish xususiyati aniq ko rsatilishi shart.
ʻ 15
Ushbu jinoyatning ob'ektiv tomonidagi eng muhim elementlardan biri bu
ijtimoiy xavfli oqibat hisoblanadi. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
jinoyatining oqibati, odatda, inson salomatligiga yoki hayotiga yetkazilgan zarar
bilan bog liq bo ladi. Bu oqibatlar turli darajada bo lishi mumkin: sog liqqa yengil,
ʻ ʻ ʻ ʻ
o rtacha og ir yoki og ir shikast yetkazish, shuningdek, o limga olib kelish. Jinoyat
ʻ ʻ ʻ ʻ
14 Olimov Sh.Sh. Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni tergov qilishning nazariy va amaliy masalalari.
– Toshkent: Huquqiy adabiyotlar, 2022
15 Qodirov R.Q. Jinoyat huquqida ekspertiza xulosalarining isbotlashdagi o'rni. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2024
15

tarkibida oqibatning mavjudligi majburiy hisoblanadi, ya'ni qoidabuzarlikning o zi,ʻ
agar u hech qanday zararli oqibatga olib kelmasa, ushbu modda bo yicha jinoyat
ʻ
deb hisoblanmaydi. Shuningdek, qilmish va oqibat o rtasida bevosita sababiy
ʻ
bog lanishning mavjudligi ham ob'ektiv belgilarning ajralmas qismidir. Ya'ni,
ʻ
sodir etilgan qoidabuzarlik bevosita zararli oqibatning kelib chiqishiga sabab
bo lganligi isbotlanishi lozim. Agar oqibat boshqa omillar, masalan,
ʻ
jabrlanuvchining o zining ehtiyotsizligi yoki uchinchi shaxslarning harakatlari
ʻ
tufayli yuzaga kelgan bo lsa, sababiy bog lanish uziladi va aybdorning javobgarligi
ʻ ʻ
istisno etilishi mumkin. Sababiy bog lanishni aniqlash sud-tergov amaliyotida eng
ʻ
murakkab masalalardan biri bo lib, ko pincha ekspertiza xulosalariga tayaniladi.
ʻ ʻ
Jinoyatning sub'ektiv belgilari aybdorning qilmishga va uning oqibatlariga
bo lgan ruhiy munosabatini aks ettiradi. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini
ʻ
buzish jinoyatlari uchun aybning asosiy shakli ehtiyotsizlik hisoblanadi.
Ehtiyotsizlik ikki shaklda namoyon bo ladi: beparvolik va o ziga ishonish.
ʻ ʻ
Bepavolikda shaxs o z harakatlarining ijtimoiy xavfli oqibatlarini oldindan ko ra
ʻ ʻ
bilmaydi, garchi bunday oqibatlarni oldindan ko ra bilishi shart va mumkin bo lsa
ʻ ʻ
ham. Masalan, xavfsizlik qoidalariga rioya etish majburiyatini bilgan holda, ularni
e'tiborsizlik bilan bajarmaslik natijasida baxtsiz hodisa yuz berishi. O ziga
ʻ
ishonishda esa shaxs o z harakatlarining ijtimoiy xavfli oqibatlari kelib chiqishi
ʻ
mumkinligini oldindan ko ra biladi, ammo ularning oldini olishga asosli ravishda
ʻ
umid qiladi. Bu holatda shaxs o zining tajribasiga, mahoratiga yoki boshqa
ʻ
omillarga haddan tashqari ishonadi va xavfni noto g ri baholaydi. Har ikkala
ʻ ʻ
holatda ham aybdorning oqibatlarni istamaganligi, lekin ularning kelib chiqishiga
ehtiyotsizlik bilan munosabatda bo lganligi muhimdir. Qasddan sodir etilgan
ʻ
holatlar kamdan-kam uchraydi, ammo agar shaxs mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini ataylab buzib, oqibatning kelib chiqishini istagan yoki bunga ongli
ravishda yo l qo ygan bo lsa, bu boshqa jinoyat tarkibini tashkil etishi mumkin.
ʻ ʻ ʻ 16
Ehtiyotsizlikning har bir shakli o ziga xos xususiyatlarga ega bo lib, ularni
ʻ ʻ
aniqlashda aybdorning shaxsiyati, uning kasbiy malakasi, mehnatni muhofaza
16 Rustamboyev M.X. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2024
16

qilish bo yicha bilimlari va tajribasi, shuningdek, vaziyatning barcha holatlariʻ
inobatga olinadi. Bepavolikda shaxsning oqibatlarni oldindan ko ra bilish
ʻ
imkoniyati va majburiyati mavjudligi, ammo ularni ko ra bilmaganligi asosiy
ʻ
mezon hisoblanadi. Bu yerda shaxsning sub'ektiv imkoniyatlari va ob'ektiv
majburiyatlari o rtasidagi nomuvofiqlik yotadi. O ziga ishonishda esa shaxsning
ʻ ʻ
oqibatlarni oldindan ko ra bilganligi, ammo ularning oldini olishga bo lgan asossiz
ʻ ʻ
umidi muhimdir. Bu umid ko pincha shaxsning o z qobiliyatlariga haddan tashqari
ʻ ʻ
baho berishi, xavfni mensimasligi yoki vaziyatni noto g ri baholashi bilan bog liq
ʻ ʻ ʻ
bo ladi. Sud-tergov amaliyotida ehtiyotsizlikning qaysi shakli mavjudligini
ʻ
aniqlash uchun nafaqat aybdorning ko rsatmalari, balki guvohlarning
ʻ
ko rsatmalari, hujjatli dalillar, ekspertiza xulosalari va boshqa dalillar majmuasi
ʻ
tahlil qilinadi. Bu jinoyatning sub'ektiv tomonini to g ri kvalifikatsiya qilish uchun
ʻ ʻ
zarurdir.
Jinoyatning sub'ektiv belgilari qatoriga, shuningdek, jinoyat sub'ekti ham
kiradi. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatining sub'ekti maxsus
sub'ekt hisoblanadi. Ya'ni, bu jinoyat uchun javobgarlikka faqatgina mehnatni
muhofaza qilish qoidalariga rioya etishni ta'minlash vazifasi yuklatilgan shaxs
tortilishi mumkin. Odatda, bu korxona, muassasa yoki tashkilotning rahbari, bosh
muhandisi, xavfsizlik texnikasi bo yicha mutaxassisi, uchastka boshlig i, brigadir
ʻ ʻ
yoki boshqa mansabdor shaxs bo lishi mumkin. Oddiy ishchi, agar unga mehnatni
ʻ
muhofaza qilish qoidalariga rioya etishni ta'minlash bo yicha maxsus vazifalar
ʻ
yuklatilmagan bo lsa, ushbu modda bo yicha javobgarlikka tortilmaydi. Biroq,
ʻ ʻ
agar oddiy ishchi o zining harakatlari bilan boshqa jinoyat tarkibini, masalan,
ʻ
ehtiyotsizlik tufayli odam o ldirish yoki tan jarohati yetkazish jinoyatini sodir
ʻ
etgan bo lsa, u boshqa moddalar bo yicha javobgarlikka tortilishi mumkin. Jinoyat
ʻ ʻ
sub'ektini aniqlashda uning mansab majburiyatlari, mehnat shartnomasi, lavozim
yo riqnomalari va boshqa ichki hujjatlar chuqur o rganiladi.
ʻ ʻ 17
Xulosa qilib aytganda, mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
jinoyatining ob'ektiv va sub'ektiv belgilarini to g ri aniqlash huquqni qo llash
ʻ ʻ ʻ
17 Saidov A.X. Jinoyat huquqida ehtiyotsizlikdan sodir etilgan jinoyatlar. – Toshkent: Adolat, 2022
17

amaliyotida katta ahamiyatga ega. Ob'ektiv belgilar jinoyatning tashqi ko rinishini,ʻ
ya'ni qilmishning xavflilik darajasini, uning oqibatlarini va ular o rtasidagi sababiy
ʻ
bog lanishni belgilasa, sub'ektiv belgilar aybdorning ruhiy munosabatini, ya'ni
ʻ
uning ayb shaklini (ehtiyotsizlik) va jinoyat sub'ektining maxsus xususiyatlarini
ochib beradi. Bu belgilarning har biri o zaro chambarchas bog liq bo lib, bir-birini
ʻ ʻ ʻ
to ldiradi. Ularning har birini chuqur va har tomonlama tahlil qilishgina adolatli va
ʻ
qonuniy qaror qabul qilishga imkon beradi. Ayniqsa, sababiy bog lanishni va
ʻ
ehtiyotsizlikning shaklini aniqlashda yuzaga keladigan murakkabliklar, sud-tergov
organlaridan yuqori darajadagi professionalizm va har tomonlama yondashuvni
talab qiladi. Shuningdek, bu sohadagi qonunchilikni doimiy ravishda
takomillashtirib borish va amaliyotda yuzaga keladigan muammolarni hal etish
dolzarb vazifa hisoblanadi.
Jinoyat tarkibining to'rtta elementini — ob'ekt, ob'ektiv tomon, sub'ekt va
sub'ektiv tomon — batafsil o'rganish menga mehnatni muhofaza qilish qoidalarini
buzish jinoyatining naqadar ko'p qirrali ekanligini ko'rsatdi. Ob'ektiv tomondan
sababiy bog'lanishni aniqlash masalasi amaliyotda eng murakkab vazifalardan biri
bo'lib, ko'pincha baxtsiz hodisa bir nechta omil natijasida yuz berishi mumkin. Bu
holatda aynan kimning harakati yoki harakatsizligi hal qiluvchi rol o'ynaganini
aniqlash chuqur ekspertiza va tahlilni talab etadi. Sub'ektiv tomondan esa
ehtiyotsizlikning ikki shakli — beparvolik va o'ziga haddan ortiq ishonish —
o'rtasidagi farqni to'g'ri belgilash adolatli hukm uchun asosiy shart ekanligini
angladim. Maxsus sub'ekt tushunchasi ham diqqatga sazovor: bu jinoyat uchun
javobgarlik faqat mehnat xavfsizligini ta'minlash mas'uliyati yuklatilgan
mansabdor shaxslarga nisbatan qo'llaniladi, oddiy ishchiga emas.
18

II BOB. MEHNATNI MUHOFAZA QILISH QOIDALARINI BUZISH
JINOYATINING TARKIBI VA UNI MALAKALASH MASALALARI
2.1. Jinoyatni malakalashning o'ziga xos jihatlari
Jinoyatni malakalash huquqiy amaliyotning markaziy masalalaridan biri
bo lib, har bir jinoiy harakatga to g ri huquqiy baho berishni taqozo etadi.ʻ ʻ ʻ
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish bilan bog liq jinoyatlarni
ʻ
malakalashda esa o ziga xos murakkabliklar mavjud. Bu murakkabliklar nafaqat
ʻ
qonun normalarining o ziga xos talablari, balki amaliyotda yuzaga keladigan turli
ʻ
vaziyatlar, sababiy bog lanishni aniqlashdagi qiyinchiliklar bilan ham bog liq.
ʻ ʻ
Jinoyatni to g ri malakalash adolatli hukm chiqarish, aybdor shaxsga nisbatan
ʻ ʻ
qonuniy jazo tayinlash va kelajakda shunga o xshash huquqbuzarliklarning oldini
ʻ
olish uchun fundamental ahamiyatga ega. Xuddi shu usulda, malakalash jarayonida
jinoyat tarkibining barcha elementlari obyekt, obyektiv tomon, subyekt va
subyektiv tomon chuqur tahlil qilinishi shart. Ayniqsa, mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzish holatlarida obyektiv va subyektiv tomonlarning o ziga xos
ʻ
xususiyatlari alohida e'tibor talab qiladi. 18
Jinoyatning subyektiv tomonini aniqlash mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzish bilan bog liq jinoyatlarni malakalashda hal qiluvchi rol
ʻ
o ynaydi. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 257-moddasida nazarda
ʻ ʻ
tutilgan ushbu jinoyat, asosan, ehtiyotsizlik orqali sodir etiladi. Bu degani, aybdor
shaxs o z harakatlari yoki harakatsizligi natijasida yuzaga kelishi mumkin bo lgan
ʻ ʻ
xavfli oqibatlarni oldindan ko ra bilishi yoki ko ra bilishi shart bo lgan, ammo
ʻ ʻ ʻ
ularning oldini olishga beparvolik bilan yondashgan bo lishi kerak.
ʻ
Ehtiyotsizlikning ikki shakli beparvolik va o ziga ishonish jinoyatning
ʻ
malakalanishiga ta'sir qiladi. Beparvolikda shaxs oqibatlarni oldindan ko ra
ʻ
bilmaydi, ammo ko ra bilishi shart va mumkin edi. O ziga ishonishda esa shaxs
ʻ ʻ
oqibatlarni oldindan ko radi, lekin ularning oldini olish mumkinligiga yengil-yelpi
ʻ
umid qiladi. Amaliyotda, ayniqsa, murakkab ishlab chiqarish jarayonlarida,
shaxsning psixik munosabatini aniqlash, ya'ni uning ehtiyotsizlik shaklini belgilash
18 Sobirov U.S. Mehnat munosabatlarida huquqbuzarlik profilaktikasi. – Toshkent: Adolat, 2023
19

ekspert xulosalari va guvohlarning ko rsatmalariga tayanadi. Bu holat jinoyatningʻ
subyektiv tomonini isbotlashni yanada murakkablashtiradi, chunki ko pincha
ʻ
aybdor shaxs o z harakatlarining xavfliligini to liq anglamaganligini da'vo qilishi
ʻ ʻ
mumkin. 19
Jinoyatning obyektiv tomoni mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
jinoyatida bir qator majburiy belgilarni o z ichiga oladi. Bularga birinchidan,
ʻ
mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish harakati yoki harakatsizligi kiradi. Bu
qoidalar O zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, sanoat xavfsizligi qoidalari,
ʻ
texnik reglamentlar va korxona ichki hujjatlarida belgilangan bo lishi mumkin.
ʻ
Ikkinchidan, jinoyat oqibati inson sog lig iga yengil bo lmagan, og ir shikast
ʻ ʻ ʻ ʻ
yetkazilishi yoki o lim yuz berishi. Oqibatning og irlik darajasi sud-tibbiy
ʻ ʻ
ekspertizasi xulosalari bilan tasdiqlanadi. Uchinchidan, harakat yoki harakatsizlik
bilan yuzaga kelgan oqibat o rtasidagi sababiy bog lanish. Aynan shu sababiy
ʻ ʻ
bog lanishni aniqlash amaliyotda eng qiyin vazifalardan biridir. Ko pincha baxtsiz
ʻ ʻ
hodisalar bir nechta omillar, jumladan, jabrlanuvchining o z ehtiyotsizligi yoki
ʻ
uchinchi shaxslarning harakatlari natijasida yuzaga kelishi mumkin. Bunday
hollarda, aybdor shaxsning harakati yoki harakatsizligi oqibatning yuzaga
kelishida hal qiluvchi rol o ynaganligini isbotlash muhimdir. Sababiy bog lanishni
ʻ ʻ
aniqlashda hodisaning barcha holatlari, texnik ekspertizalar va mutaxassislarning
xulosalari chuqur tahlil qilinadi. Agar sababiy bog lanish isbotlanmasa, jinoyat
ʻ
tarkibi to liq bo lmaydi va shaxsni javobgarlikka tortish imkonsiz bo ladi.
ʻ ʻ ʻ 20
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatini malakalashda
jinoyatning og irlashtiruvchi holatlari alohida e'tiborga molik. O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Jinoyat kodeksining 257-moddasi ikkinchi va uchinchi qismlarida
nazarda tutilgan og ir oqibatlar, masalan, odam o limi yoki boshqa og ir oqibatlar,
ʻ ʻ ʻ
jinoyatning malakasini sezilarli darajada o zgartiradi va jazo choralarini
ʻ
kuchaytiradi. Odatiy holatda, bir kishining o limi yoki bir nechta shaxsga og ir tan
ʻ ʻ
jarohati yetkazilishi jinoyatning og irroq qismi bo yicha malakalanishiga olib
ʻ ʻ
19 Toshkent Davlat Yuridik Universiteti ilmiy jurnali. https://tsul.uz/uz/journal (accessed: 14.03.2024)
20 Tursunov A.T. Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatlarining kvalifikatsiyasi. –
Toshkent: Fan, 2024
20

keladi. Agar bir nechta shaxsning o limiga sabab bo lsa, bu eng og ir malakalashniʻ ʻ ʻ
talab qiladi. Bu holatlarda, har bir jabrlanuvchining holati, unga yetkazilgan
zararning darajasi va oqibatning bevosita sababiy bog lanishi aniq belgilanishi
ʻ
shart. Malakalash jarayonida, shuningdek, jinoyatning takroran sodir etilishi yoki
xavfli retsidivist tomonidan sodir etilishi kabi umumiy og irlashtiruvchi holatlar
ʻ
ham inobatga olinishi mumkin. Bu omillar jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini
oshiradi va sud tomonidan jazo tayinlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning
uchun, tergov organlari va sudlar har bir holatni har tomonlama va chuqur
o rganishi lozim.
ʻ 21
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatini boshqa turdosh
jinoyatlardan farqlash ham malakalashning muhim jihatidir. Masalan, O zbekiston
ʻ
Respublikasi Jinoyat kodeksining 207-moddasida nazarda tutilgan mansabga
sovuqqonlik bilan qarash yoki 209-moddasida nazarda tutilgan mansab vakolatini
suiiste'mol qilish jinoyatlari bilan farqlash zarurati tug ilishi mumkin. Mehnatni
ʻ
muhofaza qilish qoidalarini buzishda asosiy obyekt insonning hayoti va sog lig i
ʻ ʻ
bo lsa, mansabdorlik jinoyatlarida davlat hokimiyati, boshqaruvi va jamoat
ʻ
birlashmalari faoliyatining normal ishlashi hisoblanadi. Shuningdek, texnika
xavfsizligi qoidalarini buzish (JK 258-modda) bilan ham farqlash lozim. Garchi bu
ikki modda bir-biriga yaqin bo lsa-da, 257-modda mehnatni muhofaza qilishning
ʻ
umumiy qoidalarini buzishni nazarda tutsa, 258-modda muayyan texnik obyektlar
yoki ishlab chiqarish jarayonlariga xos xavfsizlik qoidalarini buzishni anglatadi.
Malakalashda har bir moddaning dispozitsiyasini sinchkovlik bilan o rganish va
ʻ
sodir etilgan harakatning aynan qaysi qonun normasiga mos kelishini aniqlash
zarur. Bu farqlashlar jinoyatning to g ri huquqiy bahosini berish va aybdor shaxsga
ʻ ʻ
nisbatan adolatli jazo tayinlash uchun muhimdir. Xuddi shu usulda, har bir
holatning o ziga xos xususiyatlari, buzilgan qoidaning tabiati va oqibatlarning
ʻ
xarakteri chuqur tahlil qilinishi kerak. 22
21 Xalqaro Mehnat Tashkilotining O'zbekistondagi vakolatxonasi. https://www.ilo.org/tashkent (accessed:
11.03.2024)
22 Xolmuhamedov M.M. Mehnat huquqi: darslik. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023
21

Amaliyotda mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatlarini
malakalashda bir qator qiyinchiliklar yuzaga keladi. Birinchidan, mehnatni
muhofaza qilish qoidalarining ko pligi va murakkabligi, ularning doimiy ravishdaʻ
yangilanib turishi huquqni qo llovchi organlar uchun qiyinchilik tug diradi. Qaysi
ʻ ʻ
qoida buzilganligi va bu buzilishning oqibatga bevosita ta'siri aniq isbotlanishi
kerak. Ikkinchidan, sababiy bog lanishni aniqlashdagi muammolar. Ko pincha
ʻ ʻ
baxtsiz hodisalar bir nechta omillar, jumladan, jabrlanuvchining o z harakatlari,
ʻ
uchinchi shaxslarning xatolari yoki kutilmagan texnik nosozliklar natijasida
yuzaga kelishi mumkin. Bunday hollarda, aybdor shaxsning harakati yoki
harakatsizligi oqibatning yuzaga kelishida hal qiluvchi rol o ynaganligini isbotlash
ʻ
uchun chuqur ekspertiza va tahlil talab etiladi. Uchinchidan, subyektiv tomonni
isbotlashdagi qiyinchiliklar. Ehtiyotsizlikni isbotlash, ayniqsa, shaxsning o z
ʻ
harakatlarining xavfliligini anglamaganligini da'vo qilgan hollarda, murakkab
jarayon hisoblanadi. To rtinchidan, ekspert xulosalarining ahamiyati. Sud-tibbiy,
ʻ
texnik va boshqa turdagi ekspertizalar jinoyatning obyektiv va subyektiv
tomonlarini aniqlashda muhim rol o ynaydi, ammo ularning xulosalari har doim
ʻ
ham bir xil bo lmasligi yoki qo shimcha tahlillarni talab qilishi mumkin. Bu
ʻ ʻ
qiyinchiliklar jinoyatni malakalash jarayonida har tomonlama va obyektiv
yondashuvni talab qiladi.
Xulosa qilib aytganda, mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
jinoyatlarini malakalashda qonun normalarining aniq talablariga rioya qilish bilan
birga, har bir holatning o ziga xos xususiyatlarini chuqur tahlil qilish zarur.
ʻ
Jinoyat tarkibining barcha elementlari, ayniqsa, obyektiv va subyektiv
tomonlar, sababiy bog lanish va oqibatlarning og irlik darajasi sinchkovlik bilan
ʻ ʻ
o rganilishi lozim. Bu jarayon huquqni qo llovchi organlardan yuqori malaka,
ʻ ʻ
chuqur bilim va amaliy tajriba talab qiladi. Faqatgina shunday yondashuv orqali
adolatli va qonuniy qarorlar qabul qilish, aybdor shaxslarni javobgarlikka tortish
va mehnat xavfsizligini ta'minlashga erishish mumkin. Keyingi bo limlarda ushbu
ʻ
jinoyatlarning oldini olish mexanizmlari va ularni takomillashtirish yo llari batafsil
ʻ
ko rib chiqiladi.
ʻ
22

Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatlarini malakalash
jarayonini o'rganar ekanman, bu sohadagi muammolarning naqadar chuqur
ekanligiga amin bo'ldim. Jinoyat tarkibining barcha elementlarini to'g'ri va har
tomonlama tahlil qilmasdan, adolatli huquqiy baho berib bo'lmaydi. Ayniqsa,
ushbu jinoyatni boshqa o'xshash jinoyatlardan — mansabga sovuqqonlik bilan
qarash yoki texnika xavfsizligi qoidalarini buzishdan — to'g'ri farqlash muhim
amaliy ahamiyat kasb etadi. Malakalash jarayonida sababiy bog'lanishni aniqlash
va ehtiyotsizlikning qaysi shaklida harakat qilinganini belgilash ko'pincha ekspert
xulosalarisiz amalga oshirib bo'lmaydi. Shu nuqtai nazardan, huquqni qo'llovchi
organlar nafaqat yuridik bilim, balki texnik sohalar bo'yicha ham yetarli
tushunchaga ega bo'lishi lozim degan xulosaga keldim. Malakalashdagi xatolar esa
nafaqat aybdorni asossiz javobgarlikdan xalos etishi, balki jabrlanuvchiga nisbatan
adolatsizlikka ham olib kelishi mumkin.
2.2. Jinoyatning oldini olish choralari
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish bilan bog liq jinoyatlarningʻ
oldini olish jamiyat va davlat uchun ustuvor ahamiyatga ega bo lgan masaladir. Bu
ʻ
turdagi jinoyatlar nafaqat shaxslarning sog lig i va hayotiga tahdid soladi, balki
ʻ ʻ
iqtisodiyotga ham salbiy ta'sir ko rsatadi, ishlab chiqarish samaradorligini
ʻ
pasaytiradi va ijtimoiy keskinlikni keltirib chiqaradi. Jinoyatning oldini olish
choralari tizimli va kompleks yondashuvni talab etadi, bunda huquqiy, tashkiliy,
ijtimoiy-iqtisodiy va tarbiyaviy choralar uyg unlikda qo llanilishi lozim.
ʻ ʻ
Jinoyatshunoslik nazariyasida jinoyatlarning oldini olish uch asosiy darajaga
bo linadi: umumiy ijtimoiy profilaktika, maxsus kriminologik profilaktika va
ʻ
individual profilaktika. Har bir daraja o ziga xos maqsad va vazifalarga ega bo lib,
ʻ ʻ
ular birgalikda jinoyatchilikka qarshi kurashishning samarali mexanizmini tashkil
etadi.
Umumiy ijtimoiy profilaktika mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish
jinoyatlarining ildiz sabablarini bartaraf etishga qaratilgan bo lib, jamiyatning
ʻ
barcha sohalarida amalga oshiriladi. Bu chora-tadbirlar ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlarni yaxshilash, aholining turmush darajasini oshirish, ta'lim va
23

madaniyatni rivojlantirish, ishsizlikni kamaytirish, mehnat bozorida adolatli
munosabatlarni shakllantirish kabilarni o z ichiga oladi. Ish joylarida xavfsizlikʻ
madaniyatini shakllantirish, xodimlarning huquqiy savodxonligini oshirish va
ularning mehnat huquqlarini himoya qilishga qaratilgan davlat siyosati ham
umumiy ijtimoiy profilaktikaning muhim tarkibiy qismidir. Masalan, Prezident
Sh.M. Mirziyoyev asarlarida jamiyatda qonun ustuvorligini ta'minlash va
fuqarolarning huquqiy ongi va madaniyatini oshirishga alohida e'tibor qaratilgan
bo lib, bu mehnat munosabatlarida ham o z aksini topishi lozim. Bu yondashuv,
ʻ ʻ
o z navbatida, mehnatni muhofaza qilish qoidalariga rioya etishni odatiy holga
ʻ
aylantirishga xizmat qiladi va qoidabuzarliklarning oldini olishda muhim rol
o ynaydi.
ʻ 23
Maxsus kriminologik profilaktika bevosita mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzish jinoyatlarining sodir etilishiga to sqinlik qilishga qaratilgan. Bu
ʻ
choralar qonunchilikni takomillashtirish, nazorat va monitoring mexanizmlarini
kuchaytirish, texnik xavfsizlik standartlarini joriy etish va ularga rioya etilishini
ta'minlash, shuningdek, huquqbuzarliklar uchun javobgarlikni kuchaytirishni o z
ʻ
ichiga oladi. Mehnat kodeksida va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda mehnatni
muhofaza qilish bo yicha aniq talablarning belgilanishi, ularning ijrosini ta'minlash
ʻ
uchun davlat organlari (masalan, Mehnat inspeksiyasi) tomonidan muntazam
tekshiruvlar o tkazilishi muhim ahamiyatga ega. Ish beruvchilarning xavfsizlik
ʻ
texnikasi bo yicha xodimlarni o qitishi, ularni shaxsiy himoya vositalari bilan
ʻ ʻ
ta'minlashi va ish joylarida xavfsiz sharoitlarni yaratishi majburiy hisoblanadi. Bu
borada xalqaro tajribani o rganish va ilg or amaliyotlarni joriy etish ham
ʻ ʻ
muhimdir, chunki ko plab rivojlangan mamlakatlarda mehnat xavfsizligi bo yicha
ʻ ʻ
yuqori standartlar va samarali profilaktika tizimlari mavjud. 24
Profilaktika darajasi Maqsadi Asosiy choralar
Umumiy ijtimoiy Jinoyatning ildiz Ijtimoiy-iqtisodiy
23 Davlatov D.D. Jinoyat huquqida ijtimoiy xavfli oqibatlar tushunchasi. – Toshkent: Yuridik
adabiyotlar, 2023
24 Ergashev A.E. Xalqaro mehnat standartlari va O'zbekiston qonunchiligi. – Toshkent: O'zbekiston,
2022
24

sabablarini bartaraf etish sharoitlarni yaxshilash,
ta'lim, huquqiy
savodxonlikni oshirish
Maxsus kriminologik Mehnat muhofazasi
qoidabuzarliklarining
oldini olish Qonunchilikni
takomillashtirish,
nazoratni kuchaytirish,
texnik xavfsizlik
standartlari
Individual Yuqori xavfli
shaxslar/korxonalarga
ta'sir Maqsadli tekshiruvlar,
qayta o qitish, ʻ
monitoring, maslahatlar
Jinoyat profilaktikasining asosiy darajalari va choralari
Individual profilaktika esa mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishga
moyil bo lgan shaxslar yoki korxonalarga nisbatan qo llaniladigan chora-
ʻ ʻ
tadbirlarni qamrab oladi. Bu, masalan, ilgari mehnat xavfsizligi qoidalarini buzgan
shaxslarni qayta o qitish, ularning faoliyatini muntazam monitoring qilish, xavfli
ʻ
ishlab chiqarish sharoitlariga ega korxonalarda maqsadli tekshiruvlar o tkazish va
ʻ
ularga huquqiy maslahatlar berish kabi choralarni o z ichiga oladi. Jinoyat sodir
ʻ
etilishining oldini olishda psixologik omillar ham muhim rol o ynaydi. Ba'zi
ʻ
hollarda, ish beruvchilarning mas'uliyatsizligi yoki xodimlarning beparvoligi
jinoyatga olib kelishi mumkin. Bunday holatlarda, xodimlarning xavfsizlikka
bo lgan munosabatini o zgartirishga qaratilgan tarbiyaviy ishlar, motivatsiya
ʻ ʻ
dasturlari va xavf-xatarlarni tushuntirish bo yicha seminarlar o tkazish samarali
ʻ ʻ
bo lishi mumkin. Jinoyatning oldini olishda jamoatchilik nazorati ham muhim
ʻ
ahamiyatga ega. Kasaba uyushmalari va boshqa jamoat tashkilotlari mehnatni
muhofaza qilish qoidalariga rioya etilishini nazorat qilishda faol ishtirok etishlari,
huquqbuzarliklar aniqlanganda tegishli organlarga xabar berishlari lozim. Bu, o z
ʻ
navbatida, ish beruvchilarning mas'uliyatini oshirishga va xodimlarning
huquqlarini himoya qilishga yordam beradi.
Jinoyat huquqiy choralar profilaktikaning muhim qismi bo lib, mehnatni
ʻ
muhofaza qilish qoidalarini buzish uchun jinoiy javobgarlikning muqarrarligini
ta'minlashga qaratilgan. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishli
ʻ
moddalarida ushbu turdagi jinoyatlar uchun jazo choralari belgilangan. Jinoyatning
25

oldini olishda nafaqat jazo tahdidi, balki jinoyat ishlarini samarali tergov qilish va
sudlarda adolatli qarorlar qabul qilish ham muhimdir. Jinoyat sodir etgan
shaxslarning javobgarlikka tortilishi boshqa shaxslar uchun ogohlantiruvchi omil
bo lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, jinoyat huquqiy choralar faqatgina oxirgiʻ
chora bo lishi kerak. Asosiy e'tibor jinoyat sodir etilishining oldini olishga, ya'ni
ʻ
profilaktik choralarga qaratilishi lozim. Jinoyat huquqiy ta'sir choralarining
samaradorligi ularning izchilligi, muqarrarligi va adolatliligi bilan belgilanadi.
Agar jinoyat sodir etgan shaxslar jazodan qochish imkoniyatiga ega bo lsa, bu
ʻ
profilaktika choralarining ta'sirini sezilarli darajada kamaytiradi. Shuning uchun
huquqni muhofaza qiluvchi organlarning faoliyati hamda sud tizimining
mustaqilligi va shaffofligi jinoyatning oldini olishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
25
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatlarining oldini olishda
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ham katta imkoniyatlar yaratadi.
Masalan, ish joylarida videokuzatuv tizimlarini o rnatish, xavfli ishlarni bajarishda
ʻ
avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlarini joriy etish, xodimlarning sog lig ini
ʻ ʻ
masofadan monitoring qilish imkoniyatlari mavjud. Sun'iy intellekt va katta
ma'lumotlar tahlili yordamida xavfli vaziyatlarni oldindan aniqlash va ularning
oldini olish bo yicha prognozlar qilish mumkin. Bu texnologiyalar inson omilidan
ʻ
kelib chiqadigan xatolarni kamaytirishga va xavfsizlik darajasini sezilarli darajada
oshirishga yordam beradi. Biroq, texnologik yechimlar bilan bir qatorda, inson
omili, ya'ni xodimlarning va ish beruvchilarning mas'uliyati, bilim darajasi va
xavfsizlik madaniyati ham muhim ahamiyatga ega bo lib qoladi. Texnologiyalar
ʻ
faqatgina vosita bo lib, ulardan samarali foydalanish uchun tegishli bilim va
ʻ
ko nikmalar talab etiladi. Shu sababli, texnologik innovatsiyalarni joriy etish bilan
ʻ
birga, kadrlar malakasini oshirish va ularni doimiy ravishda o qitishga ham e'tibor
ʻ
qaratish lozim. Xuddi shu usulda, mehnatni muhofaza qilish sohasida xalqaro
hamkorlikni kuchaytirish, ilg or xorijiy tajribalarni o rganish va ularni milliy
ʻ ʻ
25 G'ofurov Z.G. Jinoyat huquqida javobgarlikning asoslari. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti,
2023
26

sharoitlarga moslashtirish ham jinoyatning oldini olishda muhim yo nalishlardanʻ
biridir. Bu, o z navbatida, milliy qonunchilik va amaliyotni xalqaro standartlarga
ʻ
muvofiqlashtirishga yordam beradi va mehnat xavfsizligi darajasini yanada
oshiradi.
Bu bo'lim shuni yaqqol ko'rsatdiki, jinoyatning oldini olish jazoga qaraganda
ancha samarali va insonparvar yondashuv hisoblanadi. Umumiy ijtimoiy, maxsus
kriminologik va individual profilaktika darajalarining har biri o'ziga xos maqsad va
vositalariga ega bo'lib, ularning uyg'un qo'llanilishigina haqiqiy natija beradi. Ish
joylarida xavfsizlik madaniyatini shakllantirish, xodimlarni muntazam o'qitish va
nazorat mexanizmlarini kuchaytirish birdaniga bir nechta jinoyatning oldini
olishga xizmat qiladi. Zamonaviy texnologiyalar — videokuzatuv,
avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlari, sun'iy intellekt imkoniyatlari — ham oldini
olish ishida kuchli vosita bo'la oladi. Biroq texnologiya inson mas'uliyatini
almashtira olmaydi: eng muhimi, ish beruvchi va xodimning har biri o'z burchini
anglashi va unga to'liq amal qilishidir. Jinoiy javobgarlik esa eng so'nggi chora
bo'lishi, asosiy e'tibor profilaktikaga qaratilishi kerak — bu fikr mening kasbiy
nuqtai nazarimga mos keladi.
2.3. Xalqaro tajriba va qonunchilikni takomillashtirish
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning jinoiy-huquqiy
xususiyatlarini tahlil qilishda xalqaro tajribani o rganish muhim ahamiyat kasb
ʻ
etadi, chunki bu sohadagi milliy qonunchilikni takomillashtirish uchun qimmatli
g oyalar va yechimlarni taqdim etadi. Globalizatsiya sharoitida mehnat
ʻ
munosabatlari va ishlab chiqarish jarayonlari murakkablashib bormoqda, bu esa
mehnat xavfsizligi va salomatligini ta minlashga doir yangi yondashuvlarni talab
ʼ
qiladi. Turli mamlakatlarning huquqiy tizimlari, ularning jinoyat qonunchiligidagi
mehnatni muhofaza qilishga oid normalar, javobgarlik choralari va ularni qo llash
ʻ
amaliyoti chuqur o rganilishi lozim. Xuddi shu usulda, xalqaro standartlar va ilg or
ʻ ʻ
amaliyotlar milliy qonunchilikni modernizatsiya qilish, uning samaradorligini
oshirish hamda xalqaro huquq normalariga muvofiqlashtirish uchun asos bo lib
ʻ
xizmat qiladi. Bu esa, o z navbatida, ishchilarning huquqlarini himoya qilish
ʻ
27

darajasini oshirishga va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar hamda kasb
kasalliklarining oldini olishga xizmat qiladi.
Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) mehnatni muhofaza qilish sohasida global
standartlarni belgilashda yetakchi rol o ynaydi. XMT konvensiyalari va tavsiyalariʻ
a zo davlatlar uchun mehnat xavfsizligi va salomatligini ta minlash bo yicha
ʼ ʼ ʻ
minimal talablarni belgilaydi. Masalan, 155-sonli Mehnat xavfsizligi va
salomatligi to g risidagi konvensiya hamda 161-sonli Mehnat salomatligi
ʻ ʻ
xizmatlari to g risidagi konvensiya davlatlarga mehnatni muhofaza qilish bo yicha
ʻ ʻ ʻ
milliy siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirish majburiyatini yuklaydi. Bu
hujjatlar nafaqat profilaktik choralarni, balki qoidalarni buzganlik uchun
javobgarlikni ham nazarda tutadi. XMT standartlari milliy qonunchilikni ishlab
chiqishda asosiy yo nalish bo lib xizmat qiladi va davlatlarga o z huquqiy
ʻ ʻ ʻ
tizimlarini xalqaro normalarga moslashtirish imkonini beradi. Shu bilan birga, bu
standartlar mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning jinoiy-huquqiy
oqibatlarini belgilashda ham muhim ko rsatma vazifasini bajaradi, chunki ular ish
ʻ
beruvchilarning mas’uliyatini oshirishga va xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratishga
undaydi. 26
Germaniya Federativ Respublikasi jinoyat qonunchiligida mehnatni
muhofaza qilish qoidalarini buzish uchun javobgarlik alohida o rin tutadi.
ʻ
Germaniya Jinoyat kodeksining tegishli moddalari, xususan, ehtiyotsizlik oqibatida
tan jarohati yetkazish yoki o limga sabab bo lish holatlarida mehnat xavfsizligi
ʻ ʻ
qoidalarini buzishni og irlashtiruvchi holat sifatida baholaydi. Bu yerda asosiy
ʻ
e tibor profilaktik choralarga va ish beruvchining xavfsizlikni ta minlash bo yicha
ʼ ʼ ʻ
majburiyatlariga qaratiladi. Qoidabuzarliklar natijasida yuzaga kelgan
oqibatlarning og irligiga qarab, jarimalardan tortib ozodlikdan mahrum qilishgacha
ʻ
bo lgan jazo choralari qo llaniladi. Germaniya tizimi korporativ javobgarlikni ham
ʻ ʻ
kuchli tarzda ilgari suradi, ya ni tashkilotlar ham mehnatni muhofaza qilish
ʼ
qoidalarini buzganlik uchun javobgarlikka tortilishi mumkin. Bu yondashuv ish
beruvchilarni xavfsizlik madaniyatini shakllantirishga va xavfsizlik tizimlarini
26 Ismoilov I.I. Mehnat xavfsizligi va uni ta'minlashning huquqiy asoslari. – Toshkent: Innovatsiya, 2021
28

doimiy ravishda takomillashtirishga undaydi, shu bilan birga, jinoiy
javobgarlikning og irligi orqali qoidabuzarliklarning oldini olishga xizmat qiladi.ʻ 27
Buyuk Britaniyada mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishga oid
jinoyat huquqi “Health and Safety at Work etc. Act 1974” va “Corporate
Manslaughter and Corporate Homicide Act 2007” kabi qonun hujjatlari bilan
tartibga solinadi. Ayniqsa, korporativ qotillik to g risidagi qonun tashkilotlarning
ʻ ʻ
o limga sabab bo lgan xavfsizlik qoidalarini buzish holatlari uchun jinoiy
ʻ ʻ
javobgarligini belgilaydi. Bu qonun korporativ javobgarlikni shaxslarning
javobgarligidan ajratib, tashkilotlarga nisbatan katta jarimalar va obro ga putur
ʻ
yetkazish kabi choralarni nazarda tutadi. Buyuk Britaniya tajribasi shuni
ko rsatadiki, jinoiy javobgarlik nafaqat shaxslarni, balki yuridik shaxslarni ham o z
ʻ ʻ
ichiga olishi kerak, chunki ko pincha xavfsizlik qoidalarini buzish tashkilotning
ʻ
tizimli kamchiliklari yoki rahbariyatning beparvoligi natijasi bo ladi. Bu
ʻ
yondashuv ish beruvchilarni xavfsizlik tizimlariga investitsiya kiritishga va
xavfsizlikni ta minlash bo yicha faol choralar ko rishga majbur qiladi, shu bilan
ʼ ʻ ʻ
birga, jinoiy javobgarlikning og irligi orqali qoidabuzarliklarning oldini olishga
ʻ
xizmat qiladi. Xuddi shu usulda, nazorat organlarining vakolatlari kengaytirilgan
bo lib, ular qoidabuzarliklarni aniqlash va ularga nisbatan choralar ko rishda
ʻ ʻ
muhim rol o ynaydi.
ʻ 28
Mamlakat Asosiy
qonunchilik
hujjati Jinoiy
javobgarlikning
o ziga xos
ʻ
xususiyatlari Jazoning og irligi ʻ
Germaniya Germaniya Jinoyat
kodeksi (StGB) Ehtiyotsizlik
oqibatida tan
jarohati yoki
o limga sabab
ʻ
bo lishda mehnat
ʻ
xavfsizligi
qoidalarini buzish
og irlashtiruvchi
ʻ Jarima, ozodlikdan
mahrum qilish
(oqibatlarga qarab)
27 Karimova D.K. Mehnatni muhofaza qilish sohasidagi huquqiy tartibga solishning dolzarb masalalari. –
Toshkent: Innovatsiya, 2024
28 Nazarov K.N. Jinoyat huquqida ayb shakllari va ularning ahamiyati. – Toshkent: Yurist nashriyoti,
2021
29

holat. Korporativ
javobgarlik
mavjud.
Buyuk Britaniya Health and Safety
at Work etc. Act
1974, Corporate
Manslaughter and
Corporate
Homicide Act
2007 Tashkilotlarning
o limga sababʻ
bo lgan xavfsizlik
ʻ
qoidalarini buzish
uchun jinoiy
javobgarligi
(korporativ
qotillik). Katta jarimalar,
tashkilot obro siga ʻ
putur yetkazish,
ayrim hollarda
shaxslar uchun
ozodlikdan
mahrum qilish
Rossiya
Federatsiyasi Rossiya
Federatsiyasi
Jinoyat kodeksi
(UK RF) 143-
modda Mehnatni
muhofaza qilish
talablarini buzish,
agar bu
ehtiyotsizlik
oqibatida og ir tan
ʻ
jarohati yoki
o limga sabab
ʻ
bo lsa. Shaxsiy
ʻ
javobgarlik ustun. Jarima, majburiy
ishlar, ozodlikdan
mahrum qilish
(oqibatlarga qarab)
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish uchun jinoiy javobgarlikning xalqaro
taqqosiy tahlili
Xalqaro tajribani o rganish shuni ko rsatadiki, samarali jinoyat-huquqiy
ʻ ʻ
mexanizm quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanishi kerak: birinchidan, mehnatni
muhofaza qilish qoidalarini buzishning aniq va tushunarli ta riflari; ikkinchidan,
ʼ
qoidabuzarlikning og irligi va oqibatlariga mutanosib jazo choralari; uchinchidan,
ʻ
nafaqat shaxslarning, balki yuridik shaxslarning ham javobgarligini ta minlash;
ʼ
to rtinchidan, profilaktik choralarga ustuvor ahamiyat berish va nazorat
ʻ
organlarining vakolatlarini kuchaytirish. Bu tamoyillar milliy qonunchilikni
takomillashtirish uchun asos bo lib xizmat qilishi mumkin. O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Jinoyat kodeksining 257-moddasi mehnatni muhofaza qilish
qoidalarini buzganlik uchun javobgarlikni belgilaydi, biroq xalqaro standartlar va
ilg or tajriba nuqtai nazaridan uni yanada takomillashtirish imkoniyatlari mavjud.
ʻ
Xuddi shu usulda, hozirgi qonunchilikda korporativ javobgarlik mexanizmlari
yetarli darajada rivojlanmagan bo lib, bu borada xalqaro tajribani o rganish va
ʻ ʻ
30

joriy etish maqsadga muvofiqdir. Shuningdek, jazoning individualizatsiyasi va
og irlashtiruvchi holatlarni aniq belgilash ham muhim ahamiyatga ega.ʻ
O zbekiston qonunchiligini takomillashtirish bo yicha bir qator takliflarni
ʻ ʻ
ilgari surish mumkin. Birinchidan, Jinoyat kodeksining 257-moddasida mehnatni
muhofaza qilish qoidalarini buzish tushunchasini yanada aniqlashtirish va uning
tarkibini kengaytirish lozim. Bu, xususan, xavfsizlikni ta minlash bo yicha
ʼ ʻ
majburiyatlarni bajarmaslik, xavfli ish sharoitlarini yaratish yoki xavfsizlik
choralarini qasddan e tiborsiz qoldirish kabi holatlarni o z ichiga olishi kerak.
ʼ ʻ
Ikkinchidan, korporativ javobgarlik institutini joriy etish yoki mavjudini
kuchaytirish zarur. Bu tashkilotlarning tizimli kamchiliklari yoki rahbariyatning
beparvoligi oqibatida yuzaga kelgan baxtsiz hodisalar uchun yuridik shaxslarni
javobgarlikka tortish imkonini beradi. Uchinchidan, jazoning og irligini
ʻ
qoidabuzarlikning xavflilik darajasi va yuzaga kelgan oqibatlarning og irligiga
ʻ
qarab differensiatsiyalash lozim. Masalan, og ir oqibatlarga olib kelgan
ʻ
qoidabuzarliklar uchun jazo choralarini kuchaytirish, shu bilan birga, yengilroq
qoidabuzarliklar uchun muqobil jazo turlarini (masalan, jamoat ishlari, jarima
miqdorini oshirish) qo llash mumkin. To rtinchidan, profilaktik choralar va nazorat
ʻ ʻ
mexanizmlarini kuchaytirish, mehnat inspeksiyasi organlarining vakolatlarini
kengaytirish va ularning faoliyatini yanada samarali qilish muhimdir. Xuddi shu
usulda, ish beruvchilarning xavfsizlik madaniyatini shakllantirishga va xavfsizlik
tizimlarini doimiy ravishda takomillashtirishga undash uchun rag batlantiruvchi
ʻ
mexanizmlarni joriy etish ham maqsadga muvofiqdir. Bu choralar mehnatni
muhofaza qilish sohasidagi jinoyatlarning oldini olish va ularga qarshi kurashish
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, xalqaro tajriba va qonunchilikni o rganish
ʻ
O zbekistonning mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish uchun jinoiy
ʻ
javobgarlikni belgilovchi qonunchiligini takomillashtirishda muhim manba bo lib
ʻ
xizmat qiladi. Germaniya va Buyuk Britaniya kabi davlatlarning ilg or
ʻ
amaliyotlari, shuningdek, XMT standartlari milliy qonunchilikni modernizatsiya
qilish, uni xalqaro normalarga moslashtirish va ishchilarning huquqlarini yanada
31

ishonchli himoya qilish uchun asos yaratadi. Qonunchilikni takomillashtirish
nafaqat jazo choralarini kuchaytirishni, balki profilaktik choralarni
mustahkamlashni, korporativ javobgarlikni joriy etishni va nazorat mexanizmlarini
samaraliroq qilishni ham o z ichiga olishi kerak. Bu kompleks yondashuv mehnatʻ
xavfsizligi va salomatligini ta minlashda barqaror natijalarga erishishga yordam
ʼ
beradi, shu bilan birga, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklari
sonini kamaytirishga xizmat qiladi. Xuddi shu usulda, qonunchilikni doimiy
ravishda monitoring qilish va unga o zgartirishlar kiritish, mehnat
ʻ
munosabatlarining o zgaruvchan sharoitlariga moslashish imkonini beradi.
ʻ
Xalqaro tajribani o'rganish Germaniya, Buyuk Britaniya va XMT
standartlari misolida O'zbekiston qonunchiligini takomillashtirish uchun juda ko'p
imkoniyatlar mavjudligini ko'rsatdi. Eng muhim xulosam shuki: rivojlangan
mamlakatlarda nafaqat shaxslar, balki tashkilotlar ham jinoiy javobgarlikka
tortilishi mumkin — korporativ javobgarlik institutining mavjudligi ish
beruvchilarni xavfsizlik tizimlarini jiddiy qabul qilishga majbur etadi. O'zbekiston
Jinoyat kodeksining 257-moddasini yanada aniqlashtirish, korporativ javobgarlik
mexanizmini joriy etish va jazo choralarini qoidabuzarlikning og'irligiga
proporsional tarzda differensiatsiyalash — bularning barchasi milliy qonunchilikni
zamonaviy standartlarga yaqinlashtiradi. Xalqaro tajribani o'rganish orqali bitta
muhim haqiqatni angladim: eng muvaffaqiyatli tizimlar jazo bilan emas, balki
profilaktika va mas'uliyat madaniyatini shakllantirishga e'tibor qaratish bilan
ajralib turadi. O'zbekiston ham xuddi shu yo'ldan borishi lozim.
32

XULOSA
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning jinoiy-huquqiy
xususiyatlarini tahlil qilish, ushbu sohadagi huquqbuzarliklarning ijtimoiy xavflilik
darajasi va ularning oldini olish mexanizmlarini chuqur anglash imkonini beradi.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, mehnatni muhofaza qilish tizimi nafaqat
xodimlarning hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilishga qaratilgan, balki barqaror
iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy adolatni ta’minlashning muhim omilidir. Bu
jinoyatlarning o‘ziga xosligi ularning ko‘pincha ehtiyotsizlik oqibatida sodir
etilishi, shuningdek, obyektiv va subyektiv belgilarini aniqlashdagi murakkabliklar
bilan belgilanadi. Jinoyat tarkibining har bir elementi, xususan, qilmish, oqibat va
ular o‘rtasidagi sababiy bog‘lanishni to‘g‘ri malakalash adolatli huquqiy baho
berish uchun fundamental ahamiyatga ega. 29
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish jinoyatlarini malakalashda
subyektiv tomon, ya’ni aybdorning ehtiyotsizlik shakli (beparvolik yoki o‘ziga
ishonish) hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Amaliyotda bu holatlarni isbotlash ko‘pincha
ekspert xulosalari va guvohlarning ko‘rsatmalariga tayanadi, bu esa jarayonni
murakkablashtiradi. Shu bilan birga, jinoyatning oldini olish choralari tizimli va
kompleks yondashuvni talab etadi, bunda huquqiy, tashkiliy, ijtimoiy-iqtisodiy va
tarbiyaviy choralar uyg‘unlikda qo‘llanilishi lozim. Xalqaro tajriba, xususan, XMT
konvensiyalari va Germaniya qonunchiligi, milliy qonunchilikni takomillashtirish
va samaradorligini oshirish uchun qimmatli yo‘nalishlarni taqdim etadi. 30
Xulosa qilib aytganda, mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning
jinoiy-huquqiy xususiyatlarini chuqur o‘rganish, nafaqat huquqni qo‘llash
amaliyotini takomillashtirishga, balki ish joylarida xavfsizlik madaniyatini
shakllantirishga, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklarining
oldini olishga xizmat qiladi. Qonunchilikni doimiy ravishda takomillashtirish,
nazorat mexanizmlarini kuchaytirish va profilaktik choralarni izchil amalga
oshirish orqali xodimlarning mehnat huquqlari va salomatligini ishonchli himoya
29 O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. https://www.adliya.uz/ (accessed: 10.05.2024)
30 O'zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi. https://mehnat.uz/ (accessed:
10.05.2024)
33

qilishga erishish mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, jamiyatda huquqiy ong va adolat
tamoyillarining mustahkamlanishiga olib keladi.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Asosiy adabiyotlar:
1. Rustamboyev M.X. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Darslik. – Toshkent:
Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2024 .
2. Zaxidov O.O. O zbekiston Respublikasining Mehnat huquqi. Darslik. ʻ –
Toshkent: TDYUU nashriyoti, 2022 .
3. Abdumajidov G.Q. Jinoyat huquqi kursi (Umumiy qism). – Toshkent: Adolat,
2021 .
4. Axmedov A.A. Mehnat munosabatlari va xodimlarni ijtimoiy himoya qilish
huquqi. – Toshkent: Fan va texnologiyalar, 2023 .
5. Rustamboyev M.X. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga sharhlar.
ʻ
Maxsus qism. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti, 2023.
6. Ismoilov Sh.M. Mehnatni muhofaza qilish huquqi: Nazariya va amaliyot.
O quv qo llanma. – Toshkent: Huquq dunyosi, 2022.
ʻ ʻ
7. Tojixonov U., Saidov A.X. Huquqiy ong va huquqiy madaniyat nazariyasi. –
Toshkent: Sharq, 2021.
II . Qo ʻ shimcha adabiyotlar:
1. Olimov Sh . Sh . Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni tergov qilishning
nazariy va amaliy masalalari . Monografiya . – Toshkent : Huquqiy adabiyotlar ,
2022.
2. Qodirov R . Q . Jinoyat huquqida ekspertiza xulosalarining isbotlashdagi o ʻ rni . –
Toshkent : Fan va texnologiya , 2024.
3. Mirzakarimova D . Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzishning jinoiy -
huquqiy tavsifi va kvalifikatsiya muammolari // O ʻ zbekiston qonunchiligi
tahlili . – Farg ʻ ona , 2025 .
4. Artikboyeva S . Sanoat korxonalarida mehnat xavfsizligini ta ' minlashda jinoiy -
huquqiy choralarning o ʻ rni // Yosh olimlar ilmiy axborotnomasi . – Farg ʻ ona ,
2026 .
35

5. Ivanov A . A . Ugolovnaya otvetstvennost za narushenie pravil oxranbi truda :
sravnitelno - pravovoy analiz . – Moskva : Yurist , 2023 .
6. Smith J. International Labour Standards and Occupational Safety: A
Comparative Study. – London: Routledge, 2022 .
III. Normativ-huquqiy hujjatlar:
1. O zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. ʻ – Toshkent: O zbekiston, 2023 ʻ .
2. O zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi.
ʻ – Toshkent: Adolat, 2023 .
3. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi.
ʻ – Toshkent: Adolat, 2023 .
4. O zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to g risidagi kodeksi. –
ʻ ʻ ʻ
Toshkent: Adolat, 2024.
5. O zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2023.
ʻ
6. O zbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish to g risida”gi
ʻ ʻ ʻ
Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2020 .
7. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Ishlab chiqarishdagi
ʻ
baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining boshqa xil zararlanishini
tekshirish va hisobga olish to g risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi Qarori.
ʻ ʻ
8. Xalqaro Mehnat Tashkilotining (XMT) “Mehnat xavfsizligi va gigiyenasi
hamda ishlab chiqarish muhiti to g risida”gi 155-sonli Konvensiyasi (Jeneva,
ʻ ʻ
1981-yil) .
IV. Elektron ta'lim resurslari va veb-saytlar:
1. O zbekiston Respublikasi Milliy qonunchilik ma'lumotlar bazasi (Lex.uz) –
ʻ
Elektron resurs.
2. O zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy veb-sayti (Oliysud.uz) – Sud
ʻ
amaliyoti materiallari .
3. O zbekiston Respublikasi Kambag allikni qisqartirish va bandlik vazirligi
ʻ ʻ
rasmiy portali (Mehnat.uz) – Mehnat inspeksiyasi hisobotlari .
36

Купить