Mehnatni muxofaza qilish qonunlari va nizomlari. Texnika havfsizlik asoslari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mehnatni muxofaza qilish qonunlari va nizomlari. Texnika havfsizlik asoslari

Купить

Mehnatni muxofaza qilish qonunlari va nizomlari. Texnika havfsizlik
asoslari
Reja:
1. O‘zbekistonda mehnatni muxofaza qilish bo‘yicha chiqarilgan qonunlar.
2. Mehnat muhofazasining nazariy asoslari.
3. Mehnatni muxofaza qilish bo‘yicha ishlab chiqarish korxonalari bo‘yicha
qabul qilingan qarorlar.

O‘zbekistonda mehnatni muxofaza qilish bo‘yicha chiqarilgan qonunlar
Mehnatni muhofaza qilish – ishlab chiqarishdagi mehnat xavfsizligini
ta’minlashga qaratilgan vositalar usullar majmuidir. Demak, insonning mehnat
xavfsizligini ta’minlash birinchi navbatda uning mehnat faoliyati jarayonini va uni
amalga oshirishda yuzaga keladigan xavfli faktorlarni o‘rganishni talab etadi. Shu
sababli, inson mehnat faoliyatining xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha tadqiqot
ishlari eramizdan oldingi 384–322-yillarda ijod qilgan Aristotel, eramizdan oldingi
460–377-yillarda yashagan Gippokrat asarlarida ham uchraydi. Tiklanish davrining
buyuk, taniqli olimi Paratsels (1493–1541-y.) tog‘ ishlarini bajarishda yuzaga
keladigan 10 xavfli faktorlarni o‘rganib chiqqan. U o‘z asarlarida:«Barcha
moddalar zahardir va barcha moddalar dori-darmon hamdir. Faqat bir me’yor
ushbu moddani zaharga aylantirsa, ikkinchi me’yor esa uni dori-darmonga
aylantiradi», deb yozadi.
Shu sababli «Mehnatni muhofaza qilish»mustaqil fan sifatida shakllandi va
o‘z nazariyasiga, uslubiga hamda tamoyillariga ega bo‘ldi. Shu bilan bir qatorda
«Mehnatni muhofaza qilish» fani muhandislik psixologiyasi, psixofiziologiya,
mehnat fiziologiyasi, mehnat gigiyenasi, antropometriya, ergonomika, texnikaviy
estetika kabi fanlarning yutuqlariga asoslanadi. Ushbu fanlar bir-biridan tadqiqot
qilinadigan yoki o‘rganiladigan o byektlarining turi, ua’ni «inson-mashina»,
«inson-muhit», «inson-mashinamuhit» tizimlari bilan farq qiladi. Birinchi turdagi
tizimlar qonuniyatlarini muhandislik psixologiyasi, psixofiziologiya, mehnat
fiziologiyasi o‘rgansa, «inson-muhit» tizimi qonuniyatlarini mehnat gigiyenasi
o‘rganadi. «Insonmashina-muhit» qonuniyatlari esa ergonomikaning asosiy tatbiq
obyekti hisoblanadi. Lekin, real ishlab chiqarish 11 sharoitida barcha turdagi
bog‘lanishlar bir vaqtda yuzaga keladi va shu sababli inson o‘z mehnat faoliyatida
bir necha omillar bilan bog‘lanadi, o‘zaro ta’sirda bo‘ladi. Shu sababli, ishlab
chiqarish sharoitidagi umumlashgan xavfli va zararli faktorlarning inson sog‘ligi
va mehnat qobiliyatiga birgalikdagi ta’sirini alohida mustaqil fan – «Mehnatni
muhofaza qilish» fani o‘rganadi.

«Mehnat muhofazasi» – bu tegishli qonun va boshqa me’yoriy hujjatlar
asosida amal qiluvchi, insonning mehnat jarayonidagi xavf-sizligi, sihat-
salomatligi va ish qobiliyatini saqlanishini ta’minlashga qaratilgan ijtimoiy-
iqtisodiy, tashkiliy, texnikaviy, sanitariya-gigiyenik va davolash profilaktik
tadbirlar hamda vositalar tizimidan iboratdir. Mehnatni muhofaza qilish sohasidagi
davlat siyosati Ishlab chiqarish vaqtida ishchilar va xodimlar salomatligini saqlash,
ularning mehnatini to‘liq muhofaza etish davlatimizning ustuvor vazifalaridan biri
hisoblanadi. Bu respublikamizning «Mehnatni muhofaza qilish» to‘g‘risidagi
qonunida o‘z aksini topgan bo‘lib, unda quyidagilar alohida ta’kidlangandir:
- korxonaning ishlab chiqarish faoliyati natijalariga nisbatan xodimning
hayoti va sog‘ligi ustuvorligi;
- mehnatni muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni iqtisodiy va ijtimoiy
siyosatning boshqa uo‘nalishlari bilan muvofiqlashtirib borish;
- mulk va xo‘jalik yuritish shakllaridan qat’i nazar, barcha korxonalar uchun
mehnatni muhofaza qilish sohasida yagona tartib-qoidalar belgilab qo‘yish;
- mehnatni ekologiya jihatidan xavfsiz sharoitlar yaratilishini va ish joylarida
atrof-muhit holati muntazam nazorat etilishini ta’minlash;
- korxonalarda mehnatni muhofaza qilish talablari hamma joyda bajarilishini
nazorat qilish;
- mehnatni muhofaza qilishni mablag‘ bilan ta’minlashda davlatning ishtirok
etishi;
- oliy o‘quv yurtlarida mehnat muhofazasi bo‘yicha bakalavrlar va magistrlar
tayyorlash;
- xavfsiz texnika, texnologiyalar va xodimlarni himoyalash vositalari ishlab
chiqilishi hamda joriy etilishini rag‘batlantirish;
- fan, texnika yutuqlarida hamda mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha
vatanimiz va chet el ilg‘og tajribasidan keng foydalanish;
- ishlovchilarni maxsus kiyim va poyabzal, shaxsiy himoya vositalari, parhez
ovqatlar bilan bepul ta’minlash;

- korxonalarda mehnatning sog‘lom va xavfsiz shartsharoitlarini yaratishga
ko‘maklashuvchi soliq siyosatini yuritish;
- ishlab chiqarishdagi har bir baxtsiz hodisani va har bir kasb kasalligini
tekshirib chiqish hamda hisobga olib borishning va shu asosda ishlab chiqarishdagi
jarohatlanishlar hamda kasb kasalliklariga chalinishlar darajasi haqida aholini
xabardor qilishning majburiyligi;
- ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan jabrlangan yoki kasb kasalligiga
uo‘liqqan ishlovchilarning manfaatlarini ijtimoiy himo-yalash;
- kasaba uyushmalari va boshqa jamoat birlashmalari, korxo-nalar hamda
alohida shaxslaming mehnatni muhofaza qilishni ta’-minlashga qaratilgan
faoliyatini har tomonlama qo‘llab- quvvatlash;
- mehnatni muhofaza qilish muammolarini hal etish chog‘ida xalqaro
hamkorlikni uo‘lga qo‘yish tamoyillariga asoslanadi.
Mehnat muhofazasining nazariy asoslari
Mehnat muhofazasining ergonomik asoslari Ergonomika – insonning mehnat
faoliyati davomida faoliyatni samarali bo‘lishini va inson uchun qulay sharoitlar
yaratilishini ta’minlay oladigan funksional imkoniyatlarni o‘rganuvchi fandir.
Boshqacha aytganda, bu fan – inson xususiyati, mashina imkoniyatlari va
tavsifnomalari hamda muhit xususiyati orasidagi o‘zaro muvofiqlik hamda o‘zaro
ta’sirni o‘rganuvchi fandir. Ergonomika atamasini qo‘llash polyak olimi
Yastshembovskiy tomonidan taklif etilgan va u o‘zining «Chert ergonomiki, to
yest nauki o trude» nomli kitobida ushbu atamani ishlatgan. Ergonomika sohasida
«inson-mashina-muhit» tizimining kafolatli faoliyatini ta’minlovchi quyidagi besh
xil muvofiqlik mavjud: ma’lumotlar (axborot), biofizik, energetik, fazoviy-
antropometrik va texnik-estetik: Ma’lumotlar muvofiqligi. Murakkab tizimlarda
ishchi odatda, bevosita fizik jarayonlarni boshqarmaydi. Chunki ko‘pincha
xavflilik nuqtayi nazaridan ishchi, ushbu jarayonning bajarilish joyidan ma’lum
masofada uzoqda bo‘ladi. Boshqarish o byektlari esa ko‘rinmaydigan,
eshitilmaydigan, sezilmaydigan holatda bo‘lishi mumkin. Ishchi faqatgina o‘lchash
asboblari va jihozlarining ko‘rsatkichlarini ko‘rishi, signallarni eshitishi va bu

orqali jarayon borishini boshqarib, nazorat qilib borishi mumkin. Bu turdagi barcha
qurilmalar ma’lumotni aks ettiruvchi vositalar deb yuritiladi. Ayrim hollarda,
ishchi boshqarish dastaklaridan, yoqib-o‘chirgichlardan va shu kabi boshqa
boshqarish jihozlaridan foydalanishi mumkin. Bunday boshqarish vositalarining
birgalikdagi holati sensomotor qurilmalar deb ataladi. Ma’lumotni aks ettiruvchi
vositalar va sensomotor qurilmalar mashinaning axborot modelini tashkil etadi.
Ishchi ushbu model orqali eng murakkab tizimlarni ham xavfsiz boshqarishi
mumkin bo‘ladi. Ish davrida mashinaning barcha texnologik va energetik
ko‘rsatkichlarini ta’minlaydigan va shu bilan bir vaqtda ishchining xotirasi va
fikrini charchatmasdan (zo‘riqtirmasdan) barcha ma’lumotlarni qabul qilish hamda
qayta ishlash imkonini beradigan ma’lumot modelini yaratish – ergonomikaning
asosiy vazifasi hisoblanadi. Albatta, bu masala yechimi xavfsizlikni ta’minlash,
ishdagi aniqlik, sifat, ish unumdorligi kabi ko‘rsatkichlarga bog‘liq bo‘ladi. Shu
sababli, ma’lumot modeli insonning psixofiziologik imkoniyatlariga mos kelishi
zarur. Biofizik muvofiqlik. Biofizik muvofiqlik deganda, ishchining maqbul ish
qobiliyatini va me’yoriy fiziologik holatini ta’min-laydigan mehnat sharoitini
yaratish tushuniladi. Mehnat sharoitining asosiy omillarini ruxsat etilgan
miqdorlari (REM) standart asosida belgilangan. Lekin ular ko‘pincha ishchining
funksional vazifalari bilan bog‘lanmagan bo‘ladi. Shu sababli, mashinalarni ishlab
chiqishda (loyihalashda) shovqin, titrash, yoritilganlik, havo muhiti va shu kabi
omillami maxsus tadqiqot qilish va ularning miqdorlarini REM bo‘yicha o‘rnatish
talab etiladi.
Ma’lumki, insonning kuch va energetik ko‘rsatkichlari ma’lum chegaraga
egadir. Sensomotor qurilmalarini harakatga keltirish ko‘r yoki juda kam kuch talab
etishi mumkin. Birinchi holda, inson tez charchashi va bu boshqariluvchi tizimda
ko‘ngilsiz oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ikkinchi holatda esa, ishchi ish dastagi
qarshiligini his qilmaganligi sababli ish aniqligi pasayishi mumkin. Energetik
muvofiqlik deganda, sarflanadigan kuch, quvvat, tezlik va harakat aniqligi
nisbatida mashinaning sensomotor qurilmalari bilan insonning optimal
imkoniyatlarini mos kelishi tushuniladi.

Mehnatni muxofaza qilish bo‘yicha ishlab chiqarish korxonalari bo‘yicha
qabul qilingan qarorlar
Mehnatni muhofaza qilish va mehnat xavfsizligini boshqarish O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 7- noyabr 1994-yildagi 538-sonli qaroriga
asosan korxonalarda mehnatni muhofaza qilish davlat boshqaruviga o‘tkazildi va
bi masalada bosh mutasaddi qilib Mehnat vazirligi tayinlandi. Keyinchalik Vazirlar
Mahkamasining 16-fevral 1995-yildagi 58- son qarori bilan Mehnat vazirligi
qoshida «Mehnatni muhofaza qilish boshqarmasi» tuzildi. Bu boshqarmaning
vazifasi respublikamizdagi korxona va muassasalarda mehnat xavfsizligini
ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan barcha tashkiliy va texnikaviy muammolarni o‘z
vaqtida yechilishini nazorat qilish hamda xavfsizlik mezonlarini muhokama etish
va tasdiqlash jarayonida ishtirok etishdan iboratdir. Mehnat xavfsizligi xizmatini
bevosita tashkilotning bosh rahbari boshqaradi. Unga amalda bu xizmatni tashkil
etish uchun uning yordamchisi va asosiy mutasaddi shaxs sifatida texnika
xavfsizligi muhandisi tayinlanadi va unga 25 hamkorlik uchun ko‘r yillik ish
tajribasiga ega bo‘lgan muhandis hamda texnik xodimlar, mehnat jamoalari va
kasaba uyushmasi qo‘mitasi tomonidan mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha o‘zlari
saylagan vakillari jalb etiladi. Mehnat xavfsizligi xizmatining asosiy vazifasi ishlab
chiqarishda sodir bo‘ladigan jarohatlanish va boshqa baxtsizliklarni keltirib
chiqaradigan sabablarni bartaraf qilish va tashkilot ma’muriyatining ishchi-
xizmatchilarga ish sharoitini yaxshilab borishi ustidan nazorat qilib turish, fan va
texnika yutuqlarini joriy etish asosida mehnat xavfsizligi va himoya vositalarini
muttasil takomillashtirish, mehnat
madaniyatini oshirish, baxtsizliklarni oldini olishga qaratilgan tashkiliy va
texnik hamda sanitariya tadbirlarini ishlab chiqish va ularni joriy qilishdan
iboratdir.
Mehnat xavfsizligini boshqarish tizimining birdan bir maqsadi, mehnat
muhofazasi qonun-qoidalariga ishchi va xizmatchilarning e’tiborini oshirish,
sog‘lom va xavfsiz ish sharoitini yaratishni yagona, to‘g‘ri yechimini aniqlash
hamda uni ishlab chiqarishda tatbiq etishga tavsiya qilishdir. Mehnat xavfsizligini

boshqarish – bu bir qator, tashkiliy, texnikaviy va sanitar-gigiyenik hamda
iqtisodiy tadbirlar tizimini tayyorlash va joriy qilish asosida amalga oshiriladi.
Asosiy adabiyotlar
1. N.A.Muslimov, SH.S.SHaripov, M.Qodirov. “Texnik ijodkorlik va
dizayn”. - T.: “TDPU”, 2010.
2. A.S.Iskandarov. «Materiallarni kesib ishlash, kesuvchi asboblar va
stanoklar.-T.: “Fan va texnologiya” 2004.
3. R.S.SHermuxamedov, S.S.YAxyaev, A.E.Parmonov. CHilangarlikdan
amaliy ishlar.-T.: «Iqtisod-moliya» 2007.
4. G‘.M.Abduqodirov. Kasb ta’limi praktikumi.-T.: “Sharq” 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. V .A. Mirboboev. “ Konstruksion materiallar texnologiyasi ” - T.:
« O‘qituvchi » 2004
2. K.B.Usmonov “Metall kesish asoslari” T.: «O‘qituvchi» 2004 y
3. Mangal S.K Mangal Uma. Educational technology Dehli-2012.
4. G’.R.Raxmonberdiyev, M.T.Primqulov, Yu.T.Toshpo‘latov. Qog’oz
texnologiyasi asoslari. Toshkent-2009
5. A.Olimov, A.qosimov Mashinasozlik texnologiyasi. Toshkent
O‘zbekiston-2003
6. M.A.Babajonov Texnologik jarayonlarni loyixalash Cho‘lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent-2009
7. Z.Sotvoldiyev Dizayn asoslari 2015
8. D.D.zuparova N.N.Karimov “Dizayn tarixi” 2015
9. D.A.Nozilov “O‘rta Osiyo dizayn tarixi” 1998

Mehnatni muxofaza qilish qonunlari va nizomlari. Texnika havfsizlik asoslari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish