Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 5.7MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Меланезияликларнинг эркакларнинг махфий иттифоқлари

Купить
Меланези яли к ларни н г эрк ак ларни нг м ахф и й и тти ф оқ лари РЕЖ А : 1 . Меланезияликларнинг ижтимоий тузуми: уруғ жамоалари, оила — никоҳ муносабатлари. 2.Эркакларнинг махфий иттифоқлари. 3.Уруғ ва қишлоқ жамоалари. 4.Диний тасаввурлар, дафн тартиблари Ме л ане з иял ик л арнинг иж тим оий туз у м и: уруғ ж ам оал ари, оил а — ник оҳ м уносабатл ари. Адабиётларда Меланезия аҳолисининг ижтимоий тузуми ҳақида ягона фикр мавжуд эмас. Умрининг 25 йилини меланезияликлар орасида ўтказган миссионер Кодринггон «Меланезия оролларида ижтимоий ту зум қабилачиликка асосланмаган» деб хулоса қилган эди. Кодрингтон қабила ташкилоти, қабила саркорлари кенгаши, сайланган ёки меросий қабила бошқаруви йўқлигини назарда тўтгани, эҳтимол. Океанияда 48 йил яшаган яна бир миссионер Жорж Браун Меланезияда қабила номлари бўлмагани, унинг ўрнида қишлоқлар номлари ишлатилганини ёзади. Ушбу фикрларга албатта танқидий ёндашиш лозим. Чунки йирик оролларда бир неча округлар бўлиб, уларнинг аҳолиси ўз урф —одатлари, шевалари билан фарқланадилар. Уларни мустақил қабилалар сифатида олиш ҳам мумкин, лекин ҳақиқатан ҳам қабила номлари кўп ҳолларда географик атамалар эканлиги аниқланган. Шу билан биргаликда бу муаммо ҳамма ерда ҳам бир хил ҳал этилган деб бўлмайди. МАВЗУ БАЙОНИ Хусусан Тробриан архипелагидаги йирик Бойова ороли: Киривина, Тилатаула, Кубома, Қулумата, Муба, Каибвагина каби махсус оқсоқоллар бошқарадиган округларга бўлинади. Улар келиб чиқиши бўйича қабилалар номи бўлгани эҳтимол. Янги Гвинея папуасларининг ижтимоий тузуми ҳам ўзига хос бўлиб, уларнинг ижтимоий муносабатлари кам ўрганилган, ҳамда мураккаб тузилишга эгадир. Папуасларда ҳам австралияликлардаги каби қабилалар кўп ҳолларда ижтимоий бошқарув ролини эмас, балки этиик жамият вазифасини ўтайди. Қабилаларни тил ва маданият бирлаштирган, лекин уларда бошқарув ташкилотлари саркорлари вужудга келмаган эди. Папуасларда уруғ патриарҳал кўринишида бўлсада, Янги Гвинеянинг меланезиялик аҳолисида она уруғи бошқаруви сақланиб колган. Бир неча уруғлар иттифоқка бирлашган бўлсада, уларни юқорида кўрсатилган сабабларга кўра қабила эмас, фратрия деб аташ тўғрироқ бўлади. Европаликлар келиши арафасида энг йирик ижтимоий ташкилот уруғлар бирлашмаси ҳисобланган. Янги Гвинеядаги асосий хўжалик ячейкаси жамоадир. Жамоанинг энг кенг тарқалган тури эса уруғчилик жамоасидир. Уруғда жамоа мулки ҳам мавжуддир. Жамоани ўзининг шахсий хусусиятлари асосида, ҳурматга сазовор шахслар бошқарган. Папуаслар уруғчилик жамоасининг асосий хусусияти эркақлар, уларнинг сингиллари ва қизлари битта жамоадан бўлишидир. Жамода уруғдан четдан келадиганлар фақат хотинликка олинадиган бошқа уруғ аёллари бўлишган. Янги Гвинеяда кўп бўлмасада гетероген жамоа —йирик оилалар бошқаруви ҳам мавжуд эди. Унда ботқоқлар, қўриқлар ва х.к.лар умумий мулк бўлса, қайиқлар, полиз экинлари йирик оилаларга тегишли бўлган. Европаликлар ва индонезияликлар билан иқтисодий алоқалар натижасида папуасларда жамоанинг учинчи тури — қўшничилик жамоаси вужудга келган ҳамда бундай жамоалар асосан шаҳарларга яқин жойларда шақлланган Оролнинг шарқий қисмида: сулка, гактеи, тумуип, о —менген, бўтам, таулил, байнинг, наканаи,гунантуна қабилалари яшайди. Уларнинг баъзилари папуас,бошқалари меланезия тилларида сўзлашган. Соломон оролларида энг йириклари округларга бўлиниб, уларнинг ҳар бирида ўз шеваси ва удумлари мавжуд эди. Бугенвиль оролининг жанубида папуасқабилалари: телеи (ругара), сиббе, насион ва меланезия қабилалари: торау, уруава, банони ва бошқалар яшайди. Янги Каледония ва Фиджидаги ижтимоий тараққиёт даражаси юқори бўлган қабила тузуми гуллаб яшнаган. Янги Келедонияда 40 — 50 та шевасига,қабила саркорларига ўз ҳудудига эга қабилалар аҳолиси сони 500 дан 2000 тагача қадар бўлган. Бу қабилалар ўзаро урушиб турсаларда,уларда ўзаро алмашинувлар ҳам мавжуд бўлган. Маълум ҳудудни эгаллаган Фиджидаги қабилалар саркорлари кучли ҳокимиятга эга эдилар. Фиджи, майдони (18,333 км 2 ,) 1643 йили Абель Тасман томонидан кашф қилинган. XX асрнинг бошларидан сандал дарахтига талабнинг ошиши европаликлар билан алоқаларни кучайтиради. Европаликлар келиши арафасида уруғчилик жамияти инқирози бошланиб, кейинчалик савдо алоқаларининг фаоллашуви мулкий табақаланишни кучайтиради. Ўзаро урушлар кучайиб Мбау ороли ҳокими Такомбау 1852 йилдан европаликлар томонидан «Фиджи қироли» деб атала бошланади. Инглизларнинг иқтисодий сиёсати тез орада Фиджидаги экин майдонларининг катта қисмини уларнинг қўлига ўтиши билан якунланди. Шакарқамиш етиштириш кенг тус олиб 1879 йили Хиндистондан дастлабки контракт шартномаси буйича ёлланган ишчилар келтирилади. Ҳозирча аҳолиси 715 мингдан ортик, орол аҳолиси 1970 йили мустақилликка зришган. Пойтахти — Сува шаҳри. Янги Каледониянинг (ер майдони 18,576 км 2 , маъмурий маркази — Нумеа). Аҳолиси 154 минг (1983) Маҳаллий меланезияликлар — канақлар ва францўзлардан иборат. Янги Каледония ороллари ҳозирга қадар Франциянинг денгизорти ҳудудлари ҳисобланади. Эрк ақ л ар м ахф ий иттиф оқ л ари: Меланезияликларнинг анъанавий ижтимоий ҳокимияти асосий кўриниши қабила саркорлари ҳокимиятидир. Яна бир ҳокимиятнинг тури сифатида эркақлар махфий иттифоқларини кўрсатиш мумкин. Бу ташкилот эркақлар уйларидан ўсиб чиқкан. Эркақлар уйлари эса ўз навбатида матриархатдан патриархатга ўтиш босқичи учун хусусиятлидир. Меланезиянинг шимолий — ғарбий қисмидан бошқа деярлик барча ҳудудларда эркақлар уйла ри бўлган. Адабиётларда Газель ва Герцог Йоркский оролларидаги «Ингиет» ва «Дук —Дук», шунингдек Банкс оролидаги Сукве ва Тама —Те, Янги Гебридда Сукве ёки Маки иттифоқлари кенг таърифланган. Хусусан Ингиет иттифоқини бой, эътиборли киши бошқарган. Иттифоқка кириш бадали 100 шода чиғаноқли пул ҳисобида олинган. Иттифоқда афсунгарлик билан шуғулланилиб, унинг сирларини фақат аъзолари билганидан қолган аҳоли итоатда тутилган. Дахшатга тушган оддий аҳоли уларга сўзсиз бўйсунишган Яширин иттифоқ аъзолари суд қилиш, жазолаш, заҳарлаб улдириш каби тадбирларни қўллашган. Бу борада Дук —Дук иттифоқи баъзида кўпол босқинчилик тарзида ҳаракат қилган. Тадқиқотчиларнинг фикрича, Дук — Дук XIX асрда шақлланган бўлиб, унга кирмокчи бўлганлар аъзолик бадали тўлашдан ташқари, мураккаб удумлар ва синовлардан ўтказилган. Аъзоликка катталар ҳам, болалар ҳам қабул қилинган. Махфий иттифоқ аъзолари ўзларининг никоблари, барглардан туқилган плашлари, маросим рақс лари билан бошқалардан фарқланган. Эркақлар бошларига учли никоб кийганлар. Ўрмонда фақат иттифоқ аъзолари иштирокида ҳар йили 1—2 ой давомида удум — маросимлари ўтказиб турилган — тарану. Ушбу майдонга иттифоқка аъзо бўлмаганлар билиб — билмасдан келиб колсалар катта жарима тулаганлар. Иттифоқ аъзолари вақти — вақти билан қишлоқка ташрифлари чоғида аҳолини, айниқса аёлларни куркитиб турли нарсалар, пул талаб қилишган. Дук —дук иттифоқига нисбатан ҳар қандай ҳурматсизлик муносабати жарима билан тугаган. Маросим сўнгида ниқоблар йўқотилиб Дук —дук «улган» кейинги йили эса янгидан «туғилиш» янги ниқоблар остида руй берган. Каннибализм: Меланезияликлар уруғ — жамоалари ва қабилалари орасида ўтмишдаги урушлар, қуролли тукнашувлар, каннибализмнинг бўлишига олиб келган. Лекин Тробриан ва унга қўшни оролларда, Санта Крус, Торрес ва Банкс оролларида каннибализм бўлмаган. Бу ороллар аҳолиси фак а т одам г ў шти емаслиги билан эмас, балки бу удумга жирқанч билан қарашлари ҳам к у затилган. Бошқа жойларда каннибализмга оддий ҳ ол сифатида қаралган. Хусусан Газель я.о.да, Янги Ирландия ва бошқаларда жангда ў лдирилган душманлари гўшти ейилса, колганларида ҳ атто бундай чекланишлар ҳ ам бўлмаган. Янги Гебридда одам гўшти ейиш диний афсунгарлик удумлари билан изо ҳла нган. Эндоканнибализм ўз қабиладошларини ейиш Меланезияда учрамайди. Мулкий таба қ аланиш бошланган Тапиа, Янги Каледония оролларида одам гўшти ейиш зодагонлар ва қабила саркорлари имтиёзига айланган эди. XIX асрдан европаликлар келиб, ўточар қуролларнинг тарқалиши Меланезияда, айниқса Фиджи оролида урушларни, шу асосда каннибализмни ҳ ам кучайтиради. Океанияда бугунга келиб каннибализмнинг сар қ итлари ҳам қ олмаган, албатта. Уру ғ ва қ и ш лоқ ж ам оалари : Меланезия қабилалари уруғ ва қишлоқ жамоаларига бўлинган. Хусусан Тробриан оролларида асосий ижтимоий гуруҳ қишлоқ жамоасидир. Р.Малиновскийнинг ёзишича «қишлоқ жамоалари ўз боғларини парваришлайди, удум —маросимларини амалга оширишда, уруш олиб боришда, савдо экспедициялари уюштириш мақсалида қайиқларда биргаликда қатнашади. Ҳар бир қишлоқнинг оқсоқоли бўлиб, у қабила саркорига бўйсунган. Тробриан оролларида ушбу ҳудудий қўшничилик жамоалари билан бирликда урурчилик жамоалари ҳам мавжуд. Аҳолиси 4 та уруғга — кумилага бўлиниб, урурга оидлик оналар томонидан аниқланади. Лекин кумилалар йирик бўлиб, ҳудудий сочилган ҳолда яшаганлиги сабабли уларни уюшган жамоа гуруҳи деб аташ мушкул, шунинг учун Р.Малиновский уни «субклан» деб номланган. Паркинсоннинг ёзишича, Адмиралтейства оролларидаги моанус қабиласида XIX аср урталарида. 14 та тотем номлари билан аталадиган экзогам она уруғи бўлган. Лекин худди шу қабилани XX асрнинг 30 йиллари тад қ и қ қилган М.Мид ва Р.Форчунлар она уру ғ и ўрнида патрилокал уруғлар шақлланганини ёзадилар. XX асрнинг бошларида ҳам она урури хукмронлиги Янги Ирландия оролида сақланиб колган эди. Соломон оролларида эса она урури билан бирликда, баъзи жойларда ота уруғига ўтиш даражасидаги уруғ жамоалари ҳам вужудга келган. Демак Меланезияда ижтимоий гуруҳларнинг турли к ў ринишлари: 1)фратрия, 2)она уру ғ и, 3)Она уруғидан ота уруғига ўтиш даражасидаги жамоалар, 4)ота уру ғ лари мавжуд бўлган. Шу билан бирликда XX асрнинг бошларида жамоанинг кейинги босқичи — қишлоқ жамоалари ҳам шақллана бошлаган. Ушбу жамоа турлари Меланезия оролларидаги ижтимоий тараққиётнинг нотекислиги белгисидир . Мулкка ворислик ҳам она томонидан — торадан жиянга қолга н. Далада ишлаётган киши оладиган ҳосилини оиласига эмас, турмушдаги синглисига элтиб берган, ўзи эса хотини ёки унинг ака —укалари етиштирган ма ҳ сулотни истеъмол қилади Бу борада кўчманчи ўзбеклардаги«тоға ет ти отадан улу ғ » — матали эсга тушиши табиий. Маталнинг мазмуни кўчманчи чорвадорларда ҳам она уру ғ и хукмронлиги у зо қ вақт сақланиб колганлигидан дарак беради. Добу оролидаги аҳолида эса европадаги оила тушунчасига мос сўзнинг ўзи йўқ. Унга яқин — сусу атамаси онасининг яқинларини назарда тўтиб, отасини умуман ҳисобга олмаган. Шунинг учун миссионерлар «Инжил»ни маҳаллий тилга таржима қилганда махсус сўз —pamili (инглизча — family)ни киритишга мажбур бўлишган. Меланезияликлар удумлари кўп хотинликка руҳсат берган. Лекин фақат бойлар ёки қабила саркорларида икки ёки ундан кўп хотинга уйланиш имконияти бўлган. Инсоннинг жамиятдаги тўтган ўрни канча юқори бўлса, унинг хотини шунчалик кўп бўлган. Йирик қабила бошлиқларида ўнтагача, Р.Кодрингтоннинг маълумоти бўйича 30 — 60 тагача хотини бор қабила бошлиқлари ҳам бўлган. Ди ни й тасавву рлар, даф н тарти блари : Меланезияликлар динлари, ижтимоий т у зумлари каби ранг —барангдир. Меланезияликлар динида тотемистик тасаввурлар билан бирликда, уруғ —жамоа қульти, қабила бошли ғ ини ило ҳ ийлаштиришни к у затиш мумкин. Ҳудуд да махсус руҳонийлар кастаси шақлланмаган бўлсада, диний — се ҳ ргарлик удумлари, арво ҳла рни ча қ ирувчилар, иссиқ—совук қиладиганлар, шаманлар томонидан бажарилган. Баъзи оролларда эса аёл —афс у нгарлар ало ҳи да ўрин т у тишган. Ситбо оролида табиблар ихтисослашиб: эпилепсияни, ревматизмни, терламани, жами 12 та касаликни даъволайдиган табиб ва фолбинлар бўлиб, уларга х изматлари учун даволанувчилар ҳ а қ ҳам т ў лашган. Оролликлар айниқса ўзимиздаги жин, алвасти, дев тушунчаларига тўғри келадиган «учар сеҳргарлар»дан қўрқадилар. Маҳаллий аҳоли тасаввурича бундай сеҳргарлар «йойова» денгизда ҳалок бўлганларни еганлар. Ў лжаларни денгизда кемаларни ч ў к и ш и пайтида хаводан келиб овлаганлар. Умуман Тробриан оролларида афсўнгарликнинг кўп турлари билан аёллар шуғулланади. Меланезиянинг бошқа оролларида афс у нгарлар билан биргаликда арво ҳ лар билан сўзлашувчилар ҳам кўзга к ў ринарли ўрин тутади. Ни ҳ оят об — ҳ авода (метеорологияда) ҳ ам афсунгарлик бўлиб меланезияликларда махсус афс у нгарлар; ёмғир, шамол, қуёш нурини «ча қ иришга» ихтисослашган. Ҳар қандай удумнинг ажралмас қисми сеҳргарнинг дуолари ҳисобланган. Уни баъзида пичирлаб, бошқа ҳолларда ашула тарзида баралла айтишган. Ёмғир чакириш учун Аврора (Маэво) оролидан бўлган сеҳргар бир боғич махсус баргларни тошнинг ёригига қўйиб, устидан майдалаб эзилган кава усимлиги шохини, унга сеҳрли ёсин тошини қўйиб дуолар билан ўз фаолиятини давом эттиради. Афсунгарликка яқин диний тасаввурлардан бири мантика— фол очиш ёки олдиндан айтиб бериш, турли белгилар асосида, қўшнинг товуши, осмон жисмларини жойлашишига қараб, у ёки бу вокеаларни шархлаган. Бундай афсунгарлик турини дунёнинг деярлик барча халқларида учратиш мумкин. Тотемизм: Меланезияликлар ҳаётида тотемистик тасаввурлар айтарлик катта ўрин т у тмаган. Удумлардан энг яхши сақлангани тотем ҳайвонни ў лдириш ва истеъмол қилишга таъқиқдир. Бу каби таъқиқ Янги Ирландия, Герцог Йоркский, Янги Британия, Соломон оролларининг баъзиларида сақланиб колган. Бундан фарқлироқ меланезияликлар ҳ аётида анимистик тасаввурлар муҳим ўрин эгаллаган. Уларнинг тушунчасича одамнинг жони уни вактинчалик ташлаб кетиб, яна кайтиб келиши мумкин бўлган. Мотлав оролида жонни — талеги деб номлашиб, уни соя ёки акс — тасвир сифатида тушунишган. Ў лганларнинг жони ҳ акида тасаввур деярлик барча оролларда муҳим ўрин тўтган, ва зарар етказувчи куч сифатида тушунилган. Дафн тартиблари: д афн тартиблари улганларнинг «руҳи» мавжудлиги тасаввурлари билан ўзвий боғлиқдир. Унинг хилма — хиллиги эса ҳудудий ва ижтимоий негизга ҳам эгадир . Асоси й адаби ётлар:  Hawaiki, Ancestral Polynesia An Essay in Historical Anthropology . Published in the United States of America by Cambridge University Press, New York . 2001 .  Barbara A. West . Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania Copyright © 2009 .  Аширов А. Антропология. –Т.., 2014.  Антропология. (Под ред. Миськовой Е.В, Мехедова Н.А, Пименова В.В ) -М.., Изд-во «Культура» 2005.  Жабборов Исо. Жаҳон антропологияси асослари. Тошкент. “Янги аср авлоди”, 2005.  www. mirknig.com  www.etnology. com

Меланезияликларнинг эркакларнинг махфий иттифоқлари

Купить