Melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan komplekslar hosil qilishini o‘rganish
![3KIRISH
Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. Ma’lumki,
melaninlar zamburug'lar orasida keng tarqalgan turli xil, tartibsiz kimyoviy tuzilishdagi
yuqori molekulyar og'irlikdagi (M ~ 2 - 200 kDa) pigmentlar guruhiga kiradi. Kimyoviy
tuzilishiga ko'ra, melaninlar eumelaninlar, teomelaninlar va allomelaninlarga bo'linadi.
Eumelaninlar, o'simliklardan kam uchraydigan hayvonlarning qora pigmentlari tirozin
yoki DOPAning polimerizatsiya mahsulotlari bo'lib, uning tarkibiy elementi indol-(5,6)-
benzoxinon bilan ifodalanadi. Sariq, qizil yoki jigarrang rangga ega va hayvonlarda
uchraydigan teomelaninlar tirozin va sisteinning s opolimerizatsiyasi mahsulotidir.
Allomelaninlar, naftalin yoki katexol turlarining biopolimerlari - bu yuqori o'simliklar va
zamburug'larning qora jigarrang pigmentlari.
Melaninlar azot o'z ichiga olgan va azotsiz polifenollarning fermentativ
oksidlanishi paytida organizmda hosil bo'lgan quyuq rangli, yuqori molekulyar tartibsiz
biopolimerlardir.
Erkin radikal reaktsiyalarning ingibitori sifatida melaninlar xavfli o'smalar
o'sishini tormozlab turadi, ionlashtiruvchi nurlanishning halokatli dozalaridan himoya
ta'sirini ta'minlaydi, lipid peroksidlanish jarayonlarini bostiradi, o'simlik o'sishini
rag'batlantiriradi. Melaninlar tibbiyot, farmakologiya, qishloq xo'jaligi va boshqa
sohalarda qo'llaniladi [1].
Melaninlar kimyoviy [2] va mikrobiologik sintez [3–5], shuningdek hayvonlar va
o'simlik materiallaridan ajratib olish natijasida olinadi [ 6].
Melaninning kimyoviy sinteziga, boshlang'ich materiallarning qimmatligi va
jarayonning murakkabligi tufayli, sanoat miqyosida erishish qiyin, bu yakuniy mahsulot
narxiga ta'sir qiladi.
Melaninlarni biologik materiallardan ajratib olish va tozalashdagi qiyinchiliklar va
ularning tuzilishini o'rganish barcha melanin pigmentlari amorf moddalar ekanligi bilan
bog'liq. Natijada, shuningdek, ularning biosintezi yo'llarining xilma-xilligi sababli,
ko'plab melaninlarning aniq tuzilishi va funktsiyalari hali aniqlanmagan [7] va ularning](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_3.png?v=1)
![4fizik-kimyoviy xususiyatlari to'g'risidagi adabiyotlar asosan suvda erimaydigan
dioksifenilalanin-melaninlarga tegishli [8, 9].
Melanin ishlab chiqarish uchun turli xil biologik xomashyolar pigmentni ajratish
va tozalashning standart usulini yaratishga to'sqinlik qildi.
Melanin ishlab chiqarishning mikrobiologik usulidagi asosiy muammo shundaki,
fermentatsiya paytida ishlatiladigan shtammlar hujayra ichidagi melaninni sintez qiladi.
Shuning uchun ham melanin olish uchun boshqa tabiiy xomashyolarni izlash va ulardan
yuqori unum bilan melanin olishga imkon beradigan texnologiyalarni yaratish dolzarb
muammolardan biridir.
Shu bilan bir qatorda melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan hosil qilgan
birikmalarining fizik-kimyoviy xossalarini tadqiq etish dolzarb muammolardan biridir.
Tadqiqot ob’ekti va predmeti. Tadqiqot ob’ekti pilla qurti chiqindisi, turli
tabiatdagi organik erituvchilar, suv, xlorid kislota va d-elementlarning tuzlari, melanin,
d-elementlarning melaninli kompleks birikmalaridan iborat .
Tadqiqot predmeti pilla qurti chiqindisidan ajratib olingan melaninni fizik-
kimyoviy xarakteristikalari va hamda uning d-elementlar ionlari bilan hosil qilgan
birikmalarning xossalarini, jumladan barqarorligini o‘rganishdan iborat .
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari.
Tadqotning maqsadi – melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan hosil qilgan
birikmalarining fizik-kimyoviy xossalarini tadqiq etish.
Tadqiqotning vazifalari:
Pilla qurti chiqindisidan melaninni ajratib olish;
Melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan hosil qilgan birikmalarini olish;
Melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan hosil qilgan birikmalarining fizik-
kimyoviy xossalarini tadqiq etish.
Ilmiy yangiligi. Ilk bora melanin molekulasining tuzilishi kvant-kimyoviy (ab
initio) usulda baholandi, melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan kompleks
birikmalari olindi va ularning fizik-kimyoviy xossalari, jumladan barqarorliklari tadqiq
etildi.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari.](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_4.png?v=1)
![5Tadqiqotning asosiy masalalari quyidagilardan iborat:
Melaninni toza holda pilla chiqindisidan ajratib olish va uning tozalik darajasini
molekulyar massasini aniqlash orqali baholash;
Melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan kompleks birikmalarini olish;
Melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan olingan kompleks birikmalarini fizik-
kimyoviy xossalari, jumladan barqarorliklarini tadqiq etish.
Tadqiqotning farazlari: Melanin polifunksional birikma bo‘lganligi uchun u d-
elementlar ionlari bilan kompleks birikmalar hosil qilishga moyil va shuning uchun u
ligant sifatida koordinatsion birikmalar hosil qiladi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Ma’lumki, Melanin
ko'pchilik organizmlarda uchraydigan tabiiy pigmentlar guruhidir. Organizimlarda
melanin pigmentlari melanotsitlar deb nomlanuvchi maxsus hujayralar guruhida ishlab
chiqariladi. Funktsional jihatdan melanin ultrabinafsha nurlanishidan himoya vazifasini
bajaradi.
Melaninning beshta asosiy turi mavjud: eumelanin, feomelanin, neyromelanin,
allomelanin va piyomelanin[1]. Eng keng tarqalgan turi eumelanin bo'lib, ularning ikkita
turi mavjud - jigarrang eumelanin va qora eumelanin. Feomelanin sistein hosilasi bo'lib,
u boshqa pigmentatsiyalar qatorida qizil sochlarning rangi uchun katta darajada mas'ul
bo'lgan polibenzotiazin qismlarini o'z ichiga oladi.Neyromelanin miyada
topiladi.Parkinson kasalligi kabi neyrodegenerativ kasalliklarni davolashda uning
samaradorligini o'rganish uchun tadqiqotlar olib borildi. Allomelanin va pyomelanin
azotsiz melaninning ikki turidir [2]. Inson terisida melanogenez ultrabinafsha nurlanishi
ta'sirida boshlanadi va terining qorayishiga olib keladi. Melanin yorug'likni samarali
singdiruvchi vosita hisoblanadi. Pigmentga so'rilgan ultrabinafsha nurlanishining 99,9%
dan ortig'ini tarqatishga qodir. Ushbu xususiyat tufayli melanin teri hujayralarini
Ultrabinafsha nurlanish orqali shikastlanishdan himoya qiladi [3], foliy kislotasining
kamayishi va terining degradatsiyasi xavfini kamaytiradi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki,
ko'proq konsentratsiyalangan melanin, ya'ni terining qorayishi bo'lgan odamlarda teri
saratoni kam uchraydi. Biroq, terining pigmentatsiyasi va foto himoyasi o'rtasidagi
bog'liqlik hali ham noaniq[4]. S huning uchun ham melanin ning turli d-metallar ionlari](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_5.png?v=1)
![8 Qo'ziqorinlar olamida melanizatsiya butun tur bo`yicha kuzatiladi.
Z amburug'l arning b a'zi turlari konstitutsiyaviy melanizatsiyaga uchraydi, boshqalari
faqat fazaning ma`lum bir rivojlanish sharoitlarida ekologik navbatlarga ko`ra (masalan,
konidiya, xamirturush filamentining o'sishi) yoki melanin fenolik prekursorlari
ishtirokida melanizatsiyalanadi [ 6 ] .
Konstitutsiyaviy melanizatsiyalangan qo'ziqorin turlari melanotik deb ataladi, qora,
dematiya viy , mikrokolonial yoki meristematik zamburug'lar, ya'ni faqat ma'lum bir
sharoitda melanizatsiyalanadigan qo'ziqorin turlarini " fakultativ melanotik " zamburug'lar
deb atash mumkin.
Melanotik zamburug'lar filogenetik jihatdan xilma-xil bo'lib, dunyo bo'ylab, qoida
tariqasida, ko'pchilik hayot shakllari uchun mos bo'lmagan qattiq ekologik bo'shliqlar
koloniyalari sifatida tarqalgan. Bunday muhitlar haroratning keskin o'zgarishi, radiatsiya
ta'sirining kuchayishi, yuqori osmotik bosim, oksidlovchi stress, past suv faolligi va
ozuqa moddalarining mavjudligi bilan tavsiflanadi. Melanizatsiya bu
mikroorganizmlarga atrof-muhitning turli jismoniy va kimyoviy ta'sirlariga toqat qilish
imkonini beradi, bu ularni poliekstremofillarga aylantiradi.
Aksariyat qo'ziqorin melaninlari 1,8-di g idroksinaftalin (D H N) polimerizatsiyasi
natijasida hosil bo'ladi, ammo qo'ziqorin turlari boshqa pigment prekursorlari tomonidan
ham hosil bo'lishi mumkin: tirozin, gamma-glutaminil-4-gidroksibenzol (G H BA),
katexol, gomogentis kislotasi, katexolaminlar va (b)-skitalon. Melanin sintezi jarayonida
fenolik prekursorlar tartibsiz polimerizatsiya natijasida fermentativ yoki passiv ravishda
sodir bo'lishi mumkin bo'lgan bir nechta oksidlanish va qaytarilish bosqichlaridan o'tadi.
Aslida, L-Dopaning shaffof suvli eritmasi, hatto fermentlar bo'lmagan taqdirda ham,
xona haroratida melanin zarrachalariga cho'kadi.
Melanin biosintezida bir qancha fermentlar, jumladan, polifenol oksidazalar
(masalan, tirozinaza, lakkaz, katexoloksidaza), fenolik melanin prekursorlarining
tezligini cheklovchi dastlabki oksidlanishini amalga oshiradigan asosiy fermentlar
ishtirok etadi. Ularning faolligi ularning katalitik joylarida mis ionlariga bog'liq bo'lib,
ular substratning qaytarilishini yo'naltirishga va kataliz uchun molekulyar kislorodni
muvofiqlashtirishga yordam beradi.](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_8.png?v=1)
![9Shunday qilib, mis gomeostazi qo'ziqorin melanin biosintezining kalitidir.
Qo'ziqorin melaninlarining biosintezi ilgari ko'rib chiqilgan va bu yerda batafsil
muhokama qilinmaydi. Qo'ziqorin melaninlari, ularning oldingisidan qat'iy nazar,
o'xshash funksional guruhlarga va taqqoslanadigan fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega
bo'lishi ehtimoli aytib o`tilgan[ 38 ] . Biroq, bu xususiyatlar turli qo'ziqorin melaninlarida
hali o'rganil ishi kerak . Ko'p miqdordagi melanotik turlarni va melanin ishlab
chiqarishning biosintetik yo'lini hisobga olgan holda, qo'ziqorin melaninlari hali ham
aniqlanishi kerak bo'lgan turli xil strukturaviy va kimyoviy xususiyatlarni ifodalashi
mumkin. Qo'ziqorin melaninining yoki umuman melaninning ma'lum bir tuzilishi
saqlanib qolgan, ammo yaxshi tushunilmagan.
Tabiatdagi boshqa amorf moddalar (masalan, yog'och) singari, uning strukturaviy
konformatsiyasini (ikkilamchi, uchlamchi yoki to'rtlamchi tuzilmalarga o'xshash) aniq
ta'rifi bizning hozirgi texnologik va amaliy imkoniyatlarimizdan tashqarida.
Melaninning tuzilishi va xossalari haqidagi hozirgi tushunchamiz, birinchi navbatda, bir
xil bo'lmagan, ammo umumiy fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega bo'lgan sintetik
melaninlarni yoki zamburug'li bo'lmagan tabiiy melaninlarni (asosan,
kalmar/ karaktisalardan ) o'rganishdan kelib chiqadi.
Melanin strukturasi modellaridan biri indol yoki fenolik monomerlarning
muntazam ravishda joylashgan grafitga o'xshash ko'p qavatli qatlamlarning ketma-ket
tartiblangan planar joylanmalarga polimerlanishini ko'rsatadi, ular ko'proq geterogen va
tartibsiz makromolekulyar konfiguratsiyalarga o'zaro tikilishi mumkin. Bu lokal tartib-
global tartibsizlik nom i bilan tanilgan .
2.2.M elanin modeli.
U p-stacking kombinatsiyasini, noaniq o'lchamdagi vodorod va ion bog'lan ishli
nanostrukturalarni o'z ichiga oladi , keyinchalik ular melanin granulalari deb
nomlanuvchi sharsimon o'lchamlarga ega tasodifiy zarrachalarni hosil qilish uchun
birlashadi. Zamburug'larning yuqori aniqlikdagi mikroskop iyasi da melaninlar donador
naqshlarni va rentgen nurlarining diffraktsiyasini ham ko'rsatadi. Tahlil varaqlararo](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_9.png?v=1)
![12funksiyalarini zamburug'li bo'lmagan melaninlar uchun tavsiflangan ba'zi umumiy fizik-
kimyoviy xususiyatlar asosida muhokama qilamiz.
Fo to himoya funksiyasi. Elektromagnit nurlanish zarur (masalan, fotosintez) va
ta'sir qilish chastotasi va vaqtiga qarab hayot uchun potentsial xavf li . Ko'pgina zararli
ta'sirlar yuqori energiyali elektromagnit to'lqinlar yoki ionlashtiruvchi nurlanish
(jumladan, gamma nurlanishi, rentgen nurlari va ultrabinafsha ABC (UVA, UVB, UVC)
chastotalari) ta'siri bilan bog'liq. Ushbu yuqori chastotalar suvdan va boshqa
biomolekulalardan (masalan, DNK, oqsillar) elektronlarni yo`qotib yuborishi mumkin,
ular reaktiv kislorod turlari, ROS (ya'ni, superoksid anionlari, O
2 peroksid, O
2 -2
, vodorod
periks, H
2 O
2 , gidroperoksil, HO
2 -
, gidroksil radikallari, OH -
va gidroksil ioni, OH -
[ 49 ]
deb nomlanuvchi erkin radikal vositachilarni hosil qiladi. ROS ( R obot O peratsion
T izimi) dan ma`lumki, ular sezgir hujayra ichidagi molekulalarning strukturaviy
funktsiyasiga zarar etkaz adi . Natijada fotozararni cheklash va tuzatish uchun turli
biologik mexanizmlar rivojlandi. Melanizatsiya melaninning optik va antioksidant
xususiyatlari tufayli ionlashtiruvchi nurlanishdan himoya qilishning konservativ
mexanizmidir ( quyiga qarang).Melaninning fotoproteksiyadagi roli keng ma'lum,
masalan, inson terisida, u tabiiy quyoshdan himoya qiluvchi vosita sifatida ishlaydi,
so'riladi va ionlashtiruvchi nurlanish fotonlarini o'z strukturasida tarqatadi [ 90 ] . Boshqa
biologik pigmentlar faqat yorug'lik chastotalarining tor diapazonini o'zlashtirishga odir
bo'lsa-da, melaninlarning murakkab tartibsiz tuzilishi elektromagnit spektrning butun
UveVisible qismini so'rilishiga olib keladi [ 83 ] , Amorf qattiq yarim o'tkazgichlarning
tavsifi o'xshash [79] . Melaninning sintetik va tabiiy suspenziyalari xarakterli monotonik
optik keng polosali yutilishni namoyon qiladi, u infraqizil chastotalarga yaqinlashganda,
ultrabinafsha UV nurlanish zonasi yaqinida maksimal bilan pasayish egri chizig'ini
ko'rsatadi [83,125,149] . Barcha melaninlar bir xil yorug'lik singdirish o'tkazuvchanligiga
ega bo'lishi mumkin bo'lsa-da, individual qo'ziqorin melaninlarining optik xususiyatlari
asosan o'rganilmagan bo'lib qoladi va turlar orasida sezilarli darajada farq qilishi
mumkin. Inson terisining ko'nlashishiga o'xshab, qo'ziqorin melanogenezi ham
ionlashtiruvchi nurlanish ta'sirida rag'batlantiriladi, buning natijasida pigmentli
xamirturushlar albinoslarga qaraganda radiotoksiklikka nisbatan chidamliroqdir](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_12.png?v=1)
![13[14,27,31, va 11 3,147 , 167] . Shuni ta'kidlash kerakki, qora zamburug'lar har qanday
boshqa eukar i otlar uchun halokatli bo'lgan ionlashtiruvchi nurlanish darajasida omon
qolishi mumkin (genetik materiali alohida yadroda joylashgan xromosomalar
ko'rinishidagi DNK bo'lgan hujayra yoki hujayralardan iborat organizm). Eukar i otlar
eubakteriyalar va arxebakteriyalardan tashqari barcha tirik organizmlarni o'z ichiga
oladi, bu hayot chegaralari uchun qiziqarli oqibatlarga olib keladi.
Qo'ziqorin melaninining hujayrani radiatsiyaviy shikastlanishdan himoya qilish
mexanizmi, ehtimol, radiatsiya energiyasini yutish-tarqatish uchun bir nechta
jarayonlarning kombinatsiyasi bilan bog'liq, jumladan: melaninning kimyoviy tarkibi va
tuzilishidagi o'zgarishlar, fotonlarning protonlar yoki elektronlar tomonidan egiluvchan
tarqalishi ( yoki Komptonning tarqalishi), so'rilgan fotonlarning nurlanishsiz tarqalishi
(issiqlik shaklida energiyaning parchalanishiga olib keladigan jarayon) va antioksidant
yoki erkin radikallar. Fotohimoya qobiliyati, nurlanish turlari, chastotalari va nurlanish
turlari a qarab farq qilishi mumkin. Melaninning o'zi sitotoksik radikallarni ishlab
chiqar s a, ma'lum bir ta'sir qilish chegarasidan keyin fotoprotektor fotozararga aylanishi
mumkin. Shunday qilib, ma'lum sharoitlarda melanin mavjudligi radiatsiyaga nisbatan
sezgirlikni oshirishi mumkin. Melanin ta'sirida terining fotoprotektiv va
fotosensibilizatsiya funktsiyasi to`g`risida fikrlarni qarang [116] .
Antioksidantlik funksiyasi. Barcha biologik pigmentlarning umumiy xususiyati
ularning ekzogen erkin radikallarni qabul qilish va zararsizlantirish qobiliyatidir. [77] .
Melaninlar kuchli antioksidantlardir. Zamburug'larda ular virulentlikka hissa qo'shadilar
( shikastlanishning og'irligi yoki zararliligi ta'sirning virulentligiga bog'liq), xost mudofaa
omillariga ta'sir qiladi, shu jumladan fagotsitar hujayralarning oksidlanish portlashini
zararsizlantiradi [22, 92,111] . Qo'ziqorin melaninlari, shuningdek, gipoxlorit,
permanganat va vodorod periksdan himoya qilishi mumkin [52] . Kuchli radikallarni
tozalashdan tashqari, melaninlar magnit maydonlarga reaksiyaga kirisha oladigan va
shuning uchun tabiatan paramagnit bo'lgan juftlashtirilmagan elektronlarni o'z ichiga
olgan barqaror erkin radikallardir. Shunday qilib, melaninlar shar oi tlarga qarab
protonlarni qabul qilishi yoki berishi mumkin. Melanin molekulasida yuzaga keladigan
elektron almashinuv metallarni oksidlashi yoki kamaytirishi mumkin va qo'ziqorin](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_13.png?v=1)
![14melaninlari metall nanozarrachalar sintezi uchun platforma sifatida ishlatilgan [ 4 ] .
Melaninlarning paramagnit belgisi odatda uni boshqa qorong'u pigmentlardan ajratish
uchun ishlatiladigan elektroparamagnit spin-rezonans (EPR) yordamida aniqlanishi
mumkin.
Melanin molekulasidagi erkin radikallarning tarkibi harorat, pH, namlik va
metallarning mavjudligiga bog'liq [33 , 88,] . Bundan tashqari, melanin molekulasidagi
radikallarning bu tekin miqdori to'lqin uzunligiga qarab yorug'lik ta'sirida ortadi. Eng
muhimi shundaki, yorug'likning yutilishi natijasida hosil bo'lgan bu erkin elektronlar,
zaryadlangan melanin bilan aloqada bo'lgan boshqa organik birikmalar bilan metabolik
oksidlanish-qaytarilish kimyoviy reaktsiyalari orqali yanada tarqalishi mumkin.
Energiya yig'ish funksiyasi. Boshqa yorug'lik yig'uvchi biologik pigmentlar
(masalan, xlorofillar, karotinoidlar) kabi mikrobial melaninlar radiatsiya energiyasini
o'zlashtirishi va uni hayotiy kimyoviy moddalar va jarayonlarga aylantirishi mumkin.
Kuzatishlar natijasida zamburug'li melanin faolligida radionuklidlar bilan ifloslangan
muhitda energiya to'playdigan, melanotik mikroorganizmlar va qo'ziqorin o'sishi bilan
radiotropizm jarayonida nurlanish manbalariga kolonizatsiya qiluvchi pigmentga gumon
qilingan [84 , 132] . 2007 yilda Dadacheva va boshq . qo'ziqorin melanini energiyani
yorug'likdan foydalanish mumkin bo'lgan metabolik energiyaga o'tkazish vositachiligini
eksperimental dalillar bilan taqdim etdi [24] . Genetik jihatdan bir-biridan farq qiladigan
qo'ziqorinlarning uchta turini o'rganishda mualliflar gamma nurlarining subletal
dozalariga quyidagicha ta'sir qilishini ko'rsatdilar :
(i) metabolik faollikning oshishi, NADPH (nikotinamid adenin dinukleotid fosfat)
darajasining 1,4 barobar oshishi,
(ii) yanayam yuqori replikatsiya sur`atlari , natijada CFU (koloniya hosil qiluvchi
birliklar) ikki baravar ko'payadi, quruq vazn va metabolik birikmaning ortishi bilan,
tamg`alangan asetatni qabul qilish bilan parallel ravishda [24] .
Ushbu natijalar tasdiqlangan va kengaytirilgan. [104] . Melanotik
zamburug'larning o'sishining kuchayishi hujayra melanizatsiyasi darajasiga va radiatsiya
dozasi tezligiga bog'liq [114] . Metabolik reaktsiya melanizatsiyalangan qo'ziqorin
hujayralarining nurlanishidan keyin gamma nurlanishi bilan chegaralanmaydi. UVeVis](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_14.png?v=1)
![15nurlanishi ham hujayralardagi AT F darajasining o'zgarishiga olib keladi. [12] .
Melaninning antioksidant faolligi, shuningdek, radiatsiya energiyasini issiqlikka
aylantirish qobiliyati nurlanishdan keyin qo'ziqorinlarning o'sishiga yordam beradigan
qo'shimcha manba rolini o'ynashi mumkin. [12 , 24 , 37 , 57 , 71] . Melaninning sig'imi
uning paramagnit va elektr xususiyatlari tufayli radiatsiya energiyasidan foydalanish
uchun yaroqli . [24 , 134] . Melaninning elektr o'tkazuvchanligi birinchi marta ellik yillar
oldin aniqlangan [72] . 1970-yillarda MakGinness birinchi lardan, y etarli kuchlanish yoki
issiqlik da ikkita qarshilik holati larida almash inis hga qodir melanin , o'zini amorf organik
yarimo'tkazgich kabi tutishini faraz qildi .[78 , 79] . Ta'rifga ko'ra, yarim o'tkazgich - bu
y etarli potentsial yoki issiqlik energiyasiga (masalan, mos ravishda elektr/magnit
maydon yoki issiqlik) ega bo'lgan elektr zaryadini ko'tarishga qodir bo'lgan moddadir.
Yarimo'tkazgich modeliga ko'ra, sintetik melanin vakuumda salbiy termoelektrik
kuchlanishni ko'rsatadi va uning o'tkazuvchanligi harorat oshishi bilan ortadi.
Melaninning elektr zaryadini tashish qobiliyati g idratsiya darajasiga qarab sezilarli
darajada farq qiladi, bu suv zaryadni tashish mexanizmining muhim qismi ekanligini
namoyish etadi.[88] . Biroq, yaqinda o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, atrof-muhit
sharoitida melaninning termoelektrik ta'siri ijobiy termoelektrik kuchlanish beradi va
qarshilik harakati har doim ham kuzatilmaydi, bu klassik amorf yarimo'tkazgich
modeliga mos kelmaydi [54, 55 , 93,126] . Hozirgi vaqtda mutaxassislar melaninni
g'ovakli aralash o'tkazgich sifatida ta'riflashadi, bu y erda u olib boradigan dominant
zaryad g idratsiya darajasining oshishiga qarab elektronlardan protonlarga o'tishi
mumkin. [43] . Melaninning elektr o'tkazuvchanlik xususiyatlari bioelektronika va
boshqa barqaror elektronika uchun yangi texnologiyalarni ishlab chiqish uchun juda
jozibali. [3 , 161] .
Termoregulyatsiya funksiyasi. Melaninning termoregulyatsiyadagi roli uning
quyosh nurlanishini samarali qabul qilish va uni radiatsiyaviy bo'lmagan issiqlik sifatida
tarqatish qobiliyati bilan bog'liq [82] . Qora tan a kabi, melanin yorug'likning ko'p qismini
o'zlashtiradi va juda oz miqdorda qayta chiqaradi yoki aks ettiradi (shuningdek, past
nurlanish chiqishi deb ham ataladi) [82] . Energiyani yutish natijasi ko'plab
parametrlarga, jumladan melanin turiga, yorug'lik chastotasiga va g idratsiya darajasiga](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_15.png?v=1)
![16bog'liq. So'rilgan energiyaning bir qismi erkin radikallarning to'planishiga olib kelishi
mumkin bo'lsa-da [62,109] , uning katta qismi issiqlik sifatida tarqaladi. Bu jarayon
melanin molekulasining qo'zg'atilgan elektron holati fononlar yoki melanin
molekulasidagi tebranish rejimlari bilan rezonans orqali bo'shashadigan yuqori samarali
elektron-fonon birikmasi orqali sodir bo'ladi, deb hisoblanadi.[81 , 91, 10 2] .
Q uyosh nuridan bilvosita issiqlik ol uvchi melanin , ayniqsa o'tkazuvchanlik,
konveksiya va nurlanish mexanizmlariga asoslangan ekzotermik ("sovuq qonli")
organizmlar uchun harorat gomeostazini saqlash da muhimdir.. Bu tana haroratini birinchi
navbatda oziq-ovqat almashinuvi orqali ushlab turadigan endotermik ("issiq qonli")
turlardan farq qiladi. Melanotik organizmlarning elektromagnit nurlanishni ushlash va
uni issiqlikka aylantirish qobiliyati pigmentsiz organizmlarga qaraganda tezroq isishi va
yuqori muvozanat haroratiga erishish imkonini beradi. Shunday qilib, melanizatsiya
quyosh nurlari darajasi past bo'lgan sovuq muhitda yashovchi ektoterm uchun foydali
bo'lishi mumkin, lekin haddan tashqari issiqlik xavfi tufayli issiq tropik iqlimda zararli.
Ushbu g'oyalar ekzotermiyalarning termal(issiqlik) melanizmi nazariyasi asosida yotadi,
bu ularning geografik tarqalishi va ekologiyasini bashorat qila oladi [17 , 42 , 58,61,87] .
Termal melanizm misollari bir qator sudraluvchilar va hasharotlarda qayd etilgan. [17 ,
18, 19,58 , 87,120] . Yaqinda o'tkazilgan tadqiqot shuni ko'rsatdiki, past haroratlarda
o'stirilgan toshbaqalar ( Trachemys scripta elegans ) quyuq ranglar da rivojlandi.
Qo'ziqorin termoregulyatsiyasida melaninning roli kichik bo'lsa-da, Wangiella
[Exophiala] dermatitidis uchun issiqlik stressidan himoya qilish roli kuzatilgan .[94] .
Monilinia fructicola ning melanin yetishmaydigan mutantlari, yuqori haroratga sezgir
konidiyalar va boshqa stress omillari olingan [100] . C. neoformanslarda ,
melanizatsiyada vomida , hali noma'lum mexanizm orqali issiqlik va sovuq stressga
kuchaygan qarshilik kuzatilgan , bu mexanizm , ehtimol, AFK ni o'chir adi, issiqlikni yoki
bufer issiqlik oqimini keltirib chiqaradi .[107] . Melaninning termoregulyatsiyada rol
o'ynashiga yana bir misol bo`lib o'simliklar va zamburug'lar o'rtasidagi simbiotik
stsenariylarda kuzatiladi , bu y erda melanizatsiyalangan endofitlar o'simlikning harorat
o'zgarishiga moslashishiga yordam beradi, ehtimol issiqlikni tarqatish yoki AFK ni](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_16.png?v=1)
![17singdirishga yordam beradi [99]. Tirozinaza/lakkaz fermenti orqali melanin sintezi -
haroratni tartibga soluvchi yo'ldir [51 , 63] .
Metallarni bog'lash funksiyasi . Melanin polimerlarining aromatik tarkibini va
pigmentda mavjud bo'lgan turli xil gidroksil, karboksil, amin va fenolik funktsional
guruhlarni hisobga olgan holda, melanin ko'plab organik va noorganik molekulalar bilan
molekulyar o'zaro ta'sirlar hosil qilishi ajablanarli emas. Aslida, qo'ziqorin melanini
oqsillar, polisakkaridlar, pestitsidlar, dorilar va boshqa ifloslantiruvchi moddalar bilan
kovalent, ionli va hidrofobik aloqalarni hosil qilishi mumkin [38 , 67] . Melaninlar ko'p
miqdordagi metall ionlari (masalan, Ca 2+
, Mg 2+
, Zn 2+
, Cu 2+
, Cd 2+
, Mn 2+
, Mn 2+
va Pb 2+
)
uchun yuqori bog'lanish, yaqinlik va sig'imga ega. Bu bog'lanish pH, melanin turi va
metall ioniga bog'liq [7 , 20 , 38 , 46 , 47 , 110, 119]. Metall bog'lanish pigmentning
karboksil, amin va gidroksil funktsional guruhlari bilan o'zaro ta'sirni o'z ichiga oladi.
Masalan, Mg 2+
, Ca 2+
va Zn 2+
uchun ular asosan karboksil, Cu 2+
gidroksil guruhlari va
temir (Fe 3+
) uchun gidroksil, amin, imin va asetat guruhlari bilan muvofiqlashtiriladi
[21 , 24 , 47, 110 ] . Tabiiy eumelaninlarning yaqinda o'tkazilgan elektrokimyoviy tahlili
uning monomerlari bir nechta ionlarni muvofiqlashtirishga qodir bo'lgan porfiringa
o'xshash protomolekulalarning tetramerlariga oligomerlanishi mumkinligini ko'rsatdi
[64] . Melaninning temir bilan bog'lanishiga yaqinligi uning ahamiyati va biologik
to'qimalarda ko'pligi, shuningdek, Parkinson kasalligi kabi kasalliklarda kuzatilgan inson
miyasida patologik o'zgarishlar rivojlanishida temir va neyromelaninning ishtirokini
hisobga olgan holda alohida qiziqish uyg'otadi [26 , 28, 111). Metalllarning bog'lanishi
melaninning fizik-kimyoviy xususiyatlarini o'zgartiradi, bu uning funktsiyasini
o'zgartirishi mumkin. Metalllarning biosorbsiyasi melaninning paramagnit holatini
o'zgartiradi, erkin radikallar populyatsiyasini oshiradi yoki kamaytiradi [13 ,1 64] .
Masalan, diamagnit Zn 2+
ionlarining bog'lanishi melanin erkin radikallari
populyatsiyasining ko'payishiga olib keladi, ammo Cu 2+
ning paramagnit bog'lanishi
teskari ta'sirga ega [13] . Metall bog'lanish, shuningdek, melaninning dorilar va boshqa
birikmalar bilan o'zaro ta'sirini o'zgartirishi mumkin [156 , 158 ,16 4] , ehtimol melanin
molekulasidagi faol joylarni blokirovka qilish orqali.[157] . Qo'ziqorin melaninlari bir
nechta metallarni bog'lashga qodir. (masalan, Cu 2+
, Ca 2+
, Mg 2+
va Zn 2+
), bu ba'zi](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_17.png?v=1)
![18qo'ziqorin turlarida melanogenezni keltirib chiqarishi mumkin [76 , 80,] . Zamburug'li
melaninning metallni tozalash faoliyati tog 'jinslari va boshqa ekologik bo'shliqlardan
asosiy metallarning bioabsorbtsiyasini ta'minlaydi [38 , 40 , 103 ,17 3] . Melanin
qo'ziqorinlarni og'ir metallarning zaharlanishidan himoya qilish uchun ham tavsiya
qilingan bo'lsa-da, bunday himoya barcha holatlarda kuzatilmagan [39] . Melanin
polimerlarining quruq qo'ziqorin massasi [38] va boshqa zaharli birikmalar uchun
nanodan mikromolyargacha bo'lgan miqdorda metallarni bog'lash qobiliyati ifloslangan
suvlarni bioremediatsiya qilish va qimmatbaho metall ionlarini olish strategiyalarida
qo'llaniladi. [40 ,10 8 ,1 17] . Boshqa ilovalar orasida melanin bilan o'zgartirilgan sensorlar
va temir tanqisligi anemiyasini davolash uchun temir melanin qo'shimchalari [146]
bilan real vaqtda sezgir metall ionlarini aniqlash kiradi. Qo'ziqorin melaninlarining
metallni bog'lash qobiliyati va metallni o'zgartirish xususiyatlari turlar orasida katta farq
qilishi mumkin va bir qator biotexnologiya dasturlariga xizmat qilishi mumkin.
Mexanik va kimyoviy ta'sirlarga chidamlili gi. Qora qo'ziqorinning yuqori
osmotik yoki gidrostatik bosimga ega bo'lgan muhitda (ya'ni, baland tog'li, yuqori
sho'rlangan, chuqur suv) yashash qobiliyati melaninning turli kimyoviy va mexanik
ta'sirlardan himoya qilish qobiliyatini ko'rsatadi.
Ajoyib kimyoviy barqarorlikka qo'shimcha ravishda, melanin turli
makromolekulalar bilan o'zaro bog'lanishi mumkin bo'lgan hujayra devori yaqinida
to'planib, hujayra mustahkamligi va qattiqligini oshiradi. Hujayra devorining
melanizatsiyasi hujayra o'tkazuvchanligini va hujayra turgor kuchini ham o'zgartiradi
[85] . Melanizatsiya, shuningdek, hujayrani kislota gidrolizi va og'ir metallar (masalan,
kumush nitrat) toksikligi kabi kimyoviy buzilishdan himoya qiladi [41] . Bundan
tashqari, melanizatsiya hujayra devori tarkibiy qismlarini hazm qilishga qodir bo'lgan
gidrolitik fermentlarga nisbatan yuqori qarshilikka [8 , 66 , 96] , shuningdek osmotik
stress ga olib keladi ( 60 , 65 , 100 , 115] .
Melanin pigmenti shunchalik kuchli va barqarorki, u ko'pchilik organik
makromolekulalar parchalanib, yo'q bo'lib ketadigan toshlanish jarayoniga bardosh bera
oladi [68] . Uzoq vaqt davomida ushbu strukturaviy barqarorlik, melaninning energiya
konvertori sifatida aniq funktsiyasini ta'kidlaydi va qiziqarli termodinamik](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_18.png?v=1)
![19xususiyatlarni taqdim etadi. Melanin energiyaning turli shakllarini (ya'ni, radiatsiya,
erkin radikallar) o'zlashtirishi va bu energiyani samarali ravishda yo'q qilish qobiliyati
uning kimyoviy barqarorligiga hissa qo'shishi mumkin [82]. Melaninlar sezilarli
darajada barqaror makromolekulalar bo'lsa-da, ular hali ham biodegradatsiyaga
uchraydi. Xost hujayralarida gidrolitik fermentlar tomonidan melanosoma degradatsiyasi
haqida dalillar mavjud. [9] . Bir qator qo'ziqorin turlari , turlar kuchli melanolitik
faollikka ega marganets yoki lignin peroksidazalarini ishlab chiqarishini ko'rsatdi [15 ,
54 , 69 , 86 , 90 ., 98, 15 3] . Aspergillus fumigatus melaninni uglerod manbai sifatida
parchalash va yo'q qilish ga qodir [73] .
Quruq lanishdan himoya funksiyasi . Qo'ziqorin melanizatsiyasi himoya va
quruq sharoitlarga moslashish bilan bog'liq. [168]. Misol uchun, ektomikoriz Cecococum
geophilum melanin i sintezini inhibe qilish osmotik stress va quritishga nisbatan
sezgirlikni oshiradi [35]. S achrati lgan yog'ochdagi quyuq rangli joylar past namlikka
javoban tirik qolish mexanizmi sifatida ma'lum qo'ziqorin turlarining (masalan,
Armillaria mellea ) melanizatsiyasi natijasida yuzaga keladi. [131] . Zamburug'li melanin
hujayralarning suvni singdirish va ushlab turish qobiliyatini oshirish orqali quritishdan
himoya qilishi mumkin. Melanin o'zining gigroskopikligi bilan mashhur , suv bilan yaqin
bog'liqlik uning elektr o'tkazuvchanlik xususiyatlarini belgilaydi [54 , 1 53] . Sintetik va
tabiiy melaninlar (qo'ziqorin bo'lmagan) bilan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki,
melaninlar suvning ikki shakli bilan bog'liq:
(i) yumshoq bog'langan va quritish , yoki 60 ° C dan yuqori haroratda qizdirish orqali
osongina ajratish mumkin bo'lgan , va (II) melanin bilan qattiqroq bog'langan va uni
ajratish uchun yuqori haroratni (150°C dan yuqori) talab qiladigan boshqa tuzilma [2 ,
10] .
M elanizatsiya hujayra devorining g'ovakligini o'zgartirishi mumkin ligi sabab[29 ,
48 , 53 , 65] , melanin osmolit metabolizmiga ta'sir qilishi mumkin, hujayrani gipertonik
qiladi va suv yo'qotilishini kamaytiradi. Melanizatsiyaning suvni boshqarishdagi ta'siri,
muvozanat va quritishga chidamlilik ektotermik hasharotlar turlarining ekologiyasida
muhim hal qiluvchi omillardir [95] .](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_19.png?v=1)
![20Melanin ta’sirida h ujayraning rivojlanishi. Qo'ziqorin melanini o'sish uchun
zarur bo'lmasa-da, ko'plab qo'ziqorin turlarida normal hujayra rivojlanishi uchun
zarurdir. Qo'ziqorin rivojlanishidagi melaninning ahamiyati, asosan,
melanizatsiyalangan appressoriya, sklerotiya, konidiya va reproduktiv tuzilmalarni hosil
qiluvchi gialin ( yarim shaffof) gifalar yoki oq mitseliyalardan qat'i nazar, filamentli
turlarda kuzatiladi. Bir qator tadqiqotlar melanin biosintezi, sog'lom konidatsiya va unib
chiqishi o'rtasidagi bog'liqlikni ko'rsatdi. Masalan, Pestalotiopsis zamburug'ining
endofitik mikrosporasida melanin biosintezining buzilishi vegetativ o'sishiga ozgina
ta'sir qilgan, lekin konidiyalarning shakllanishi, morfogenezi va unib chiqishida sezilarli
o'zgarishlarga olib kel gan . Ushbu melanin yetishmaydigan konidiyalar hujayra
devorining yaxlitligiga ham ta'sir qiladi va boshqa turlarda ham ko'rinadigan nuqsonni
yaratadi. Mutant konidiyalarning o'zgargan sirt morfologiyasi haqida xabar berilgan.
Masalan, Aspergillusfumigatus , melanindan mahrum. Tri t siklazol bilan melanin
biosintezini ingibitsiya qilish Chaetomiumglobosumda konidiya shakllanishi va unib
chiqishida nuqsonlarga olib keladi. Alternaria alternata melanin nuqsonli mutantlar
kichik o'lchamli, yuqori ultrabinafsha nurlanishga va rivojlangan gifalarning to`siqlarini
buzish ga sezgir konidiya mahsulotini hosil qiladi [59] . Ilgari muhokama qilingan
melaninning ko'plab biologik funktsiyalari va xususiyatlarini hisobga olgan holda,
qo'ziqorin hujayralari rivojlanishidagi melaninning roli ajablanarli emas. Melanin
mavjudligi qo'ziqorin tuzilmalariga mexanik va kimyoviy chdamlilik ko'rsatishi kerak,
bu faqat ma'lum rivojlanish bosqichlarida muhim bo'lishi mumkin, chunki qo'ziqorin
melanizatsiyasi o'z navbatida hujayra rivojlanishini boshqaradigan genetik omillar bilan
tartibga solinadi [32 , 36 , 50, 127 , 1 29 , 1 36 , 1 59] .
2 .5. Melaninlarning biosintezi
Ushbu sharh qo'ziqorin melaninlarining virulentlikdagi rolidan tashqari turli
funktsiyalarini qamrab oladi. Melaninning tuzilishi shunchalik murakkabki, u energiya
nurlanishini ushlash va aylantirish imkonini beradi, shu bilan qo'ziqorinlarni zararli
nurlanish shakllaridan himoya qiladi, shuningdek metabolik jarayonlar uchun](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_20.png?v=1)
![21energiyadan bilvosita foydalanishni ta'minlaydi. Zamburug'li melaninning nurlanishni
metabolik energiyaga yoki radiosintezga aylantirish qobiliyati [23] qirollikda tarixan
qat'iy g eterotrofik deb tasniflangan avtotrofiya mavjudligini ko'rsatadi. Yerning umumiy
biomassasida qo'ziqorin turlarining ulushini hisobga olgan holda, bu jarayon Yerning
energiya balansini baholashda muhim ta'sir ko'rsatishi mumkin. Qo'ziqorin melaninining
issiqlik va sovuq stressdan himoya rolini ta'minlaydigan mexanizmlar, qora
zamburug'larning juda noyob ekologik tarqalishini hisobga olgan holda alohida qiziqish
uyg'otadi [44] . Erkin radikallarga qarshi melaninlarning xelatlovchi xususiyatlari va
metallarning vositachi himoyasi melanotik qo'ziqorinlarni kuchli bioremediatsiya
vositalari va boshqa biotexnologiyalar sifatida taqdim etadi.. [5 , 15, 74, 118 , 17 0] .
Zamburug'li melaninning strukturaviy darajada funktsiyasini tushunish uning murakkab
tabiati va amorf moddalarni tahlil qilish usullarining kamligi tufayli qiyin bo'lib
qolmoqda. Ushbu qisqacha sharhda tavsiflangan melanin xususiyatlarining barchasi
bo'lmasa ham, sintetik yoki boshqa tabiiy melaninlarga tegishli bo'lib, ular qo'ziqorin
melaninlari d a keng tarqalgan. Qo'ziqorin melaninining fizik-kimyoviy xususiyatlarini
o'rganish yuqori eukariotlarning hujayra fiziologiyasida melaninning tuzilmalari va
xususiyatlarining biologik ta'sirini o'rganish uchun qulay model yaratadi. Qora
zamburug'larning katta biologik xilma-xilligi va poliekstremofilligi, shuningdek, ushbu
turlarda melanin biosintezining turli yo'llari hisobga olingan holda, qo'ziqorin
melaninlari hali noma'lum bo'lgan fizik-kimyoviy xususiyatlarni namoyish qilishi
mumkin. Shu nuqtai nazardan, turli xil qo'ziqorin melanin izol y atlari rentgen
nurlanishining diffraktsiyasi sintetik melaninlar va neyromelaninlar haqida xabar
berilganiga nisbatan turli xil strukturaviy profillarni ko'rsatadi [16] . Qo'ziqorin turlarida
melaninning ko'plab ekologik stress omillariga (ya'ni, gidrolitik birikmalar, osmotik
stress, quritish) qarshi himoya rolini va uning biologik tizimlarda qadimiy va keng
tarqalgan mavjudligini [68] ko'rib chiqsak, melanizatsiya Yerning iqlim tarixi ga va
eukaryotik evolyutsiyaga muhim moslashish mexanizmi bo`lib namoyon bo`ladi .
Qo'ziqorin melaninlarini o'rganish Yerdagi hayotning kelib chiqishi va chegaralari
haqida qimmatli ma'lumotlarni berishi , shuningdek, ko'plab biotexnologik ilovalarda
melaninlarning kengaytirilgan salohiyatini ochib ber ishi mumkin.](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_21.png?v=1)
![232.6. Melaninning kimyoviy tarkibini o'rganish
Melanin tarkibini o'rganish asosan foydalanilgan holda kislota
gidrolizixlorid kislotasi bilan yuqori konsentratsiyali va yuqori haroratda amalga
oshirildi[129-]. Bundan tashqari 1,5 atm bosimda kaliy gidroksidi eritmasibilan
melaninning tunda gidrolizlanishi va harorat 180 ° C ishlatiladi [129].Qo'llaniladigan
usullar melaninni aniqlashga imkon beradi:
fenolik moddalar [129-133]: sinapik va ignabargli esterlar aldegidlar, vanillin,
lilak aldegid, benzaldegid, nilufar, vanilin chiziqli, p- gidroksibenzoik, galliy,
protokatektor, qahva, vanil va 3-gidroksi-4,5- dimetoksibenzil kislotasi, p-krezol,
katexol, a-naftol, gidrokinon, rezorsinol, apigenin, kercetin, ukol, rekorsinol,
benzil spirti, dibutil ftalat, benzil benzoat, benzoin;
aminokislotalar [134]: aspartik kislota, glutamik kislota, glutamin, serin, treonin,
alanin, leysin, metionin, tirozin, lizin, gistidin, ar-xinin, triptofan, sistin, prolin.
Barcha aminokislotalar yig'indisi % shartli ravishda melanin oqsili 45,60% ni
tashkil etadi, bu oqsilni ko'rsatadi melaninning aromatik yadrosi bilan bog'liq
bo'lgan azotning muhim qismi;
uglevodlar [131, 135]: glyukoza, ksiloza va galaktoza izlari; yuqori yog
'kislotalari [130, 132]: normal tuzilish C10, C12 va C14, va iz13 tarkibidagi
kislotalar C13, C15, 4-oksopentanik, 2-fermentli bo'lmagan, oltita kanoe, dek-2-
ene;
to'yingan uglevodorodlar [132]: dokosan, geksatriakontan,
pentadekan,glevodorodlar [132]: tetradeken, oktadeken, eikos-1-ene, hexadecene,
docosis-1-ene, nondec-1-ene, hexacose-1-ene; - alifatik spirtlar [132]: neikozan-
1-ol, 2-bo'lmagan-1-ol, 2- metilokt-2-en-4-ol, siklogeksan-1,2- diol, retinol; -
alifatik ketonlar [132]: 6-metilhept-5-en-2-bitta, 4-metilfet-3- en-2- u, 5-gidroksi-
2,3-dimetiltsiklopent-2-en-1-bitta, 5,9-dimetildaja-5,8- dien-2- u, 3,6-
dimetiloktan-2-bitta;
yog’ kislotasi esterlari [132]: metil laurat, metil linoleat, tyl-14-
metilpentadekanat, izopropil lorat, metileksadek-1-enoat, metil- palmitat, metil](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_23.png?v=1)
![2412-metiltridekanoat, 3-metoksipropanoat, siklogeks-metil San-1,2-
diolmonoatsetat, metil oktadec-16-enoat, metil stearat. Ko'proq "yumshoq"
usullarni qo'llash, xususan ketma-ketlik suvli chaga ekstrakti tarkibida melaninni
organik ravishda ekstraktsiya qilish ortib borayotgan polaritli erituvchilar: neft
efiri, etil asetat, xloroform va xloroform – etanol aralashmasi ruhsat berilgan
chagada joylashgan lipofil moddalar spektrini kengaytirish.
Ko'rsatilgan mono, di- va triatsilgliseridlar, alifatik spirtlar va aldegidlar
mavjudligi, sterollar va ularning esterlari, uglevodorodlar va mumlar, E va K
vitaminlari, koenzim Q. Steroid birikmalarining yetarlicha yuqori miqdori aniqlandi
- 0,14 gacha % chaga suvi ekstrakti [118, 136-138]. Yog 'kislotalarining tarkibi GLC
tomonidan aniqlandi. Bundan tashqari, eng neft ekstrakti tarkibidagi yog'li
kislotalarning tarkibi xilma-xildir. Unda topilgan 12 ta yuqori yog' kislotalari,
ulardan uchtasi mono to'yinmagan va ikkitasi to'yinmagan. Tarkibida to'yinmagan -
palmitik, oleik uloqtirish va evkosenzoy kislota aniqlanganlarning 58% ni tashkil
qiladi yog' kislotalari va chaganing suvli ekstrakti quruq qoldig'ining 0,12%,
to'yinmagan (linoleik, linolenik kislota) tarkibi - 0,02% suvli ekstraktsiyaning quruq
qoldig'idan iborat[136.137].
Cho'kayotgan melaninni butanol bilan davolash aniqlandi ekstrakti fenolik
birikmalar, skalol, lanosterol va inotodiol bilan birga keladigan moddalar sifatida
olingan [139].
Shunday qilib, chaga triterpenoid va steroid birikmalarining tarkibi, va
o'tish, deyarli o'rganilmagan. Bu melaninni o'rganish dolzarbligini aniqlaydi, shu
bilan birga triterpen va steroid birikmalarining tarkibi kengayadi va yangi biologik
faol moddalarni topish mumkin.
2.7.Ekstraktlarning, triterpenoidlarning va bularning biologik faolligi
Xalq tabobatida chaga va uning suvli ekstrakti uzoq vaqtdan beri mavjud
saraton va oshqozon-ichak trakti kasalliklarini davolash uchun o'zgartirildi. Suvdan
olingan dorilarni uzoq muddat ishlatish bilan chagadan olingan ekstraktlar, III-IV](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_24.png?v=1)
![25saraton kasalligi bo'lgan bemorlarda VIA, joylashuvidan qat'iy nazar o'smalar
farovonlik va sog'liq sezilarli darajada yaxshilanadi. Ko'pgina bemorlarda,giyohvand
moddalarni iste'mol qilishdan 3-4 hafta o'tgach chaga pasayishi va og'riqni to'xtatishi
mumkin [140-141].
Tadqiqotchilar bajargan ishda chaga o'simtaga aniq ta'sir qilmasdan, u
markaziy asab tizimiga tonik ta'sir ko'rsatadi va keyinchalik uzoq muddatli
davolanish bilan tanadagi buzilgan metabolik jarayonlarni normallashtiradi va shu
bilan o'smaning o'sishiga to'sqinlik qiluvchi ta'sir ko'rsatadi.
Keyingi tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, suvli ekstraktdan foydalanish chaga
MOS va S180 sarkomasi, o'pka karsinomasi o'simtalari hajmini kamaytiradi Lyuis,
Erixli karsinoma, B16-F10 melanoma, U-87 MG glioblastoma va in Vivo ham
antimetastatik ta'sirga ega: sarkoma hujayralarida, HeLa servikal
adenokarsinomalarida, Erixli karsinomalarida va gepatoma hujayralarida, yo'g'on
ichak saratonida, sarkomada 180 ga ta’sir ko’rsatadi [142-144].
Melanin shuningdek, antitumor xususiyatlarga ega: o'simtaning birlamchi
fokusiga qadar o'rtacha va metastazlarga kuchli ta'sir ko'rsatgan [130]. In vitroda turli
xil organik chaga ekstraktlari: etanol, metanol, neft, etil asetat, xloroformning
biologik faolligi o'rganildi.
Chaga etanolining ekstrakti antiproliferativ ta'sir ko'rsatadi melanoma
hujayralari B16F1, 60% o'pka saratoni hujayralari NCIH460 o'sishini tormoz qiladi
[145-146].
Chaga xloroform ekstrakti hujayralar ko'payishini kamaytiradi leykemiya
P388 20-40 mkg / ml kontsentratsiyasida, uning faolligi juda katta gepatoma
hujayralariga va bachadon bo'yni saratoni qarshi chaga suvi ekstrakti o'xshash
faolligidan yuqori bo’ladi [147]. Bu bilvosita Ukol birikmalaridan dalolat beradi
Xloroform ekstrakti chaga ekstrakti tarkibidagi chaga suvdagiga qaraganda faolroq.
Etanol ekstrakti neft efiri va etil asetat yordamida fraksiyalanadi.
Tegishli ekstraktlar, neft va etil asetat, in vitro, PC3 prostata karsinomasi va
MDA-MB-231 ko'krak karsinomasi hujayralarining rivojlanishini kamaytiradi [108].
Ushbu ekstraktlarning IC50 mos ravishda: PC3 ga nisbatan 29.57 ± 12.18 va](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_25.png?v=1)
![2619.22±0.46mkg/ml, nisbatan MDA-MB-23157,39±14,46 va 46,49±13,21mkg / ml ni
tashkil qiladi. Neft faoliyati saraton hujayralarining ikkala liniyasiga qarshi ekstrakti
va MDA-MB-231 ga qarshi etil atsetat ekstrakti faol sitostatik- doksorubitsin
darajasida, PC3 ga qarshi esa doksorubitsinga nisbatan 3 baravar past. Neft
ekstraktining eng yuqori faolligi, ehtimol uning tarkibidagi triterpen va steroid
birikmalariga bog'liq [87, 88]. Chaga steroid birikmalarining antitumor faolligi
birinchi marta Ehrlich astsit saratoni va vitro saratoniga qarshi in vitro tajribalarida
ko'rsatildi.
Krokerning sarkomalari. Inotodiol o'simta hujayralariga sezilarli ta'sir
ko'rsatdi, juda zaif ta'sir (hujayralardagi birlamchi o'zgarish) lanosterolni ko'rsatdi.
1.2-jadvalda in vitrodagi saraton hujayralarining turli yo'nalishlariga nisbatan
individual birikmalarni o'rganish bo'yicha ma'lumotlar keltirilgan.
Modda Hujayra chiziqlari Konsentratsiya Adabiyotlar
Lanosterol
ko'krak
adenokarsinomasi
MCF-7 1mkg/ml;
250mkg/ml [19,34]
leykemiya P388 bolee
100mkg/ml [30]
bachadon bo'yni
adenokarsinomasi
HeLa 250 mkg/ml [97]
A-549o'pka
karsinomasi 250 mkg/ml [34,97]
oshqozon
adenokarsinomasi
AGS 250 mkg/ml [97]
ko'krak
karsinomlari
MDA-MB-231 100 mkmol/l dan
ko‘proq [42]
PC3 prostata
karsinomlari 100 mkmol/l dan
ko‘proq [42]
leykemiya L1210 200 mkmol/l dan
ko‘proq [34]
oshqozon
adenokarsinomasi
COLO205 200 mkmol/l dan
ko‘proq [34]](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_26.png?v=1)
![27Intodiol
mnko'krak
adenokarsinomasi
MCF-7 1 mkg/ml; 250
mkg/ml [19,34]
Walker Saratoni
Sarcoma 256 10 mkg/ml [19]
leykemiya P388 13,9 mkmol/l;
100 mkmol/l dan
ko‘proq [30, 34]
leykemiya L1210 110 mkmol/l [34]
oshqozon
adenokarsinomasi
COLO205 171 mkmol/l [34]
MDA-MB-
231ko'krak
karsinomlari 100 mkmol/l dan
ko‘proq [42]
PC3 prostata
karsinomlari 100 mkmol/l dan
ko‘proq [42]
bachadon bo'yni
adenokarsinomasi
HeLa 250 mkg/ml [97]
A-549o'pka
karsinomasi 250 mkg/ml [34]
oshqozon
adenokarsinomasi
AGS 250 mkg/ml
[97]
Inotodiol Epstein-Barr virusi 1000 mol/TPA [29]
Trametenolo
kislota adenokarsinomalar
MCF-7 5mkg/ml, 10
mkg/ml [18,19,34]
leykemiya P388 27 mmol/l [30]
leykemiya L1210 34,4 mkmol/l [34]
ko'krak
karsinomlari
MDA-MB-231 55,03 mkmol/l [42]
PC3 prostata
karsinomlari 63,71 mkmol/l [42]
oshqozon
adenokarsinomasi
COLO205 200 mkmol/l dan
ko‘proq [34]
A-549 o'pka
karsinomasi 200 mkmol/l dan
ko‘proq [34]
3β- ko'krak
adenokarsinomalari
Mcf-7 10 mkg/ml, 250
mkg/ml [19, 34]](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_27.png?v=1)
![28gidroksilo-
sta-8,24-diene bachadon bo'yni
adenokarsinomasi
HeLa 250mkg/ml [97]
21-chi leykemiya P388 22 mmol/l [30]
ko'krak
karsinomlari
MDA-MB-231 36,50 mkmol/l [42]
leykemiya L1210 62,5 mkmol/l [34]
PC3prostata
karsinomlari 73,46 mkmol/l [42]
oshqozon
adenokarsinomasi
COLO205 200 mkmol/l dan
ko‘proq [34]
oshqozon
adenokarsinomasi
AGS 250 mkg/ml [97]
O’pka karsinomlari
A-549 250 mkg/ml [34]
Epshteyn Barra
virusi 232 mol /32
pmol/TPA [29]
3β, 22R-
digidroksil
nosta-8.24-
diene-11-on nazofaringeal
saraton 9,9 mkmol/l [33]
leykemiya HL-60 13,8 mmol/l [33]
leykemiya P388 14 mmol/l [33]
leykemiya L1210 19,7 mmol/l [33]
A-549 o'pka
karsinomasi 10mkmol/l dan
ko‘proq [97]
gepatomlar Bel-
7402 10mkmol/l dan
ko‘proq [36]
22S, 25-
epoksilanost
8-en-3β, 24S-diol leykemiya P388 30 mmol/l [30]
Ergosterol Prostata saratoni
RS3 9,82 mkmol/l [42]
karsinomlar MDA-
MB-231 100mkmol/l dan
ko‘proq [42]
Ergosterol
peroksid 256 Walker
Saraton Saratoni 5 mkg/ml [39]
ko'krak
karsinomlari
MDA-MB-231 30,23 mkmol/l [42]](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_28.png?v=1)
![29PC3prostata
karsinomlari 38,19 mkmol/l [42]
oshqozon
adenokarsinomasi
COLO205 200 mkmol/l dan
ko‘proq [34]
A-549 o'pka
karsinomasi 200mkmol/l dan
ko‘proq [34]
leykemiya L1210
200mkmol/l dan
ko‘proq [34]
ko'krak
adenokarsinomalari
Mcf-7 200mkmol/l dan
ko‘proq
10 mkg/ml [34,39]
Jadval 1.2 tahlili shuni ko'rsatdiki, saraton hujayralarining ko'p qismida
eng faol birikmalar inotodiol, lanosterol, trametenol kislotasi, 3β-gidroksilanosta-
8,24-dien-21-al, 3β, 22R-dihidroksilanosta-8,24-dien-11-bitta, ergosterol peroksid
harakat qiladi. Bunday holda, individual birikmalar ta'sirining o'ziga xos xususiyati
kuzatiladi. Karsinomlarga nisbatan eng faol birikmalar ergosterol, ergosterol-
peroksid, 3β, 22R-dihidroksilanosta-8,24-dien-11-bitta, 3β-gidroksilanosta-8,24-
dien-21-al, bundan tashqari, prostata karsinoma hujayralariga qarshi ergosterolning
IC50 darajasi 5 baravar kam qolganlari bilan taqqoslaganda, bu uning yuqori
faolliginiko'rsatadi.
Lano sterol va inotodiol adenokarsinomalarga nisbatan eng faoldir,
masalan, ko'krak adenokarsinomasiga nisbatan, MCF-7, ikkalasi ham minimal
kontsentratsiyada - 1 mkg / ml. Leykemiya L1210 va HL-60 ni bostirish uchun
samaraliroq trametenol kislotasi, 3 β -gidroksilanosta-8,24-dien-21-al va 3 β , 22R-
dihidroksilanosta-8,24-dien-11-bittani tashkil etadi, P388 leykemiya hujayralari
esa 13,9 mkm / l konsentratsiyada inotodiolni yanada samarali qiladi, bu qolgan
birikmalar qo'llaniladigan konsentratsiyadan kattalikdagi tartibpastroq.
Shunday qilib, karsinomlarga nisbatan triterpenoidlarga qaraganda steroid
birikmalaridan foydalanish eng samarali hisoblanadi. Hujayralarga nisbatan
adenokarsinoma va leykemiya inotodiolni qo'llash samaraliroq. C-22 atomida OH
guruhining mavjudligi antitoksikoz paydo bo'lishida proliferativ ta'sir muhim rol
o'ynashi mumkin [147]. Yuqori faollik 3 β , 22R- dihidroksilanosta-8,24-dien-11-](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_29.png?v=1)
![30bitta, ehtimol, shuningdek, mavjudligi sabablidir.
Shuni ta'kidlash kerakki, barcha ulanishlar antitumor faolligini
ko'rsatadigan, to'yinmagan aloqaga ega ko'rsatilgan xususiyatlarga hissa
qo'shadigan yon zanjirda namoyon bo’ladi. C-26 atomida gidroksil guruhining
mavjudligi, shuningdek, tegishli Reishi qo'ziqorinida joylashgan birikmalarning
sitotoksikligiga sezilarli hissa qo'shishi mumkin. Masalan, ganodermal spirtlar
tegishli ganodermal kislotalarga qaraganda ancha faoldir [84].
Triterpenoid va steroid birikmalar o'simta hujayralarining o'sishi va
rivojlanishiga xalaqit beradigan konsentratsiya 1 mkg / ml ni tashkil qiladi. Shu
bilan birga, aralashmalar somatika hujayralariga ozgina ta'sir qiladi. Masalan,
buyrak hujayralariga ingibitori ta'sir bundan ortiq emas 20%, ammo ma'lum
bo'lgan tabiiy sitostatiklar bu hujayralarga kuchli toksik ta'sir ko'rsatadi (masalan,
vinblastin, vinkristin va etoposid) [148, 149]
In vitro natijalari ushbu birikmalarni inivo tadqiqotlari bilan tasdiqlangan.
Shunday qilib, inotodiol va 3 β -gidroksilanosta-8,24-dien aralashmalari
sichqonlarda papilloma hujayralarini o'limga olib keldi [98, 99], shuningdek S-
180sarkomasining o'sishini 18 va 18 ga kamaytiradi. 34%, lanosterol S-180
o'simtahajmini 23% ga kamaytiradi [143.148]. Introdiolni sichqonlarga CDF1
bilanemlanganida leykemiya P388 sichqonlarning umr ko'rish muddatini
sezilarlidarajada oshirdi ko'rinadigan nojo'ya ta'sirlarsiz (masalan, vazn yo'qotish
yokidiareya) - Ushbu aralashmaning 10 mg / kg bilan ishlov berilgan sichqonlar
uchun20,8% ishlatiladi [148]. Bundan tashqari, antitumordan tashqari ba'zi
birikmalar ham mavjud. Lanosterol, trametenol kislotasi, 3 β , 22R-
digidroksilanosta-8,24- dien-11-bitta, 24-metil-3 β -gidroksi-lanosta-8,24-dien
21,23-lakton in vitro gepatoprotektiv ta'sir ko'rsatdi.
Muallif: velosiped boshqaruvi bilan taqqoslaganda, ularning faolligi 74,8,
81,2, Mos ravishda 75,0 va 71,9% [102]. In vitro, inotodiol va 3 β -gidroksilanta-
8,24-dien-21-al hipoglisemik x
ususiyatlarga ega [150], trametenol kislotasi Bacillus o'sishini kamaytiradi
subtilis [151], inotodiol, trametenol kislotasi, 3 β - gidroksilanosta-8,24-dien-21-al,](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_30.png?v=1)
![31ergosterol va ergosterol-peroksid - yallig'lanishga qarshi[108],inotodiol,3 β -
gidroksilanosta-8,24-dien-21-al–antioksidantxususiyatlarga ega. [152] Inotodiol va
3 β -gidroksilanosta-8,24-dien-21-allar antimutagen ta'siriga ega, Salmonellada
MNNG, 4NQO tifimuriya TA98 va TA100 mutagensini kamaytiradi[153].
Deyarli barcha lanosterol lotinlari xolesterin biosintezini tartibga solishi
mumkin. Lupan aralashmalari qator, shu jumladan lupeol, betulin va ularning
po'stlog'idan ajratilgan ularning hosilalari PS va boshqa tabiiy manbalar in vitro
antitumorni melanoma va o'pka karsinomasi, neyroblastoma hujayralariga nisbatan
xususiyatlar, medulloblastomalar, glioblastomalar va Ewing sarkomalari, prostata
adenokarsinomalari PC3, K562 leykemiyasi va HeLa bachadon adenokarsinomasi
namoyish etadi [101,154-155].
Hozirgi vaqtda lanostan birikmalarining antitumor
xususiyatlaribiokimyoviy mexanizmlarning o'zgarishi bilan izohlanadi: saraton
hujayralariko'payishini bostirish, turli xil hujayralardagi tsiklni ushlab turish
induktsiyasi.apoptozni kuchaytiruvchi va signal uzatish yo'llarini boshqaruvchi
bosqichlar kalitfermentlar (kasazalar) va oqsillarning buzilishi bilan bog'liq (p53,
bax, Bcl-2)[97,103,1156]. Ammo bu birikmalarning kimyoviy tuzilishi va biologik
faolligi o'rtasidagi bog'liqlikni aniqlash mumkin emas. Buning sababi tajribalar
o'tkazilgan turli sharoitlar va taqqoslanadigan birikmalarning kimyoviy xilma-
xilligi, masalan, ko'p miqdordagi optik izomerlari bo'lishi mumkin [84].
Yuqorida aytib o'tilganidek, reishi qo'ziqorinida lanostan turidagi
birikmalar ham mavjud. Ularning ba'zilari uchun vitro sitotoksikligi gepatoma
hujayralariga (U-Y ganoderma kislotalari), Lyuis o'pka karsinomasiga (lucidimol)
va KB hujayralariga (ganoderma aldegid), gepatoprotektiv ta'sirga (ganoderma
kislotalari), eukaryotik DNK polimerazalarida (O va lytsid kislotasi) lakton) va
analjezik ta'sir (ganoder kislotalar A, B, G, H) inhibitiv ta'sirga ega. [83-84, 157-
158].
Reishi va Chagadan ajratilgan triterpenoid birikmalarining tarkibi, sezilarli
darajada farq qiladi, shuning uchun bu birikmalar ta'sir mexanizmida farqlar
mavjud. Rishining triterpenlari immunitet tizimiga ta'sir qiladi . Ularning roli NF-](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_31.png?v=1)
![32kB ni tartibga solishga ta'sirida, ehtimol, spetsifik bo'lmagan
immunitetreaktsiyasini tartibga soluvchi IL-2 va IFN-as kabi vositachilarni va NK
hujayralarining faolligini oshirish qobiliyati o'ziga xos immunitet reaktsiyasini
o'zgartiradigan oqimida namoyon bo'ladi [84,158]. A Chaga triterpenlari to'g'ridan-
to'g'ri saraton hujayralarining apoptozini keltirib chiqarishi yoki immunitet
tizimiga ta'sir qilishi mumkin. Triterpenoid va steroid birikmalariga asoslangan
dorilarda boshqa biologik faol moddalar: polisakkaridlar va fenolik moddalar
mavjud. Shunday qilib, farmatsevtika sanoati komponentlari triterpenlar va
o'simlik steroidlari bo'lgan dorilar ozod qilinmoqda [159-160]:
evkalipt barglari ekstrakti asosida - terpenlar joylashgan "evkalimus" ular
65-85% ni tashkil qiladi, antibakterial, yallig'lanishga qarshi vosita sifatida
ishlatiladi o'tkir va surunkali yuqumli va yallig'lanish kasalliklarini
davolashda turli xil lokalizatsiyavositasi;
adaçayı barglari ekstrakti asosida - Salvin-VIF. Uning tarkibida efir moylari
(thujone, 1,8-sineol, linalool, pinene), diterpenlar (karnosolik kislota,
rosmanol), triterpenlar (urol kislotasi) mavjud. Antiseptik, bronzlash,
bog'lovchi va mahalliy yallig'lanishga qarshi ta'sirga ega, u ko'rsatilgan og'iz
bo'shlig'ining yallig'lanish kasalliklari bilan;
Sibir firpalari - "Abisil" terpenalari asosida, terpenlarning tarkibi boril asetat
nuqtai nazaridan - 10%, u antibakterial, yallig'lanishga qarshi, yaralarni
davolovchi vosita sifatidaishlatiladi;
"Bilobil" ginkgo biloba barglaridan olingan ekstrakt asosida 6% terpen
laktonlari antihipoksik, antioksidant, angioprotektiv ta'sirga ega, miya va
periferik qon aylanishini yaxshilaydi; - tsimitsifugi rizomlari ekstrakti -
"Chi-Klim" tarkibiga ega kamida 2,5% triterpen glikozidlari, estrogenga
o'xshash ta'sirga ega, tinchlantiruvchi xususiyatlarga ega va avtonom asab
tizimiga ijobiy terapevtik ta'sir ko'rsatadi; - qizilmiya asosidagi preparatlar,
tarkibida 25% gacha glitserol mavjud. ekspektoran va yallig'lanishga qarshi
vositalar sifatida ishlatiladigan yangi kislotalar oshqozon yarasi va o'n ikki
barmoqli ichak yaralarini davolashni tezlashtiradigan ishlatiladi;](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_32.png?v=1)
![33 Lupanik seriyaning pentasiklik triterpenalari Vishnevskiy malhamining
tarkibiy qismi bo'lgan, mikroblarga qarshi ta'sirga ega. va mahalliy
tirnash xususiyati beruvchi ta'sir, regeneratsiya jarayonini tezlashtiradi.
- amid birikmasi bilan betulin kislotasining hosilalari patentlangan
OIV uchun davolash sifatida [161]. Hozirgi kunda asoslangan dori
betulin kislotasi AQShda xuddi shunday klinik sinovlardan o'tmoqda
malign melanomani davolash uchun vositalardir[162].
Terpenoidning biologik faolligining ko'pligiga qaramay va steroid
aralashmalari, ularga asoslangan dorilar bozori unchalik katta emas.
Mavjud dorilar asosan yallig'lanishga qarshi va antiseptik vositalar
sifatida ishlatiladi. Shunday qilib, bu birikmalar tegishli va istiqbolli olingan
dorilar turining kengayishidir.
Ilmiy adabiyotlar tahlili asosida chaga triterpenoid va steroid birikmalari
turli saraton hujayralarining o'sishi va rivojlanishiga xalaqit berishda yuqori
faollik ko'rsatmoqda va ularning yuqori samarali dorilar olishga umid
qilmoqda. Bunga ruxsat berilgan turli xil organik eritgichlar (dietil eter,
xloroform, etanol)0,8% gacha triterpenoid va steroid birikmalaridan yuqori
hosil olishga erishishyoki keng aralashmalar - 20 ta lanosterolning hosilalaridir.
Ammo ekstraktlar.ularning yordami bilan olingan fenolik moddalarni
qo'shimcha tozalashni talabqiladi. Triterpenoid va steroid birikmalarini olish
uchun eng selektiv ekstraktantneft efiri ekanligi aniqlandi, ammo bu
birikmalarni ajratib olish uchun ushbu halqiluvchi tizimli ishlatilishi adabiyotda
tasvirlanmagan.
Chaga ovqatida va melanin tarkibidagi triterpenoid va steroidbirikmalarining
tarkibi deyarli o'rganilmagan, shuning uchun ushbu ob'ektlarnio'rganish tegishlidir.
Xom ashyo, ovqatlanish va melanin chagasini har tomonlamao'rganish triterpenoid
va steroid birikmalarining sifat tarkibini kengaytiradi vauning asosida rivojlanish
uchun eng istiqbolli ekstraktni aniqlaydi.](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_33.png?v=1)
![61ishtirokini spektrda 1120-1150 sm -1
, 1000-1030 sm -1
chastotali spektrlarning
bo‘lishi guvohlik beradi. Bundan tashkari melanin eritmasining UB- va ko‘rinish
sohasidagi yutilish spektrlari o‘rganildi. Bunda melaninning molyal yutilish 555
nm to‘lqin uzunligida kuzatilishi aniqlandi.
Shu bilan bir qatorda melaninning GAUSSIAN-09 dasturida ab inito usulida
hisoblanganIQ-spektri (4.3-rasm)tajribadaolingan IQ-
spektrlaribilansolishtirildivamoslik darajalari qisqa kvadratlar usulida
baholandi.Spektrlarning moslik darajasi 95 % ni tashkil etdi.
4.3.Melaninni Cu(II) ioni bilan kompleksining barqarorligini
spektrofotometrik usulda baholash
Ma’lumki, Melanin ko'pchilik organizmlarda uchraydigan tabiiy pigmentlar
guruhidir. Organizimlarda melanin pigmentlari melanotsitlar deb nomlanuvchi
maxsus hujayralar guruhida ishlab chiqariladi.Funktsional jihatdan melanin
ultrabinafsha nurlanishidan himoya vazifasini bajaradi.
Melaninning beshta asosiy turi mavjud: eumelanin, feomelanin,
neyromelanin, allomelanin va piyomelanin[125]. Eng keng tarqalgan turi
eumelanin bo'lib, ularning ikkita turi mavjud - jigarrang eumelanin va qora
eumelanin. Feomelanin sistein hosilasi bo'lib, u boshqa pigmentatsiyalar qatorida
qizil sochlarning rangi uchun katta darajada mas'ul bo'lgan polibenzotiazin
qismlarini o'z ichiga oladi.Neyromelanin miyada topiladi.Parkinson kasalligi kabi
neyrodegenerativ kasalliklarni davolashda uning samaradorligini o'rganish uchun
tadqiqotlar olib borildi. Allomelanin va pyomelanin azotsiz melaninning ikki
turidir [126]. Inson terisida melanogenez ultrabinafsha nurlanishi ta'sirida
boshlanadi va terining qorayishiga olib keladi. Melanin yorug'likni samarali
singdiruvchi vosita hisoblanadi. Pigmentga so'rilgan ultrabinafsha nurlanishining
99,9% dan ortig'ini tarqatishga qodir. Ushbu xususiyat tufayli melanin teri
hujayralarini Ultrabinafsha nurlanish orqali shikastlanishdan himoya qiladi [127],
foliy kislotasining kamayishi va terining degradatsiyasi xavfini kamaytiradi.](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_61.png?v=1)
![62Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, ko'proq konsentratsiyalangan melanin, ya'ni terining
qorayishi bo'lgan odamlarda teri saratoni kam uchraydi. Biroq, terining
pigmentatsiyasi va foto himoyasi o'rtasidagi bog'liqlik hali ham noaniq[128].
S huning uchun ham melanin ning turli d-metallar ionlari bilan ichki kompleks
birikmalar sintezi va ularning barqarorligini baholash dolzarb muammolardan
biridir.
Ushbu ishning maqsadi - Melani nning Mis (II) ionlari bilan kompleksi
birikmalari sintezi uning barqarorligini baholash. Hamda kompleks hosil qilishda
aralashmalar tarkibining barqarorlik konstantasi ( β
K'
) va molyar yutilish
koeffitsienti (ε ) ni izomolyar qator usuli bilan baholashni o'rganishdan iborat.
Tekshirish ob’ektlari va asbob-uskunalar
Reaktivlar: Melan in (x.t), KBr (a.u.t), Cu SO
4
∙ 5 H
2 O(a.u.t), Atseton .
Asbob uskunalar: UB-spektrlari spektrofotometri .
Kompleks sintezi: UB-spektrofotometri uchun izomolyar seriyalar
tayyorlandi 4.5 -jadval keltirilgan nisbatlarda. Izomolyar seriya tayyorlash uchun
olingan reagentlarning konsentratsiyasi 0,0001 mol/l dan ular asosida turli nisbatlar
hosil qilindi.
4.5 -jadval
Izomolyar seriyalar
№
aralashmalar C
∙ 10 3
, mol/l
C
Me C
R
1 0,10 0,90
2 0,20 0,80
3 0,30 0,70
4 0,40 0,60
5 0,50 0,50
6 0 ,60 0,40
7 0,70 0,30](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_62.png?v=1)
![638 0,80 0,20
9 0,90 0,10
Izomolyar seriyalar usuli bilan tayyorlangan seriyalarning UB-
spektrometrida optik zichliklari olindi hamda hisoblashlar bajarish uchun
foydalanildi.
Eritmada kompleks hosil qiluvchi metall (M) va ligand (R) ta'sirida hosil
bo'lgan kompleks birikmalarning tarkibi va barqarorligini o'rganish uchun odatda
reaktivlarning boshlang'ich konsentratsiyasining turli nisbatlari bilan izomolyar
eritmalar seriyalari tayyorlanadi, so'ngra bu eritmalarning optik zichligi ma’lum
to'lqin uzunliklarida ( λ ) Ultrabinafsha (UV) spektrofotometrida o'lchanadi.
Izomolyar qator usuli yordamida eritmada hosil bo lgan kompleks birikmalarningʻ
barqarorlik konstantasi (
β ) hisoblanadi. Odatda, barqarorlik konstantalari bilan bir
qatorda bu komplekslarning molyar yutilish koeffitsientlari topiladi. Klassik
hisoblash algoritmlari [129] har doim ham qo'llanilmaydi, xususan, juda kuchli
komplekslarning barqarorlik konstantalari noto'g'ri aniqlanadi. Bizning
fikrimizcha, barqarorlik konstantalarini baholashning to'g'riligi nafaqat hosil
bo'lgan komplekslarning kuchiga, balki model eritmalardagi metal (M) va ligand
(R) ning boshlang'ich konsentratsiyasining nisbatiga ham bog'liq bo'lishi kerak.
Noto’g’ri tanlangan tarkib katta xatolarga olib kelishi mumkin yoki umuman
barqarorlik konstantasi (
βK' ) va yutilish koeffitsienti ( ε ) qiymatlarini hisoblashga
imkon bermaydi. Darsliklarda hamda boshqa shunga o'xshash bayonotlar mavjud
[130-134].
Tajribaviy qisim : Reagentlarning eritmalari kimyoviy toza yoki analiz
uchun toza reagentlarning aniq tortilgan qismlari yordamida tayyorlangan.
Bir vaqtning o'zida turli xil molyar nisbatlarda (0,11 dan 9,00 gacha), kvars
kyuveta qalinligi l=1 sm bo’lgan spektrofotometrda optik zichliklari o’lchangan bu
4.6 -jadvalda keltirilgan.
4.6 -jadval
Izomolyar seriyalar](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_63.png?v=1)
![64№
aralashmalar C∙ 10 3
, mol/l C
Cu /C
R A
440 nmC
Cu C
R
1 0,10 0,90 0,11 0,221
2 0,20 0,80 0,25 0,242
3 0,30 0,70 0,43 0,186
4 0,40 0,60 0,67 0,129
5 0,50 0,50 1,00 0,164
6 0 ,60 0,40 1,50 0,152
7 0,70 0,30 2,33 0,185
8 0,80 0,20 4,00 0,262
9 0,90 0,10 9,00 0,262
Natijalar va uning muhokamasi. Molyar yutilish koeffitsient va
barqarorlik konstantasini hisoblash algoritmi. Faraz qilaylik, CuR kompleksining
shartli barqarorlik konstantasi noma’lum va u qo‘llanmada ko‘rsatilganidek [ 5 ]
an’anaviy usulda hisoblanadi: avval izomolyar qatorning ikkita izomolyar
seriyalari tanlanadi, so‘ngra molyar yutilish koeffitsienti hisoblab olinadi.
Kompleksning molyar koeffitsiyenti quyidagi formula bo'yicha hisoblanadi.
εij=√
Ai∙(Aj)2− Aj∙(Ai)2
Aj∙CMi∙CRi− Ai∙CMj∙CRj
, (1)
bunda ε
ij - kompleksning molyar yutilish koeffitsientini; C
Mi , C
Mj , C
Ri , C
Rj mos
ravishda i va j eritmalardagi metall (M) ionlari va ligand (R) larning boshlang ich
ʻ
konsentrasiyalari; A
i va A
j 440 nm larda bir xil eritmalarning turli optik
zichliklaridir. Keyin shunga o'xshash hisob-kitoblar boshqa juft eritmalar uchun
ham amalga oshiriladi. Turli juft eritmalar uchun olingan ε
ij qiymatlari eritmalarni
tayyorlash va fotometriyadagi tasodifiy xatolar tufayli bir oz farq qiladi. Molyar
yutilish koeffitsientining o'rtacha qiymatidan kelib chiqib, o'rganilayotgan
kompleksning shartli barqarorlik konstantasi ( β
K'
) hisoblanadi:
βK'= A/εK
(CR− A
εK)∙(CM− A
εK
)
,
(2)](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_64.png?v=1)
![7584. Nofsinger J. B., Ye T., Simon J. D. Ultrafast nonradiative relaxation dynamics
of eumelanin //The Journal of Physical Chemistry B. – 2001. – V. 105. – №.
14. – P. 2864-2866.
85. Nosanchuk J. D., Casadevall A. The contribution of melanin to microbial
pathogenesis //Cellular microbiology. – 2003. – V. 5. – №. 4. – P. 203-223.
86. Osak W. et al. I–V characteristics and electrical conductivity of synthetic
melanin //Biopolymers: Original Research on Biomolecules. – 1989. – V. 28.
– №. 11. – P. 1885-1890.
87. Paolo W. F. et al. Effects of disrupting the polyketide synthase gene WdPKS1
in Wangiella [Exophiala] dermatitidis on melanin production and resistance to
killing by antifungal compounds, enzymatic degradation, and extremes in
temperature //BMC microbiology. – 2006. – V. 6. – №. 1. – P. 1-16.
88. Parkash R., Singh S., Ramniwas S. Seasonal changes in humidity level in the
tropics impact body color polymorphism and desiccation resistance in
Drosophila jambulina—Evidence for melanism-desiccation hypothesis
//Journal of insect physiology. – 2009. – V. 55. – №. 4. – P. 358-368.
89. Potgieter H. J., Alexander M. Susceptibility and resistance of several fungi
to microbial lysis //Journal of Bacteriology. – 1966. – V. 91. – №. 4. – P.
1526-1532.
90. Rättö M. et al. Screening of micro-organisms for decolorization of melanins
produced by bluestain fungi //Applied microbiology and biotechnology. –
2001. – V. 55. – №. 2. – P. 210-213.
91. Redman R.S., Sheehan K.B., Stout R.G., Rodriguez R.J., Henson
J.M. Thermotolerance generated by plant/fungal symbiosis //Science. – 2002.
– Т . 298. – №. 5598. – С . 1581-1581.
92. Rehnstrom A. L., Free S. J. The isolation and characterization of melanin-
deficient mutants ofMonilinia fructicola //Physiological and Molecular Plant
Pathology. – 1996. – V. 49. – №. 5. – P. 321-330.
93. Riesz J. J. The spectroscopic properties of melanin. – Queensland, Australia :
University of Queensland, 2007.](https://docx.uz/documents/3472a458-ad2e-487c-bfdd-fb99fd3d2b24/page_75.png?v=1)
Melaninning ba’zi d-elementlar ionlari bilan komplekslar hosil qilishini o‘rganish