Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 42.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Melioratsiya haqida umumiy tushunchalar kishlok chujalik melioratsiyasining hozirgi ahvoli hamda rivojlantirish istiqbollari

Купить
MAVZU: MELIORATSIYA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHALAR KISHLOK CHUJALIK MELIORATSIYASINING HOZIRGI AHVOLI HAMDA RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI REJA: 1. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasining ahamiyati. 2. Fanning qisqacha tarixi. 3 . Melioratsiya fanining maqsadi va vazifasi. 4. Melioratsiyaning turlari. 1. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasining ahamiyati. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka yerishgandan keyin yer va suvga bo‘lgan munosabat tubdan isloh qilina boshlandi. Yer va suv manbalaridan oqi- lona, samarali foydalanish uchun mamlakatimizda qator qonunlar va qarorlar qabul qilindi. Vazirlar Maxkamasining “1993-1994 yillarda yangi yerlarni o‘zlashtirish va qadimdan sug‘oriladigan yerlarni ta’mirlashga doir shoshilinch choralar to‘g‘risida” gi qarori. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi “Suvdan foydalanish to‘g‘risi-da” (1993 y), “Yer solig‘i to‘g‘risida” (1993 yil 6 may), “O‘zbekiston Respublika- sining yer kodeksi” (1998 yil 30 aprelь), “Qishloq xo‘jaligi koopyerativi (shirkat xo‘jaligi) to‘g‘risida”, (1998 y.) “Fyermyer xo‘jaligi to‘g‘risida”, “Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida” (1998 y.) qonunlari shular jumlasidandir. Ushbu qonun va qarorlar asosida qishloq xo‘jaligida tub islohatlar amalga oshirilmoqda. Respublikamizning umumiy yer maydoni 2018 yil 12-apreldagi ma’lumot bo‘yicha 44787,7 ming gektar, shundan sug‘oriladigan maydon 4 mil. 3 ming gektar yoki umumiy maydonning 9,3% ni tashkil qiladi. Sug‘oriladigan yerlardan olinadigan mahsulotlar umumiy qishloq xo‘jali- gidan olinadigan maxsulotlarning 95% ni tashkil etadi. SHuning uchun sug‘oriladigan yerlardan samarali foydalanish ularni unumdorligini oshirib borish, har bir gektar yerdan kafolatlangan yuqori sifatli arzon maxsulot olish muxim muommo bo‘lib qolmoqda. Bu muomalarni hal qilishda melioratsiya fanining ahamiyati juda katta. CHunki sug‘oriladigan yerlarning 55-60% sho‘r-langan va botqoqlangan, 50% yeroziyalangan 10-12% gipeli, korbonatli, tuproqlardan iborat. SHu bilan birga sug‘oriladigan yerlar tarkibida juda unumsiz kum va qumloq, toshloq, shagal tuproqlar xam keng tarqalgan. YUqorida ko‘rsatib o‘tilgan yerlardan unimli foydalanish uchun melioratsiya tadbirlari zaruriy omillardir. 1.59-jadval Jahonning taraqqiy etgan mamlakatlarida haydalma yerlarning samaradorligi 1 T/r Davlat nomi Haydalma yerlarning samaradorligi ( USD ) 1 gektar yer samarador-ligi (1 ga maydon qancha aholini boqish mumkinligi haqida) 1. Belьgiya 3750 12,5 2. Buyuk Britaniya 1725 8,0 3. AQSH 580 1,3 4. Nedyerlandiya 8900 16,5 5. Kanada 325 0,6 6. SHvetsiya 1175 3,0 7. Gyermaniya 2650 8,0 8. Fransiya 1450 3,0 9. SHv e sariya 11250 16,5 10. Avstraliya 140 0,4 11. Ispaniya 11250 2,0 12. YAponiya 11250 26,5 13. Portugaliya 1600 3,5 14. Isroil 2360 110,0 1.60-jadval Jahonda barcha sohalar bo‘yicha (agrar, sanoat va maishiy) bir odam uchun eng kam va eng ko‘p chuchuk suv bilan ta’minlangan mamlakatlar (qabul qilingan me’yor 1700 m 3 /yil) 2 t/r mamlakatlar Ta’minlangan suv hajmi m 3 /yil Eng kam ta’minlangan mamlakatlar 1 Geographyofrussia.com / ro-stran-mira-s . Исроил бўйича: www . israils . agroculture , www . export . govii . 2 www.cawataer.info.net/bk/water/lav/global.htm 1. Quvayt 11 2. Misr 43 3. Birlashgan arab amirliklari 58 4. Liviya 100 5. Saudiya Arabistoni 120 6. Iordaniya 20 7. YAman 205 8. Isroil 380 9. Tunis 450 10. Jazoir 480 Eng ko‘p ta’minlangan mamlakatlar 1. Islandiya 609000 2. Gveana 317000 3. Kongo 276000 4. Gabon 133000 5. Kanada 98000 6. Norvegiya 90000 2. Fanning qisqacha tarixi. Arxeologiya, paleoklimatilogiya va paleogeografiya tadqiqotlarining ma’lumotlariga qaraganda Markaziy Osiyo mintaqasida yeramizdan oldingi X-VIII ming yilliklarda qadimgi odamlar lalmikor dehqonchilikdan sug‘oriladigan dehqonchilikka o‘ta boshlagan. Dastlabki sug‘orish insho o tlari va sug‘oriladigan yerlar asosan tog‘ yon bag‘irlarida, kichik daryo qirg‘oqlarida va buloqlar atrofida tarqalgan. Yeramizdan oldingi V-IV ming yilliklarda nam iqlimning chekinishi va quruq iqlimning boshlanishi munosabati bilan qadimgi odamlarning bir qismi tog‘lardan vodiylarga va katta-katta (Zarafshon, Norin, Amudaryo, Sirdaryo, Qashqadaryo, Surxondaryo va boshqalar) daryo sohillariga o‘rnashib kanallar, dambalar va suv omborlari bunyod etganlar va sug‘oriladigan maydonlarni kengaytirganlar. Yeramizdan oldingi III-II ming yilliklarda esa sug‘oriladigan maydonlar Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon daryolarining quyi qsimlarini egalladi. Qadimgi odamlar tosh, suyak, yog‘och qurollardan foydalanib sug‘orish inshootlarini qurganlar va yerga ishlov byerishgan. SHuning uchun ham dastlabki kanallar uzunligi chegaralangan, keng va sayoz k o vlangan ular asosan tabiiy unumdor yerlarga ekin ekishgan. Dastalb mis, keyinroq esa temir qurolla - rining vujudga kelishi bilan sug‘orish tarmoqlari va sug‘orish inshootlari ham o‘zgarib bordi. Bu davrlarda katta-katta dambalar, uzoq masofali kanallar qurildi, ular chuqur va qisqa kenglida k o vlanadigan bo‘ldi, chig‘iriq yordamida suvni balandlikka ko‘tarish yo‘lga qo‘yildi, sug‘orish tarmoqlarini, dambalar - ni va sug‘oriladigan maydonlarni daryo toshqinidan, sel oqimidan ximoya qiluvchi inshootlar qurganlar, tuproqni botqoqlanish va sho‘rlanishidan saqlash uchun zovurlar barpo qildilar. Yeramizdan oldingi I ming yillikning o‘rtalarigacha melioratsiya ishlari ravnoq bilan rivojlandi. Bu davrda faqat Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimida 4,5-5,0 million gektar yer sug‘orilgan bu hozirgi sug‘orilayotgan maydonga nisbatan 2-2,5 barobar ko‘pdir. Lekin yangi yeraning I ming yilligining o‘rtalaridan boshlab ya’ni IV asrda turli ko‘chmanchi qabilalar V asrda eftalitlar va VIII asrda arablar XII asr oxirida esa mo‘g‘ullar tomonidan qilingan istlolar hamda mahalliy xalqlarning o‘zaro urishlari oqibatida shu bilan birga qator tabiiy omillar ta’sirida (daryolar oqimi va uzanlarining o‘zgarishi, tuproqning sho‘rlanishi, boiqoqlanishi, emirilishi, ko‘chma qumlarni bosishi, kuchli zilzila, shamol va boshqa omillar) sug‘oriladigan maydonlar va sug‘orish inshootlari keskin kamayib bordi. O‘rta Osiyo xalqlarining qadimgi ajdodlari yulduzlar harakati va joylashishiga qarab daryolarning suv oqimini ko‘payishi yoki kamayishi davrlarini bilishgan, geometriya va algebra ilimlarini rivojlantirish bilan daryolardan suv olish inshootlari, kanallar qurishlarni ilmiy asoslashgan. Farobiy, Al Xorazmiy, Byeruniy, Ibn Sino va boshqa olimlarning ko‘rsatmalari asosida Darg‘om,Zax, Narpay, SH o xrud, eski Angor kanallari qazilgan va qayta qurilgan. X asrdayoq Zarfshon daryosining suvi eski tuyatortar kanali orqali Qashqadaryo vohasiga oqizilgan. K o rizlar yordamida yuzlab kilometr masofa - larga yer osti suvlari keltirilgan. XIV asrda Amir Temur davriga kelib butun O‘rta Osiyo mintaqasida sug‘orish inshootlari qaytadan tiklandi, yangilari qurildi, sug‘orish maydonlar kengaydi, xatto yopiq sug‘orish (quvurlar orqali suv ta’minoti) tarmoqlari vujudga keldi, sho‘rlangan va botqoqlangan yerlarda zovurlar qazilib ularning sho‘ri va zaxi qochirilib unumdor yerlarga aylantirildi. Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda O‘rta Osiyoda Yeramizdan oldingi IX-VIII asirlardayoq sug‘orish melioratsiyasi bo‘lgan. Bunga misol qilib Baqtriya, Xorazm, So‘gdiyona davlatlarida katta sug‘orish ishlari, sug‘orish tarmoqlari, suv to‘plash inshoatlari qurulganligi ma’lum. Bu vohalarda faqat sug‘orish kanallari emas balki ular zovur qazib sizot suvlarini kamaytirish, shaxar va qishloqlarni toza suv bilan ta’minlash uchun quvurlardan foydalanish yo‘llarini bilishgan. Lekin bizning davrimizgacha bu sug‘orish va zax qochilish inshoatlarini barchasi etib kelmagan, chunki bu vohalarda bo‘lgan o‘zaro urushlar va chetdan kelgan bosqinchilar tomonidan xarobaga aylantirilgan. Tub aholilar tomonidan buzilgan va xarobaga aylantirilgan sug‘orish inshotlari yana tiklanib foydalanilgan. Qadimgi sug‘orish inshoatlarining xarobaga aylanishning sabablaridan biri tabiyatning ta’siri ostida ham yuz byergan Masalan: kuchli zilzila kuchli shamol va dovullar, sel oqimi, ko‘chma qumlarning bosishi va xokazolar. Bu oqibatlarga qarshi kurash yoki oldini olish qiyin bo‘lgan. Eng muhimi qadim zamonlarda dehqonchilik sust, o‘z xolicha rivojlangan. O‘rta Osiyoda melioratsiya bo‘yicha ilmiy ishlar 19 asrning oxirlarida boshlandi. Bu yerda melioratsiya bo‘yicha ilmiy ishlar bilan shug‘ullanadigan Turkiston tajriba stansiyasi tashkil etildi. Keyinchalik esa Mirzacho‘l, Andijon tajriba stansiyalari tashkil etildi. Bularga 1930 yillardang so‘ng esa Buxaro, Samarqand, Xorazm va Farg‘ona sug‘orish tajriba stansiyalari qo‘shildi. Hozirgi paytda Respublika viloyatlarida suv xo‘jaligi ishlari bilan shugullanadigan ilmiy tekshirish institutlari (O‘zPITI), (Irrigatsiya ilmiy tadqiqot instituti) ularning tajriba stansiyalari va filiallari faoliyat ko‘rsatmoqda. Melioratsiya fanining rivojlanishiga A.N.Kostyakov, L.P.Rozov, V.D.Jurin, V.A.Kovda, V.S.Maligin, N.A.Besednov, N.F.Bespalov, A.S.Robochiev, F.Raximboev, Q.Mirzajanov, X.Axmedov va boshqa olimlar katta xissa qo‘shganlar. Hozirgi paytda O‘zbekistonda 180 ming km xo‘xaliklararo kanallar 92 ming gidrotexnik inshoatlar, 230 ming km xo‘jalik kanal-lari, 120 ming km - kolektor -zovur tarmoqlari, 35- suv ombori mavjud. Melioratsiya tufayli su g‘ oriladigan yerlar 4 mln 3 ming gektar ga etkazildi. Faqatgina 1965 yildan 1995 yilgacha yoki 30 yil ichida 1 mil. 600 ming gektar yer o‘zlashtirib qishloq xo‘jaligi oborotiga kirtildi. YAngi yerlar Mirzacho‘l, Qarshi, SHyerobod, Jizzax cho‘llarini Buxoro, Farg‘ona va boshqa viloyatlaridagi bo‘sh yerlarni o‘zlashtirish evaziga amalga oshirildi. Respublikamiz axolisini yildan-yilga o‘sishi yangi yerlarni o‘zlashtirishni taqoza etadi. SHuning uchun xam Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2000 yilgacha respublikamiz bo‘yicha 550-570 ming gektar yerni o‘zlashtirish mo‘ljallangan. YAngi o‘zlashtirilgan yerlar asosan sho‘rlangan va botqoqlangan tuproqlar bo‘lib ular qishloq xo‘jalik ekinlarini o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Respublikamizda sho‘rlangan va botqoqlangan yerlar bilan bir qatorda shamol va suv yeroziyasiga uchragan sel oqimi, qum ko‘chishga moyil yerlar keng tarqalgan. Tabiatning bu xodisalari natijasida xam juda ko‘p qishloq xo‘ja-lik ekinlari zararlanadi va natijada hosil kamayadi. Bunday tabiiy noqulay jarayonlarni oldini olish va tuproq unumdorligini ko‘paytirishda melioratsiyaning axamiyati juda katta. 3 . Melioratsiya fanin i ng maqsadi va vazifasi. Yerning noqulay tabiiy sharoitini (iqlim, tuproq, gidrologiya va gidrogeologiya sharoitlarini) tubdan yaxshilashga qaratilgan fan qishloq xo‘jalik melioratsiya fani deyiladi. Melioratsiya-lotincha - melioratio so‘zi bo‘lib, yaxshilash ma’nosini anglatadi. Melioratsiya fani - yerlarning noqulay tabiiy sharoitlarini tubdan yaxshilash, unumdorligini doimo oshirib borish va ulardan samarali foydalanishga qaratilgan fandir. SHu bilan birga keyingi yillarda qishloq xo‘jalik ekinlarini etishtirish va ulardan mo‘l xosil olish uchun tabiiy omillar bilan bir qatorda antropogen amillari ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu insoniyatning suv, tuproq va o‘simliklar dunyosining o‘zaro munosabati, ulardan samarali foydalanish qonuniyatlarini etarlicha bilmasligi oqibatida yuz byeradigan omillardir. Bular yerlarning noto‘g‘ri sug‘orish oqibatida sizot suvlarining ko‘tarilishi natijasida sodir bo‘ladigan tuproqning qayta sho‘rlanishi, botqoqlanishi, emirilishi va meyoridan ortiqcha minyeral o‘g‘itlar, gyerbitsidlar, insektitsidlar, defoliantlarni ishlatish, og‘ir metallar va radioaktiv moddalarning tuproqda to‘planish omillaridir. Melioratsiya fani tuproqshunoslik, agrometeorologiya, dehqonchilik, o‘simlikshunoslik, agrokimyo, gidrologiya, geodeziya fanlari bilan bog‘langan. SHuning uchun bu fanlarni o‘rganish melioratsiya fanini o‘rganishni osonlashtiradi. Melioratsiyaning asosiy maqsadi tuproqlarning noqulay sharoitlarni (suv, havo, oziqa, issiqlik) tubdan yaxshilash, uning unumdorligini doimo oshirib qishloq xo‘jalik ekinlaridan barqaror, mo‘l, sifatli va arzon ma h sulot etishtirishdir. Melioratsiyaning asosiy vazifalari 2 ga bo‘linadi. 1. Su g‘ orish melioratsiyasi. 2. Zax qochirish melioratsiyasi. Zax qochirish melioratsiyasi asosan tuproqda t o‘ plangan ortiqcha suvlarni (nam) chiqarib tashlash uchun xizmat qiladi. Su g‘ orish melioratsiyasining vazifalariga quydagilar kiradi: 1.Su g‘ orishni rivojlantirish, uchun yer usti suvlarini rostlash va qo‘shimcha suv manbalarini qidirish. 2. Su g‘ oriladigan yerlarda sho‘rlanish va botqoqlanishni oldini olish xamda ularga qarshi kurash. 3. Qo‘riq va bo‘z tuproqlarni o‘zlashtirish. 4. Yerlarning iqlim sharoitini yaxshilash, shamol va garmsel, tuproq yeroziyasi, sel oqimi, qumlarni ko‘chshiga qarshi kurashish. 4. Melioratsiyaning turlari. Maxalliy joylarning iqlim tuproq, yer usti va sizot suvlari rejimini yaxshilash melioratsiyaning asosiy ob’ektlaridir. Bu ob’ektlarni noqulay sharoitlarini yaxshilash bo‘yicha melioratsiya quydagi turlarga bo‘linadi. 1. Gidrotexnik melioratsiyasi: - bunda suv omborlari, sug‘orish tarmoqlari, suv chiqarish inshoatlari, kollektor-zovur tarmoqlari va selga qarshi inshoatlarni loyhalashtirish va qurilish ishlarini amalga oshiradi. 2. Suv-xo‘jalik melioratsiyasi: bu sug‘orish va zax qochirish inshoatlaridan tug‘ri foydalanish, suvdan samarali tejab-tyergab foydalanish, suv isrofgarchiligiga qarshi kurashish kabi tadbirlarni o‘z ichiga oladi. 3. Agrotexnik melioratsiyasi; bunda agrotexnik tadbirlarni o‘tkazish yuli bilan mikroiqlim, tuproq xossasi va sizot suvlar tartibi yaxshilanadi. Bu tadbirlarga yer tekislash, ixotazorlar barpo qilish chuqur shudgorlash, yumshatish, tilmalash, yerga o‘z vaqtida yuqori sifatli ishlov byerish, tuproq tarkibidagi zararli tuzlarni va kimyoviy moddalarni yuvish tadbirlari kiradi. 4. Biologiya melioratsiyasi: bunda tuproqning meliorativ xolatini yaxshilash uchun turli organik moddalar solish (go‘ng, lignin, maydalangan go‘zapoya, organik chiqindilar) va beda ekini ishtrokidagi ilmiy asoslangan almashlab ekish, tuz ta’siriga chidamli ekinlar, tuproq tarkibidagi zaxarli moddalarni ko‘proq o‘ziga so‘rib oladigan ekinlarni, tez o‘sib yerni qoplab bug‘lanish va tuz to‘planishini kamaytiradigan ekinlarni ekish va boshqa tadbirlar kiradi. 5. Kimyoviy melioratsiya: bunda kimyoviy birikmalar qo‘shish yo‘li bilan noqulay tuproq xossalari yaxshilanadi. Bunda nordon tuproqlarni ohaklash, sho‘rtobli tuproqlarni gips, fosfogipslash, zichlashgan tuproqlar donadorligini oshirish uchun K-4, K-9, tuproqni shamol yeroziya-sidan saqlash uchun esa SSB kimyoviy birikmalarni sepish tadbirlari kiradi. 6. Mexanik melioratsiya: tuproq yuzasida to‘plangan tuzlarni mexanik usullar yordamida to‘plash va dalalardan tashqariga chiqarish, tuproqni turli chiqindilardan tozalash, ko‘chma qumlarni mexanik usullar bilan mustahkamlash, mexanik tarkibi og‘ir tuproqlarni qumlash toshloq yerlarni ustiga tuproqlar solish kabi tadbirlarni o‘tkazadi. Har bir joyning tabiiy va xujalik sharoiti xisobga olinib bitta yoki bir nechta melioratsiya turi qo‘llanilishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers. 2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177 Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009. 3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari. (Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b. 4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”, 2014. – 240 b. 5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari. (Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b. 6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.: ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b. 7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”, 2012. – 187 bet.

Melioratsiya haqida umumiy tushunchalar kishlok chujalik melioratsiyasining hozirgi ahvoli hamda rivojlantirish istiqbollari

Купить