Menejmentning nazariy asoslari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	660.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Menejmentning nazariy asoslari

Купить

Menejmentning nazariy asoslari
•
Boshqaruv va
menejment •
Boshqaruvning
mohiyati va
tizimi •
Menejmentning
ilmiy
yondoshuvlari
va tamoyillari •
Boshqaruv
usullari

1. Boshqaruv va menejment
Menejment (inglizcha «management» — boshqarmoq, idora qilmoq, tashkil qilmoq) — bu:
— ishlab chiqarishni, tijoratni boshqarish bo‘yicha ma’lum maqsadlarni ko‘zlovchi amaliy
faoliyat;
— boshqaruv nazariyasi fani boshqaruv tamoyillari, usullari, vositalari va shakllarining
majmuasi;
— mamlakatimizning hozirgi zamon amaliyotida korxona, aksiyadorlik jamiyatining rahbarlik
qiluvchi tarkibidir. «Menejment» tushunchasi hayotimizga mustahkam kirib kelgan va
o‘zbekcha ishga doir faoliyat uchun odatiy bo‘lib qolgan. Ammo shuni hisobga olish joizki, gap
yangi falsafa haqida ketmoqda, bunda qadriyatlar va ustuvorliklarning yangi tizimlari amalda
bo‘ladi.

Ba’zi bir mualliflar o‘zbekcha «boshqaruv» so‘zi va inglizcha
«menejment»ni sinonimlar deb hisoblaydilar. Haqiqatda esa ularning
mazmuni birmuncha farqlanadi. «Menejment» atamasini qo‘llab turib biz
xalqaro amaliyotda o‘rnashib qolgan tendensiyaga rioya qilamiz, unga ko‘ra
uning ostida hodisa va jarayonlarning butunlay ma’lum doirasi ko‘zda
tutiladi. Aslida esa «boshqaruv» atamasi «menejment» atamasining
qanoatlantiruvchi o‘rinbosari bolm aydi, chunki keyingi holda gap zamonaviy
tashkilot vositasi va doirasida ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni boshqarish
haqida ketadi. Bunda ishlab chiqarish 32 yoki tijoratni sanoatlashtirilgan
holda tashkil etish asosida amalga oshirilgan xo‘jalik yuritishning bozor turi
menejmentning adekvat iqtisodiy asosi bo‘iadi.

Menejment turlari
Moliyaviy
menejment
Innovatsion
menejment
Savdo
menejmenti

Moliyaviy menejment
Moliyaviy menejment — moliyalarni
boshqarishning barqarorligi, ishonchliligi
va samaradorligini ta’minlashning
majmuaviy tizimidir. U o‘z ichiga
moliyaviy ko‘rsatkichlarni menejmentga
ilmiy yondashuvlar va tamoyillar,
daromadlar va xarajatlar balansi,
resurslardan foydalanishning
samaradorligi ko‘rsatkichlari, ishlar va
tovarlar rentabelligiga rioya qilish bilan
shakllantirish va rejalashtirishni oladi.

Innovatsion menejment
Innovatsion menejment — mulk egasi
tomonidan innovatsiyalarning barcha
turlarini rivojlantirishga kiritiladigan
investitsiyalarni boshqarishning
majmuaviy usuli. U o‘z ichiga tashkiliy
tuzilmalarni qurish, innovatsiyalarning
yo‘nalishlarini tanlash, innovatsiyalar,
xodimlarni boshqarishning har xil
jihatlarini muvofiqlashtirishni oladi.

Savdo menejmenti
Savdo menejmenti — savdo korxonasi faoliyatining barcha asosiy jihatlarini
boshqarish jarayonidan iborat bo‘ladi. U aniq savdo korxonasini rivojlantirish
masalalari bo‘yicha oqilona boshqaruv qarorlarini shakllantirish, uning faoliyati har
xil yo‘nalishlarini muvofiqlashtirish va bu faoliyatning yakuniy natijalari yuqori
samaradorligini ta’minlashga qaratilgan.
Maxsus menejmentning yuqorida
keltirilgan turlaridan tashqari
hozirgi vaqtda quyidagi boshqa
turlari ham ishlab chiqilmoqda:
ijtimoiy soha, bank, soliq, tashkiliy,
xalqaro menejment va boshqalar.

2. Boshqaruvning mohiyati va tizimi
Umumiy ko‘rinishda boshqaruv ikki obyektning maqsadga qaratilgan o‘zaro
hamkorligidan iborat bo‘lib, bunda ulardan biri boshqaruv subyekti o‘rnida, boshqasi
esa boshqaruv obyekti o‘rnida bo‘ladi.
Bu o‘zaro hamkorlik uchun quyidagilar xosdir:
•
boshqaruv subyekti boshqaruv obyektiga ta’sir ko‘rsatish impulslari (boshqaruv
buyruqlari)ni jo‘natadi, ular boshqaruv obyekti qanday faoliyat yuritishi haqidagi
axborotga ega boladilar;
•
boshqaruv obyekti ushbu impulslar (buyruqlar)ni oladi va ularga muvofiq harakat
qiladi uchun quyidagilar xosdir:

Boshqaruv subyekti sifatida firmalar bo‘limlari va xizmatlari majmuasini yoki
alohida bo‘linma, yakka shaxs va boshqalarni ko'rib chiqish mumkin.
Boshqaruv obyekti sifatida xodim, mehnat jamoasi, tovarlar, resurslar, hujjatlar va h.k.
bo‘ladi. Masalan, usta uchastkaning ishini tashkil qiladi.
Bunda u past darajadagi menejer yoki boshqaruv subyekti, ishchilar esa — boshqaruv
obyektlari bo‘ladi.
Tashkilotning tijorat direktori bo‘linmalarning ishini tashkil qiladi. Bunda u menejer
yoki boshqaruv subyekti, ko‘rsatilgan bo‘linmalar — boshqaruv obyektlari bo‘ladi.
Boshqaruvning boshqa ta’riflari ham mavjud. Masalan, ko‘zga ko‘ringan
tadqiqotchi P.Druker (AQSH) hisoblaydiki, boshqaruv bu tashkil qilinmagan to‘dani
samarali maqsadga yo‘naltiruvchi va ishlab chiqarish guruhiga aylantiruvchi
faoliyatning asosiy turidir.

Boshqaruvni faqat tashkilotning tarkibiy qismi bo‘lgan
haqiqiy harakat qiluvchi tizim mavjud bo‘lgandagina amalga
oshirish mumkin, u tizimli boshqaruv deb ataladi.
tizim bu bir-birlari bilan munosabatda va aloqada bo‘lgan, ma’lum
birlikni tashkil qiladigan elementlarning yig‘indisidir.
Asosiy tizimli tamoyillar quyidagilardir:
1) tizim xususiyatlarining uni tashkil qiluvchi elementlar xususiyatlari
summasiga nisbatan yaxlitligi;
2) tarkibiylik (bo’linishlik);
3) tuzilish va muhitning o‘zaro bog‘liqligi;
4) iyerarxiyalik;
5) har bir tizim ta’rifining ko‘pligi.

Zamonaviy tashkilotni boshqarish tizimi
quyidagi talablarga javob berishi kerak:
— yuqori egiluvchanlikka ega bo‘lish;
— ishlab chiqarishning mehnatni nazorat qilish, tashkil etish va
taqsimlashning tegishli shakllarini talab qiluvchi texnologiyasiga o‘xshash
bo‘lish;
— korxonaning tashqi va ichki muhiti, bozor holatining omillari
o‘zgarishlariga operativ javob qaytarish;
— tashkilotni boshqarishning yuqori samaradorligini ta’minlash;
— tashkilotning rivojlanishiga ko‘maklashish;
— fan va ilg‘or amaliyot yutuqlarini tatbiq etilishini ta’minlash;
— o‘zini o‘zi tartibga solish xususiyatiga ega bo‘lish.

3. Menejmentning ilmiy yondoshuvlari va
tamoyillari
Menejmentning samaradorligi ko’proq darajada
ilmiy yondashuvlar va tamoyillardan foydalanish bilan
belgilanadi.
Boshqaruv jarayonlarini aniq obyektlarini
boshqarish jarayonida boshqaruv subyektlari (idoralari)
amal qilishlari kerak bo‘lgan jamiyatning obyektiv
qonunlari va qonuniyatlaridan kelib chiquvchi asosiy
qoidalar sifatida belgilash mumkin.

Menejmentga yondashuvlar
Ma’muriy - Ma’muriy yondashuvda me’yoriy hujjatlardagi
menejment tizimining vazifalari, huquqlari, majburiyatlari,
elementlari tartibga solinadi.
Qayta ishlab chiqaruvchi - Qayta ishlab chiqaruvchi yondashuv
bozor ehtiyojlarini kamroq xarajatlar bilan qanoatlantirish uchun
tovar ishlab chiqarishni doimo qaytadan boshlashga moljallangan.
Dinamik - Dinamik yondashuvda boshqaruv obyekti dialektik
rivojlanishda, sabab-natija aloqalari va birgalikdagi tobelikda ko‘rib
chiqiladi.
Integratsiyali - Integratsiyali yondashuvda alohida tizimchalar va
boshqaruv tizimining elementlari o‘rtasida o‘zaro aloqa o‘rnatiladi.

Midqoriy - Miqdoriy yondashuvning mohiyati
matematik, statistik va muhandislik
hisoblashlar yordamida miqdoriy baholashdan
foydalanishdan iboratdir.
Majmuaviy - Majmuaviy yondashuvda
menejmentning texnik, iqtisodiy ijtimoiy va
boshqa jihatlari hisobga olinadi.
Marketingli - Marketing yondashuvi
boshqaruvchi tizimchalarni iste’molchiga
qaratishni ko‘zda tutadi.
Me’yoriy - Me’yoriy yondashuvda
boshqaruvdagi me’yor va normativlar
belgilanadi.
Axloqiy - Axloqiy yondashuv xodimga shaxsiy
imkoniyatlarini his qilishga yordam berishdan
iboratdir.

Jarayonli - Jarayonli yondashuvda boshqaruv
o‘zaro bog‘liq vazifalarning majmuasi sifatida
ko‘rib chiqiladi.
Tizimli - Tizimli yondashuvda har qanday
tizimga o'zaro bog‘liq elementlarning
majmuasi sifatida qaraladi.
Vaziyatli - Vaziyatli yondashuvda
boshqaruvning turli usullarda qo'llanishi aniq
vaziyat bilan belgilanishi nazarda tutiladi.
Vazifaviy - Vazifaviy yondashuvning mohiyati
ehtiyojni qanoatlashtirish uchun bajarish
lozim bo'lgan vazifalarning majmuasi sifatida
ko‘rib chiqilishidan iborat bo'ladi.

Menejment tamoyillari
Mehnat taqsimoti - Ishchi kuchidan samarali foydalanish uchun ishlarni
ixtisoslashtirish (ishlovchilarning harakatlari yo‘naltiriladigan maqsadlar
sonini qisqartirish hisobiga).
Vakolatlar va javobgarlik - Har bir ishlovchiga ishni bajarish uchun
javobgarlikka ega bo'lish uchun yetarli bo‘lgan vakolatlarni berish kerak.
Intizom - Ishchilar rahbariyat bilan bitim shartlariga bo'ysunishlari lozim
menejerlar intizomni buzuvchilarga nisbatan adolatli jazolarni qo'llashlari
kerak.
Yakka hukmronlik - Xodim ko‘rsatmalarni oladi va faqat bitta bevosita
boshliq oldida hisob beradi.
Harakatlar birligi - Bir xil maqsadga ega bo'lgan barcha harakatlar
guruhlarga birlashtirilishlari va yagona reja bo‘yicha amalga oshirishlari
kerak.

Shaxsiy manfaatlarning bo’ysindirilishi - Tashkilot manfaatlari yakka shaxslar
manfaatlaridan ustunlikka egalar.
Xodimlarni mukofotlash - Xodimlar tomonidan o‘z manfaatlari uchun adolatli
mukofotni olinishi.
Markazlashtirish - Boshqaruvchi markazga ega tashkilotdagi yagona tartib.
Markazlashtirish va markazlashtirmaslik o‘rtasida eng to‘g‘ri nisbatlarda eng yaxshi
natijalarga erishiladi. Vakolatlar (hukmronlik) javobgarlikka mutanosib ravishda
berilishi kerak.
Qoyali zanjir - Buyruqlarning uzilmaslik zanjiri, u bo‘yicha farmoyishlar uzatiladi va
iyerarxiyaning barcha bosqichlari o‘rtasidagi kommunikatsiyalar amalga oshiriladi
(«boshliqlar zanjiri»).
Tartib - Har bir xodim uchun ish joyi va har bir xodim o‘zining ish joyida bo‘lishi
kerak.

Adolat - Ma’lum qoida va bitimlar qoyali zanjirning har bir
bosqichida hayotga adolatli ravishda tatbiq etilishi kerak.
Xodimlarning barqarorligi - Ishlovchilarning tashkilot va uzoq
muddatli ishga nisbatan sodiqligini o‘rnatish, chunki xodimlar
qo'nimsizligi samaradorlikni pasaytiradi.
Tashabbus - Ishlovchilarni ularga topshirilgan vakolatlar va
bajarilayotgan ishlari doirasida mustaqil fikr yuritishni ishlab
chiqishga rag‘batlantirish.
Korporativ ruh - Xodimlar va tashkilot manfaatlarining uyg‘unligi
harakatlar birligini ta’minlaydi («kuch — birlashishda»)

4. Boshqaruv usullari
Boshqaruv usullari — qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun
boshqaruvchi tizimcha — boshqaruv subyektini boshqariluvchi
tizimcha — boshqaruv obyekti (xodim, jamoa, boshqaruvning
ijtimoiy-iqtisodiy obyekti)ga ta’sir ko‘rsatish usullaridir.
Boshqaruv usullari va boshqaruv jarayoni usullariga ajratiladi.
Boshqaruv usullari boshqaruv obyektiga ta’sir ko‘rsatishning
yakunlangan jarayonini ta’riflaydilar.
Boshqaruv jarayoni usullari bilan faqat ayrim ishlar bajariladi.

Yana to‘g‘ridan to‘g‘ri va vositali ta’sir ko‘rsatish, rasmiy va
norasmiy usullari ham ajratiladi. Bevosita ta’sir ko‘rsatish usullaridan
foydalanishda ta’sirning bevosita natijasini olish ko‘zda tutiladi;
vositali ta’sir ko‘rsatish usullari bilan yuqori natijalarga erishish uchun
sharoitlar yaratiladi. Rasmiy va norasmiy ta’sir ko‘rsatish usullari
nisbati boshqaruv uslubining o‘ziga xos alomatlarini aks ettiradi.
Boshqaruv usullari tizimida umumiy usullar ajratiladi. Ularga
an’anaviy ravishda iqtisodiy, ma’muriy (ba’zida ularni tashkiliy deb
ataydilar) va ijtimoiy-psixologik usullar kiradi.

Boshqaruvning iqtisodiy usullari
boshqaruv obyektining iqtisodiy qonunlar talablaridan ongli ravishda
foydalanishga asoslangan iqtisodiy manfaatlariga ta’sir ko‘rsatish
usullarining majmuasidan iboratdir. Bu usullarni ikki guruhga bo‘lish
mumkin:
— respublika, viloyat, tum an idoralari tomonidan foydalaniladigan
usullar;
— tashkilotlar (korxonalar) tomonidan foydalaniladigan usullar.

Boshqaruvning ma’muriy usullari
— mamlakat va mintaqaning qonunchilik hujjatlari
tizimi;
— tashkilotning me’yoriy va uslubiy (qollash uchun
majburiy) hujjatlari tizimi;
— operativ boshqaruv tizimi (hukmronlik tizimi).

Boshqaruvning ijtimoiy-psixologik usullari
Boshqaruvning ijtimoiy-psixologik usullari boshqaruvga jamoadagi ijtimoiy-
psixologik jarayonlar, xodimlar salomatligi va jamoadagi yaxshi axloqiy-
psixologik muhitni saqlab qolish, qonunlar va me’yoriy hujjatlar talablariga
rioya qilish sifatida qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun qaratilgan.
Quyidagilar ijtimoiy-psixologik jarayonlarni boshqarish obyektlari
hisoblanadi:
— xodimlarning shaxsiy tariflari hamda ularning ruhiy va ruhiy-fiziologik
xususiyatlari;
— mehnatni va ish joylarini tashkil etish usullari;
— xodimlarni tanlash, joy-joyiga qo‘yish, tayyorlash va qayta tayyorlash
tizimi;
— axborot ta’minoti va undan foydalanish;
— xodimlarni rag‘batlantirish tizimi;
— jamoadagi axloqiy-psixologik muhit;
— xodimlarning ijtimoiy-maishiy sharoitlari.

E’TIBORINGIZ
UCHUN
RAHMAT!

Menejmentning nazariy asoslari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish