Mesopotamiyadagi ilk shaharsozlik va madaniyat - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	228.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Mesopotamiyadagi ilk shaharsozlik va madaniyat

Купить

MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................3
1 - B O B . MESOPOTAMIYADAGI ILK SHAHARSOZLIK VA
MADANIYAT .................................................................8
1.1. Shimoliy Mesopotamiyadagi Xassun,Samarra, Xalaf va El-Ubeyd
madaniyatlari … ……………………………………………………………...8
1.2. Assiriya va Qadimgi Bobil podshohligining gullab-yashnashi va
inqirozi ..............................................................................................................15
2 - B O B . AKKAD, SHUMER VA AMORIYLAR DAVRIDA
MESOPOTAMIYADAGI IJTIMOIY-IQTISODIY VA SIYOSIY AHVOL .25
2.1. Akkad, Shumer podshohliklari davrida qadimgi Mesopotamiya. ……….25
2.2. Amoriylar hukmronligi davrida Mesopotamiya ………………………....28
XULOSA ................................................................................................................35
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ..............................................................38
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Demokratik jamiyatning xalqaro miqyosda e’tirof
etilgan tamoyillari asosida rivojlanish va taraqqiy etish yo’liga dadil qadam qo’yib,
1

o’z milliy davlatchiligini qayta tiklayotgan kelajagi buyuk mamlakatimiz bu
borada umumbashariy taraqqiyotga, boshqa xalqlar erishgan tajribalarga, ayniqsa,
ijtimoiy qadriyatlarga suyanmog’i lozim. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
Islom Karimov ta’kidlaganidek: «Bugun bizning oldimizda shunday tarixiy
imkoniyat paydo bo’ldiki, biz bosib o’tgan yo’limizni tanqidiy baholab, milliy
davlatchiligimiz negizlarini aniqlab, buyuk mamlakatimiz tomirlariga, qadimiy
merosimiz ildizlariga qaytib, o’tmishdagi boy an’analarni yangi jamiyat qurilishiga
tatbiq etmog’imiz kerak». Bu borada yosh avlodga boshqa dunyoviy bilimlar
qatori tarixiy bilimlarni singdirish, rivojlantirish va takomillashtirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Chunki ulkan tarix tajribasini o’rganish – hozirgi davrda ro’y
berayotgan voqea-hodisalar mohiyatini tushunishga yordam beradi.
Dunyoning turli burchaklarida yashaydigan xalqlarning tarixini turli
davrlarda, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlarda erishgan yutuqlari hamda
taraqqiyot bosqichlariga ko’tarilishini tsivilizatsiya tushunchasi o’zida aks ettiradi.
Bu taraqqiyot bosqichi insoniyatning paydo bo’lishi va rivojlanishi, jamiyatning
rivojlanish darajasi, moddiy va ma’naviy madaniyatning yuksalishi, qabilalar va
xalqlar o’rtasidagi munosabatlar bilan izohlanadi. Jahon xalqlari o’tmish tarixida
Yaqin Sharq xalqlari ilk sinfiy jamiyat va davlatchilik tizimini shakllanishida
asosiy o’rinlardan birini egallagan.
Qadimgi Sharq tsivilizatsiyasi rivojlanishida Mesopotamiya ilk davlatlarini
vujudga kelishi va taraqqiyoti, buyuk madaniyatga ega bo’lishi muhim o’rin tutadi.
Mesopotamiya (Ikki daryo oralig’i) deb qadimgi yunon geograflari Frot va Dajla
oralig’idagi tekis vodiyni ataganlar. Bu vodiy bu ikki daryoning quyi va o’rta
oqimida joylashgan edi. Shimoldan va sharqdan Mesopotamiya Arman va Eron 4
tog’ tizmalari bilan o’rab olingan, g’arbda Suriya, Arabistonning cho’l va yarim
sahrolari bilan chegaradosh bo’lgan. Janubda Fors ko’rfazi suvlari bilan yuvilgan.
Shimolda Armaniston tog’laridan janubda Fors ko’rfazigacha, sharqda Eronning
tog’li viloyatlaridan g’arbda Suriya-Mesopotamiya dashtigacha bo’lgan hududda
qadimgi yunon geograflari tomonidan Mesopotamiya deb nomlangan hudud
2

yastangan bo’lib, buning ma’nosi «ikki daryo oralig’i»dir (Frot va Dajla daryolari).
Hozirgi kunda bu asosan Iroqning hududiga kiradi. Frot va Dajla Armaniston tizma
tog’idan boshlanib, Fors ko’rfaziga quyiladilar. Qadimda ikkita alohida irmoq
bilan quyilgan bo’lsa, bugungi kunda bitta keng irmoq - Shatt-al-Arab quyiladi.
Tog’li soylar suvlaridan serob bo’lgan daryolari yuqori oqimlarida Kichik
Osiyodagi Tavr va Antitavr (Frot daryosi) tog’ tizmalarini va tog’li Qurdistonni
(Dajla), o’rta va quyi oqimida esa vodiy bo’ylab oqadilar. Fors ko’rfaziga quyilish
joyida oz qolganda esa ular yassi hudud bo’ylab toshib, botqoqlangan tuproqni
tashkil qiladilar. Bu erni Qadimgi Mesopotamiyaliklar «Achchiq daryo» deb
ataganlar. Daryolarning bir qator irmoqlari mavjud: Frotning eng yirik irmoqlari –
Balix va Xabur, Dajlaniki esa – Yuqori va Quyi Zab, Diyala. Ilgari Dajla Frotdav
sersuvroq edi va juda tez oqardi. Frot va Dajlaning toshishlari Armaniston tizma
tog’ida qorlarning erishi bilan bog’liq. Odatda ularning toshishi mart-aprel oylariga
to’g’ri keladi. iroq Frot va Dajla Nildan farqli o’laroq turli iqlimiy zonalardan oqib
o’tishi tufayli, tog’lardagi qorlar har doim bir vaqtda erimas va toshqinlar muddati
ham har yili turlicha bo’lishi mumkin edi. Eng qadimgi tsivilizatsiya
taraqqiyotining markazi ushbu hududning janubiy qismida - qadimgi Bobilda
joylashgan edi. Shimoliy Bobil Akkad deb atalardi, janubiysi esa – Shumer deb
atalgan. Shimoliy Mesopotamiyada, tog’ oldi hududlarda Assiriya joylashgan edi.
Er.av. IV mingyillikka kelib Mesopotamiyaning chekka janubida dastlabki shumer
manzilgohlari paydo bo’ladi. Ayrim olimlarning qayd etishicha, janubiy
Mesopotamiyaning eng dastlabki aholisi shumerlar bo’lmagan, chunki Frot va
Dajla daryolari pasttekisliklarida 5 mavjud bo’lgan ko’plab tarixiy toponimik
nomlar shumer tilida emas, balki boshqa tildadir. Taxminlarcha, shumerlar Janubiy
Mesopotamiyaga kirib kelishganda, bu erda ular shumer va akkad tilidan farq
qiladigan tilda so’zlashuvchi qabilalarni uchratganlar va ulardan qadimgi
toponimlarni o’zlashtirib olganlar. Asta-sekin shumerlar Mesopotamiyaning butun
hududini egallab olganlar. Shumerlar Mesopotamiyaga qaerdan kirib kelgani hanuz
aniqlanmagan. Shumerlar o’rtasida tarqalgan rivoyatlarga ko’ra, ular Fors ko’rfazi
3

orollaridan kelgan ekanlar. Shumerlarning tili boshqa tillar bilan aloqada
bo’lmagan. Olimlarning shumer tilining turkiy, kavkaz, etrusk va boshqa tillar
bilan qarindoshligini aniqlashga bo’lgan urinishlari ijobiy natijalar keltirmadi.
Mesopotamiyaning shimoliy qismida er.av. III mingyillik birinchi yarmidan
semitlar yashaganlar. Ular qadimgi Old Osiyo va Suriya dashtining chorvador
qabilalari bo’lgan. Mesopotamiyada o’rnashib olgan semit qabilalarining tili akkad
tili deb ataladi. Demak, mesopotamiyaliklarda qadim zamonlardan beri til va
yozuv shakllangan. Bu esa tabiiy qulay shart-sharoitlar bilan birgalikda bu erda
istiqomat qilayotgan xalqlarning o’ziga xos madaniyatga ega bo’lishini
ta’minlangan. Bundan tashqari shimoliy Mesopotamiyada hozirgi Iroq, Turkiya,
Armaniston hamda Eron hududlarida ham eng qadimgi davrlardayoq
tsivilizatsiyaviy jarayonlar rivojlanib borgan. Iqlimning qulayligi natijasida bu
erlarda qadimgi ovchilik, ziroatchilik, baliqchilik, dehqonchilik va chorvadorlik
jamoalari o’z manzilgohlarini barpo etganlar. Jon Mellartning sinxron jadvali
asosida keltirsak, Iroqdagi El Ubeyd madaniyati so’nggi xalkolit (mil.av. V ming
yillik oxiri -IV mingyilliklarga to’g’ri keladi. shuningdek, Mesopotamiya
tsivilizatsiyasi tarixida Qadimg Bobil podshohligi, xususan, Xammurapi
hukmronligi davri nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Negaki, Xammurapi
tomonidan qonun-qoidalar tuzilgan bo’lib, ular mamlakatda joriy qilingan edi.
Xullas, bugungi kunda jahon tsivilizatsiyasi tizimida Qadimgi Mesopotamiya
tsivilizatsiyasini har tomonlama tadqiq etish, o’rganish va kelajak avlodlar uchun
yoritib berish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki Mesopotamiya sivilizatsiya
jahon tsivilizatsiyalari tarixida alohida o’rin egallab, o’zining qadimiyligi, o’ziga
xosligi bilan ajralib turadi.
Ishning maqsadi va vazifalari. Ushbu kurs ishida Qadimgi
Mesopotamiyadagi Akkad, Shumer, Amoriylar davlatlaridagi iqtisodiy, ijtimoiy va
siyosiy ahvolni tarixiy-arxeologik manbalar va adabiyotlar asosida ko’rsatib
berishni o’z oldimizga maqsad qilib qo’ydik. Shundan kelib chiqib quyidagi
vazifalarni belgilab oldik:
4

- Qadimgi Mesopotamiya tarixiga nazar solib, uning jahon tsivilizatsiyasi
tarixidagi o’rnini ochib berish;
- eng qadimgi davrlarda Mesopotamiyada mavjud bo’lgan Xassun, Samara,
Xalaf madaniyatlari haqida tushuncha berish;
- El Ubeyd madaniyatining ikki daryo oralig’ida tutgan o’rnini alohida
o’rganish;
- Assiriya va Qadimgi Bobil podshohligi davri haqida ma’lumot keltirish,
- Akkad, Shumer va Amoriylar davlatlari davrida Mesopotamiya tarixini tahlil
qilish;
- Xammurapi qonunlarining Mesopotamiya tsivilizatsiyasi tarixidagi o’rnini
ochib berish;
- Qadimgi Mesopotamiya madaniyati haqida tushuncha berib, uning
yutuqlarini ochib berish va jahon tsivilizatsiyasi tarixidagi o’rni to’g’risida
to’xtalib o’tishni lozim topdik.
Ishdagi yangilik va erishilgan natijalar. Qadimgi Mesopotamiya
davlatchiligining ilk bosqichlari miloddan avvalgi 6-5 mingyilliklarga to’g’ri
kelishi haqida dalolat beruvchi Xassun, Samarra, Xalaf, El-Ubeyd madaniyatlari va
ularga oid arxeologik daliliy ashyolarni har tomonlama tavsiflash, tahlil qilish va
o’rganish qadim dunyo tarixi, qadimgi tsivilizatsiyalar tarixini o’rganishda muhim
kasb etadi. Shuningdek, Akkad, Shumer, Amoriylar, Assiriya davlatlaridagi
madaniyat tarixi bu davrdla yaratilgan nodir yodgorliklar ahamiyatini ochib
berishga harakat qildik. Qadimgi Mesopotamiyada joriy etilgan Xammurapi
qonunlarining o’rni ochib beriladi. Umuman olganda, ma’lumotlarni
umumlashtirib, yaxlit bir tizimga keltirishga harakat qildik. Bu haqda o’zbek tilida
manba va adabiyotlar yo’q bo’lib, kurs ish i da keltirilgan ma’lumotlar yangilik
hisoblanadi.
Ishning amaliy ahamiyati . Bugungi kunda qadimgi davr, ayniqsa Qadimgi
Sharq tarixiga, davlatchilik tarixiga, ilk shahar va davlatlar paydo bo’lishi va
shakllanishi muammosiga tarixchi olimlar alohida e’tibor berishmoqda. Shu
5

munosabat bilan jahondagi eng qadimgi tsivilizatsiyalardan biri hisoblangan
Mesopotamiya tsivilizatsiyasida muhim o’rin egallagan Akkad, Shumer va
Amoriylar davlatlari tarixini tadqiq etish va yosh avlodga etkazish, ularni jahon
tarixining yorqin sahifalari bilan qurollantirish, bilimlariga bilim qo’shish muhim
ahamiyatga egadir. Zero, Yurtboshimiz ta’kidlaganidek, «tarix bilan qurollantirish,
yana bir bor qurollantirish zarur»[1]. Prezidentimiz I.A.Karimov boshlab bergan
tashabbus orqali Vatanimizni mustaqil bo’lishi, respublika xalqini butun jahonga
tanitdi. Mana shundan foydalanib, biz ham oldimizga qo’yigan maqsad va
vazifalarimizni xolisona fikr orqali bayon etishimiz mumkin.
Ushbu ishni bajarishda dotsent O.Nazarovning shaxsiy kutubxonasidagi
kitoblardan, shuningdek, INTERNET ma’lumotlaridan foydalandik.
Ishning tuzilishi. Mazkur bitiruv-malakaviy ish Kirish, adabiyotlar tahlili,
tanlangan ob’ektlar va tadqiqot metodlari, asosiy qismning 3-ta bobi, xulosa va
tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati hamda ilovalardan iborat.
1 - B O B . MESOPOTAMIYADAGI ILK SHAHARSOZLIK VA
MADANIYAT
1.1. Shimoliy Mesopotamiyadagi Xassun,Samarra, Xalaf va El-Ubeyd
madaniyatlari
6

Mesopotamiya — Yaqin Sharqning Furot va Dajla daryolari oralig idaʻ
joylashgan hududi. Aslida bu so zning o zi „ikki daryo o rtasida“ degan ma noni
ʻ ʻ ʻ ʼ
anglatadi. Ushbu mintaqa katta tarixiy ahamiyatga ega, chunki u yerda qishloq
xo jaligi boshlangan, birinchi shaharlar tashkil etilgan va birinchi tsivilizatsiyalar
ʻ
paydo bo lgan
ʻ [2, 129-b] .
Tarixchilar ta kidlashlaricha Mesopotamiyada tsivilizatsiya miloddan avvalgi
ʼ
5000-yilda paydo bo lgan, ammo ba zi mualliflar miloddan avvalgi 3500-yilda
ʻ ʼ
bo lgan deb ta kidlashadi. Uning hududini ikki xil mintaqaga bo lish mumkin:
ʻ ʼ ʻ
Ossuriyaliklar yashagan Yuqori Mesopotamiya
va Shumerlar bilan Xaldeylar yashagan Quyi Mesopotamiya.
Enkidu, Uruk shahri hukmdori Gilgamishning do'sti
Mesopotamiya tarixi yaratilgan imperiyalarning ko tarilishi va qulashiga
ʻ
sabab bo lgan turli xil sivilizatsiyalar o rtasidagi urushlarga to la
ʻ ʻ ʻ
edi. Forslar tomonidan amalga oshirilgan so nggi bosqinchilik tarixchilar
ʻ
tomonidan ushbu hududdagi xalqlarning tanazzulga uchrashi uchun ishlatilgan.
Mesopotamiyada sivilizatsiyaning kelib chiqish joyi bo lishdan tashqari, ko plab
ʻ ʻ
texnik va siyosiy yangiliklar paydo bo ldi. Eng ko zga ko ringanlari orasida
ʻ ʻ ʻ
g ildirak, sug orish tizimi, qonunlar yoki yozuvlarning birinchi to plamlari
ʻ ʻ ʻ
mavjud.
7

Dajla va Furot daryolari yaqinidagi yerlar yetishtirish uchun juda mos edi.
Har yili daryolar toshib, yerunumdorligini oshirgan. Biroq, mintaqada juda katta
muammo yuzaga keldi: yomg irning yetishmasligi. Bu shuni anglatadiki, mintaqaʻ
aholisi suv oqimini boshqarishni o rganmaguncha qishloq xo jaligi bilan
ʻ ʻ
shug ullanish mumkin emas edi. Sanalar bo yicha kelishmovchiliklar mavjud
ʻ ʻ
bo lsa-da, tarixchilar dastlabki qishloq xo jaligi jamoalari miloddan avvalgi 7000-
ʻ ʻ
yillarda mintaqaning shimolida joylashgan deb da vo qilishadi. O z navbatida,
ʼ ʻ
janubda ular miloddan avvalgi 5500-yilgacha paydo bo lmagan
ʻ [3, 67-b] .
O tgan sana Mesopotamiyaning janubiy qismida joylashgan Shumer aholisi
ʻ
sug orish kanallari, to g onlar va hovuzlarni qurishni boshladilar.
ʻ ʻ ʻ
Ushbu infratuzilmalar tufayli ular ko plab mahsulotlarni etishtirishga muvaffaq
ʻ
bo lishdi va aholi soni sezilarli darajada oshdi. Tarixchilar Mesopotamiya tarixini
ʻ
besh davrga bo lishdi, beshta turli
ʻ
imperiyalar: Shumer , Akkadiya , Bobil , Ossuriya va Yangi Bobil imperiyalari [4,
167-b] .
Ma lumki, bu davrdagi dastlabki aholi manzilgohlari miloddan avvalgi 5000-
ʼ
yilda paydo bo la boshlagan. Doimiy manzilgohlar esa taxminan 500 yil o tgach
ʻ ʻ
paydo bo ldi. Bu davrda ba zi ko chmanchi xalqlar
ʻ ʼ ʻ Zagros tog laridan bu yerga ʻ
kelishgan. Aholi manzilgohlari kattalashib bordi va ijtimoiy tashkilot aholi soniga
moslashish uchun o zgarib bordi. Ushbu davrdagi eng muhim shaharlardan biri bu
ʻ
uning nomini bergan shahar: Obid shahri edi. Topilgan qoldiqlar uylarning pishgan
loy g isht bilan qurilganligini isbotlaydi. Xuddi shu tarzda, ushbu bosqichda
ʻ
shaharlarda dastlabki diniy binolar barpo etilgan. Tekis shaklli va to rtburchaklar
ʻ
rejasini hisobga olgan holda, mutaxassislar ular ziggurotlarning dastlabi
ko rinishlari ekanligini aytishadi. Bu davrning yana bir o ziga xos xususiyati
ʻ ʻ
sug orish texnikasining, ayniqsa sug orish kanallarining rivojlanishi edi.
ʻ ʻ
Birinchi buyuk Mesopotamiya tsivilizatsiyasi Shumer edi. Miloddan avvalgi
3000-yildan tashkil topgan bu shaharcha. Uruk, Uma yoki Ur alohida ajralib
turadigan bir qator shahar-davlatlar.Ularning har birini qonuniyligi mahalliy
8

qo riqchi xudosi o rinbosari bo lgan mutlaq qirol boshqargan. Ushbuʻ ʻ ʻ
tsivilizatsiyaning muhimligiga va uning shohlari ro yxatlari topilganiga qaramay,
ʻ
haqiqat shundaki, ular haqida juda ko p ma lumot yo q. Masalan, ularning
ʻ ʼ ʻ
iqtisodiyoti qishloq xo jaligiga asoslanganligi va mixxat yozuvidan birinchi bo lib
ʻ ʻ
foydalanganliklari ma lum. Bundan tashqari, ular buyuk diniy ibodatxonalarni
ʼ
ko targanliklari ma lum. Shunga o xshab, dalillar shuni ko rsatadiki, Uruk shahri
ʻ ʼ ʻ ʻ
Mesopotamiyaning butun janubida o z madaniyatini kengaytirgan. Uning ta siri
ʻ ʼ
tufayli boshqa hududlarda ko proq shaharlar qurildi. Tez-tez bo lib turadigan
ʻ ʻ
urushlar bu shaharlarning mudofaa devorlari bilan jihozlanishiga olib keldi [5,
376-b] .
Shumerlar erishgan farovonlik mintaqaga turli xil ko chmanchi qabilalarni
ʻ
olib keldi. Semit kelib chiqishi bo lgan bu xalqlar orasida arablar, ibroniylar va
ʻ
suriyaliklar bo lgan. Bosqinlar miloddan avvalgi 2500-yildan boshlab doimiy
ʻ
bo lgan. va ular tez orada shumerlardan siyosiy ustunlikni qo lga kiritishga
ʻ ʻ
muvaffaq bo lishdi. Miloddan avvalgi 3000-yillarda Mesopotamiyaning shimoliy
ʻ
qismiga ko chish to lqinlari yetib kelgan. Natijada, amoritlar kabi guruhlar, shu
ʻ ʻ
jumladan finikiyaliklar, ibroniylar, aramiyaliklar va akkadiyaliklar, ya ni ko proq
ʼ ʻ
ahamiyat kasb etgan semit xalqlari yaratildi. Miloddan avvalgi 1350-yillarda
akkadlar Kish shahrini bosib oldilar. Keyinchalik, Sargon boshchiligida ular Agade
nomli yangi poytaxtga asos solishdi va Shumerning qolgan shaharlarini bosib
olishga kirishdilar. Ushbu fathdan keyin Akkad imperiyasi tarixda birinchi bo ldi.
ʻ
Mintaqadagi siyosiy beqarorlik Sargon vafotidan keyin imperiyaga ta sir ko rsatdi.
ʼ ʻ
U orasida ajralib turadigan merosxo rlar ko plab qo zg olonlarga duch kelishlari
ʻ ʻ ʻ ʻ
kerak edi. Shunga qaramay, Sargonning nabirasi Naram-Sin o z hukmronligini
ʻ
boshqa shahar-shtatlar hisobidan kengaytirishga muvaffaq bo ldi. Nihoyat, doimiy
ʻ
isyonlar va Gutilar va Amoritlarning bosqinchiligi imperiyani ochilishiga olib
keldi, taxminan miloddan avvalgi 2220-yil Amoritlar butun mintaqani boshqarish
uchun kelganlar [6, 199 –b] .
9

Ba zi Shumer shahar-davlatlari akkadiyaliklarga qarshilik ko rsatishgaʼ ʻ
muvaffaq bo lishdi. Ular orasida Uruk, eng muhimlaridan biri. Yodgorlik
ʻ
lavhasiga ko ra, u Shumer hokimiyatining qisqa vaqt ichida qayta tiklanishiga
ʻ
boshchilik qilgan Utu-gigal ismli Uruk qiroli edi. Miloddan avvalgi 2100-yilga
kelib, monarx Shumer erlarida o rnashgan Gutilarni mag lub etdi. Ur shahridan
ʻ ʻ
bo lgan yana bir Shumer qiroli o z navbatida Utu-gigalni mag lub etdi. Bu Urga
ʻ ʻ ʻ
Urukni Uyg onish deb atalgan davrda Urukni mintaqadagi eng qudratli shahar
ʻ
sifatida tan olishga imkon berdi. Avvalgi voqealardan farqli o laroq, Ur monarxlari
ʻ
Sargonning Akkad imperiyasi davrida qilgan ishlari tasvirida markazlashgan
Shumer hokimiyatini yaratishga harakat qildilar. Bundan tashqari, ular o z
ʻ
hududlari akkadiyaliklarnikidan oshib ketguncha fath kampaniyasini boshladilar.
Ushbu bosqich miloddan avvalgi 2003-yil, Arabistondagi amoritlar g oliblari
ʻ
shumerlarni mag lubiyatga uchratganda tugagan
ʻ [7, 249-b] .
Ur o z gegemonligidan mahrum bo lganida, mintaqa deyarli har bir shaharda
ʻ ʻ
asta-sekin turli xil Amorit sulolalarining ko tarilishini boshdan kechirdi. Ularning
ʻ
bir nechtasi keyingi o n yilliklarda ustunlik haqida bahslashdi. To qnashuvlar va
ʻ ʻ
bosqinlar doimiy edi. Shimoliy Mesopotamiyada bir qancha kuchli davlatlar paydo
bo ldi, ehtimol ular Anadolu bilan savdo-sotiq tomonidan boshqarilgan. Ushbu
ʻ
davlatlar orasida Ossuriya ajralib turdi, u O rta er dengizigacha kengayishga
ʻ
muvaffaq bo ldi.
ʻ
Hammurapining o sha paytda ahamiyatsiz bo lgan Bobil taxtiga kelishi
ʻ ʻ
miloddan avvalgi 1792-yilda sodir bo lgan. Monarx Ur bilan to qnashuvdan
ʻ ʻ
boshlangan hukmronliklarini kengaytirish strategiyasini boshladi. Dajla sohilidagi
shaharlar tomonidan tashkil etilgan bir necha qo shni podshohliklarni va
ʻ
koalitsiyani mag lubiyatga uchratgandan so ng, Xammurapi o zini Sargon davrida
ʻ ʻ ʻ
paydo bo lgan va butun Mesopotamiya ustidan nazoratni kuchaytirish uchun
ʻ
foydalanilgan Shumeriya akadini e lon qildi. Shohlikning kengayishi keyingi
ʼ
yillarda, 1753-yilda Mesopotamiyaning shimoliy qismida joylashgan Ossuriya va
Eshnunnani qo shib olishgacha davom etdi. Xammurapining ishi uning figurasini
ʻ
10

mifologiyalashishiga olib keldi.U o zining harbiy g alabalaridan tashqari, kattaʻ ʻ
infratuzilmalarni qurish va insoniyat uchun birinchi qonunlar kodini tuzish uchun
javobgardir. Monarx vafotidan so ng, miloddan avvalgi 1750-yilda uning o g li
ʻ ʻ ʻ
Samsu-iluna taxtni egalladi. Shu vaqtdan boshlab qirollikka ko chmanchi qabilalar
ʻ
Casitas hujum qila boshladi. Ushbu bosqinchilik urinishlari miloddan avvalgi 17-
asrda ham davom etib, imperiyani yo q qildi. Oxir-oqibat, Xet podshohi Mursili I
ʻ
Bobil qarshiliklarini tugatdi va Kasitalar mintaqani egallab olishdi [8, 238-b] .
Miloddan avvalgi 1250-yil atrofida Ossuriya butun shimoliy Mesopotamiyani
egallab oldi. Ushbu shahar shahar-shtatlarda tashkil etilgan bo lib, monarxiya
ʻ
mintaqaning ikkita poytaxtida joylashgan edi: Nineviya va Assur. Bu sodir
bo lishidan oldin Ossuriyaliklar Anadolu bilan biznesda ustun mavqega ega
ʻ
bo lishdi. O sha yarim orolda ular oltin, kumush va bronzani tashish uchun
ʻ ʻ
foydalanadigan ba zi savdo portlarini yaratdilar.
ʼ
Mesopotamiya, bortma tasvir
O z shohligini o rnatmasdan oldin boshqa imperiyalar hukmronligi ostida
ʻ ʻ
bo lgan Ossuriyaliklar ham buyuk jangchi edilar, ular juda zo ravon deb tanilgan
ʻ ʻ
edilar. Ularning temirni zarb qilishni yaxshi bilishlari ularga yaxshi qurollardan
tashqari, imkoniyat yaratdi. Uning eng ulug vor paytlaridan biri Tiglatpileser I
ʻ
davrida (miloddan avvalgi 1115-1077) bo lgan. Bu shoh Bobilda Navuxadnazar I
ʻ
ni mag lubiyatga uchratdi va o z hukmronligini O rta er dengiziga qadar
ʻ ʻ ʻ
kengaytirdi. Biroq, keyingi asrda uning kuchi pasayib ketdi.
Bobilning o z kuchini qaytarib olishida yana bir semit xalqi - Xaldeylar
ʻ
mas'ul edilar. VII asr oxirida shaharni qayta asos solgan shoh Nabopolassar edi.
Uning o g li Navuxadnazar II taxtni meros qilib oldi va Mesopotamiyaning butun
ʻ ʻ
tarixidagi eng muhim hukmdorlardan biriga aylandi. Uning siyosati va bosib olgan
11

fathlari tufayli uning imperiyasi Mesopotamiyadan Suriyaga va O rta er dengiziʻ
sohillariga qadar tarqaldi [8, 379-b] .
Bobilning bu qayta tiklanishi miloddan avvalgi 539-yilgacha davom etgan,
o sha paytda Fors shohi Kir shaharni bosib olib, Mesopotamiya bo ylab o z
ʻ ʻ ʻ
hukmronligini o rnatgan
ʻ .
Dajla va Furot oralig idagi Mesopotamiyaning geografik joylashuvi qishloq
ʻ
xo jaligini asosiy iqtisodiy faoliyatiga aylantirdi. Biroq, yomg irning etishmasligi
ʻ ʻ
daryo havzalaridan uzoqda joylashgan erlarda ekinlarni etishtirishni juda
qiyinlashtirdi. Shu sababli mintaqa aholisi o z erlariga suv olib keladigan samarali
ʻ
sug orish tizimini qurishlari kerak edi. Sug orishni yaxshilash bo yicha texnik
ʻ ʻ ʻ
yangiliklardan tashqari Mesopotamiyaliklar g ildirak va shudgorni ixtiro qilganlar.
ʻ
Ikkala elementdan foydalangan holda, ular erni osonroq ishlov berishga muvaffaq
bo lishdi. Eng keng tarqalgan mahsulotlar orasida yormalar (arpa, bug doy, javdar
ʻ ʻ
yoki sesame), zaytun daraxtlari, xurmo yoki uzum bor edi.
Dastlab, ishlab chiqarilgan barcha narsalar ichki iste molga mo ljallangan edi.
ʼ ʻ
Vaqt o tishi bilan savdo uchun ishlatilishi mumkin bo lgan ortiqcha narsalar
ʻ ʻ
mavjud edi. Boshqa tomondan, hunarmandlar tijorat uchun ishlatilishi mumkin
bo lgan buyumlarni, masalan, ovqatlanish uchun idishlar, asboblar, naqshlar yoki
ʻ
dastgohlar uchun og irliklar yasashgan. Shumerlar bir muncha vaqtgacha uzoq
ʻ
joylarga etib boradigan savdo yo llarini tashkil qildilar. Shunday qilib, ular
ʻ
Anadolu, Suriya va Hindistonga etib borishlari ma lum bo ldi. Odatda ular
ʼ ʻ
Mesopotamiyada ishlab chiqarilgan mahsulotlarni yog och, tosh yoki metall kabi
ʻ
xom ashyoga almashtirdilar [9, 333-b] .
Mesopotamiyada mis yoki bronza kabi metallar juda tez orada ishlatila
boshlandi. Ko pincha, bu metallardan kuchli qurollar tayyorlash uchun
ʻ
foydalanilgan. Xuddi shunday, ular mehnat qurollarini tayyorlash uchun ham
ishlatilgan. Miloddan avvalgi 3500-yillarda bronza keng tarqalgan. Ushbu mis
kalay qotishmasi boshqa materiallarga qaraganda kuchliroq bo lib, asboblar, qurol-
ʻ
yaroqlar yoki bezaklar uchun ishlatilgan. Mintaqaning hayotini sezilarli darajada
12

yaxshilagan ushbu qotishmaning yana bir ishlatilishi buqalar sudrab boradigan
omochlarga metall choyshab yasash uchun material sifatida ishlatilgan.
Mesopotamiyada joylashgan turli xil tsivilizatsiyalar o z xudolari vaʻ
e tiqodlariga ega edilar. Umumiy jihati shundaki, barcha dinlar ko p xudojo y edi.
ʼ ʻ ʻ
Ta kidlanganidek, Mesopotamiyadagi turli xil dinlar ko p xudojo y edi. Bu
ʼ ʻ ʻ
shuni anglatadiki, ular turli xil xudolarga sig inishgan. Yunon mifologiyasida
ʻ
bo lgani kabi, Mesopotamiya xudolari umuman inson qiyofasi va xulq-atvoriga
ʻ
ega edi. Shunday qilib, ular ovqatlanishdi, turmush qurishdi, o zaro urushdilar yoki
ʻ
farzand ko rishdi. Biroq, odamlardan farqli o laroq, bu xudolar o lmas va buyuk
ʻ ʻ ʻ
kuchlarga ega edi. Umuman olganda Mesopotamiya aholisi o z xudolaridan
ʻ
qo rqishgan. Ular juda qasoskor edilar va odamlar ularga bo ysunmasdan turib
ʻ ʻ
shafqatsiz bo lishdan tortinmasdilar. Hatto shohlar ham jazolashlari mumkin emas
ʻ
edi, shuning uchun xudolar ularning qarorlarini ma qullayaptimi yoki yo qligini
ʼ ʻ
bilish uchun har doim ruhoniylarga murojaat qilishgan.
Athanasius Kircher - Turris Babel – 1679 .
Mesopotamiyadagi xudolar panteoni umuman ierarxik edi. Shu tarzda, ba zi
ʼ
bir yirik va boshqa kichik xudolar mavjud edi. Shumerlarning eng muhim xudolari
Enlil (suv xudosi), Enki (yer xudosi) va Aun (osmon xudosi) edi. Semit xalqlari
13

istilosidan keyin bu uchlikni Ishtar (urush, unumdorlik va muhabbat ma budasi),ʼ
Sin (oy xudosi) va Shamash (yulduzlar va Quyosh xudosi) o zgartirdi. Miloddan
ʻ
avvalgi II ming yillikda Bobilning hukmronligi keyingi diniy o zgarishlarni
ʻ
keltirib chiqardi. Shahar xudosi Mardukning ahamiyati tobora ortib bormoqda va
asosiy xudoga aylandi [10, 357-b] .
Dinning ahamiyati ruhoniylarni eng qudratli sinflardan biriga aylantirdi.
Uning vazifasi har kuni tegishli marosimlarni bajarish va diniy bayramlarni tashkil
qilishni o z zimmasiga olish edi. Kohinlar, erkaklar va ayollar har doim yuqori sinf
ʻ
oilalaridan edilar. Mesopotamiya aholisining dinlari sehrlarini o z e tiqodlari
ʻ ʼ
qatoriga kiritgan. Shu sababli, ular ruhoniylar ma lum kuchlarga ega deb o ylashdi,
ʼ ʻ
masalan, jinlarni chiqarishga imkon berishdi. Miloddan avvalgi 3-ming yillikdan
Mesopotamiya dinida yana bir muhim omil. bu muqaddas fohishabozlikning
mavjudligi edi. Bu Ishtar kultiga aloqador edi. Sodiq ruhoniyga u bilan jinsiy
aloqada bo lish uchun pul to lagan va shu tariqa ma budani ulug lagan. Ushbu
ʻ ʻ ʼ ʻ
ruhoniy lavozimlarini egallagan ayollar ijtimoiy jihatdan juda obro li edilar.
ʻ
1.2 . Assiriya va Qadimgi Bobil podshohligining gullab-yashnashi va
inqirozi
Qadimgi Mesopotamiyadagi birinchi arxeologik qazishmalar XIX asr
o’rtalarida uning shimoliy qismi Assiriya joylashgan joyda amalga oshirildi. 1842-
yil frantsuz diplomati P.Botta Kunjik tepaligini qazishni boshladi. Chunki bu joy
mahalliy afsonalarga ko’ra Assiriya davlatining poytaxti Nineviya bo’lgan. Ammo
tepalikni qazish aytarli natija bermagach, u bu erda ishni tugatib Xorsabod
qishlogida qazish ishlarini boshladi. U bu joyda 1843 - yil Assiriya podshosi
Sargon I ning Dur-Sharrukin saroyi qoldiqlarini topdi. Botta topgan yodgorliklar
Luvr muzeyining Assiriya kolleksiyasining asos bo’ldi. 1845 – 1847 yillar ingliz
diplomati G. Leyyard sharq tillarini yaxshi bilgan holda Nimrud tepaligini qazishni
boshladi. Ulkan odam, ho’kiz, odam-sher haykallari bo’lgan podsho saroylari bilan
Assiriya poytaxti Nineviya hisoblangan Kunjik tepalagidan, Assiriya podshosi
Sinaxxerib (er. avv. VII asr) saroyini uning nevarasi Ashshurbanipalning «Loy
14

kitob»lar bilan to’la kutubxonasi bilan birga topildi. Leyayrd topilmalari
Londondagi Britaniya muzeyi qadimgi sharq kolleksiyasining asosi bo’ldi.
Leyyardning xodimi U. Rassam Kunjik tepaligida qazish ishlarini davom ettirdi va
harbiy manzaralar tasvirlangan ajoyib rel’efli boy podsho kutubxonasi bilan
Ashshurbanipalning saroyini topdi. Rassam tomonidan Nimrud yaqinidagi Balavat
degan joyda er. avv. IX asrga oid Assiriya yodgorliklari jumladan, harbiy yurish
va xiroj keltirish tasvirlangan 4 jez plita Balavat darvozasi qoplamasi topildi. Ingliz
olimlari tomonidan XIX asrning ikkinchi yarmida qadimgi shumer shaharlari
Uruk, Larsa va Eredu qazib ochildi. XIX asrnng oxirida frantsuz arxeologlari
Shumer shahri Lagash va uning hukmdorlarini ko’p sonli haykallarini asosan,
Gudeaning kumush va alebastr vazalarini, «Kalxatlar stelasi»ni, ibodatxona
xo’jaligi va 3000 yillik tarixga ega Nippur shahrini ochdilar. Nippur xarobalaridan
umumshumer xudosi Enlil ibodatxonasi, 6000 loy taxtachadan iborat ibodatxona-
kutubxona, saroy, maktab, bozor, do’konlar uy-joylar va xo’jalik binolari topildi.
XIX asrda Mesopotamiyadagi arxeologik kashfiyotlar hammani lol qoldirdi.
Ammo arxeologik izlanishlar ishqiboz qiziquvchan kishilar tomonidan hech
qanday ilmiy rejasiz, ilmiy usullarsiz olib borildi. Ilmiy usuldan xabarsizlik butun-
butun madaniy qatlamlarni yo’qotishga olib keldi. XX asrning boshlaridan
arxeologik izlanishlar qat’iy ilmiy usullarga suyangan holda olib borila boshlandi.
Nemis arxeologi Koldevey Bagdod yaqinida qadimgi Bobil xarobalarini ochdi.
1899-1917-yillar shahar devorlari, Navoxudonosor II (er. avv. VII asr) saroyi,
diniy marosimlar ko’chasi, bosh xudo Marduk ibodatxonasi, ulkan zikkurat
qoldiqlari topildi [11, 197-b] .
Nemis arxeologi V. Andre 1903-1914-yillar Assiriyaning eng qadimgi
poytaxti Ashshurni qazib ochdi. 1933-1939-yillar frantsuz Parro Mari shahri
qoldiqlarini qazib bu erda podsho Zimrilim saroyi (er.avv.II ming yillik boshlari),
20 ming loy taxtachadan iborat xo’jalik-diplomatik hujjatlar arxivini topdi. 1922-
1924 yillar ingliz olimi D.Vulli qadimgi Ur shahri xarobalaridan oy xudosi
Nannar, ma’buda Ningal ibodatxonalarini, podsho UrNammu er. avv. III ming
15

yillik oxirida qurgan zikkuratni, ilk sulola davrida qurilgan maktab, ustaxona,
bozor, uy-joylar, ibodatxona, davlat va xususiy arxivlarini qazib ochdi. Ikkinchi
jahon urushidan so’ng Evropa va Amerika tadqiqotchilari bilan birgalikda Iroq
olimlari arxeologik izlanishlarda ishtirok eta boshladilar. Iroq olimlari Eredu
shahrini, Nineviya xarobalaridan podsho Asarxaddon saroyini ochdilar. XIX
asrning 50-80-yillaridan XX asr boshlarigacha topilgan yodgorliklar yangi ilmiy
usullar asosida qayta o’rganila boshlandi. XIX asr oxiridan boshlab Mesopotamiya
tarixiga oid qator tadqiqotlarni nemis olimlari K. Bekold, B. Maysner, amerikalik
olimlar A. Almeted, A. L. Oppenxeym e’lon qildilar. Mesopotamiya tarixining
quyidagi yo’nalishlari bo’yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilayapti: siyosiy tarix
va davlat qurilishi; sharq davlatchiligining o’ziga xos xususiyatlari; qadimgi
Mesopotamiya huquqi; madaniyat va diniy e’tiqod etnogenezi, shumerlarning kelib
chiqishi va ularning semit tilli xalqlar bilan aloqasi kabilar. Iqtisodiy va ijtimoiy
munosabatlar muammolari etarlicha o’rganilmagan.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida E.Meer fikricha har qanday tsivilizasiya
feodalizmdan boshlanadi, kapitalizm davriga etib ichki qarama-qarshiliklari tufayli
halok bo’ladi, shundan so’ng bu sikl yana qaytariladi. Sharqda bu nazariya
bo’yicha jamiyat abadiy feodalizm holatida turadi. Shu sababli XX asr boshlarida
nemis olimlari B.Maysner, P.Koshaker asarlarida qadimgi Mesopotamiya jamiyati
feodal jamiyat deb baholanadi. Mesopotamiya tarixini o’rganish markazlari dastlab
Angliya va Frantsiyada o’rnashdi. XIX asrda u Germaniyaga ko’chdi. Evropada
fashizmning paydo bo’lishi ko’pgina olimlarni AQShga ko’chishiga sabab bo’ldi.
Bu erda hozir jahonga mashhur osurshunoslik markazlari ishlaydi. Shu bilan birga
hozir Frantsiya, Italiya, Belgiya, Gollandiya, Turkiya va Iroqdagi osurshunoslik
markazlari samarali tadqiqotlar olib bormoqdalar. Qadimgi Assiriya davri odatda
er. avv. II ming yillikning 1- yarmi deb belgilanadi. Qadimgi Assiriya markazi
Ashshur bo’lgan kichik hududni o’z ichiga olgan edi. Ammo ilk Assiriya
jamiyatida savdo etakchi o’rin egalladi. Qadimda Assiriya orqali Kichik Osiyo va
Kavkaz ortidan Tigr daryosi bo’ylab o’rta va Janubiy Ikki daryo oralig’i va
16

Elamga, Sharqi y O’rta Er dengizidan muhim savdo yo’llari o’tgan edi. 30 Ashshur
shahri asosiy savdo yo’llarida o’rnashib qolish uchun o’z koloniyalarini barpo
qilishga o’ringan. Ashshur Kichik Osiyoni sharqiy qismini faol kolonizatsiya
qilgan. Bu erdan mis, qo’rg’oshin, kumush, chorva mollari teri va yog’och tashib
ketilgan.
Qadimgi Assiriya jamiyatida ibtidoiy quldorlik shakllangan bo’lib, ibtidoiy
jamoa qoldiqlari saqlanib qolgan. Podsho va ibodatxona erlarida jamoachi va
qullar mehnat qilgan. Erning asosiy qismini jamoa er egaligi tashkil qilgan.
Qulchilikning asosiy manbalari mulkiy tabaqalanish natijasida erkin
jamoachilarning qarzi uchun qul qilish va chetdan qul sotib olish bo’lgan. Er. avv.
XVI asrgacha Assiriya podsholari Alum-Ashshur, shahar-jamoa esa, Ashshur deb
atalgan. «Kichik va ulug’lar» xalq yig’ini o’z ahamiyatini yo’qota borgan,
hokimiyatning oliy organi «Shahar Uyi» boylardan tuzilgan oqsoqollar kengashi
edi. Kengash a’zolari ichidan bir xil muddatga alohida lavozimli shaxs, «limmu»
tayinlanib, u shahar xazinasini boshqargan, uning nomi bilan joriy yil boshlangan.
Oqsoqollar kengashi sud va ma’muriy ishlar bilan shug’ullanadigan mansabdor
shaxs «ukulluma»ni tayinlagan. Shahar-davlatning merosiy hokimi «Ishshiakkum»
lavozimi ham mavjud bo’lib, u diniy vazifalarni bajarib, ibodatxonalar qurilishiga
raxbarlik qilgan. U urush vaqtida harbiy boshliq bo’lgan. Er. avv.XX asrda xalqaro
vaziyat Assiriya uchun noqulay kelgan. Frot havzasida Mari davlati yuksalib,
Ashshurning g’arb savdosiga jiddiy to’siq bo’lgan. Xett davlati Assiriya savdosini
Kichik Osiyoda to’xtatib qo’ygan. Amoriy qabilalarini Ikki daryo oralig’iga
yurishlari ham vaziyatni bekaror qilib Assiriya savdosiga zarar etkazgan. Faqat er.
avv. 1781 yillar atrofida amoriylardan bo’lgan yo’lboshchi Shamshi –Adad
Ashshur shahrini o’zini Yuqori Mesopotamiyadagi davlatini markaziga
aylantirgan. Ashshur Ikki daryo oralig’ining shimolidagi shaharlarni bosib oladi,
Marini bo’ysundirib, Karxemish bilan ittifoq tuzadi. Suriya shaharlari ham bosib
olinadi. Ashshur g’arb savdosida vositachilikni o’z qo’liga oladi. Davlat
boshqaruvida podshoning mavqei kuchayadi. Shamshi-Adad davlat 31
17

boshqaruvini bevosita o’z qo’liga olib, mutlaq hukmdor sifatida davlat boshlig’i,
oliy harbiy boshliq va sudya vazifasini o’taydi. Boshqaruvni takomillashtirishga
zaruriyat tug’iladi. Mamlakat hududi, aholisi okruglarga bo’linib, ularni boshqarish
uchun noiblar yuboriladi. Er. avv. 1757-yilda Shamshi Adadning o’g’li Ishme-
Dagan davrida Ashshurni Hammurappi bosib oladi [13, 297-b] . Er. avv. 1740-
yillar atrofida kassitlarning Mesopotamiyaga hujumi davrida Shamshi-Adadning
avlodlari hokimiyatni yana o’z qo’llariga oldilar. Ammo bu sulola tez orada
hokimiyatni boshqalarga topshirishga majbur bo’ladi, lekin Shamshi-Adad
sulolasining boshqaruvi Ashshur tarixining eng yorqin davri deb tan olingan,
keyinchalik Assiriya podsholari ro’yxatida Shamshi-Adad va uning ajdodlari ham
kiritiladi. Er. avv. XVI asrda Bobil sulolasi qulagach, Ashshur qudratli qo’shni
davlat Mitannining tazyiqiga qarshi Misr bilan diplomatik aloqa o’rnatadi. bunga
qarshi er. avv. XV asr o’rtalarida Mitanni podshosi Shaushaattar Ashshurni bosib
olib, uni Mitanniga qaram qiladi. Mitanni Ashshurni g’arbga chiqadigan savdo
yo’lidan butunlay mahrum qiladi. Keyingi asr boshlarida Ashshur Bobilni
hukmronligini tan olish evaziga Mitanni zulmidan ozod bo’ladi va bir qancha vaqt
o’tgach Bobildan to’la mustaqil bo’ladi. O’rta Assiriya davri - er. avv. II ming
yillikning II yarmi bilan belgilanadi. Er. avv. 1353-1318-yillarda podsho
Ashshuriballit Assiriyani qudratli davlatga aylantiradi. Zaiflashib qolgan Mitanni
xettlar tazyiqiga qarshi Assiriyaga ittifoqchi sifatida chiqadi. Tez orada Assiriya
xettlarni yuqori Mesopotamiyadan haydab chiqarib, Frot daryosiga chiqadi.
Natijada Mitannining sharqiy viloyatlari, bu erdagi diniy markaz Nineviya bosib
olinadi. Mitanni, keyinchalik Bobil ham Assiriya ta’siri ostiga tushib qoldi.
Assiriya shahar-davlatdan qudratli davlatga aylanib, etti yuz yil davomida o’zining
yurishlari bilan qo’shni hududlarga dahshat tug’dirdi. Assiriya davlatini
shakllanishi er. avv. 1295-1264-yillarda hukmronlik qilgan podsho Adad-Nirari
davrida tugallanadi. U birinchi bo’lib rasmiy ravishda o’ziga podsho unvoni berib,
32 Old Osiyo buyuk davlatlari hukmdorlariga teng bo’lgan ―Buyuk podsho‖
mavqeiga da’vo qiladi. Er. avv. XIII asrda Xett davlati Assiriya savdogarlarini
18

Kichik Osiyodan siqib chiqardi, Misrni Suriyadan mahrum qiladi. Mitanni davlati
esa Assiriya uchun g’arbga chiqadigan yo’lni butunlay yopadi. Er. avv. XIII-XII
asr boshlarida Assiriya yuqori Mesopotamiyaning qo’shni hududlarini to’rt marta
o’ziga qo’shib oladi va to’rt marta yo’qotadi.
Osur podshosi Tukulti-Ninurta I (er. avv. 1233-1197-yillar) davrida Bobil va
Kavkaz ortiga g’olibona harbiy yurishlar uyushtiradi. Bu podsho Ashshur o’rniga
o’zi uchun yangi poytaxt Kar-Tukulti-Ninurta shahrini qurdiradi. Ammo uning
hukmronligining so’ngi yillarida xettlar va Bobil Assiriyani u bosib olgan
hududlarni katta qismidan mahrum qiladilar, bundan g’azablangan Ashshur
zodagonlari Tukulti-Ninurtani taxtdan tushurib o’ldirdilar. Er. avv. XII asrda
Assiriya tushkunlikni boshidan kechiradi, Bolqon qabilalaridan bo’lgan mushklar
Frot daryosi vodiysiga kelib xett davlatini halokatga uchratdilar, keyin elamliklarni
hujumini qaytardilar. Podsho Tiglatpalasalar I (er. avv. 1114-1076-yillar atrofida.)
davrida xalqaro vaziyat Assiriya foydasiga o’zgaradi. Bu davrda Xett podsholigi
halokatga uchrab, Misr siyosiy tarqoqlik tomon yo’l tutadi. Assiriya qulay
vaziyatdan foydalanib, shimoliy Suriya va shimoliy Finikiyani, Kichik Osiyoning
janubiy sharqiy qismini o’z ta’siri ostiga oladi. Suriyaning gullab-yashnashi er.avv.
XII-XI asrlarda Arabistondan oromiy qabilalarining bostirib kelishi natijasida
tugadi [58, 89-b.]. Er. avv. I ming yillikda Buyuk Assiriya harbiy davlati zamonasi
boshlanadi. Er. avv. I ming yillikda Old Osiyoda temirdan keng miqyosida
foydalana boshlanishi, Qadimgi Sharqda iqtisodiy o’sishga olib keladi. Quruqlik
va dengiz savdosi keng hajmda rivojlanadi, Xett va Mitanni kabi qudratli davlatlar
tarix sahnasidan tushib ketdilar. Bobil va Misr ichki va tashqi siyosatda
tushkunlikka yuz tutdilar, natijada Yaqin Sharqda Assiriya etakchi o’ringa chiqib
oldi. Assiriya er. avv. X-VII asrlarda o’zining iqtisodiy, harbiy qudratini qayta
tikladi, siyosiy 33 markazlashuv va barqarorlikka erishdi. Assiriya bu davrda faol
istilochilik urushlari olib bordi. Buning sababi Assiriya iqtisodiyoti uchun zarur
bo’lgan xom ashyo (metall, yog’och) taqchil bo’lganligi edi. Ikkinchidan,
rivojlanayotgan shaharlar hunarmandchigi va dehqonchiligi va quldorlik xo’jaligi
19

uchun ishchi kuchi - qullarga ehtiyoj tez o’sdi. Assiriyani istilochilik urushlarini
olib borishining yana bir sababi, mamlakat quruqlik va dengiz savdo yo’llari
tutashgan hududda joylashgani uchun etakchi o’rinni egallashga intilishi edi.
Er. avv. VIII asrga kelib, Assiriya davlati Shimoliy Mesopotamiyada o’z
hokimiyatini mustahkamlaydi. Assiriya Kichik Osiyo va asosan, O’rta Er
dengizining sharqiga o’z ta’sirini kuchaytirishga urindi. Bu hududlar
savdohunarmandchilik, dengiz savdosi keng yo’lga qo’yilgan, tabiiy boyliklarga
boy edi. Sharqiy O’rta Er dengizi qirg’oqlaridan muhim xalqaro savdo yo’llari
o’tgan bo’lib, bu erda boy savdo – hunarmandchilik markazlari Tir, Sidon, Arvad,
Bibl, Damashq va Karxemish kabi shaharlar mavjud edi. Er. avv. XI asrning I
choragida Suriya cho’llariga, janubiy Suriyadan Mesopotamiya va qo’shni
mamlakatlarga ko’chmanchi oromiylar bostirib keldilar; er. avv. 1000-yillar
atrofida ular Frot daryosidan o’tib Assiriyani bir necha janglarda mag’lubiyatga
uchratdilar. Faqat oromiylarni istilosini podsho Adadnerari II (er. avv. 911-891-
yillar), to’xtata oldi. Uning vorislari davrida ham Assiriya siyosiy-harbiy jihatdan
Old Osiyoda o’z mavqeini tiklashga harakat qiladi. Er. avv. IX asrda Assiriya
oromiy qabilalarini Shimoliy Suriyada tor-mor qildi. Finikiya va Suriya shahar
hokimlarini bo’ysundirgan Urartu va Bobil davlatlariga qarshi g’olibona yurishlar
uyushtiriladi. Assiriya qo’shinlari Fors qo’ltig’igacha etib bordilar. Er. avv. 856-
853 yillarda Assiriya Suriya shaharlarining birlashgan qo’shinlariga zarba berdi.
(er. avv. 853 yilgi Oront daryosi yonidagi jang). Er. avv. 840 yildagina Frot
daryosining ortida 16 yurishdan so’ng, Damashq podsholigi bo’ysundiriladi.
G’olibona yurishlar boy o’ljalarni qo’lga kiritish imkoniyatini tug’dirdi.
Assiriya hukmdorlari Ashshur va Kalxu shaharlarida ulug’vor saroy va
ibodatxonalar bunyod qildilar. Er. avv. IX asr Assiriyaning iqtisodiy va harbiy-
siyosiy jihatdan vaqtinchalik yuksalish davri bo’ldi. Shundan so’ng Assiriya uzoq
vaqt olib borilgan urushlar natijasida zaiflashib qoldi. Er. avv. VIII asrda Assiriya
iqtisodiy tushkunlikka yuz tutadi. Ichki ziddiyatlar, qo’zg’olon va isyonlar
boshlanadi. Ammo Assiriyani yangidan yuksalishi er. avv. 745-727-yillarda
20

hokimiyatni bosib olgan harbiy boshliq, podsho Tiglatpalasar III davrida
boshlanadi. G’ayratli sarkarda, mohir tashkilotchi Tiglatpalasar III podsho
hokimiyatini mutsahkamlash uchun qator islohotlar o’tkazadi. Jumladan
viloyatlarni kichik-kichik noibliklarga bo’lib yuboradi, noiblar ustidan markaziy
hokimiyatning nazorati o’rnatilib, noiblarning vazifalari cheklanadi. Tiglatpalasar
III xazinadan maosh oladigan ko’p sonli muntazam qo’shin tuzadi va ko’ngillilarni
harbiy xizmatga chaqirishdan voz kechadi. Harbiy xizmatga aholining o’rta va past
tabaqalari jalb qilinadi.
Assiriya qo’shini davlat bosqinchilik siyosatining asosiy quroli bo’lgan.
Qo’shin qurollariga qarab bir necha qismlarga bo’lingan. Piyoda qo’shinlar son
jihatdan eng ko’p sonli bo’lib, u engil va og’ir qurolli qismlarga bo’lingan. Er. avv.
IX asrdan boshlab otliq qismlar paydo bo’ladi. Ular og’ir va engil qurollantirilgan
qismlardan tuzilgan edi. Qo’shinning zarbdor qismi jang aravalari bo’lgan. Jang
aravalari qo’shinning imtiyozli qismi edi, vaqt o’tishi bilan ularning o’rnini otliq
qismlar egallaydi. Shahar va qal’alarni qamal qilishga Assiriyaliklar turli qamal
qurollaridan foydalanganlar. Assiriya davlatining uchinchi gullab-yashnashi er.
avv. VIII asrning 40- yillaridan VII- asrning 40 yillari oxirigacha bo’lgan davrga
to’g’ri keladi. Bu davr Assiriya va Old Osiyo tarixida alohida o’rin tutadi. Qaysiki
Assiriyaning faol ekspansiyasi unga qo’shni bo’lgan hududlar, davlatlar ijtimoiy-
siyosiy taraqqiyotida hal qiluvchi ta’sir o’tkazadi. Assiriyaning harbiy kuchga
asoslangan davlat hokimiyatining tashqi siyosati faqat qo’shni mamlakatlarga
nisbatan harbiy 35 tazyiq o’tkazish orqali o’z ta’siri ostida tutib turishga
yo’naltirilgan edi. Bunday siyosat Old Osiyoning o’sha davrdagi va keyingi
asrlardagi siyosiy taraqqiyotiga kuchli ta’sir o’tkazadi. Yaxshi qurollangan ko’p
sonli qo’shin bilan Assiriya podsholari Tiglatpalasar III (er. avv. 745–727-yil ),
Sargon II (er. avv. 722-705 yil), Sinnaxxerib (er. avv. 705-680 yil), g’olibona
yurishlar olib boradilar. Er. avv. 743- 740 yillarda Suriya Shimoliy Suriya va
Kichik Osiyo hokimlarini birlashgan kuchlari ittifoqi tor-mor qilinadi. Urartu
davlatiga qarshi g’olibona yurishlar olib boriladi va mamlakat talon-taroj qilinadi.
21

Sharqda Assiriya Midiyani bir qismiga ega bo’ladi va bu erda bir necha
provintsiyalar tashkil qilinadi. Er. avv. 729-yilda Bobil bosib olinib Assiriya
podshosi bu erda toj kiyadi. Sargon II (er. avv. 722- 705-y.) davrida er. avv. 722-
yilda Isroil podsholigi bosib olinadi. Hokimiyatni noqonuniy ravishda bosib olgan
Sargon II podshoning yangi qarorgohi DurSharrukin (―Sargon qal’asi )ni quradi,‖
uning avlodlari Sargoniylar Assiriyani uning halokatigacha boshqarganlar [6, 78-
b.]. Badjaxl podsho-askar Sinaxxerib (er. avv. 705-681-yillar) poytaxtni
Nineviyaga ko’chiradi, u kichik Osiyoning janubiy-sharqini qo’ldan chiqaradi,
Yahudiyani qarshiligini botsira olmadi, uni qo’llagan Misrni enga olmaydi. Uning
vorisi Asarxaddon (er. avv. 680-669-yillar) vayron qilingan Bobilni qayta tiklaydi.
Bobilni Assiriya bilan uniyadagi alohida podsholik deb e’tirof etadi. Asarxaddon
shimoliy-g’arbda er. avv. 679-yilda paydo bo’lgan dushmanni bartaraf qilib,
Eronning shimoliy-g’arbida yashagan skiflar bilan er. avv. 672-yilda ittifoq tuzadi.
U er. avv. 671-yilda Misrni bosib olib, shimoliy arab qabilalarini bo’ysundiradi.
Bu davrda Assiriya davlati chegaralari Nil daryosining birinchi ostonalaridan
Kavkaz ortigacha, Eron past tog’idan Kichik Osiyogacha, O’rta Er dengizidan Fors
qo’ltig’igacha cho’ziladi. Bu bepoyon davlatni Assiriya boshqarish juda katta
qiyinchiliklarni tug’diradi. So’nggi podsholar Assiriyani o’zida isyonlar, bosib
olingan hududlardagi to’xtovsiz qo’zg’olonlarni botsirish uchun juda katta kuch
sarflashga majbur bo’ldilar. Er. avv. VII–asr o’rtalarida 36 Assiriya siyosiy
tushkunlikka uchradi. Bobil, Elam, xaldey, oromiy hokimliklari, Suriya va Finikiya
shaharlarida Assiriya hukmromligiga qarshi bosh ko’taradilar. Natijada Assiriya
halokat yoqasiga kelib qoldi. Bobil va Midiya birgalikda Assiriyaga qarshi ittifoq
tuzib er. avv. 614-yilda Ashshurni, er. avv. 612-yilda Nineviyani vayron qildilar.
Er. avv. 590-yilda Xarran yonidagi jangda Assiriyaning harbiy qudrati to’liq
sindirildi. Natijada butun Old Osiyoni tarixda ilk bor yagona davlat tarkibida
birlashtirgan va bir necha yuz yil hukmronlik qilgan, qadimiy Sharqning eng katta
davlati tarix sahnasidan tushib ketdi.
22

2 - B O B . AKKAD, SHUMER VA AMORIYLAR DAVRIDA
MESOPOTAMIYADAGI IJTIMOIY-IQTISODIY VA SIYOSIY AHVOL
2.1. Akkad, Shumer podshohliklari davrida qadimgi Mesopotamiya
Er. avv. III ming yillik boshlaridan shumerlar jezni o’zlashtira boshladilar.
Shu davrdan arxeologlar ilk sulola davrini (er. avv. 3000-2300-yillar atrofi)
belgilaydilar. Shumer an’anasi esa mamlakat tarixini qaysidir ―to’fon gacha va‖
―to’fondan keyingi davrga bo’ladi. Haqiqatdan ham er. avv. 2900-yillar atrofida
‖
Quyi Mesopotamiyani qazishmalariga ko’ra ―to’fon bo’lgan. Shumer tarixi u
‖
yoki bu markazning siyosiy etakchiligiga qarab er. avv. III ming yillikning birinchi
yarmida ilk sulola davrini tashkil qilgan uch bosqichga bo’lish qabul qilingan. Bu
23

davrda Kish shahri yuksalib I Kish sulolasi hukmronlik qiladi. Uning hokimlari
orasida shumer afsonalari qahramonlaridan biri Etana ko’zga tashlanadi. Kishning
qudrati juda uzoq vaqt xotirada qolib keyinchalik ko’p hokimlar «Kish lugali»
unvonga ega bo’lishga harakat qilganlar, bu unvonning egasi lugal-―etakchi‖
bo’lgan. Kishning hokimlaridan biri Etana (er. avv. XXVIII asr) to’g’risida epik
rivoyat shakllanib, rivoyatda u ilohiy burgutda o’zi uchun ―tug’ilish maysasi ga
‖
ega bo’lish va voris merosxo’r olish uchun osmonga xudolar oldiga ko’tariladi deb
hikoya qilinadi. Kishning zaiflashuvi Urukning yuksalishi bilan boshlangan. Er.
avv. 2600- yillar atrofida Kish shahrining podshosi Aggi, Uruk shahrining
podshosi Gilgamesh (mashhur dotson qahramoni) tomonidan taxtdan tushiriladi.
Gilgamesh butun Shumerni birlashtiradi. Rivoyatlarga ko’ra u xudoning o’g’li
bo’lib, o’limidan keyin xudo deb ulug’langan. Ilk sulola davrining uchinchi
bosqichida er. avv. 2550-yillar atrofida Urukni etakchiligi o’rniga o’zining shaxta
sag’analari bilan ma’lum bo’lgan Ur sulolasi keladi. Ur shahri janubiy
Mesopotamiyada etakchilik qila boshlaydi. Ur shahrida podsho hokimiyati
kuchayadi, hukmdorlar uchun hashamatli sag’analar qurila boshlaydi. Vaqt o’tishi
bilan ziddiyatlar kuchayib, Ur zaiflashib qo’shni Lagash shahri kuchayib ketadi.
Lagash deyarli barcha Shumer shaharlarini bo’ysundiradi, Elam ustidan g’alaba
qiladi. Er. avv. XXIV asrda Lagashda ensi hokimiyati kuchayadi va u Lagash bosh
xudosi Ningirsunning bosh kohini bo’ladi. Uning hokimiyati urug’chilik
munosabatlarini emirilishi, savdo-hunarmandchilikni rivojlanishi natijasida shahar
aholisini turli tabaqalari tomonidan qo’llabquvvatlanadi. Ibodatxona xo’jaliklariga
ham soliq solinadi, hunarmand, jamoachilardan turli majburiyatlarni o’tash talab
qilinadi. Daromad solig’i ko’payadi. Lagashda ijtimoiy ziddiyat kuchayadi. Yangi
«ensi» Urukagina ijtimoiy ziddiyatlarni bo’shashtirish uchun islohot o’tkazadi.
Oliy kohinlar soliqlardan ozod qilinadi, ibodatxonalarning qaram kishilarga natural
mahsulot to’lovi miqdori oshirilib, ularning huquqlari kafolatlanadi. Aholidan
olinadigan soliq-to’lovlar bir qadar kamaytiriladi [14, 157-b] .
24

Urukagina «Lugal» unvonini qabul qiladi. Ammo ichki ziddiyatlar Lagashni
zaiflashtiradi. Lagashning ichki qiyinchiliklaridan foydalangan Umma shahri
podshosi Lugalzagissi er. avv. XXIV asr oxirida Lagashni bosib olib, butun
Shumerda chorak asr etakchilik mavqeiga ega bo’ladi. Umma shahardavlati hududi
O’rta Er dengizidan Fors qo’ltig’igacha (shumercha ―Yuqori dengizdan to quyi
dengizgacha ) cho’zilib ketgan. Kishning fitna qurboni bo’lgan podshosi‖
Lugalzagissining kichik saroy amaldori, kelib chiqishi oddiy odamlardan bo’lgan
akkadlik (rivoyatlarga ko’ra tashlandiq bo’lgan va keyinchalik Kish saroyida
tarbiyalangan) Kishning bir qism aholisi bilan ko’rimsiz Akkad shaharchasiga
yashirinadi. O’zini Sharrum-ken (―haqiqiy podsho zamonaviy aytilishi Sargon)
‖
Sargon, (er. avv 2316-2361-yillar) deb e’lon qiladi. Sargon ommaviy engil
qurollangan qo’shin tuzdi. Shumer shimolidagi Akkad davlatiga asos soldi. U
kuchli qo’shin bilan 34 jangdan keyin butun Shumerni istilo qildi. Sargon o’zining
55- yillik podsholigi davrida (er. avv. 2316-2261 yillar) butun Mesopotamiyani
Akkad davlati qo’l ostiga birlashtiradi. 39 Bundan tashqari u Kichik Osiyo, Kipr,
Suriya, Elam va hatto uzoq Janubiy Erongacha harbiy yurishlar qiladi. Sargon
davlati hududiga ahmoniylarga bo’lgan bir yarim yil davomida hech kim teng kela
olmadi.
Sargon davlati oldingi Mesopotamiya davlatlaridan farq qilgan holda
markazlashgan davlat edi. Sargon va uning vorislari davrida mamlakatda
iqtisodiyot, pul-tovar munosabatlari, sun’iy sug’orishga asoslangan dehqonchilik
yuksaladi. Podshoning mustabid hokimiyati urug’ zodagonlarining, oqsoqollar
kengashining kuchli qarshiligiga uchraydi. Podsho ularning qarshiligini sindirish,
o’z hokimiyatini mustahkamlash uchun xizmatdagi zodagonlar, amaldorlar qisman
kohinlarga tayanib ish ko’radi. Ba’zi shaharlarning merosiy «Ji»lari (hokimilari)
o’rniga podsho o’z kishilarni tayinlaydi. Sargon muntazam qo’shinni tashkil qilib,
harbiylarga xizmat uchun er ajratib beradi. Natijada podsho («Sharrum») ning
qudratli hokimiyati vujudga keladi.
25

Sargon va uning merosxo’rlari Rimush, Naramsuen (er. avv. 2236-2200-
yillar) podshoning mustabid hokimiyatini mustahkamlash uchun isyonchi
shaharlar, «ensi»lar, urug’ zodagonlariga qarshi muntazam kurash olib borishga
majbur bo’lganlar. Podsho hokimiyatini mustahkamlash uchun merosiy
«ensi»larni, o’z o’g’illari bilan almashtirganlar, merosiy hokimlar oddiy
amaldorlar darajasiga tushirilgan. Podsho ichki siyosatda kohinlarga suyanadi.
Kohinlarga ko’plab imtiyozlar berilgan. Podsho va uning o’g’illari ibodatxona
kohinlari lavozimini bajarganlar. Kohinlar Naramsuenni «akkad xudosi» deb tan
oladilar. Naramsuen faol tashqi siyosat olib boradi. Subartu, Elam, Fors
qo’ltig’igacha, Zagros tog’larida lulubeylarga nisbatan g’olibona yurishlari va
tashqi siyosatdagi yutuqlari uchun «dunyoning to’rt iqlimi podshosi» unvoniga ega
bo’ladi.
Akkad podsholigining qudratiga Mesopotamiyaga Zagros tog’laridan bostirib
kirgan tog’li qabilalardan bo’lgan qutiylar chek qo’yganlar. Boshida Naramsuen
ularni og’ir janglarda engib haydab chiqardi va o’zi urushda halok 40 bo’ldi, ammo
ular yana bostirib kirdilar. Mamlakat qutiylar tomonidan talon-taroj qilindi,
Shumerning mahalliy hokimlari ularga xiroj to’ladilar. Lagash hokimlari qutiylar
yordamiga tayanib boshqa shaharlar ustidan ma’lum darajada hukmronlik qildilar.
Janubiy Mesopotamiyada Lagashning zo’ravonligi boshqa shahardavlatlarning
qahr-g’azabiga uchradi va qutiylardan ozod bo’lish vaqtida qo’shni shahar-
davlatlar tomonidan Lagash shahri shafqatsiz buzib tashlanadi. Qutiylar davridagi
Lagash hokimlaridan biri Gudea (er. avv. 2137-2117-yillar) o’zining yozuvlari va
haykallari bilan ma’lum. Uning davrida Ningirsu xudosi ibodatxonasi atrofida
yagona ibodatxona xo’jaligi tashkil etilgan edi. Gudea bu xudo uchun olinadigan
maxsus soliq joriy qiladi va qurilish majburiyatini kiritadi. Gudea Hind daryosi
havzasi viloyatlari bilan savdo qiladi va Elam bilan urush olib boradi. Qutiylar
Mesopotamiyada yuz yilga yaqin hukmronlik qilganlar. Er. avv. 2109-yil qutiylar
Ur podshosi Utuxengal tomonidan tor-mor qilinadi va III Ur sulolasi hukmronligi
boshlanadi. Utuxengalning safdoshi Ur-Nammu (er. avv. 2106-2094-yillar) va
26

uning o’g’li Shulgi (er. avv. 2093-2046-yillar) o’z davlatlarini misli ko’rilmagan
darajada mustahkamladilar va ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlarni amalga oshirdilar.
Buzilgan sun’iy sug’orish tizimi to’liq qayta tiklanib, yangi-yangi kanal, to’g’onlar
ko’riladi. Katta hajmdagi chorvachilik, dehqonchilik xo’jaliklari tashkil qilinadi,
hunarmandchilik bilan shug’ullanadigan podsho ustaxonalari ishi yo’lga qo’yiladi,
tashqi savdo kengaytiriladi. O’lchov birliklari tartibga solinadi. Ibodatxona
zikkuratlari, podsho sag’analari quriladi. III sulola davrida asosiy er zahirasi
podsho qo’lida to’plandi. Jamoa erlari xususiy qo’llarda o’ta boshlaydi. Podsho
jamoachilarni xonavayron bo’lishi jarayonini sekinlashtirish uchun jamoa erlari
oldi-sottisini ta’qiqlaydi. Ammo ersizlanish kuchayib ketadi. Kambag’allarning o’z
bolalarini qul qilib sotishi, qarz uchun vaqtincha qul bo’lish odatdagi hol bo’lib
qoladi. Qullar ko’payib ketadi, qul 9-10 sikl turgan. Shumerakkad podsholigining
davlat boshqaruvi III sulola davrida qadimgi sharq podsho hokimiyatining
tugallangan shakli edi. Podsholar cheklanmagan hokimiyatga ega bo’lib «Ur
podshosi, Shumer podshosi va Akkad podshosi» unvonlariga ba’zida «dunyoning
to’rt iqlimi podshosi» unvonlariga ega bo’lganlar.
2.2. Amoriylar hukmronligi davrida Mesopotamiya
Eramizdan avvalgi III ming yillik o’rtalarida Frot va Dajla (Tigr va Evfrat)
bo’ylaridagi davlatlarning hosildor erlariga Suriya tomonidan qadimiy yozuvda
g’arbdan "Martu" qabilalari kelib o’rnasha boshladilar [15, 328-b] . Miloddan
avvalgi III ming yillik oxirlarida Ikki daryo oralig’idagi yirik shahar Kadingir
bo’lib, uni boshqarish semidlar tomonidan boshqarila boshlandi.
Mesopotamiyadagi Shumer va Akkad shahar-davlatlari o’rtasidagi o’zaro nizolar
kuchayishi sababli, g’arbdan ajralib, sharqdan esa elamitlar bostirib kira
boshlaydilar. Ko’pgina shahar-davlatlar amoriylar tomonidan boshqarila
boshlanadi. Amoriylar bostirib kelgan Larsa, Ur, Isin, Mari, Nippur kabi davlatlar
semidlar noiblari tomonidan boshqarila boshlandi. Ashshur shahridan topilgan
qadimiy shumer yozuvlarida Bobil shahri g’arb va sharq o’rtasida joylashgan yirik
markaz davlat bo’lib, hunarmandchilik va yirik madaniyat markazi hisoblangan.
27

Bobil orqali yirik savdo yo’li o’tgan. Miloddan avvalgi II ming yillik boshlarida
Bobil va Mesopotamiyani boshqa shahar-davlatlari amoriylar sulolasi tomonidan
boshqarila boshlandi. Qadimda , er.av. 1894-1595 yillarda Bobil podsholigi deb
nom oladi. Tarixiy manbalar ko’rsatadiki, mil.av. 1792-1750 yillarda amoriylardan
bo’lgan Xammurapi Bobilda podsholik qilgan. Xammurapi Ikki daryo oralig’idagi
shahar davlatlarini o’zaro urushlariga barham bergan va o’z davlati ostida
birlashtirgan. Xammurapi Sharqiy Elam podshosi Rim-sin bilan kurash olib boradi
va Elamni, keyinchalik Shumerni ham bosib oladi. Xammurapi Mari podshosi
amoriylarga mansub Zimrilim bilan bir qatorda Shimoliy Mesopotamiyani o’ziga
bo’ysundirgan. Mil.av. 1759 yilda Xammurapiga qarshi mariliklar qo’zg’olon
ko’targanligi sababli, Zimrilim qo’shinlarini engib, Marini ham bosib oladi. Shu
tariqa Ikki daryo oralig’ida yirik Bobil podsholigi yuzaga kelgan. Xammurapi turli
elat va qabilaviy bo’limlarga ega bo’lgan hukumatni boshqarishda oldinga
qonunlar "Urnoma", "Lishit Ishtar", "Bilalam", "Eshnun" qonunlarini o’rgangshan
holda yangi qonun to’plami joriy etishga kirishdi. Xammurapi qonunlari negizida
"adolat" bilan boshqarish degan iborani asos qilib olingan [16, 139-b] . Xammurapi
qonunlari xalqqa ma’qul kelgan va u ulug’langan. Xammurapi markazlashgan
davlatini boshqarish rejasini tuzar ekan, o’tmish qonunlaridagi ayrim boblarni
e’tiborga olgan. Uruk shahridan topilgan qadimgi shumer yozuvlarida saroy
qullarini bolalari uy qullariga aylantirilgan. Shumer qonunlarini 21 bobida
ko’rsatilganki, "ota o’z bolasini sotishi mumkin" deb. Mil.av. XX asr boshlarida
Eshnun qonunlarida aholini uch asosiy guruhga botlar, huquqiga ega bo’lgan
kishilar, kambag’allar va qullardir. 40-moddasida ko’rsatishicha, qul ayol yoki qul
ho’kiz bilan boshmabosh almashtirish mumkin deb yozilgan . Bundan ko’rinadiki,
qul - mol bilan taqqoslangan. Yuqoridagi qonunlarda kambag’al va ishsiz kishilar
ham agar qarzdor bo’lsa, qulga aylantirilishi haqida so’z bergan. Bu qonunlardagi
moddalarga asosan bosh zodagonlar huquqi himoyalangan.
Bobil podshosi Xammurapi ungacha bo’lgan Ikki daryo oralig’i podshohlari
kabi, o’zining hukmronlik davrini an’anaviy tadbir - "adolat" o’rnatishdan
28

boshladi. U "Adolat" deganda qarzlarni yo’q qilish va imkoniyati yo’qlarni
kechirishni nazarda tutgan. "Adolat"ni e’lon qilish odati Bobil podshohligida
podsho shahar devori ustida "oltin mash’al" yonar, uni ko’rgan atrofdagi shahar va
qishloqlar bu xabarni qo’shinlariga etkazardi. Xuddi shu usulda mash’al yoqib, bu
daqiqadan boshlab mamlakatdagi qarzdorlar o’z qarzlaridan ozod qilinganlar.
Keyinchalik poytaxtdan o’lim jazosi tahdidi bilan (agarda kim uni boshqacha ta’rif
qilsa yoki unga qarshi chiqsa) farmon kelardi [17, 258-b] .
O’z hukmronligining birinchi 5 yilini Xammurapi ibodatxonalar qurilishi va
taxminga raqiblarga qarshi urush tayyorgarligiga bag’ishladi. Oltinchi yili (milav.
1787 y.) Xammurapi Larsaga yurish qilishga jazm etdi. U Issin va Urukni oldi;
Rim-sin poytaxtidan Bobil qo’shini bir chaqirimda turgan edi. Biroq yosh Bobil
podshohining an’anasiga vaqti vaqti etmagan edi. Yanagi yil Larsa bilan urush
davom etdi (Xammurapining 8-yil sanash formulasida keltirilgan "Yamutbali"
mamlakati shundan dalolat beradiki, Larsa podshohligi Kudurmabuga sulolasining
dushmanlari Yamutbali qabilasi mamlakati deb atashgan). Ammo urush xarakatlari
endi Larsa ko’ra Bobilga yaqinlashgan edi. "Lavlagi kanali" bo’ylariga
(Mumundar - u Xammurapi bobosi Apil-Sinning buyrug’iga binoan qazilgan
bo’lib, Larsa hududidan tashqarida bo’lgan). Shu tariqa uzoq yillar davomida
Xammurapi va Rim-sin o’rtasida tinchlik o’rnatiladi. Endi Xammurapi boshqa
yo’nalishlarda urush olib boradi. Mil.av. 1783 yilda Malguum shahrini talon-taroj
qilib, Diana irmog’i oldida miloddan 1782 yilda Bobil hududini shimol tomonga
kengaytiradi. Rapikum esa mamlakatning pastki oqimini qo’shib oladi. Keyin esa
Xammurapi bosqinchilik urushlariga uzoq tayyorgarlik ko’radi. Raqiblarning
kuchini hisobga olib, o’zida ham mustahkam istehkomlar bunyod etadi. Ulardan
eng muhimi "tog’ mamlakati ro’parasidagi bosh devor"dir (tahmin qilinishicha,
tepa cho’l cho’pon qabilalariga qarshi Bobilni ichkarisini ta’minlaydi). Shulardan
tashqari bu davr uyushmalar, ittifoqlar tashkil etish, diplomatik elchixonalarning
faoliyatini jonlantirish davri bo’lgan. Bu haqda bu davrga qarashli Marida topilgan
podsho arxividagi hujjatlar dalolat beradi. Zimra-limaMari podsholigining
29

amaldorlarining yozishicha, o’z-o’zidan kuchli bo’ladigan podsho yo’qdir,
Bobillik
Xammurapi orqasidan 10-15 ta podsholar bor, Rim-sin orqasida ham shuncha.
Eshkunlik Ibal-pi-El orqasida ham shuncha. Qatna (suriyadagi) podshosi Amut-pi-
El orqasida 20 podsho bor. Bunga, albatta, ishonib bo’lmaydi, chunki hech bir
davlat arbobining ittifoqchilari qatorida shu miqdorda podlsholar bo’lishi mumkin
emas edi. Lekin shuni aytish kerakki, bu zamonda 44 cho’pon qabilalarining
boshliqlarini ham "podsho" deb kelishgan. Shuni hisobga olsak, xat muallifi
keltirgan vaziyat haqiqatga yaqin bo’lib chiqadi [49, 53-b.]. Ma’lumki, Xammurapi
Eshnuna tomonidan taklif etilgan ittifoq tuzishdan bosh tortdi va mil.av. 1783 yilda
uning azaliy dushmani - Shomim -Adad 1 bilan shaxsan o’zi uchrashib, ittifoq
tuzdi. Bu Amoreya sardori edi, u mil.av. X1X asr oxirlarida Dajla bo’yidagi
Ashpurda joylashib olgan edi, bundan tashqari u o’rta Frotdagi Mari va Suriyadagi
Katnani o’z ichiga oladigan buyuk va katta podshohlikka hukmronlik qilgan. U
bilan ittifoq tuzish uchun Xammurapi ShaimiAdaddan o’ziga Xit va Rapikum
(o’rta Frotdagi) shahar-davlat bo’lib Eshkuna ittifoqchisi edi. Mesopotmamiya
yo’llarida har xil podsholar xabarchilari yura boshladi. Siyosiy majlisga
Xammurapi o’ylab chiqqan katta ish tayyorlanar edi. Mil.av. 1768 yilga kelib
Xammurapi muhim ma’muriy islohot o’tkazib, bu islohot podsho hokimiyati va
xo’jaligini yanada mustahkamladi. Mil.av. 1764 yilda tajribaga ega bo’lgan
Xammurapi o’zining yirik yurishlarini boshlab yuboradi va bu yurishlar zafarli
bo’ladi. Bu yili u Eshkuna, Mamnun va Elamning birlashtirgan qo’shinini tog’lik
qabilalar yuborgan qo’shinlar bilan tor-mor etdi. Xammurapining Elam ustidan
qozongan g’alabasi haqidagi tasdiqlar maqtanish emas edi, uning yozishmalaridan
u hayoti oxirida bu mamlakatda chinakam hukmronlik qilganini aytish mumkin.
Bu dushmanlar ustidan qozonilgan g’alaba, uningcha, Xammurapi "Shumer va
Akkad podshohligining butun quyi Mesopotamiya birlashmasi deb e’lon qildi va
o’z davlatini III-chi Ura sulolasi asos etgan davlat bilan birlashtirdi [17, 217-b] .
30

Bu esa Rim-sin hokimiyatining noqonuniy ekanligini tan olishga teng edi.
Tog’lar va Dajla tomonidan o’ziga flangni ta’minlab, Xammurapi Rim-sin 1 ga
qarshi yurish qildi va Nippurni egalladi. Yanagi yozda esa Larsa devorlari tagiga
etib keldi. Mil.av. 1763 yili Enula (avgust-sentyabr) oyi oxiridan Larsa shahri
podsho xo’jiligidagi sarf-harajatlar haqida Ermitajda hujjat saqlanilmoqda. Undan
shu narsa ma’lum bo’ladiki, shu yili 1 yarim yillikda urush tufayli podsho 45
xodimlariga haq to’lash Larsada 1,5 marta ko’paygan, saroy zahiralaridan (1 oyda)
o’tgan yiliga nisbatan ko’proq olingan edi. Aynan 26 ming- 300 askar oylik haqi.
Bundan ko’rinib turibdiki, Larsa podshohi saroy xodimlari soni uncha katta emas
edi, saroy zahiralaridagi qurshov vaqtida juda katta bo’lmagan otryadni
ta’minlaganlar.
Rim-sinning taqdiri ham nima bo’lganligi ayon emas. Xammurapiga
Rimsindan "nomoreylar otasi" unvoni qoldi. Bundan oldin u o’zini podshohligini
Shumer va Akkad podshohligi deb e’lon qilgan edi. Larsani bo’ysundirish bilan u
tinchlanib qolmadi. Mil.avv. 1762 yili u Eshnuna va uning ittifoqchilari bilan teng
kelib, Dajla bo’yidagi Mankisum shahrini egalladi va bu daryo bo’ylarida Dixla va
Aden oralig’ida mustahkam o’rnashib oldi. Mil.av. 1761 yili u birin-ketin
Malshum bilan birgalikda Dajla orqasidagi bir necha Xurritga qarashli qishloqlarni
egalladi va Shamshi Adad 1 hukmronligidan ozod bo’lgan (mil.avv. 1782 y) Mari
podshohligini o’ziga bo’ysundirdi. Shu bilan o’zining ittifoqchisi bo’lgan Mari
podshosi Zimrilimni ham o’ziga bo’ysundirdi. Ikki yildan so’ng Xammurapi
Malshum va Mari shaharlari devorlarini qulatishga buyruq berdi, Zimri-Limni ham
jazoladi. Devorlvarni qulatish shaharlar uchun ularni o’zlarini yo’q qilish bilan
teng edi. Xammurapi keyinchalik "Malshum odamlarini nochorlik vaqtida
qutqardim va yashirdim hamda ularni yashash joylarini boy-badavlat qildim"
degan bo’lsa ham, Malshum boshqa tiklanmadi, Mari esa o’z ahamiyatini yo’qotdi.
Mil.avv. 1757 yili u Ashshur va Nineviyani zabt etdi. Bu haqda uning "Sanash
formulalari" indamaydi, lekin uni qonunlar majmuasi dalolat beradi. Xammurapi
"sutiylar"ga, subartu va Zagros tog’liklariga qarshi jang qiladi. Mil.avv. 1756 yili u
31

ularni tor-mor etadi va Eshnunani bo’ysundiradi. Xammurapi mil.avv. 1750 yilida
vafot etadi. Shunday qilib, Xammurapining ko’p yillik harbiy va davlat faoliyati
natijasida alohida quyi, markaziy va yuqori Mesopotamiyaning bir qismini o’z
ichiga olgan alohida davlat tashkil topdi. Bu birlashma o’zining butunligida faqat
46 bir avlod ichida bo’lsa ham, u odamlar xotirasida uzoq saqlanib qoldi. Bobil to
madaniyati yashnagan davrining oxirigacha mamlakatning an’anaviy markazi
bo’lib qoldi va mamlakatning o’zi yana ikki ming yil mobaynida Bobiliston deb
atalgan. Ikki daryo oralig’ini davlatga birlashtirganida (Bobiliston) Xammurapi
bo’sh joydan boshlamagan edi [18, 132-b] .
Birlashtiruvning asosida Kudurmabug va Rim-sin 1 faoliyatlari tufayli zamin
yaratildi, shuning uchun ham "Eski Bobil davri" tushunchasiga Larsa
podshohligining gullab-yashnashi davrini ham kiritish mumkin. Ayniqsa, qadimgi
Mesopotamiya tarixida Xammurapi qonunlarining o’rni alohida ahamiyat kasb
etadi. Xammurapi qonunlari to’plami mamlakatni ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish
muammolarini echishga qaratilgan bo’lib, yirik toshga o’yib yozilgan. Qonunlar
to’plami Urnoma, Ishtar, Eshnuna qonunlari asosida to’ldirilgan va o’zgartirilgan
holda yangi moddalar bilan boyitilgan. Qonunlar moddalari: jinoiy huquq, sud
ishlari, huquqbuzarlik (o’g’irlik, talonchilik, bosqinchilik), harbiylar huquqi
masalalariga qaratilgan. Ayrim boblarda esa savdo, garov huquqi, oilaviy huquq,
mehnat huquqi muammolarini echimi berilgan. Qonun xulosasida Xammurapi
podshoh yoki hukmdorning xalq oldidagi vazifasi, mavqei, xalqqa ko’rsatadigan
yordami, boshqaruvda odilona hukm va adolat muammolari aks ettirilgan.
Qonunda bosh masala: iqtisodiyijtimoiy munosabatlar masalasi bo’lib, a)
o’rmonlarni asrash, yog’och beruvchi daraxtlarni ko’paytirish, o’rmon yoki
daraxtga zarar etkazgan odam o’lim jazosini olgan; b) xo’jalikda chorvachilik
masalasi: xususiy chorvachilikka e’tibor berilgan, mol o’g’irlansa, besabab
o’ldirilsa va xo’jayinning aybi bilan mol kasal bo’lsa, qonun asosida aybdorlarga
og’ir jazo qo’llanilgan; v) sug’orma dehqonchilik, suvni asrab ishlatish, kanallar va
suv saqlovchi havzalarni ko’paytirish kabi muammolarga qaratilgan.
32

Umuman, Xammurapi qonunlarida asosiy e’tibor adolat muammosiga
qaratilgan bo’lib, adolat va insonlar huquqi himoyasi yuqori o’rin egallagan.
Qonunni har bir moddasida adolat asosi o’z aksini topadi. Xammurapi qonunlari
asosida boshqaruv so’nggi Salon, Pisistrat qonunlarida ham o’z aksini topgan.
O’rta asr Sharq xalqlari tarixida bu kabi adolatli boshqaruv tizimini Amir Temur
davrida ko’ramiz. Temur tuzuklarida hokimiyatning kuchini qonunlarga qat’iy
rioya qilinishida deb ko’rsatiladi. Bu haqda tuzuklarda "Hukumat qonunga
tayanmaydigan hokimiyat, o’z mavqeini va kuchini uzoq vaqt saqlab qololmaydi"
deyiladi. Tuzuklarda davlat boshqaruvini izchil tizimi berilishi bilan, "adolat" bilan
ish ko’rishga e’tibor kuchaytirilgan. Qonun ustuvorligi va adolat yuzasidan ish
ko’rish bizning qonuniy asosimiz - Konstitutsiyamizda ham asosiy muammo bo’lib
hisoblanadi. Umuman olganda, Xammurapi yashagan davr bundan 3,5-4 ming
yillar aval oldin bo’lsa-da, umuman adolat yuzasidan ish ko’rish, davlat
markazlashuvi va rivojlanishida muhim o’rin tutgan. Demak, biz ko’rib chiqqan
qonunlar majmuasi shuni ko’rsatadiki, Xammurapi tuzgan qonunlar to’plamidagi
ayrim qonunlar adolat o’rnatish, qonunga amal qilish kabi hamda insonlar
huquqini to’g’ri himoya qilish boblari zamonga moslashtirilgan holda, antik, o’rta
asrlar va hozirgi zamon tarixida ham o’z o’rnini topgan. Shuning uchun ham
Xammurapi qonunlarini o’rganish hozirda ham ilmiy, ham tarbiyaviy tomondan
ahamiyati kattadir [19, 215-b] .
XULOSA
Bashariyat tarixining keyingi rivojini belgilab bergan muhim bosqichlardan
biri – o’zlashtirma ovchilik-baliqchilik va termachilik iqtisodiyotdan ishlab
chiqaruvchi xo’jalikka o’tilishi, uning asosiy shakllarining rivoji va tarqalishi
hisoblanadi. Bu jarayonlar eng qadimgi davr tarixida yangi bosqichning
boshlanishiga asos soldi va bundan yuz ming yillar ilgarigi evolyutsiyadan
33

printsipial jihatdan farq qilardi. Ular qadimgi jamiyat turmushining barcha
sohalarida o’zgarishlar yasadi. Ikkinchi jahon urushidan so’ng arxeologik
materiallarning to’planishi bu davrni davrlashtirishga asos soldi. Taniqli ingliz
arxeologi Vir Gordon Chayld o’zlashtirma iqtisodiyotdan ishlab chiqaruvchi
iqtisodiyotga o’tish davrining tarixiy ahamiyatini ta’kidlab, uni «neolit inqilobi»
deb atadi. Yaqin Sharqda tadqiqotlar olib borgan taniqli amerikalik olim Robert
Breydvud esa eng qadimgi tarixni oziq-ovqatni o’zlashtirish va oziq-ovqatni ishlab
chiqarish davrlariga bo’lib, ishlab chiqarish davrida bir qator bosqichlarni ajratib
ko’rsatdi. XX asr 60-70 yillariga kelib, arxeologik qazish ishlari natijasida
materiallar birmuncha ko’payadi. Yaqin Sharq, Old va Kichik Osiyoda
dehqonchilik va chorvachilikning shakllanish yo’llarini aniqlash to’plangan
materiallarni har taraflama tahlil qilish asosida o’rganiladi. Bunda arxeologlardan
tashqari paleogeograflar, paleozoologlar, antropologlar va paleobotaniklar ham
ishtirok etishmoqda. Xullas, bu xaqda rus, ingliz, amerika, frantsuz, daniya va
boshqa tadqiqotchilar bildirgan fikr-mulohazalar bashariyat tarixi uchun
o’zlashtirmadan ishlab chiqaruvchi iqtisodiyotga o’tish muhimligini tan olishga
asoslanadi. Ziroatkorlar, ovchilar va baliqchilar jamoachi eng qulay tabiiy atrof-
muhit sharoitlarida ham son jihatidan va ishlab chiqarish imkoniyatlari jihatidan
chegaralangan bo’ladi.
U tabiiy resurslardan foydalanish jarayonida takomillashib boradi. Qulay
ekologik vaziyatlarda (dengiz qirg’oqlari, poda-poda hayvonlar istiqomat qilishi)
manzilgohlar ko’p vaqt ichida mavjud bo’ladi. Biroq ovchilar va ziroatkorlar
jamoasi son jihatidan o’sib borishi bilan tabiiy resurslarni sifat jihatidan o’zgartira
olmaydi. Shuning uchun ular boshqa qulay va hayvon hamda o’simliklar mo’l-ko’l
bo’lgan joylarga ko’chib, u erda yangi manzilgohlarni barpo etadilar. Natijada
jamoalar bir-birlaridan uzoqlashib qoladilar. Ular orasida doimiy ayirboshlash va
ixtisoslashuv qiyin kechadi. Eng qadlimgi davrlarda jamoa a’zolarining ko’pchiligi
oziq-ovqat mahsulotlarini izlab topishda ishtirok etgani tufayli, inson ehtiyojlari
ham chegaralangan edi. Ishlab chiqaruvchi xo’jalikka o’tilgandan so’ng jamoa
34

hayoti tubdan o’zgaradi. V.G.Chayld bu jarayonni tavsiflab, «u dastlabki inqilob
bo’lib, inson iqtisodiyotini o’zgartirdi, inson o’z oziq-ovqat zahirasi ustidan
nazorat qila boshladi» , deydi. Inson o’zi oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlay
boshladi, ishlab chiqarishni kengaytirdi. Inson imkoniyatlari o’sib, faoliyat doirasi
ham kengaya bordi. Aholi son jihatidan o’sdi.
Hunarmandchilik kurtaklari paydo bo’ldi. Madaniy o’simliklar va uy
hayvonlarining yovvoyi ajdodlari tarqalgan joylarda ular xonakilashtirildi va
madaniylashtirildi. Bunday markazlardan biri Mesopotamiya bo’lib, u erdagi eng
qadimgi davlatchilik kurtaklari Xassun, Samarra, Xalaf va El-Ubeyd madaniyati
hisoblanadi. Bu madaniyatlar Shimoliy Mesopotamiya, Falastin, Suriya, Turkiya,
Eron hududlarini qamrab olgan mintaqaga kirib, arxeologlar uni «Hosildor erlar
yarimoyi» deb atashgan. Aynan shu hududda ilk dehqonchilik manzilgohlari kashf
etilib, ishlab chiqaruvchi iqtisodiyot kurtaklari o’rganilgan. Bugungi kunda ko’plab
materiallar hanuz turli muzeylarda ko’milib yotibdi va tarixchi hamda arxeolog
olimlarning chop etilmagan kundaliklarda yashirinib yotibdi. Oliy o’quv yurtlarida,
umumta’lim maktablarda Qadimgi Sharq tarixi «Jahon tarixi» kursi bo’yicha
o’qitiladi. Ayniqsa oliy o’quv yurtlaridagi tarix yo’nalishlarida o’qitilayotgan
«Neolit davri tarixi», «Jahon tsivilizatsiyalari tarixi», «Qadimgi dunyo tarixi»
kurslarini o’tishda Misr tsivilizatsiyasi bilan birgalikda Mesopotamiya dunyodagi
eng qadimgi tsivilizatsiya o’choqlaridan hisoblanadi. Asosan tsivilizatsiya tarixini
o’tish va o’rganish uchun chop etilgan darslik va o’quv qo’llanmalarida madaniyat
rivoji bronza davridan boshlab o’rganiladi. Undan ilgari nima bo’lganligi haqida
esa juda kam, qisqa ma’lumotlar keltiriladi, xolos. Biz bitiruv-malakaviy ish
mavzusi sifatida tanlab olgan Mesopotamiya tsivilizatsiyasi neolit davridayoq
O’rta Er dengizi bo’ylarida shakllangan. Qadimgi Mesopotamiya tsivilizatsiyasiga
oid materiallar asosan rus tilida bo’lib, o’zbek tilida juda kam topiladi. Asosan
darslik va o’quv qo’llanmalardagi ma’lumotlar bilan cheklanib qolishga to’g’ri
keladi. Shunday bo’lsa-da, Qadimgi Mesopotamiya tarixi va tsivilizatsiyasining
o’ziga xos xususiyatlarini mavjud adabiyotlar, Internet ma’lumotlari asosida ochib
35

berishga harakat qildik. Mazkur ishimizda keltirilgan ma’lumotlardan tarix fani 66
o’qituvchilari ma’ruzalar yozish uchun, talabalar esa kurs ishlari, referatlar yozish
uchun foydalanishadi degan umiddamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. – T.:Sharq, 1998
2. Drachuk V. Yozuvlar – o’tmish sirlari shohidi.- T.:O’zbekiston, 1980
3. Otaev U. Epigrafika fanidan o’quv-uslubiy majmua.- Guliston, 2005
4. Eshov B. Tsivilizatsiya tizimida ilk shaharlar. – T.:Zar qalam, 2004. 56 b.
36

5. Dyakonov I.M. Problemo’ Vavilonskogo goroda. g’g’ Gorod i torgovlya na
drevnem Blijnem Vostoke. - Drevniy Vostok (1).- Erevan, 1973.
6. Lisitso’na G.N. Kulturno’e rasteniya Blijnego Vostoka i yuga Sredney Azii v
VIII-V to’s. do n.e. G’G’ SA. 1970. №3.
7. Masson V.M. Problemo’ neoliticheskoy revolyutsii v svete novo’x danno’x
arxeologii. G’G’ VI. 1970. №6
8. Masson V.M. Pervo’e zemledeltso’ Mesopotamii. G’G’ VDI. 1971. №3
9. Merpert N.Ya., Munchaev R.M. Rannezemledelcheskie poseleniya v Severnoy
Mesopotamii. G’G’SA. 1971. №3
10. Munchaev R.M., Merpert N.Ya., Bolshakov O.G., Bader N.O., Bashilov
V.A., Gulyaev V.I. Raskopki rannezemledelcheskix pamyatnikov na severe Iraka.
G’G’ Arxeologicheskie otkro’tiya 1971. – M., 1972.
11. Munchaev R.M., Merpert R.Ya., Bolshakov O.G. i dr. Irakskaya
ekspeditsiya. G’G’ Arxeologicheskie otkro’tiya 1972 goda. – M., 1973
12. Munchaev R.M., Merpert R.Ya., Bader N.O. i dr. Issledovaniya irakskoy
ekspeditsii. G’G’ Arxeologicheskie otkro’tiya 1973 goda.- M., 1974.
13. Munchaev R.M., Merpert R.Ya., Bader N.O. i dr. Raskopki v Mesopotamii.
G’G’ Arxeologicheskie otkro’tiya 1974 goda.- M., 1975.
14. Munchaev R.M., Merpert R.Ya., Bader N.O. i dr. Sovetskaya ekspeditsiya v
Mesopotamii. G’G’ Arxeologicheskie otkro’tiya 1975 goda.- M., 1976.
15. Munchaev R.M., Merpert R.Ya., Bader N.O. i dr. Issledovaniya irakskoy
ekspeditsii 1976 g. G’G’ Arxeologicheskie otkro’tiya 1976 goda.- M., 1977.
16. Munchaev R.M., Merpert R.Ya., Bader N.O. i dr. Issledovaniya v
Mesopotamii. G’G’ Arxeologicheskie otkro’tiya 1977 goda.- M., 1978.
17. Munchaev R.M., Merpert R.Ya., Bader N.O. i dr. Ekspeditsiya v
Mesopotamii. G’G’ Arxeologicheskie otkro’tiya 1978 goda.- M., 1979.
18. Semenov S.A. Keramicheskiy kompleks iz drevnego poseleniya Eredu v
Irake.G’G’ SA. 1965. №3.
37

19. Struve V.V. K probleme chastnogo zemlevladeniya v Shumere.g’g’ VDI.
1959. № 4.
38

Mesopotamiyadagi ilk shaharsozlik va madaniyat

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish