Metall turlari va ularning xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	70.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Metall turlari va ularning xususiyatlari

Купить

M etall turlari va ularning xususiyatlari
Reja:
1. Metall ar to‘g’risida umumiy ma’lumotlar.
2. Metallarni ng xalq xo‘jaligida, texnikada ishlatilishi va qo‘llanilishi .
3. Metallarning fizik, mexanik va texnologik xossalari

Metall ar to‘g’risida umumiy ma’lumotlar.
Metallar (yun. metalleuo — qaziyman, yerdan qazib olaman) — oddiy
sharoitda yuqori elektr o tkazuvchanligi, issiq o tkazuvchanligi, elektrʻ ʻ
o tkazuvchanligi, elektr magnit to lqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi
ʻ ʻ
o ziga xos xususiyatlarga ega bo lgan oddiy moddalar. Metallar qattiq holatda
ʻ ʻ
kristall tuzilishda bo ladi. Bug holatida esa bir atomlidir. Metallarning oksidlari
ʻ ʻ
suv bilan birikkanida ko pincha gidroksidlar (asoslar) ga aylanadi. Metallar
ʻ
elektron tuzilishi tu-fayligina yuqorida aytib o tilgan o ziga xos xususiyatlarga ega.
ʻ ʻ
D.I. Mendeleevning elementlar davriy sistemasi o‘z ichiga 109 kimyoviy
elementni oladi. Tabiatda 89 element tabiy holda uchraydi, qolganlari su’niy
ravishda yadro reaksiyalari natijasida olinadi. Kimyoviy elementlarni metal va
metalmaslarga ajratish qabul qilingan. Metalmaslarga quyidagi 19 element kiradi:
vodorod (N
2 ), bor (V), uglerod (S), kremniy (Si), azot (N), fosfor (R), kislorod
(O
2 ), oltingugurt (S), ftor (F), xlor (Cl), borm (Br), yod (J), astat (At), va inert
gazlar: galiy (Ne), neon (Ne), argon (Ar), kripton (Kr), ksenon (Xe), radon (Rn).
Qolgan 86 element metallik xususiyatlarga egadir. Metallik holatini metallik
yaltiroqligi va shaffofligi, yuqori issiqlik va elektr o‘tkazuvchanlik, egiluvchanlik,
kristall tuzilishi, och va to‘q kulrang rangi kabi umumiy xususiyatlar belgilaydi.
Bundan tashqari tipik metallar uchun elektr o‘tkazuvchanlikni haroratga
bog’liqligi: harorat oshishi bilan elektr o‘tkazuvchanligi kamayishi kabi umumiy
xusususiyatlar mavjud.
Metallarni ng xalq xo‘jaligida, texnikada ishlatilishi va qo‘llanilishi
Ishlatilishi jihatdan tarixi atigi ikki asrga teng bo‘lgan alyuminiy egallaydi.
Alyuminiyning kichik zichligi, yuqori qattiqlikka ega bo‘lgandagi egiluvchanligi,
korroziyaga bardoshligi kabi xususiyatlari Yangi texnika yaratuvchilarni –
konstruktorlarni diqqatini jalb qilmoqda. Elektr va isiqlik o‘tkazuvchanligi
bo‘yicha u faqatgina misdan keyin turadi. Boshqa metallar (Si, Mg, Be, Ti, Cu, Ni)
bilan legirlanishi va termik ishlov berilganda qattiqligi va muustahkamligi jihatdan

alyuminiydan ancha ustun bo‘lgan turli qotishmalar olish mumkin. Bunday
xususiyatlari uchun alyuminiy aviasiya va raketasozlik sanoatidagi asosiy metall
hisoblanadi. Alyuminiyning raketalardagi ulushi teng yarimni, fukaro aviasiyasida
esa 2/3 yoki 3/4 qismni tashkil etadi. Boshqa transport vositalarida ham alyuminiy
ulushi uzluksiz ortib bormoqda. Alminiyning eng yirik iste’molchisi uzatkich,
kabel, transformator o‘ramlari, kondensatorlar ishlab chiqaradigan elektrotexnika
sanoati hisoblanadi. Alyuminiyning korroziyaga chidamligi uning yuzasida yupqa
oksid qavat hosil bo‘lishi va bu metallni keyingi havo bilan oksidlanishidan
saqlashi bilan izohlanadi. Alyuminiy po‘latdan kislorodni tortib oluvchi
qaytaruvchi va ko‘pgina metall va qotishmalar olish uchun ishlatiladigan
alyumotermik usulda faol kimyoviy element sifatida metallurgiyada ishlatiladi.
Uchinchi o‘rinda ishlab chiqarilishi va ishlatilishi jihatdan mis turadi. Mis -
yuqori elektr o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan elektrotexnikadagi asosiy metal
hisoblanadi. Yaxshi bolg’alanuvchan va yuqori o‘tkazuvchanlik qobiliyatiga ega
bo‘lgani uchun o‘tkazgich, kabel, kontakt kabi tok o‘tkazuvchan mahsulotlar
ishlab chiqarishda mis eng ma’qul metall hisoblanadi. Misning o‘ta yuqori issiqlik
o‘tkazuvchanligi uni isitgich, sovutgich va boshqa ko‘plab issiqlik o‘tkazuvchi
qurilmalar ishlab chiqarishda almashtirib bo‘lmaydigan qilib qo‘ydi. Misning rux
bilan (latun) va qalay bilan (bronza) qotishmalari keng tarqaldi. Misning nikel
bilan qotishmasi tanga (pul belgisi) ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
Nikel . Ochilgandan so‘ng 150 yil davomida uning sanoat miqyosida ishlab
chiqarilishi yo‘lga qo‘yilmadi. XIX asr ikkinchi yarmida, po‘latni sifatini
yaxshilaydigan nikel xossalari ochilgandan so‘ng, uning ishlab chiqarilishi tez
sur’atlar bilan o‘sdi. Nikelning 70% ga yaqini o‘tga chidamli va zanglamaydigan
po‘lat ishlab chiqarishga sarflanadi. Nikel boshqa metallar bilan birga qattiq va
o‘ta qattiq po‘latlar tarkibiga kiradi. Texnikada tarkibida nikel bo‘lgan 3000 ga
yaqin qotishma ishlatiladi. Nikel ayirim kimyoviy jarayonlarda katalizator, boshqa
metallarni bezaydigan va korroziyadan saqlash uchun qoplama sifatida ishlatiladi.
Sanoatda ishqorli temir – nikeli akkumulyatorlar ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan.

Rux temirdan yasalgan detallarni korroziyadan saqlash uchun qoplamalar
sifatida, elektr batareyalarini ishlab chiqarishda, sinilli eritmalardan oltin va
kumushni cho‘ktiruvchi vazifasida, mis va bir qancha metallarni qotishmalarini
ishlab chiqarishda keng qo‘llanadi.
Qo‘rg’oshin uchdan bir qismi avtomobil va boshqa transport vositalari
uchun elektr akkumulyatorlar ishlab chiqarishda ishlatidadi. Qo‘rg’oshin
plastinalari nurlanishdan (rentgen, radiaktiv izotoplarini nurlari) himoyalanish
maqsadida xonalarni pardozlashda, ko‘pchilik kimyoviy reaktorlarni (bir qator
kislota va ishqorlarga qarshi yuqori bardoshliligini hisobiga) ichki tomonini
qoplashda keng qo‘llanadi.
Magniy ning boshqa metallardan farq qiladigan muhim xususiyati kichik
zichligi - 1,74 g/sm 3
hisoblanadi. Olimlar magniy ishtirok etgan engil, mustahkam,
issiqqa bardoshli bir qator qotishmalar kashf etishga muvaffaq bulishdi. Magniyni
legirlash uchun Ti, Au, Be, Li, Cd, Ce kabi metallar ishlatiladi.
O‘zining kimyoviy barqarorligi, tashqi ko‘rinishi jozibadorligi va yuqori
baholanishi sababli oltin va kumush mahsulot – pul muomalasi rivojlanish
davrida, narx - qiymatini belgilaydigan pul vazifasini bajara boshladi. Kumush
Kime sanoatida bir qator kimyoviy jarayonlarni tezlashtiradigan katalizator, foto
va kino sanoatida yrug’lik sezuvchan emulsiyalar ishlab chiqarishda ishlatila
boshlandi. Hozirgi vaqtda oltin va kumush yuvelir mahsulotlari ishlab chiqarishdan
tashqari ishonchli oksidlanmaydigan elementlar sifatida elektron qurilmalarda
ishlatila boshlandi. XX asr o‘rtasidagi texnika inqilobi natijasida yangi jarayonlar,
texnologiyalar, sanoatning elektronika, yadro energetikasi, raketa – kosmik
komplekslar kabi tarmoqlari paydo bo‘ldi. Ularni hayotga tatbiq qilish uchun yangi
xususiyatlar va xossalarga ega Y a ngi materiallar talab etilardi.
Volfram va molibden kabi qiyin eriydigan metallar elektr pechlarida
isitgich, elektr va yorug’lik lampalari qismlari, elektr kontaktlar, buyoqlar,
moylash materiallari ishlab chiqarishda ishlatiladi. Biroq bu metallarning asosiy
qismi asbobsoz, tez kesar, o‘tga chidamli, emirilishga chidamli, kislota bardoshli
va boshqa turdagi legirlangan po‘latlar olishga yo‘naltiriladi.

Titan asosidagi qotishmalar yuqori solishtirma mustahkamlikka ega,
shuning uchun uni asosiy ishlatadigan soha reaktiv aviasiya va raketa – kosmik
texnika bo‘lib qoldi. So‘nggi vaqtda titanli qotishmalar kemasozlik, kimyoviy
mashinasozlik, tibbiyot uskunalari ishlab chiqarishda ishlatila boshlandi. Titan
karbidi qattiq asbobsozlik qotishmalari tarkibiga kiradi.
Sirkoniy yadro reaktorlari elementlarini tayyorlashda eng mos material
bo‘lib qoldi. Elektronikada sirkoniyni gazlarni yaxshi yutishi evaziga elektron
qurilmalarda yuqori vakuum saqlab turish qobiliyatidan foydalaniladi. ZrO
2 va
ZrSiO
4 ko‘rinishida sirkoniy yarmidan ortig’i o‘tga chidamli materiallar, farfor,
emal, shisha ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Tantal va niobiy radioelektronika va elektrotexnikada, o‘tga chidamli,
qattiq qotishmalar ishlab chiqarishda, atom energetikasida, kimyoviy
mashinasozlikda ishlatiladi.
Reniy. Asosan kimyo va neft sanoatidagi kimyoviy jarayonlarda katalizator
vazifasida ishlatiladi. Reniyning ko‘p miqdori o‘tga chidamli, qattiq qotishmalar
olishga yo‘naltiriladi.Noyob er–metallari - metall, qotishma, kimyoviy birikmalar
ko‘rinishida qora va rangli metallurgiyada, shisha va keramika sanoatida,
atom energetikasida ishlatiladi. Noyob er – metallarini ishlatilishi
cheklanmagan va lantanoid, uning qotishmalari va birikmalarini xossalari
o‘rganilishi kengayishi bilan yangi ishlatilish sohalari yaratilmoqda.
Metallarning fizik, mexanik va texnologik xossalari
Bizga ma’lumki, metall va qotishmalar bir-biridan ma’lum bir o‘zlariga xos
xususiyatlari bilan ajralib turadi. Shuning uchun ulardan buyum va dyetallar
tayyorlashda ma’lum xossalariga asosan tanlab olinadi.
Metall va qotishmalarning xossalarini shartli ravishda fizikaviy, kimyoviy,
mexanikaviy va texnologik xossalarga bo‘lish mumkin. Ana shu xossalarni
qisqacha ko‘rib o‘tamiz:
Metall va qotishmalarning fizikaviy xossalari. Bunga ularning zichligi
(solishtirma og’irligi), suyuqlanuvchanligi, issiqlikdan kyengayuvchanligi,
suyuqlanishda hajmining o‘zgarishi, issiqlik sig’imi, issiqlik o‘tkazuvchanligi va
magnit xossalari kiradi. Metall va qotishmalarning fizikaviy xossalarining

namoyon bo‘lishiga olib boradigan hodisalar (qizish, elektr tokining o‘tishi va shu
kabilar) vaqtida moddaning kimyoviy tarkibi o‘zgarmaydi.
Metallar va qotishmalarning zichligi deb hajm birligidagi (og’irlikka)
aytiladi, ya’ni: ρ= М
v
yoki d= G
v
Zichlikning o‘lchov birligi SI da
кг
м3 da o‘lchanadi, ayrim hollarda g/sm 3
kattalikdan foydalaniladi (ko‘p hollarda N/m 3
dan ham foydalaniladi). Metall va
qotishmalarning zichligi ularning tabiatiga qarab har xil bo‘ladi.
Metall va qotishmalarning qattiq holatdan suyuq holatga o‘tishi ularning
suyuqlanishi deb, shu vaqtdagi harorat esa suyuqlanish harorati deyiladi. Bu
suyuqlanish harorati har xil metallar va qotishmalar uchun har xil bo‘ladi.
Metall va qotishmalarning haroratini oshirganimizda ularning o‘lchamlari
turlicha o‘zgaradi, ya’ni ular kyengayadi. Metall va qotishmalarning issiqlikdan
kengayishini haraktyerlovchi kattalik issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti bo‘lib
hisoblanadi.
Issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti ikki xil bo‘ladi: chiziqli kengayish
koeffitsiyenti va hajmiy kengayish koeffitsiyenti. (  )-chiziqli kengayish
koeffitsiyenti.  -metall va qotishmaning haroratini 1 0
S ga oshirganda uning
chiziqli o‘lchamlari qanchagacha o‘zgarishini ko‘rsatadi, ya’ni

d= Δℓ
ℓ0Δt (o‘lchov birligi
1
град )
bunda
Δ l=l
t -l
0 va Δ t=t-t
0 bunda t
0 va l
0 boshlang’ich harorat va chiziqli o‘lcham, l
t
va t kyeyingi chiziqli o‘lcham va harorat.
Metall va qotishmalarning issiqlikdan hajmiy kengayish koeffitsiyenti  ,
ularni 1 0
S ga qizdirganda hajmi qanchaga o‘zgarishini ko‘rsatadi, ya’ni
β= Δv
V0Δt
(o‘lchov birligi
1
град )
bunda
Δ v=v-v
o va Δ t=t-t. Δ v - oxirgi va boshlang’ich hajmlarning farqi.
Metall va qotishmalarning issiqdan chiziqli va hajmiy kengayish
koeffitsiyenti ularning turiga qarab har xil bo‘ladi.
Metall va qotishmalarning chiziqli va hajmiy kengayish koeffitsiyentlari ish
vaqtida qiziydigan dyetallarni hisoblashda katta ahamiyatga ega.

Metall va qotishmalarning suyuqlanishida hajmining o‘zgarish koeffitsiyenti
 orqali byelgilanadi: γ= Δv
V0
⋅100 %
Bu koeffitsiyent metall va qotishmalardan zagatovka yoki dyetallar quyishda
ishlatiladigan qoliplar uchun modyellar va styerjyen yashiklar tayyorlashda albatta
hisobga olinishi kyerak.
Metall va qotishmalarning qizdirilganda o‘zidan issiqlikni o‘tkazishi issiqlik
o‘tkazuvchanligi deb ataladi va solishtirma issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti 
bilan xaraktyerlanadi, hamda turli moddalar uchun har xil qiymatga ega. Metall
yoki qotishmaning bir-biridan 1 sm oraliqda turgan har birining yuzi 1 sm 2
bo‘lgan
ikkita ko‘ndalang kyesimi orasidan 1 syek. davomida o‘tgan issiqlik miqdoriga
solishtirma issiqlik o‘tkazuvchanlik deyiladi.
Metall va qotishmalarning elektr o‘tkazuvchanlik darajasi ularning elektr
o‘tkazuvchanligi deb ataladi va bu xususiyati solishtirma elektr o‘tkazuvchanligi
dyegan koeffitsiyent, ya’ni kattalik bilan xaraktyerlanadi. Solishtirma elektr
o‘tkazuvchanligi solishtirma elektr qarshiligi (  ) ga tyeskari kattalikdir, ya’ni agar
ρ= R
ls
bo‘lsa, solishtirma elektr o‘tkazuvchanlik 1
ρ bo‘ladi. SI da solishtirma
elektr qarshiligi
ом⋅мм 2
М da o‘lchanadi. Turli metall va qotishmalar uchun  ning
qiymati har xil bo‘ladi.
Metallarning mexanik xossalari.
Metall va qotishmalarning cho‘zuvchi kuchlarga qarshilik qilish xususiyati
ularning cho‘zilishdagi mustahkamligi deyiladi. Metallarning cho‘zilishdagi
mustahkamligini sinashda ularning elastiklik moduli, elastiklik chyegarasi,
proportsionallik chyegarasi, oquvchanlik chyegarasi, mustahkamlik chyegarasi,
nisbiy torayishi (ingichkalanishi) aniqlanadi.
Metall va qotishmalarning cho‘zilishdagi mustahkamligini sinab ko‘rish
uchun ulardan ma’lum shakldagi va o‘lchamdagi namunalar GOST talablariga
asosan, doiraviy kyesimli (silindrik) yoki to‘g’ri to‘rtburchak kyesimli (yassi) qilib
tayyorlanadi.
Silinrik namunalar tokarlik dastgohlarida ish qismining diamyetri (d
o )
d
o =10-20 mm , hisoblash uzunligi l
o =100 yoki 200 (l
o =10d
0 ) qilib tayyorlanadi.
Yassi namunalar fryezyerlash dastgohlarida polosa yoki list holidagi
metalldan tayyorlanadi, namunaning qalinligi a
0 =0,5-25 mm gacha, eni esa v
0 =10-

30 mm gacha bo‘ladi. Bu o‘lchamlar namunaning kuch ta’sir qiladigan ishchi
qismiga taalluqlidir. Namunalarning mashina qisqichlariga mahkamlanadigan
kallaklari va o‘tish qismlari ham ma’lum o‘lchamlarda qilib yasaladi.
Namunalarning ish qismi aniq ishlanadi va silliqlanadi.
Har qanday namunalarning umumiy uzunligi (L), ish uzunligi (l) va
hisoblash uzunligi (l
o ) bo‘ladi. Namunalar maxsus mashinalarda sinab ko‘riladi.
Mashina qisqichlariga mahkamlangan namunaga cho‘zish kuchi ta’sir
ettirilganda, unda qoldiq dyeformatsiya hosil bo‘la boshlash paytiga to‘g’ri
kyeladigan kuchlanish elastik chyegarasi deb aytiladi va 
E bilan byelgilanadi.

e =Рэ
Fo
, [ кг
мм 2, SI da Н
М 2ёки МН
М 2]
Bunda P
e - elastiklik chyegarasiga to‘g’ri kyeladigan nagruzka (kuch); F
o -
namunaning sinashdan oldingi ko‘ndalang kyesim yuzasi.
Elastiklik chyegarasigacha kuchlanishga proportsional ravishda uzayish
ortib boradi. Namunaning uzayishi bilan nagruzka orasidagi proportsionallikning
buzilishiga to‘g’ri kyeladigan kuchlanish proportsionallik chyegarasi deb ataladi
va 
R bilan byelgilanadi.

R =
Рр
Fo
,
[
Н
М 2]
bunda R
R - proportsionallik chyegarasiga to‘g’ri kyelgan nagruzka.
Dyeformatsiya qancha aniq o‘lchansa, shu dyeformatsiyani vujudga
kyeltirgan kuchlanish proportsionallik chyegarasi va elastiklik chyegarasi
shunchalik kichik bo‘ladi. Namunaning cho‘zilishini mashinada o‘rnatilgan
maxsus myexanizm yordamida diagramma tarzida qayd qilish mumkin. Bu
diagrammaga cho‘zilish diagrammasi deyiladi (2-rasm).
Metall va qotishmalarning texnologik xossalari
Metall va qotishmalarning texnologik xossalari, ularni texnologik ishlash,
ya’ni quyish, bolg’alash, payvandlash, kesib ishlash uchun yaroqlilik darajasini
ko‘rsatuvchi xossalari (kirishuvchanlik, suyuq holatda oquvchanlik,
bog’lanuvchanlik, payvandlanuvchanlik, kesib ishlanuvchanlik xossalari) va
boshqalar kiradi.
Kirishuvchanlik. Qolipning o‘lchamlari va shu qolipga quyish yo‘li bilan
hosil qilingan quymaning o‘lchamlari orasidagi farq kirishuvchanlik deb ataladi va
% larda o‘lchanadi. Har xil metallarning kirishuvchanligi har xil bo‘ladi. Masalan:

oq cho‘yan uchun bu 1,5-1,75%, po‘lat uchun 1,4-2,2%, kul rang cho‘yanniki
1,6%, alyuminiy qotishmalariniki 0,3-1,2%, magniy qotishmalariniki 0,3-1,2%.
Metall va qotishmalarning suyuq holatda qolipni to‘ldira olish xususiyati
suyuq holatda oquvchanlik deb ataladi .
Metall va qotishmalarning bolg’alash, shtamplash va prokatlash vaqtida o‘z
shaklini yemirilmay o‘zgartira olish xususiyati bolg’alanuvchanlik deb ataladi.
Metall yoki qotishma bosim bilan ishlanganda qanchalik yuqori darajada
dyeformatsiyalanib, bu dyeformatsiya uchun zarur bo‘lgan kuch qanchalik kichik
bo‘lsa, uning bolg’alanuvchanligi shunchalik yuqori bo‘ladi.
Metall va qotishmalarni payvandlashda puxta va zich birikma hosil qila olish
xususiyati payvandlanuvchanlik deb ataladi. Payvand chokning mexanik xossalari
qanchalik qisqa, uning strukturasi qanchalik bir jinsli, payvandlashda g’ovaklar va
boshqa nuqsonlar qanchalik kam bo‘lsa, payvandlanuvchanlik shunchalik yuqori
bo‘ladi.
Vaqt birligi ichida yoki ma’lum ish sarf qilinganda eng ko‘p yo‘nib
tushirilgan qirindi og’irligi bilan baholanadigan miqdor kesib ishlanuvchanlik
deyiladi.
Metall va qotishmalarning texnologik xossalarini aniqlashda ular ma’lum bir
standartlashtirilgan usullar bilan sinab ko‘riladi. Bu usullarga bukiluvchanlikni
sinash, sovuq holatda cho‘kuvchanlikni sinash, botishuvchanlikni sinash va
boshqalar kiradi.
Materialning turi hamda vazifasiga ko‘ra, namuna turlicha:
1. Ma’lum burchak hosil qilguncha;
2. Tomonlari parallel holga kelguncha va ikkala tomoni jipslanguncha
bukiladi.
Buning uchun namuna ikkita tayanch rolikga qo‘yilib, tiska yoki press
yordamida bukiladi. Namuna sovuq holda ham, qizdirib ham sinalishi mumkin.
Sinovdan o‘tkazilgan namunada darz ketgan, qavatlarga ajralgan, singan joylar va
boshqa nuqsonlar bo‘lmasa, namuna materiali bukilishiga bardosh bergan bo‘ladi
(67-rasm).
67-rasm. Namunaning bukiluvchanligini sinash sxemasi: a-burchak, b-parallel, v-
jips.a) b) v)

Asosiy adabiyotlar
1. N.A.Muslimov, SH.S.SHaripov, M.Qodirov. “Texnik ijodkorlik va
dizayn”. - T.: “TDPU”, 2010.
2. A.S.Iskandarov. «Materiallarni kesib ishlash, kesuvchi asboblar va
stanoklar.-T.: “Fan va texnologiya” 2004.
3. R.S.SHermuxamedov, S.S.YAxyaev, A.E.Parmonov. CHilangarlikdan
amaliy ishlar.-T.: «Iqtisod-moliya» 2007.
4. G‘.M.Abduqodirov. Kasb ta’limi praktikumi.-T.: “Sharq” 2012.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. V .A. Mirboboev. “ Konstruksion materiallar texnologiyasi ” - T.:
« O‘qituvchi » 2004
2. K.B.Usmonov “Metall kesish asoslari” T.: «O‘qituvchi» 2004 y
3. Mangal S.K Mangal Uma. Educational technology Dehli-2012.
4. G’.R.Raxmonberdiyev, M.T.Primqulov, Yu.T.Toshpo‘latov. Qog’oz
texnologiyasi asoslari. Toshkent-2009
5. A.Olimov, A.qosimov Mashinasozlik texnologiyasi. Toshkent
O‘zbekiston-2003
6. M.A.Babajonov Texnologik jarayonlarni loyixalash Cho‘lpon
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent-2009
7. Z.Sotvoldiyev Dizayn asoslari 2015
8. D.D.zuparova N.N.Karimov “Dizayn tarixi” 2015
9. D.A.Nozilov “O‘rta Osiyo dizayn tarixi” 1998

Metall turlari va ularning xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish