Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 217.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Metallarga ishlov berishda qo‘llaniladigan qo‘l va elektr asboblarining tuzilishi va ishlash prinsipi

Купить
Metallarga ishlov berishda qo‘llaniladigan qo‘l va elektr asboblarining tuzilishi va ishlash prinsipi REJA: 1. Metallni qirqish chilangarlik arralari. 2. Chilangarlik qaychilari. 3. Chilangarlik ishlatiladigan z ubilo lar, bolg‘alar va s andon . 4. Metallarga ishlov berishda ishlatiladigan egovlar va nadfillar. Metallni qirqish chilangarlik arralari Slesarlik arrasi yordamida har xil qalinlikdagi tunuka va listlarni polosa va lentalarni, turli xil profildagi prokatlar arralanadi. Arralash yo‘li bilan pazlar, shlitsalar ham ochiladi. 81 - rasm. Slesarlik arralari: 1-ramka, 2-dasta, 3-polotno, 4-tortqi vint va quloqli gayka. Dastaki arra dasta va polotnodan, stanokli arra stanok va polotnodan iborat. Arra stanogi quyidagi qismlardan tashkil topgan: dasta, ramka, tortqi vint va quloqli gayka ( 81-rasm ). Stanok ramasi har xil konstruksiyada tayyorlanadi: yaxlit bir butun va ikki qismdan iborat surilma ramkalik bo‘lishi mumkin. Qulayligi jihatidan surilma ramkalik arralardan foydalanish maqsadga muvofiqdir, chunki Unga har xil uzunlikdagi polotnolarni o‘rnatish mumkin. Arra polotnosining uzunligi 250—300 mm, eni 12—15 mm, qalinligi 0,6 mm dan 1 mm gacha bo‘lib, ular U10, U10A; U1,2> U12A markali uglerodli, SHX15, X6VF legirlangan asbobsozlik po‘latlaridan va R9, R18 markali tez kesar po‘latlardan tayyorlanadi. Polotnolarga qadami 0,8; 1; 1,3; 1,6 mm li tishlar chiqarilgan bo‘lib, ularga polotno qalinligidan 0,2—0,5 mm ortiqroq qilib chaparra chiqariladi. Mis, latun kabi yumshoq va qovushoq metallarni arralashda tish qadami 0,8—1 mm bo‘lgan polotnolardan, qattiqligi yuqori bo‘lgan po‘lat va cho‘yanlarni qadami 1,3 mm li, yumshoq po‘latlarni arralashda qadami 1,6 mm li polotnolardan foydalaniladi. Slesarlik arralarining tishlari duradgorlikdagi tiluvchi arralarning tishlariga o‘xshash qiyshiq tishli bo‘lib, polotnoni stanokka o‘rnatishda tishlarni oldinga — tortqi vint tomonga qaratib o‘rnatiladi (81- rasm) va tortqi vint yordamida taranglanadi. Polotnoni taranglashda quloqly gayka qo‘l bilan buraladi. Ortiqcha tarang tortilgan, shuningdek, salqi o‘rnatilgan polotno ish vaqtida o‘zilib yoki tishlari sinib ketishi mumkin. SHuning uchun uni normal holda taranglash kerak Arra polotnosi arralanadigan materialning o‘lchamiga (uzunligiga) qarab ramka tekisligida yoki ramka tekisligiga tik o‘rnatilishi mumkin. Qisqa materiallarni arralashda polotno ramka tekisligida o‘rnatilib, uzun o‘lchamdagilarini arralashda esa 90° ga burib o‘rnatiladi. Stanokka yangi polotno o‘rnatish yoki polotnoning holatini o‘zgartishda quloqli gayka bo‘shatilib, dasta va tortqi vintdagi shtiftlar olinib (ular qisqa o‘lchamli mix yoki burama mixdan iborat bo‘lishi mumkin) polotno o‘rnatiladi va shtiftlar qayta kiritilib, tarangligi sozlanadi. Metallni qirqish uchun asbob . Qalin bo‘lgan listli, polosali kesimi doira shaklida bo‘lgan, profilli metallarni qirqish uchun qo‘l-temir arrasi ishlatiadi. U paz, shlis, aylana bo‘ylab belgi qilish uchun ham ishlatiladi (8-rasm). Temir arra polotnosi tishlarini shunday o‘rnatish kerakki, uning egilgan tishlarining uchlari ushlagichga teskari bo‘lsin. Sal tortilgan polotnoning tishlari arralagan payitda sinib ketishi mumkin, aksincha agar polotno juda qattiq tortilib o‘rnatilsa, sal qiyalikdan ham polotno sinib ketadi. Polotno tishlarinng qayrilish burchagi odatda 60 ° ni tashkil qiladi. Metallni qirqayotgan paytda ishqalanish kuchini kamaytirish uchun ikki tomonga qayiriladi. Polotno to‘lqinsimon qilib ishlangani uchun uning qirqish eni 0,25-0, 6 mm ko‘proq bo‘ladi. Temir arra polotnosining uzunligi odatda 250-350 mm, eni 12-15 mm, qalinligi 0,6-0, 8 mm bo‘lib« tishlar qadami 0,6-1,2 mm ni tashkil qiladi. Chilangarlik qaychilari Metallni qaychi bilan qirqish juda unumli bo‘lib, qirindi chiqarmay turib istalgan shakldagi detalni qirqishga va to‘g’ridan-to‘g’ri tayyor detal olishga imkon beradi. Biroq , qaychilar bosim hisobiga qirqqani uchun metallni qirqishga katta kuch kerak bo‘ladi. Shuning uchun qaychilar bilan list materiallar qirqiladi. Profil va chiviq materiallarni kesadigan mexaniq qaychilar ham mavjud. Qo‘l qaychilar (82-rasm) yupqa list materialni qirqish uchun ishlatiladi. Ular bilan 0,5-0,7 mm qalinlikdagi po‘latni, tunukani, qalinligi 1,5 mm gacha bo‘lgan rangli metallarni kirqish mumkin. Qo‘l qaychilarning tig’i kalta, dastasi uzun bo‘ladi. Qaychilarning tig’i, v = 70° burchak ostida charxlanadi. Metallni qirkqanda paydo bo‘ladigan kuch ta`sirida tig’ning o‘t, maslashishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun charxlanish burchagi shunchalik katta olinadi. Qaychilarning tig’ini o‘tkir va to‘g’ri chiziqli qilib charxlash kerak. Tig’lar butun uzunligi bo‘yicha o‘zaro yondoshib turishi lozim. Ular orasidagi zazor 0,2mm dan oshmasligi darkor. 82-rasm. Qo‘l qaychi bilan yupqa list materialni qirqish Agar zazor bundan oshib ketsa, qaychi metallni qirqmay ezadi, natijada kirqilgan joy g’adir-budur bo‘lib chiqadi. Agar tig’lar orasida zazor bo‘lmasa, katta ishqalanish kuchi paydo bo‘lib, tig’ni tez o‘tmaslashtirib qo‘yadi. Tig’larning ishqalakishini kamaytirish uchun ular bir-biriga tegib turadigan tekislik kichik (β =1-2°) burchak ostida charxlanadi. Qo‘l qaychilar 65, 70 markali po‘latdan yasaladi, qirquvchi tig’lar NRS 52-58 qattiqligigacha toblanadi. Qaychilar o‘naqay (82-rasm, a) va chapaqay (82-rasm, b) bo‘ladi. O‘naqay qaychilar bilan qirqqanda pastki tig’ning qiyaligi o‘ng tomonda bo‘ladi. Bunday kaychilar ko‘proq qo‘llanadi. Chapaqay qaychilar egri chiziqli detallar qirqishda foydalaniladi. Listlar va trubalarda shakldor teshiklar ochish uchun egri tig’li qaychilar ishlatiladi (82-rasm, v). Qirqish paytida qaychi o‘ng qo‘l bilan ushlanadi (82-rasm, g). Bosh barmoq yuqori dasta ustida turadi, uch o‘rta barmoq bilan pastki dasta ushlanadi, ko‘rsatkich yoki kichik barmoq dasta,tar orasida turib, dastalarni ochib turadi. Qirqish paytida qaychining yuqori tig’i reja chizig’i ustidan yurishi kerak. Qirqiladigan metall qaychilarning jag’i orasiga qanchalik ichkari kirsa, shuncha kam kuch bilan qirqiladi. Lekin tig’lar katta ochilganda kirqish kuchining gorizontal tashkil etuvchisi kattalashadi va metall qirqilmasdan itariladi, qaychi jag’lar orasidan chiqishga harakat qiladi (82-rasm, d) . Tig’lar taxminan 30° ochilganda ishqalanish kuchi va ishchi chap qo‘lining kuchi itaruvchi kuchga qarshi tura oladi. Ana shu burchakni qo‘l qaychilyar bilan metall kirqishda eng qulay burchak deyish mumkin. Qirqish paytida qaychining yuqori tig’i reja chizig’i ustidan yuritiladi, chap qo‘l bilan qirqib olinayotgan qism bukib turiladi. Bunda metallni keskin bukib yubormaslik kerak. Qaychini oldinga yurgizyb qirqqan sari uni qirqiladigan joyga taqab borish kerak. Aks holda g’adir-budurliklar paydo bo‘ladi. Qaychi qirqilayotgan metallga tik ushlanishi lozim. Qiyshaytirilsa, qirkmasdan metallni ezadi. Yupqa plastmassa listlarini oddiy qo‘l qaychilar bilan qirqsa ham bo‘ladi. Lekin bunda tig’lar orasidagi zazor juda kichik (0,1-0,2mm ) bo‘lishi kerak. Qirqish paytida listni stolga zich taqab turish kerak. Mo‘rt plastmassalar: polistirol, organiq shisha va boshqalarni qaychi bilan qirqish kerak emas, ular arra bilan qirqiladi. Diametri 3mm gacha bo‘lgan sim ombur bilan qirqiladi. 83-rasm. Stul qaychi va richagli qaychi Stul qaychilar (83- rasm, a) qo‘l qaychilardan yuqori dastasining uzunligi (400-800mm) , pastki dastasi to‘g’ri burchak ostida egilib, uchi o‘tkirlanganligi bilan farq qiladi. Shu o‘tkir uchi taxtaga yoki dastgohga qoqib qo‘yiladi. Dastasining uzunligi tufayli qirqishda barmoqlargina emas, balki butun qo‘l qatnashadi. Bu esa qirqish bosimini ancha oshiradi. Stul qaychilar bilan 2—3 mm gacha qalinlikdagi metallarni qirqish mumkin. Richagli qaychilar (83- rasm, b) 2 -3mm gacha qalinlikdagi metall listlarni qirqishga imkon beradi. Ular ikkita cho‘yan stoyak va stol (2) dan iborat. Stolga yon tomondan qo‘zg’almas pichoq (7) (90° burchak ostida charxlangan) biriktirilgan. Richag (4) ga mahkamlangan ustki pichoq (5) egri chiziqli shaklga ega. Bu esa richag tushirilganda bosim burchagi doimo birday bo‘lishini ta`minlaydi (taxminan 15°). Richag staninaga mahkamla-nadi. Uchida posongi 6 bo‘lgani uchunu o‘z-o‘zidan tushib ketmaydi. Qirqiladigan list planka 3 yordamida richakka qisiladi. 37 tipidagi qaychilar pichog’ining uzunligi 1050 mm bo‘lib, ular 2,5mm gacha qalinlikdagi metallni qirqishga imkon beradi. Richagli qaychilarning tig’lari oralig`i kichik bo‘lishiga va richagning puxta mahkamlanishiga e`tibor berish kerak. Ularda zagotovkani qisib turadigan bostirma bo‘lishi lozim, chunki qirqish paytida buyumni to‘ntarishga intiluvchi kuch momenti paydo bo‘ladi va ishchi uni ushlab turishga kuchi yetmaydi. Metallni qirqish uchun richag keskin tushiriladi, so‘ngra kuch bilan bosib metall oxirigacha qirqiladi. Richagli qaychilarning boshqa konstruktsiyalari ham bor: tishlari bor reykali va pereborli (3 mm gacha bo‘lgan po‘lat listni, ingichka chiviqlarni qirqish uchun), sortli qaychilar (sortli metallni qirqish uchun) va h. k. Qaychilar bilan qirqishda juda ehtiyot bo‘lish kerak, aks holda detalning o‘tkir uchlari va qirralari bilan qo‘lni kesib olish mumkin. Qo‘lqop kiyib ishlash tavsiya qilinadi. Chilangarlik ishlatiladigan z ubilo lar, bolg‘alar va s andon Zubilo – metallarni qirqishda kesuvchi asbob sifatida chilangarlik asbobi bo‘lib, metalni kesish, tunukadan zagatovka qirqib olish, teshik va ariqchalar ochish, metall sirtidan g‘adir-budurlarni tozalashda ishlatiladi. Zubiloning o‘rta qismidan ko‘ndalang kesimining yuzasi oval shaklida bo‘ladi. Bunday shakldagi zubilo ishlatish uchun qulaydir, chunki u qo‘lda sirg‘alib va aylanib ketmaydi (84-rasm). Zubiloning tig‘ini kengligi 5 mm dan 25 mm gacha pona shaklida cho‘ziladi va shundan so‘ng kerakli darajada o‘tkirlik burchagi yo‘niladi. Zubiloning uriladigan qismi, ya’ni kallagi odatda konussimon qilinadi va bo‘rttiriladi. Mana shu shakl zubiloning bolg‘a zarbiga chidamligini oshiradi. Metallar zubilo va kreysmeysellar yordamida qirqiladi va tarashlanadi. 84- rasm. Zubilo Zubilo ish qismi (tig‘), tana va zarb beruvchi qismlardan iborat bo‘lib, U7, U7A, U8, U8A markali uglerodli asbobsozlik po‘latlaridan tayyorlanadi. Ishlanadigan materialning qattiqligiga qarab zubilo har xil burchak ostida charxlanadi, ya’ni uning o‘tkirlik (charxlanish) burchagi turlicha bo‘ladi: cho‘yan, bronza kabi qattiq metall va qotishmalar uchun 70°; o‘rtacha qattiqlikdagi metall materiallar (po‘lat) uchun 60°; yumshoq metall materiallar (mis, latun, alkxmin qotishmalari) uchun 35—45°. Zubilolar 100, 125, 150 va 200 mm uzunlikda tayyorlanib, tig‘ining eni Unga mos ravishdaYU, 15, 20 va 25 mm bo‘ladi. ., Zubiloning ish qismi toblanadi va bo‘shatiladi. Uning toblanganlik darajasini aniqlash uchun eni 50 mm, qalinligi 3 mm li Stb markali po‘lat polosani tiskiga qistirib qirqiladi. Bu vaqtda tig‘ o‘tmaslanmasa, ezilmasa, uchib ketmasa toblash yaxshi o‘tkazilgan hisoblanadi yoki zubiloning toblangan qismini mayin egov bilan egovlab ko‘riladi. Agar egovlash vaqtida qirindi (kukun) hosil bo‘lmasa, toblanganlik darajasi yaxshi hisoblanadi. Slesarlik bolg‘alari ( 85 -rasm). Metallarni bolg‘alash (egish, bukish, to‘g‘rilash), parchinlash, zubilo va kreysmeysellar yordamida qirqish, tarashlashda slesarlik bolg‘alaridan foydalaniladi. Ular yumaloq va kvadrat muhrali bo‘lib ( 85 - rasm, a, b) og‘irligi 200, 400, 500, 600 grammgacha bo‘ladi. Bolg‘alar U7 va U8 markali uglerodli asbobsozlik po‘latlaridan tayyorlanadi va toblanadi. 85 - rasm. Slesarlik bolg‘alari: 1 —zarb beruvchi muhralari, 2—pona. 3—uchi, 4—dasta. Bolg‘alarning dastalari qora qayin, zarang, qayrag‘och, eman kabi qattiq, qayishqoq yog‘ochlardan tayyorlanadi. Ular butoqsiz, yorilmagan bo‘lishi kerak. Dastaning bolg‘aga puxta o‘rnashini ta’minlash uchun Unga metall yoki yog‘och ponalar qo-qiladi. Slesarlik o‘quv ustaxonalarida tunukalar bilan ish ko‘rganda yog‘och to‘qmoq (kiyanka)lardan foydalaniladi. Ular yu-maloq va to‘g‘ri to‘rtburchaklik muhrali qilib tayyorlanadi. S a n do n ( 86 - rasm) yaxlit metall taglik bo‘ib, uning ustida metallarni tug‘rilash, parchinlash, zubilo yordamida qirqish ishlari olib boriladi. Uni maxsus stol, tumbochka yoki kunda ustida o‘rnatiladi. Ish vaqtida sandonning o‘rinsiz bolg‘alanishiga, zubilo bilan chaqalanishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Bu hol sandon sirtining silliqligi va tekisligini buzadi, u o‘z navbatida zagotovka sirtining ezilishiga sabab bo‘ladi. Bunday hollarning ro‘y bermasligining oldini olish maqsadida yupqa listlarni qirqishda sandon ustiga yumshoq po‘latlardan ehtiyot plastinka qo‘yib olinadi, qalin listlarni ikki tomonlama qirqib sindirib olinadi. 86 - rasm. Sandon. Metallarga ishlov berishda ishlatiladigan egovlar va nadfillar Arralash va zubilo yordamida qirqish yo‘li bilan buyum va detal uchun tayyorlangan xomaki metall materiallarning zehlarini tekislash, sirtlarini silliqlash yo‘li bilan aniq o‘lchamga va talab etilgan shaklga keltirish maqsadida turli xil egovlar ishlatiladi. Bolg‘alash va quyish yo‘li bilan tayyorlangan buyumlarning sirtini silliqlash va aniq o‘lchamga keltirishda ham egovlashdan keng foydalaniladi. Egovlar tishlariga qarab: yirik tishli (dag‘al—drachevne), mayda tishli (lichnne), mayin tishli (barxatnge) egovlarga bo‘linadi (87- rasm). Yirik tishli egovlar (1 sm uzunligida 10—12 qator tishlari bo‘ladi) sirtlardan 0,5—0,6 mm gacha qalinlikda qirindi olish yo‘li bilan xomaki ishlov berishda ishlatiladi. Bu egovlar bilan ishlang‘an sirtlarning aniqlik darajasi 0,2—0,5 mm dan oshmaydi.87 - rasm. Egovlar: a, b-yassi, v-kvadrat, g-uchburchaklik, d-yumaloq, e-yarim yumaloq, j-romb shaklidagi. Mayda tishli egovlar (1 sm uzunligida 16—24 qator tish-lari bo‘ladi) sirtlardan 0,1—0,3 mm gacha qirindi olish yo‘li bilan toza ishlov berishda ishlatiladi. Bu egovlar bilan ishlangan sirtlarning aniqlik darajasi 0,02—0,15 mm ga yetib boradi. Mayin tishli egovlar (1 sm uzunligida 24—40 qator tishlari bo‘ladi) 0,01— 0,02 mm gacha qirindi olish yo‘li bilan aniqligi 0,01—0,005 mm gacha bo‘lgan sirtlar hosil qilishdaishlatiladi. Egovlarning tishlari maxsus zubilo bilan kertib yoki frezalash yo‘li bilan hosil qilinadi. Tishlar bir qatorli yoki ikki qatorli bo‘ladi. Bir qator tishli egovlarda tishlarning qiyalik burchagi yon tekislikka nisbatan 70—80° bo‘ladi; bu egovlar yumshoq metallar (mis, alyuminiy, babbit va boshqalar)ni egovlash uchun mo‘ljallangan; ikki qator tishli egovlarning tishlari bir-biri bilan kesishgan bo‘lib, birinchi qatordagi tishlarning qiyaligi 55—60°, ikkinchi qatordagisi 70—80° burchak hosil qilib joylashtirilgan . Bunday egovlar yumshoq hamda qattiq metallarni egovlashda ishlatiladi. Egovlar ko‘ndalang kesimlariga qarab: yassi (to‘g‘ri to‘rtburchaklik), kvadrat, uchburchaklik, romb, dumaloq, yarim dumaloq shakllarda bo‘ladi. Egovlanadigan sirtlarning shakliga, uning xomaki yoki toza ishlanishiga qarab Unga mos egov tanlanadi. Xomaki materiallarni egovlab silliqlash va aniq o‘lchamga keltirishda dastlab yirik tishli egovlar ishlatiladi. Ular bilan sirtlarning aniqligi 0,2—0,5 mm gacha keltirilib, so‘ngra mayda tishli egovlar bilan egovlashga o‘tiladi va sirtlarning aniqlik darajasi 0,02—0,1 mm ga keltiriladi. Talab ztilishiga qarab mayin tishli egovlar bilan egovlanadi, shaberlab sirtlarning silliqligi, aniqlik darajasi orttiriladi. Egovlar U13 va U13A markali uglerodli asbobsozlik po‘latlaridan, ba’zan SHX15 yoki 13X markali legirlangan asbobsozlik po‘latlaridan 100, 125, 150, 200, 250, 300, 350 va 400 mm o‘lchamlarda tayyorlanadi, ularga tish chiqarilgandan so‘ng termik ishlov beriladi. Nadfillar. Kichik yuzalarni egovlashda kichik o‘lchamli egovlardan — nadfillardan foydalaniladi. Ular U12, U12A va U13, U13A markali uglerodli asbobsozlik po‘lat-laridan 80, 120 va 160 mm uzunlikda tayyorlanadi (88-rasm). 88 - rasm. Nadfillar: a - yassi to‘mtoq uchli, b - yassi o‘tkir uchli, v - kvadrat, g - uchburchaklik, 6 - bir tomonli uchburchaklik, e- yu maloq, j - yarim yumaloq, z - oval shaklidagi, i - romb shaklidagi, k - arrasmon, l - paz ochuvchi. Qattiq qotishma, keramik materiallar, shishalarni ishlashda olmos nadfillar ishlatiladi. Asosiy adabiyotlar 1. N.A.Muslimov, SH.S.SHaripov, M.Qodirov. “Texnik ijodkorlik va dizayn”. - T.: “TDPU”, 2010. 2. A.S.Iskandarov. «Materiallarni kesib ishlash, kesuvchi asboblar va stanoklar.-T.: “Fan va texnologiya” 2004. 3. R.S.SHermuxamedov, S.S.YAxyaev, A.E.Parmonov. CHilangarlikdan amaliy ishlar.-T.: «Iqtisod-moliya» 2007. 4. G‘.M.Abduqodirov. Kasb ta’limi praktikumi.-T.: “Sharq” 2012. Qo‘shimcha adabiyotlar 1. V .A. Mirboboev. “ Konstruksion materiallar texnologiyasi ” - T.: « O‘qituvchi » 2004 2. K.B.Usmonov “Metall kesish asoslari” T.: «O‘qituvchi» 2004 y 3. Mangal S.K Mangal Uma. Educational technology Dehli-2012. 4. G’.R.Raxmonberdiyev, M.T.Primqulov, Yu.T.Toshpo‘latov. Qog’oz texnologiyasi asoslari. Toshkent-2009 5. A.Olimov, A.qosimov Mashinasozlik texnologiyasi. Toshkent O‘zbekiston-2003 6. M.A.Babajonov Texnologik jarayonlarni loyixalash Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent-2009 7. Z.Sotvoldiyev Dizayn asoslari 2015 8. D.D.zuparova N.N.Karimov “Dizayn tarixi” 2015 9. D.A.Nozilov “O‘rta Osiyo dizayn tarixi” 1998

Metallarga ishlov berishda qo‘llaniladigan qo‘l va elektr asboblarining tuzilishi va ishlash prinsipi

Купить