Metamorfizm jarayoni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Metamorfizm jarayoni

Купить

METAMORFIZM JARAYONI
Reja:
1. Magnit maydoni haqida tushuncha
2. Geomagnit qutblari.
3. Magnit ekvator va magnit qutblari, magnit enkayishi.
4. Alohida-alohida magnit anamaliyalari. Magnit bo‘ronlari.

Magnit maydoni haqida tushuncha
Yerning magnit maydoni qadimdan xitoylik, arablar, yunonlar va boshqa
xalqlarga eramizdan avvalgi davrlardayoq ma’lum bo‘lgan. Qandaydir "sirli tosh"
temir parchasini o‘ziga tortishini bilganlar. Bu toshni Gerkules toshi, keyinchalik
lidiy toshi, siderit, Mangus toshi va boshqa nom bilan atashgan. Oxirida bu
atamalarning o‘rnini "magnit" (Kichik Osiyodagi qadimgi shahar Magnesi shahri
nomidan olingan bo‘lib, yunoncha magnitli tosh yoki magnesi toshi degan ma’noni
bildiradi) tushunchasi egalladi.
Dastlab magnitning xususiyatlarini XIII asrda fransuz olimi Petr Peregin
o‘rgandi, "shimoliy va janubiy" qutb tushunchalarini fanga kiritdi va kompasni
takomillashtirdi. Magnit o‘qi Yerning aylanish o‘qiga nisbatan 11,5 0
qiyadir.
Magnit o‘qi kesib o‘tgan joyda geomagnit qutblari o‘rnashgan. E’tibor bering,
hakiqatdan ham olimlar shimoliy yarimsharda janubiy geomagnit qutbi, janubiy
yarim sharda esa shimoliy magnit qutbi joylashgan deb hisoblaydilar. Lekin unga
e’tibor bermasdan geografik qutblar singari magnit qutblari ham nomlanib
kelinmoqda.
Geomagnit maydon magnitosfera deb, uning tashqi chegarasi magni- topauza
deb ataladi. Geomagnit maydoni 60 ming km uzoqlikda Quyoshning magnit
maydoni va Quyosh shamoliga (tezligi 400 km/sek) duch keladi. Quyosh
shamolining ta’sir tufayli magnitosferaning Quyoshga qaragan tomonining
uzunligi 8-14 Yer radiusiga, qarama-qarshi, ya’ni soya tomoni esa 16 Yer radiusiga
teng.
Magnitosferada ichki va tashqi, shuningdek Yerning ham ichki va tashqi
radiatsion mintaqalari joylashgan. Bu yerda zaryadlangan zarrachalar (proton va
elektronlar) ushlab qolinadi. Ichki radiatsion mintaqa ancha zich bo‘lib (asosan
protonlar), ekvatordan balandligi (3... 4) • 10 3
km, tashqisi 22 • 10 3
km ga boradi.
Radiatsion mintaqalardagi zarrachalar murakkab trayektoriyalar bo‘yicha Shimoliy
yarimshardan Janubiy yarimsharga va qayta harakatlanadi.
Geomagnit maydonining paydo bo‘lishi haqida ko‘plab g‘oyalar aytilgan.
Ferromagnit g‘oyasi bo‘yicha Yer po‘sti, mantiya va yadroda ferromagnit

moddalari bor. Demak geomagnit maydoni elektr toklari bilan bog‘liq bo‘lmasdan
Yerning magnitizmi bilan bog‘liq. Yerda temirning bir xil tarqalmaganligi magnit
maydonining bir xil emasligi va magnit anomaliyalarining paydo bo‘lishiga
sababchi bo‘lgan. Bu g‘oya ikkita masalaga binoan asossiz deb topildi.
Birinchidan, 1820 yilda daniya fizigi Ereted tomonidan simdagi elektr toki atrofida
magnit maydoni borligi kashf etilgandan so‘ng va1827 yilda Fransuz fizigi Amper
tomonidan Yerning ichki qismida elektr tokining sirkulyatsiyasi magnit maydonini
hosil qilishini kashf etdi. Ikkinchidan, magnit moddalari yer yuzasiga yaqin (30
km) joylarda ekanligi, magnit po‘sti yo‘qligi isbotlandi.
Elektr zaryadlarining harakati g‘oyasi Yer o‘z o‘qi atrofida aylanishida elektr
zaryadlari harakatlanishiga va natijada elektr tokini hosil qilishiga asoslangan. Bu
g‘oya tarafdorlari ko‘pchilikni tashkil etadi. XX asrning 60 yillaridan boshlab
gidrodinamik g‘oyani fiziklardan Ya.I.Frenkel (Rossiya), Elzassar (AQSH) va
Bullard (Angliya) tomonidan ishlab chiqildi. Ularning fikricha geomagnit maydoni
dinamo-mexanizmidagidek paydo bo‘ladi va saqlanib turadi. Xuddi dinomo-
mashinaga o‘xshab Yer yadrosida magnit maydonining hosil bo‘lishi o‘zining
magnit g‘alayonlari Yerning aylanma harakati bilan bog‘liq. Keyinchalik
aniqlanishicha geomagnit maydoni Yer yadrosida elektr tokining paydo bo‘lishi
bilan ibotlandi.
Gidromagnit dinamoni ta’minlab turadigan energiya qayoqdan paydo bo‘ladi
degan masalaga ham turlicha fikr bildirilmoqda. Yerning radioaktiv
moddalarining parchalanish g‘oyasi, gravitatsion konveksiya g‘oyalari .
Gravitatsion konveksiya gipotezasining ikki yo‘nalishi mavjud. Birinchisiga ko‘ra
amerikalik geoximik Yuri mantiyadan temir ajralib yadroga o‘tishi hisobiga
energiya ajralib chiqadi va u gidromagnit dinamoni ta’minlaydi. Ikkinchi
yo‘nalishni rossiyalik geofizik S.I.Bragin (1967 yil) bildirdi. Uningcha suyuq
yadro temir va kremniy eritmalaridan tashkil topgan. Kremniyning temir
qotishmasida erishi bosim oshishi bilan susayadi. Natijada kremniyning qattiq
kristallari eritmasidan ajralgan moddalar tepaga harakatlanadi va zich-og‘ir

moddalar cho‘ka boshlaydi. Oqibatda konveksion harakat yadro moddalarida
kuzatiladi va buning energiyasi gidromagnit dinamo energiyasiga aylanadi.
Geomagnit qutblari.
Yer katta magnitdan iborat. Uning magnit maydoni tabiatda ko‘p narsalar
hozircha nomalumdir. Oy bilan Marsning yadrosi bo‘lmaganlgidan ularning
magnit maydonlari yo‘q. Venera o‘z o‘qi atrofida sekin aylanganligidan u katta
magnit maydoniga ega emas. Binobarin, yer magnit maydoni unda yadroning
mavjudligi, planetaning aylanishi va yadroning ichki qismida moddalarning
harakatlanishi tufayli vujudga keladi. Bu harakatlar juda katta elektr tokini hosil
qiladi va bu tok magnit maydonini, yani magnit kuchlari kamoyon bo‘ladigan
makoni vujudga keltiradi. Yer doirasida ro‘y beradigan jarayonlar bir hil magnit
maydonini, yani o‘zgarmas maydonni vujudga keltiradi. Bu maydon juda katta
hajmli fazoni egallab. Yer yuzasidan 80-90 ming km masofaga tarqaladi. Uning
qutblari geogmagnit qutblari deyiladi. Shimoliy magnit qutbi Grenlandiyaning
shimolida 78,50 janubiy kenglik bilan 690 g‘arbiy uzoqlikda, janubiy qutbi esa
Antarktitada 78,50 janubiy kengilk bilan 1110 sharqiy uzoqlikda joylashgan.
Yerning magnit o‘qi geografik o‘qiga nisbatan 11,50 og‘gan. Atmosferaning
yuqori qismidagi elektr toklari, qutb shafaqlari va boshqa jarayonlar bir xil
magnitlangan maydon bilan bog‘liqdir.
Yer yuzasida va quyi atmosferada Yer magnit maydoning yer po‘sti va uning
magnit massalari bilan bog‘liq bo‘lgan har qismilari namoyon bo‘ladi. Bu
maydonning qutblari esa magnit qutblari deb yuritiladi. Magnit qutblarining o‘rni
yil sayin o‘zgarib turadi. Hozirgi vaqtda Shimoliy magnit qutbi Kanadada Butiya
yarim orolidan sharqroqda(74 0
shimoliy kenglik va 92 0
g‘arbiy uzoqlik) janubiy
qutbi esa Antarktitada Tasmaniya yarim oroli merdianida (69 0
janubiy kenglik
va144 0
g‘arbiy uzoqlikda) joylashgan.
Magnit ekvator va magnit qutblari, magnit enkayishi.
Yer yuzasi yaqinidagi magnit maydoni yer magnitizimining uch elementi-
Magnit enkayishi va magnit og‘ishi, Magnitizm kuchlanishi bilan harakterlanadi.

Gorizontal o‘qda joylashgan yoki ipga erkin bog‘lab qo‘yilgan magnitli strelka
vertikal yuzada aylanish mumkin. U magnit strelka vertikal yuzada aylanish
mumkin. U magnit qutblarida vertikal holatni oladi: Shimoliy qutbda shimoliy uchi
pastga, janubiy qutbda janubiy uchi ham pastga qarab qoladi. Bunda strelka uchlari
shartli ravishda shimoliy va janubiy deb qabul qilingan. Aslida esa bir xil qutblar
emas, balki bir-biriga qarama qarshi bo‘lgan qutblar bir biriga tortiladi.
Ikkala qutbdan barobar uzoqlikda strelka gorizontal holatini oladi. Magnit
strelka gorizontal holatda turadigan holatni Magnit ekvatori deyiladi. Magnit
qutblari geografik qutblardan boshqa joyda bo‘lganligidan magnit ekvatori ham
geografik ekvatorga to‘g‘ri kelmaydi. U Afrika va Osiyoda geografik ekvatordan
shimolroqda, Amerikada esa janubroqda joylashgan. Gorizontal tekislik bilan
vertikal aylanuvchi magnit strelkasi orasidagi burchak Magnit enkayishi bir hil
bo‘lgan joylarni tutashtiruvchi chiziqlar Izoklinlar deb ataladi. enkayish magnit
qutblari bilan ekvator oralig‘ida 900 dan 00 gacha o‘zgarib turadi. Bu o‘zgarishlar
miqdori Shimoliy yarim sharda «q» alomati, janubiy yarim sharida «-» alomati
bilan belgilanadi. Hamma joyda kompasdan foydalaniladi. Kompasda strelka tik
igna uchiga o‘rnatilgan bo‘lib, gorizontal tekislikda aylanadi. Strelkaning
o‘rtasidan o‘tgan chiziq yoki o‘qi Magnit merdiani bo‘ylab joylashadi. Magnit
merdiani ko‘pgina geografik merdianlarga to‘g‘ri kelmaydi. Ular orasida burchak
hosil bo‘ladi, va bu burchak magnit og‘ishi deb ataladi. Magnit og‘ishi strelkaning
shimoliy uchi tomonidan hisoblanib, g‘arbiy og‘ish («-» alomati bilan) va sharqiy
magnit og‘ishi («q» alomati bilan) deb belgilanadi. Magnit og‘ishi bir xil bo‘lgan
joylarda tutashtiruvchi chiziqlar izogonalar deb yuritiladi. Magnit og‘ishi
yo‘nalishiga qarab, Yer shari (yuzasi) ikki qismga yani ikkita yarim sharga
bo‘linadi: Atlantika qismida g‘arbiy og‘ish va Tinch okeani qismida sharqiy ish
bo‘lib hisoblanadi. Bu yarim sharlarni nolinchi izigona, yani magnit strelkasi
to‘ppa to‘g‘ri geografik qutbni ko‘rsatadigan chiziq bir biridan ajralib turadi.
Nolinchi ozogona har ikkala Amerikaning o‘rta qismidan o‘tadi. Yevrosiyoda esa
juda murakkab yo‘nalish hosil qiladi. Magnit kartalari besh yillik davr uchun
tuziladi. Bu besh yillik davr Magnit davri deb yuritiladi. Uning o‘rta qismi deb 5

soniga bo‘linadigan yillar qabul qilinadi. Hozir 1975 yil, 2000 yil va hokazolar
davri bo‘ladi. Kompas so‘zi ikki so‘zdan olingan: kom-hamma va pas-burchak
o‘lchagich asbob manosini beradi. Magnit strelkasi Xitoyda tahminan eramizdan 2
ming yil avval ixtiro qilingan. Yevropaga 12-13 asrlarda olib kelingan, lekin uning
Xitoycha nomi saqlanmagan. Magnit nomi Yevropada birinchi marta magnitli
temirtosh koni topilgan Magneziye nomli joy va shahar nomidan kelib chiqqan
bo‘lsa kerak.
Skandinaviyadan Yevropa orqali Misrga va Xabashistonga undan Ximolay
tog‘lari Laptevlar dengiziga so‘ngra Chukotkaning o‘rmon qismi orqali Bereng
dengiziga va Xindixitoy tomonga o‘tdi. Shunday qilib Sharqiy Sibirda sharqiy
og‘ish o‘rniga g‘arbiy og‘ish mavjud bo‘lgan ekanligi mavjud. Sobiq sotsialistik
respublika territoriyasida hozirgi vaqtda magnit og‘ishi quyidagichadir: Nolinchi
izogona Kaleningrad orqali o‘tadi, unda sharqda to Baykal ko‘ligacha magnit
og‘ishi sharqiy Baykal merdianidan yana nolinchi izogonaga o‘tadi, undanda to
Chukotka yarim oroligacha magnit og‘ishi g‘arbiy, Chukotkada esa yana sharqiy
bo‘ladi. quruqlikdagi eng katta og‘ish g‘arbiy Sibir tekisligining shimolida -300 va
Lena etagida esa -140 ga tengdir.
Alohida-alohida magnit anamaliyalari. Magnit bo‘ronlari.
Yer yuzasida magnit maydonning joylashishi o‘zgarib turadi. U asta-sekin
g‘arbga tomon siljiydi. XIX asrda nolinchi izogona Moskva yaqinidan o‘tgan. XX
asr boshlarida u Leningradga surilib ketgan. Hozir esa uning joyi sotsialistik
respublikaning g‘arbiy chegarasi yaqinidadir. Magnit qutblarining o‘rni ham
o‘zgarib turadi, shu sababli magnit qutbi kartalarda ular tuzilgan yillari ko‘rsatib
quyiladi. Magnetizm katta ahamiyatga ega. Magnit strelkasi yordamida gorizont
tomonlari aniqlanadi. Buning uchun kompas strelkasi ko‘rsatishga magnit og‘ishi
tuzatishini kiritish lozim. Magnit elementlarining geologik strukturalari bilan
aloqador foydali qazilmalarning qidirishning magnitometrik metodlari uchun asos
bo‘lmoqda. Yer o‘n bir xil harakat qiladi, shulardan muhim geografik ahamiyatga
ega bo‘lganlari quyidagilar:
1. O‘z o‘qi atrofida sutkalik aylanishi.

2. quyosh atrofida yillik aylanishi
3. Yer-Oy umumiy og‘irlik markazi atrofida harakat qilishi.
Yer o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa tomon yoki dunyo shimoliy qutbi
tomondan soat strelkasi harakatga yo‘nalishiga teskari tomonga qarab
harakatlanadi. O‘qi atrofida aylanish vaqti yani sutka quyoshga va yulduzlarga
qarab aniqlash mumkin. quyosh sutkasi deb kuzatuvchi turgan nuqta merdiani
orqali quyosh markazining ketma-ket ikki marta o‘tishi orasidagi vaqtga aytiladi.
quyosh va yer harakatining murakkab ekanligi sababli haqiqiy quyosh sutkasi
o‘zgarib turadi. Shu sababli o‘rtacha quyosh sutkasi vaqtini aniqlash uchun
sutkaning butun yil davomida o‘rtacha uzunligiga teng bo‘lgan sutka qo‘llaniladi.
Yer shari sutkali aylanishining geografik ahamiyati nihoyatda katta o‘rin egallaydi.
1. Yerning quyosh radiatsiyasi mavjud fazoda aylanishi uning sharsimon
shaklda ekanligi bilan birga tabiatning zonal bo‘linishiga olib keladi.
2. Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi yer yuzasining quyosh nuri tasirida
hayot uchun qulay sharoit yaratadi.
3. Yer o‘z o‘qi atrofida aylanishi natijasida ikkita doimiy nuqta, qutblar
hosil qiladi.
Bu sharda kordinatalar turini yaratishga yani qutblar hosil qiladi. Shimoliy-
Sharqiy Osiyodagi qayd qilib o‘tilgan dunyo magnit anomaliyasidan tashqari bir
qancha joylarda aloxida-aloxida magnit anomaliyalari yani Yer magnitizmi
elementlarining yo‘nalishi normal yo‘nalishdan farq qiladigan joylar bor. Bular
Yer po‘sti tuzilishining mahalliy xususiyatlari bilan Masalan: temir rudasi konlari
bilan bog‘liqdir. Bundan Magnit anomaliyasining eng kattasi Kursk magnit
anomaliyasi bo‘lib u yerda magnit og‘ishi bir necha metrda 1800 ga o‘zgarib
ketadi. Magnit anomaliyasi bo‘lib bu yerda magnit og‘ishi bir necha qismdan
iborat. Kirovoy Rogda magnitnaya tog‘i yaqinida, Shvesariyadagi Kyuruna
yaqinida magnit anomaliyasi borligi malum. Magnit maydoni davri va davriy
bo‘lmagan o‘zgarishlarga ega. eng kuchli magnit o‘zgarishlar Magnit bo‘ronlari
deb ataladi. Ular quyoshning korpuskurada elektr toklarining o‘zgarishi natijasida
vujudga keladi. Magnit elementlarining geologik strukturalari bilan aloqadorligi

foydali qazilma konlarining magniometrik metodalari uchun asos bo‘lib xizmat
qiladi.

Metamorfizm jarayoni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish