Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 55.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Meteorologik ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash va saqlashning zamonaviy tizimi

Купить
METEOROLOGIK MA’LUMOTLARNI TO‘PLASH, QAYTA ISHLASH VA SAQLASHNING ZAMONAVIY TIZIMI REJA : 1. Meteorologik ma’lumotlar turlari va manbalari. Meteorologik ma’lumotlarni to‘plash va uzatishning zamonaviy tizimi. Meteorologik ma’lumotlarni birlamchi qayta ishlash. 2. Mavjud meteokuzatishlar tizimi, tavsifi va ularning axborot to‘plashdagi ahamiyati. Tezkor, individual va eksperemental ma’lumotlar bazasi. 3. Meteorologik ma’lumotlarni tashkil qilish va saqlash. Meteorologik ma’lumotlar banki, ulardan foydalanish tizimi. 4. Meteorologik ma’lumotlarni qayta ishlashning texnologik sxemasi. Rejimli ma’lumotlarni qayta ishlashning avtomatlashtirilgan informatsion tizimi. Meteorologik axborotning turlari va manbalari Meteorologik axborot atmosfera va yer sirtida sodir bo‘luvchi fizik jarayonlarni kuzatish natijalarini o‘z ichiga oladi. Meteorologik axborot turli ko‘rinishlarga ega bo‘lib, turli manbalardan (yer sirti yaqinidagi kuzatishlar, aerologik zondlash, yo‘ldosh axboroti, MRL ma’lumotlari va boshqalar) olinadi. Yer sirti yaqinidagi kuzatishlar meteorologik stansiya va postlarda amalga oshiriladi. Stansiyalardagi kuzatishlar sinxron trazda har uch soatda o‘tkaziladi. Bu stansiyalar nafaqat kuzatishlarni, balki ularning birlamchi qayta ishlovi va nazorati, informatsion telegrammalarni tuzish va ularni belgilangan muddatlarda tegishli muassasalarga uzatishni ham amalga oshiradi. Bundan tashqari meteorologik kuzatishlar uchun Yerning sun’iy yo‘ldoshlari va raiolokatorlar kabi vositalardan ham foydalaniladi. Yo‘ldoshlar yordamida ulkan hududlar bo‘yicha turli axborotni olish mumkin. Bu axborot bulutlilik, to‘shalgan sirt harorati, yog‘inlar va boshqa elementlar to‘g‘risida mulohaza yuritishga imkon beruvchi xabarlarni o‘z ichiga oladi. Radiolokatorlar yordamida bulutlar va atmosfera yog‘inlarini kuzatish bajariladi. Atmosferadagi fizikaviy hodisa va jarayonlar to‘g‘risidagi xabarlar aerologik axborotni tashkil etadi. Atmosferadagi havo holatining parametrlarini o‘lchash uchun eng keng qo‘llaniladigan asbob o‘lchash natijalarini radio orqali uzatuvchi radiozond hisoblanadi. Shu bilan bir qatorda atmosferani meteorologik raketalar va Yer yo‘ldoshlari yordamida zondlash usullaridan ham foydalaniladi. Aerologik kuzatishlarning o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular yuqori darajada avtomatlashgan bo‘lib, olinayotgan axborotning katta qismini keyingi bosqich, ya’ni EHM yordamida qayta ishlashga yaroqli ko‘rinishda olishni ta’minlaydi. Meteorologik axborot ikki asosiy vazifaga ega: ob-havo prognozlari va xavfli meteorologik hodisalar haqida ogohlantirishlarni tuzishda; ko‘p yillik kesimda iqlim o‘zgarishlarini belgilovchi meteorologik rejim va uning qonuniyatlarini o‘rganishda foydalaniladi. Bu vazifalarga muvofiq meteorologik axborot operativ va rejim axborotlarga bo‘linadi. Operativ axborot kuzatish punktlaridan eng qisqa muddatlarda muayyan kodlar asosida tuzilgan telegrammalar ko‘rinishida prognoz markazlariga keladi va darhol prognozlarni tuzishda qo‘llaniladi. Meteorologik va aerologik stansiyalardan olingan koddan chiqarilgandan keyingi ma’lumotlarni ko‘rib chiqamiz. KN-01 kodi FM 12-IX SYNOP halqaro kodining milliy varianti hisoblanadi. Quruqlikda joylashgan stansiyalar tarmog‘idan yer sirti yaqinidagi kuzatish ma’lumotlarini uzatishga xizmat qiladi. U Yer sirti yaqinidagi holat: havo bosimi, havo harorati, shudring nuqtasi, shamol yo‘nalishi va tezligi, barik tendensiya, gorizontal ko‘rinuvchanlik uzoqligi, bulutlarning umumiy miqdori, uchchala qatlam bulutlarining turlari, bulut asoslarining balandligi, kuzatish muddatidagi ob- havo, o‘tdan muddatdagi ob-havo, muhim hodsalar, yog‘inlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. FM 13-XI SHIP kodi – kemalardan olinadigan yer sirti yaqinidagi kuzatishlar to‘plamini uzatishga xizmat qiladi . Bu kodda yuqorida ko‘rsatilganlardan tashqari sirtdagi suv harorati, shamol bosimi va mavjlanish davri hamda balandligi ko‘rsatiladi.. KN-04 kodi FM 35-IX TEMP halqaro kodining milliy varianti hisoblanadi. Quruqlikda joylashgan stansiyalar tarmog‘idan harorat-shamol zondlash ma’lumotlarini uzatishga xizmat qiladi. Bu yerda Yer sirtidagi bosim; standart sathlarda – bosim, geopotensial balandlik, havo harorati, shudring nuqtasi defitsiti, shamol yo‘nalishi va tezligi; tropopauza sathida – bosim, havo harorati, shudring nuqtasi defitsiti, shamol yo‘nalishi va tezligi keltiriladi. KN-03 kodi FM 32-IX PILOT halqaro kodining milliy varianti – quruqlikdagi stansiyalardan shamol to‘g‘risidagi balandliklardagi sharpilot kuzatishlar ma’lumotlari. FM 33-IX PILOT SHIP – kemalardan shamol to‘g‘risidagi balandliklardagi sharpilot kuzatishlar ma’lumotlari. KN-20 kodi FM 75 CLIMAT TEMP halqaro kodining milliy varianti – quruqlikdagi stansiyalardan o‘rtacha oylik aerologik kuzatishlar ma’lumotlari. FM 76 CLIMAT TEMP SHIP – okeandagi stansiyalardan olinadigan aerologik ma’lumotlar. Rejim axboroti ko‘p yillar davomida arxivlarda yig‘iladi va turli ko‘rinishdagi ko‘p yillik harakteristikalarni hisoblash, shuningdek prognoz sxemalarini ishlab chiqish va tekshirishda foydalaniladi. Meteorologik axborotni yig‘ish va uzatishning zamonaviy tizimlari Ob-havo prognozlarini ishlab chiqish muayyan muddatlarda turli geografik punktlarda amalga oshiriladigan meteorologik kuzatish natijalariga asoslanadi. Meteorologik kuzatishlar bajarilganidan sshng meteorolog meteorologik axborotni kodlaydi va uni telegrammalar ko‘rinishida aloqa kanallari orqali uzatishga tayyorlaydi. Atmosfera holati yoki uning ayrim meteorologik kattaliklari holati to‘g‘risidagi xabarlar to‘plami meteorologik axborot deb atalishini esaltib o‘tamiz. Meteorologik stansiyaning texnik ta’minoitga bog‘liq ravishda meteorologik telegramma darhol teletayp yordamida telegraf aloqa traktiga jo‘natiladi yoki telegraf apparatiga ega bo‘lgan mahalliy aloqa tarmog‘iga uzatiladi. Telegraf aloqa trakti – bu telegraf apparatlari orasida axborot almashinuvini ta’minlovchi texnik vositalar yig‘indisidir. Telegraf traktlari orqali xabarlarni uzatish xabarlarni kommutatsiyalash markazlarida (XKM) ularni avtomatik kommutatsiyalash yo‘li bilan amalga oshiriladi. Har bir XKMda xabar manzili bilan birga eslab qolinadi va marshrut bo‘ylab uzatilishda davom etadi. MKM xabarlarni yig‘ish, xotirada saqlash va taqsimlanishini boshqarishda foydalaniluvchi raqamli hisoblash mashinalari asosida quriladi. Ishlash jarayonining ishonchliligini orttirish maqsadida ikkita EHMdan iborat hisoblash kompleksidan foydalaniladi. Aksariyat mahalliy telegraf liniyalari axborotni sekundiga 50 bit tezlik bilan uzatadi. Bu tezlik telegrammalarni belgilangan vaqtda uzatish uchun yetarli. Hududiy gidrometmarkazlarda (HGMM) joylashgan XKM bir nechta telegrammalarni to‘plamlarga birlashtirishni amalga oshiradi va ularni eng yaqin regional meteorologik markazdagi (RMM) MKMga sekundiga 1200 bit tezlik bilan uzatadi. Va nihoyat, RMM lar bu axborotni Jahon meteorologik markazlariga (JMM) uzatadi. Meteorologik telegrammalar axborotni qayta ishlash markazlariga xatosiz yetib borishini ta’minlash uchun maxsus axborot uzatish tizimi tashkil etilgan. Bu tizim Butunjahon meteorologiya tashkiloti (BJMT) doirasida faoliyat ko‘rsatib, Butunjahon ob-havo xizmati (BJOHX) tarkibiga kiradi. BJOHX uch asosiy elementdan tashkil topgan: 1) global kuzatish tizimi (GKT), sinoptik va aerologik stansiyalar tarmog‘i va kuzatishlar o‘tkazishning boshqa vositalarini o‘z ichiga oladi. 2) ma’lumotlarni qayta ishlashning global tizimi (MQIGT), ma’lumotlarni qayta ishlash va ularni saqlashni o‘z ichiga oluvchi meteorologik markazlardan iborat. 3) global telealoqa tizimi (GTT), kuzatish ma’lumotlari va qayta ishlangan axborotni tezkor almashish uchun xizmat qiladi. Global kuzatish tizimi rejaga asosan yer sirti yaqinidagi kuzatishlarni amalga oshiruvchi sinoptik stansiyalar tarmog‘idan iborat. Aerologik kuzatishlar sutkasiga ikki marta, o‘rtacha grinvich vaqti (O‘GV) bo‘yicha soat 00 va 12 da o‘tkazilishi majburiy. Harakatdagi kema stansiyalari ham katta miqdordagi axborotni beradi. Kuzatish tizimida meteorologik yo‘ldoshlar ham sezilarli ahamiyat kasb etadi. Ma’lumotlarni qayta ishlashning global tizimi uch turdagi meteorologik markazlardan iborat: 1) Jahon meteorologik markazlari (JMM). 2) Regional meteorologik markazlar (RMM). 3) Milliy meteorologik markazlar (MMM). JMM lar Moskva, Melburn va Vashingtonda joylashgan. Ular global masshtabda odatiy va yo‘ldosh axborotlarini qabul qiladi, ularni radio orqali yoki boshqa vositalar yordamida boshqa JMM, RMM va MMMlarga uzatadi, imkoni boricha Yer sharining katta qismi uchun meteorologik tahlillar va prognozlarni tayyorlaydi va tezkor tarqatadi, ob-havo tahlili va prognozining yirik masshtabli muammolari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib boradi. Bundan tashqari JMMlari kartalar va boshqa global meteoaxborot, maxsus ma’lumotlar arxivlarini saqlash va ularni ilmiy tadqiqotlar uchun havola qilish vazifalarini ham bajaradi. RMMlar ham JMMlar bajaruvchi vazifani ular xizmat ko‘rsatuvchi hudud chegarasida bajaradi. Hammasi bo‘lib 24 ta RMMlar tashkil etilgan bo‘lib, ulardan to‘rttasi MDH hududida joylashgan (Moskva, toshkent, Novosibirsk va Xabarovsk). Har bir markaz o‘zi xizmat ko‘rsatuvchi hudud chegarasida meteorologik axborot, tahlil kartalari va ob-havo prognozlarini tarqatish bo‘yicha muayyan majburiyatlarni bajaradi. Toshkent markazi misolida RMMlar bajaruvchi ish ko‘lamini ko‘rib chiqamiz. Bu markazning faoliyat doirasiga barcha O‘rta Osiyo mamlakatlari, Qozog‘iston, Kavakazorti, Shimoliy Kavkaz, Rossiya Yevropa qismining katta hududi, Sibirning bir qismi, Turkiya, Yaqin Sharq mamlakatlari, Pokiston, Afg‘oniston va Hindistonning shimoliy qismi qamrab olingan. Toshkent markazida bu mamlakatlardan barcha kuzatish ma’lumotlari yig‘iladi, so‘ngra o‘z navbatida bu ma’lumotlarni boshqa markazlarga uzatadi, o‘z hududi bo‘yicha tahlil va prognoz kartalarini tuzadi va xizmat ko‘rsatish hududidagi meteorologiya bo‘linmalariga yetkazib beradi. MMMlar ham RMMlar bajaruvchi vazifani o‘z mamlakatlari chegarasida bajaradi va o‘z hududi RMM yoki JMM bilan axborot, tahlil va prognozlar almashinadi. Вашингтон Мел ьбурн Қоҳира Оффенбах Пекин Т ошкент Хабаровск НовосибирскБрекнелл Москва Нью-Де ҳли Токио К Т П х У- б К Т Пх У-б - Jahon MM - Regional yoki milliy MM - Karachi - Tehron - Pxenyan - Ulan-Bator 1-rasm. GTT bosh magistralining MDH regional gidrometeorologik markazlariga axborot uzatishni ta’minlovchi ikkilamchi liniyali qismining sxemasi Global telealoqa tizimi meteomarkazlar tomonidan qayta ishlanmagan kuzatish ma’lumotlarini yig‘ish va tarqatish, shuningdek qayta ishlangan axborotni tarqatish va uni turli markazlar bilan almashinish maqsadida faoliyat ko‘rsatadi. GTT uch bosqichli asosda tashkil etilgan: a) bosh magistral zanjir, JMM va tegishli RMM hamda MMMlarning telealoqa tarmoqlarini o‘zaro bog‘laydi. b) regional telealoqa tarmog‘i. v) milliy telealoqa tarmog‘i. Barcha asosiy aloqa tarmoqlari aloqa liniyalari bilan birlashtirilib, axborotni qabul qilish va uzatish qurilmalari bilan jihozlangan. Aloqa tizimining MDH regional markazlariga axborot uzatishni ta’minlovchi qismi 1-rasmda keltirilgan. GTT nafaqat meteorologik kuzatishlar to‘g‘risidagi axborotni yig‘ishga, balki meteomarkazlarga maxsus GRID yoki GRIV kodida MMM, RMM yoki JMMlardan kuzatish ma’lumotlari kabi sirkulyar tarzda uzatiluvchi zaruriy prognostik va diagnostik axborotni olishga ham xizmat qiladi. Axborot almashinish qat’iy belgilangan tarqatish rejasi asosida amalga oshiriladi. GTT yordamida nafaqat quruqlikdagi meteostansiyalar tarmog‘idan meteorologik ma’lumotlar, balki dengiz kemalari va samolyotlardan xabarlar, shuningdek yo‘ldosh orqali kuzatish ma’lumotlari to‘plamlari ham olinadi. GTT orqali o‘tuvchi axborot hajmi juda ulkan, uning ayrim qismlaridan sutkasiga 10 mln belgigacha o‘tadi. GTT tizimidan meteorologik kuzatish ma’lumotlari RMM yoki MMMlarga kelganidan so‘ng ular birlamchi qayta ishlovdan o‘tadi. Aloqa kanallari orqali MKMlaridan olinuvchi axborot EHM nazoratida bo‘ladi. Ma’lumotlarni koddan chiqarish, saqlash, ularning turli ko‘rinishdagi qayta ishlashni amalga oshiruvchi dasturlarga tushunarli bo‘lishini ta’minlashni tashkil etish bu mashinalarning vazifasi hisoblanadi. Meteorologik telegrammalarning turli aloqa kanallaridan olinishi takrorlanishlarga olib kelishi, ularda qo‘pol xatolar mavjud bo‘lishi mumkin. Bularning hammasi informatsion-mantiqiy qayta ishlash (IMQI) deb ataluvchi yaxlit dasturiy kompleksni ishlab chiqish zaruriyatiga olib keladi. Telegramalardagi birlamchi meteorologik axborot EHMda bajariluvchi IMQI liniyasiga uzatiladi. Bu liniya axborotni nazorat qiluvchi bir qator o‘zgartirishlarni bajaradi va ularni birlamchi ma’lumotlar bazasida yig‘adi. Ma’lumotlar fondi birlamchi ma’lumotlar bazasi va siklik arxivdan iborat. Ma’lumotlar bazasida ma’lumotlar so‘nggi kalendar sutkasi (Grinvich bo‘yicha) uchun saqlanadi. Saqlash muddatining oxirida ma’lumotlar bazadan siklik arxivning magnit tasmalariga yoziladi. Nazoratdan o‘tkazilgan ma’lumotlar siklik arxivda bir oy saqlanadi, so‘ngr doimiy arxivga yozib qo‘yiladi. Birlamchi ma’lumotlar bazasi meteorologik kuzatishlar natijasida mahalliy aloqa tarmog‘i yoki GTT orqali olingan meteorologik axborotning yakuniy yig‘ilish punkti hisoblanadi. Boshqa tomondan u barcha prognoz dasturlari uchun kiruvchi axborot manbasidir. Meteorologik axborotni qayta ishlash Axborotni birlamchi qayta ishlash ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash umumiy tizimining zaruriy bosqichi hisoblanadi. Meteorologik axborotni qayta ishlashning avtomatlashgan liniyasini shartli ravishda uch sathga ajratish mumkin: 1) aloqa kanallari orqali axborot olish va tarqatish; 2) informatsion-mantiqiy qayta ishlash (IMQI); 3) sonli qayta ishlash. Birinchi sathda texnik vositalar yordamida ma’lumotlarni yig‘ish va hisoblash natijalarini iste’molchilarga alfavit-raqamli to‘plamlar va faksimil kartalar ko‘rinishida yetkazib berish ta’minlanadi. Ma’lumotlarni qabul qilish va tarqatish sathi bilan bir qatorda informatsion- mantiqiy qayta ishlash sathi ham uzluksiz rejimda faoliyat ko‘rsatadi. IMQIning maqsadi turli kuzatish tizimlaridan olingan axborotning maxsus tejamkor va murojaat uchun qulay shaklda yozilgan joriy ma’lumotlar bazasini yaratishdan iborat. IMQI sathida ma’lumotlarni dastlabki qayta ishlash bir qator vazifalarni hal qilishni nazarda tutadi. Ma’lumotlar bazasini hosil qilish uchun, birinchi navbatda, axborot oqimida tegishli telegrammalarni ajratib olish, ularning kod shakllarini (SYNOR, TEMP, PILOT va boshq.) tanish va ochish zarur. Aksariyat telegrammalarda koddan chiqarilganidan so‘ng ko‘plab yaqqol kamchiliklar aniqlanadi. Bundan tashqari ma’lumotlarni bir xil shaklga (standart yozuv formati) keltirish lozim. Aynan IMQI sonli tahlil va prognozlarni bajarish uchun yaroqli ma’lumotlar to‘plamini tayyorlashga imkoniyat beradi. Buning uchun quyidagi maqsadlarda ma’lumotlarni saralash nazarda tutiladi: a) qayta ishlashning mazkur seansi uchun talab qilinadigan xabarlarni ajratish; b) eng to‘liq va aniq ma’lumotlarni shakllantirish maqsadida takrorlanuvchi xabarlarni topish; v) biror stansiyadan olingan aerologik telegrammalarning turli qismlarini yagona yozuvga birlashtirish; g) turli almashinuv tizimlari orqali qayta uzatilishi kerak bo‘lgan xabarlarni ajratish. IMQI meteorologik axborotning nazoratini ham amalga oshiradi. Bu nazorat ikki bosqichda o‘tkaziladi. Birlamchi qayta ishlash jarayonining boshlanishida bir xabarning o‘zida ma’lumotlarning o‘zaro muvofiqligi, shuningdek bir stanitsyadagi ma’lumotlarning shu stansiyada o‘tgan muddatda olingan ma’lumotlar bilan taqqoslash, so‘ngra turli punktlardan olingan ma’lumotlarning muvofiqligini (gorizontal nazorat) tekshirish amalga oshiriladi. Gorizontal nazorat IMQIdan keyingi ma’lumotlarni ob’ektiv tahlil bosqichida bajariladi. IMQI bajaruvchi muhim operatsiyalardan biri ma’lumotlarni kompleksatsiyalashdir. U tanlangan xabarlar yoki ularning qismlarini keyingi turli almashtirishlar uchun tayyorlashda foydalaniladi. IMQI yordamida ma’lumotlar quyidagi maqsadlarda tayyorlanadi: - sinoptik va aerologik kartalarni avtomatik chizish; - aloqa kanallari orqali ma’lumotlar to‘plamlarini uzatish; - sinoptik tomonidan tayyorlangan ma’lumotlarni umumiy komplektga kiritish; - prognoz tahlillarini olish va boshqa hisoblashlarni bajarish uchun ma’lumotlardan foydalanish; - gidrometeorologik rejim harakteristikalarini hisoblash va yig‘ish hamda ularni saqlash uchun qayta ishlash. IMQI tugaganidan keyin ob’ektiv tahlil o‘tkaziladi, ya’ni nazoratdan o‘tkazilgan kuzatish ma’lumotlari bo‘yicha hisoblashlar bajarilib, natijada muntazam to‘r tugunlarida meteorologik elementlarning qiymatlari aniqlanadi. Sonli tahlil natijasida muntazam to‘r tugunlarida hosil qilingan meteorologik elementlar qiymatlari sonli prognoz uchun foydalaniladi. So‘ngr sonli prognoz amalga oshiriladi. ADABIYOTLAR 1. Gandin L.S. Kogan R.L. Statisticheskiye metodi interpretatsii meteorologicheskix dannix. -L.: GMI, 1976. 2. Gruza G.V., Reytenbax R.G. Statistika i analiz gidrometeorologicheskix dannix. -L., GMI, 1982. 3. Gandin L.S., Danovich A.M. i dr. Praktikum po chislennim metodam prognoza pogodi. -L.: GMI, 1978. 4. Belov P.N Chislennie metodi prognoza pogodi. –L. GMI, 1975. 5. Panovskiy G.A., Brayer. Statisticheskiye metodi v meteorologii. –L. GMI, 1972. 6. Grigorev V.I. Avtomatizirovannaya obrabotka gidrometeorologicheskoy informatsii. –L. GMI, 1979.

Meteorologik ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash va saqlashning zamonaviy tizimi

Купить