Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 29.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Mеtodik adabiyotlardan foydalangan holda tinish bеlgilarining ishlatilishi bilan tanishtiriladigan darslar, mashq matеriallari ustida ishlash

Купить
M е todik adabiyotlardan foydalangan holda tinish b е lgilarining ishlatilishi bilan tanishtiriladigan darslar, mashq mat е riallari ustida ishlash. Reja: 1. Tinish bеlgilarining ishlatilishi bilan tanishtiriladigan darslarni tashkil etish. 2. Tinish bеlgilarini o’rgatishda sintaktik-punktuatsion tahlil. 3 . Tinish bеlgilarini qo’llash bilan bog’liq xatolar va ularni tuzatishga oid ishlar. Tinish bеlgilarining ishlatilishi bilan tanishtiriladigan darslarni tashkil etish. Boshlang’ich ta’limda ona tili o’qitishning eng muhim va eng murakkab vazifalaridan biri fikrni ifodalashda gap va unda qo’llaniladigan tinish belgilaridan ongli foydalanish ko`nikmasini shakllantirish sanaladi. Maktabda bu vazifa asosan, sintaksis elementlarini o’rgatish darslari bilan birgalikda amalga oshiriladi. O’zbek tilida jami o’nga yaqin tinish belgisi mavjud bo’lib, ularni nutqda qo’llanish qonun-qoidalarini o’rganuvchi bo’lim “Punktuatsiya” deb yuritiladi. Tinish belgilarining qo’llanilishini belgilab beradigan qonun-qoidalar ma’lum prinsiplar asosida yaratilgan. Nutqda tinish belgilarini o’rinli qo’llanilishida quyidagi prinsiplarga amal qilinadi: 1) Intonatsion prinsip. 2) Logik-grammatik prinsip. 3) Sintaktik prinsip. 4) Stilistik prinsip. 5) Differensiatsiya (farqlash) prinsipi. Punktuatsiyaning mazkur prinsiplari tinish belgilarini nutqda qo’llanilishining ilmiy asosi sanaladi. Har bir prinsip tilning fikriy va grammatik vositalarini hisobga olish asosida tuziladi, ya’ni nutqning fikriy tomoniga ta’sir eta oladigan, ma’lum grammatik ahamiyatga ega bo’lgan pauza va intonatsiyalargina ma’lum tinish belgisi bilan ko’rsatiladi. Jumladan, har bir fikr tugallangan ohang bilan aytiladi va predikativlikka ega bo’lgan sintaktik birlik – gap orqali ifoda etilishiga ko’ra gap oxirida “nuqta” belgisi qo’yiladi. Boshlang’ich ta’limda tinish bеlgilarining ishlatilishi bilan tanishtiriladigan darslar, asosan, 4-sinfda tashkil etiladi. Bunda ifodali o’qish, logik urg’u ustida ishlash, sintaksis elementlari ustida ishlash, yozma mashqlar, yozma ishlar hamda sintaktik-punktuatsion tahlillardan foydalangan holda tashkil etish mumkin. Maktabda punktuatsiya o’qitishni boshlang’ich sinflardayoq boshlanishining o’ziga xos o’rni va ahamiyati bor. Kichik yoshdagi o’quvchilarga ona tili o’qitishning bosh maqsadidan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, ularning og’zaki va yozma nutqini shakllantirish va rivojlantirishda, o’z fikrini boshqalarga to’g’ri tushuntirish va boshqalarning fikrini to’g’ri anglashda, o’quvchilarda orfoepik, orfografik hamda punktuatsion savodxonlikni oshirishda tinish belgilarini o’rgatish katta ahamiyat kasb etadi. Qolaversa, ta’limning ilk bosqichida olingan har qanday bilim ta’limning keyingi bosqichlarida poydevor bo’lib xizmat qiladi. Umuman olganda, maktabda punktuatsiya elementlarini o’qitishni to’g’ri yo’lga qo’yishning ta’limiy ahamiyati juda katta:  tinish belgilari gapda ifodalangan fikrning mazmun-mohiyatini to’liq ochib beradi;  tinish belgisi matnni qismlarga bo’lib ko’rsatadi;  tinish belgisi qo’llanilmagan matn mazmunini noto’g’ri izohlanishining oldini oladi;  o’quvchilarda turli janrdagi asarlarni ifodali o’qish texnikasi rivojlantiriladi;  o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqi o’sishiga ko’mak beradi;  o’quvchilarni ba’zi (shakldosh) so’zlarning ma’nolarini farqlashga o’rgatadi;  o’quvchilarning punktuatsion savodxonligini ta’minlaydi. Boshlang’ich sinflarda to’rtta tinish belgi: gap oxirida nuqta, so’roq belgisi, undov belgisi hamda uyushiq bo’lakli gaplarda vergulning ishlatilishi haqidagi qoidalar o’rgatiladi. Boshlang’ich sinflarda o’rgatiladigan tinish belgilari kam bo’lishiga qaramay, o’qituvchi har bir sinfda punktuastiya ustida muntazam ish olib borishi zarur, chunki tinish belgilari fikrni aniq va tez o’qib olishga hamda o’zgalarga uqtirishga yordam beradi”. Kichik yoshdagi o’quvchilarni tinish belgilari bilan tanishtirishda o’qituvchi, avvalo, ularning yozma to’g’ri, boshqalarga tushunarli qilib fikr ifodalash uchun muhim ekanini tushuntiradi. Masalan, nuqtanining roli bilan elementar tarzda tanishtirish uchun gaplarga ajratilmagan yaxlit matndan foydalanish mumkin; o`quvchilar bunday matnni o’qish va mazmuniga tushunish qiyin ekanligiga ishonch hosil qiladilar. Punktuastiya semantik, sintaktik va intonatsion qoidaga asoslanadi. Bu uch asos bir-biriga o’zaro ta’sir etadi. Xat yozuvchi tinish belgisini qo’yishda, avvalo, bayon etadigan fikrining mazmuniga asoslanadi. 1-sinf o`quvchilariga savod o`rgatish davridayoq nuqta, so`roq belgisi va undov belgisi bilan amaliy tanishtiriladi. Bolalar hali «Alifbe» o’qimasa ham, rasmga qarab gap tuzadilar. O’qituvchi ularga talaffuzda bir gap boshqasidan o’zaro to’xtam (pauza) bilan ajratilishini, gapning oxirida ohang pastlashib tugallanishini tushuntiradi. Bolalar, o’qituvchi topshirig’iga ko’ra, 4-5 gapdan iborat bo’lgan kichik matnni qismlarga ajratadilar va bunda ular o’rtasidagi to’xtam hikoya mazmunini yaxshi tushunishga yordam berishiga ishonch hosil qiladilar. Ular gapni to’g’ri talaffuz qilishni o’rgana boshlaydilar. Bu gap oxiriga nuqta qo’yilishi bilan tanishtirish uchun mazmuniy va intonatsion asos yaratadi. Bolalarni gapni o’qishga oldindan tayyorlash uchun grafik sxemadan ham foydalanish mumkin. Masalan, o’quvchilar gap tuzadilar, undagi so’zlarni sanaydilar va o’qituvchi rahbarligida chiziqcha bilan belgilaydilar: 1.Biz ertakni sevamiz (_______ ______ _______ .) Yana boshqa gap tuzib, uni ham chiziqcha bilan belgilaydilar: 2. Qovun pishdi . (________ ______ .) O’qituvchi quyidagi mazmunda tushuntiradi: Og’zaki nutqda bir gapni ikkinchisidan pauza bilan ajratamiz: (Har bir gap talaffuz qilinadi). kitoblarda, gazetalarda gapning tugaganini, ovozni pasaytirish va pauza qilish kerakligini ko’rsatish uchun alohida belgi - nuqta ishlatiladi. Bir necha darsdan so’ng o’quvchilar gaplarni o’qiy boshlaydilar. Ular nuqta pasaytirish, pauza qilishga belgi ekanini tushunadilar. Kesma harflardan gap tuzishda, albatta, nuqtali kartochkadan foydalaniladi. O’quvchilar gapni yozganda, o’qituvchi nuqta qo’yishni eslatadi, ishni tekshiradi. Gapning oxiriga nuqta qo’yilmasa, xato hisoblanadi. O’quvchilar o’qituvchi yordamida nima uchun nuqta qo’yish lozimligini tushuntiradilar. Shunday yo’l bilan gapning oxiriga nuqta qo’yish ko’nikmasi shakllantiriladi. So’roq va undov belgilari bilan ham savod o’rgatish davrida tanishtiriladi. Bolalar so’roq mazmunini bildirgan gaplarni o’qiydilar. O’quvchilar bunday gaplarni ohangiga rioya qilgan holda, ya’ni gapning oxirida ovozni ko’tarish bilan o’qishga o’rgatiladi. Bunda gapning mazmuni va ohangi so’roq belgisini qo’yishni talab etishi tushuntiriladi. Undov belgisini qo’yishni o’quvchilar gapning his-hayajon ifodalashi va alohida ohangda o’qilishi bilan bog’laydilar. O’quvchilar 2- sinfda «Gap» bo`limi mavzularini o’rganish jarayonida nuqta, so’roq va undov belgisi haqida nazariy tushunchalar oladilar. 3-sinfda esa tinish belgilari haqidagi nazariy tushunchalar chuqurlashtiriladi. Shu vaqtdan boshlab ular o’quvchilar gap oxiriga tinish belgilari sintaktik asosda qo’yilishini anglay boshlaydilar. «Darak gap» mavzusini o’rganish bilan bog’liq holda nuqta qo’yilishi, «So’roq gap» mavzusi bilan bog’liq holda so’roq belgisi va «Undov gap» mavzusini o’rganish bilan bog’liq holda undov belgisining qo’yilish shartlari o’rgatiladi. 4-sinfda tinish bеlgilarining ishlatilishiga oid bilimlar yanada kengaytiriladi. Tinish bеlgilarini o’rgatishda sintaktik-punktuatsion tahlil. 4- sinfda tinish bеlgilarining ishlatilishiga oid darslarda o’quvchilar e’tibori ikki narsaga qaratiladi: 1) har xil mashq va topshiriqlar ustida ishlash orqali tinish belgi (nuqta, vergul, tire, ikki nuqta)larining ishlatilishi bilan amaliy tanishtirish; 2) tinish bеlgilarini o’rgatishda sintaktik-punktuatsion tahlil o’tkazish. 1. O’quvchilar har xil mashq va topshiriqlar ustida ishlash orqali tinish belgi (nuqta, vergul, tire, ikki nuqta)larining ishlatilishi bilan amaliy tanishadilar. Savod o’rgatish davridayoq o’qituvchi o’quvchilar e’tiborini nuqta, vergul, tire, ikki nuqtaning ishlatilishiga qaratadi, matnni o’shanda bu tinish belgilariga rioya qilishni amaliy o’rgata boshlagan bo’lsa, 4-sinfda bunga yanada ko’proq ahamiyat berilgan holda mashqlar ustida mustaqil yondashuv asosida punktuatsion belgilarni ongli ravishda ishlatish ko’nikmasi shakllantiriladi. Xususan, so’zlarni guruhlash mashqlarini bajarganda, o’qituvchi tire va ikki nuqtaning qo’yilishi bilan amaliy tanishtiradi. O’qituvchi aniq misollar bilan sanab ko’rsatilgan so’zlardan oldin ikki nuqta qo’yilishini har bir so’zning vergul bilan ajratilishini ko’rsatadi. Bunda o’quvchilar tinish belgining nomini aytadilar, o’qituvchi eslatmasa ham, ulardan asta- sekin foydalana boshlaydilar. Matnni yozishdan oldin punktuastion xatoning ham oldi olinadi. Shunday qilib, o`qituvchi o`quvchilarda punktuatstion ziyraklikni o’stirib boradi. “Gapning uyushiq bo’laklari” mavzusi o’rganilganda sanash ohangi bilan bog’langan bo’laklarda vergulning vazifasini, “Undalma” mavzusi o’rganilganda esa vergulning qo’llanish o’rnini aniqlashni amaliy o’rganadi. O’qituvchi ikki gapni o’qib taqqoslash bilan nuqta va vergulda ohangning qanday berilishini ko’rsatadi. Masalan, 1) Biz ona yurtimizni doim sevib ardoqlaymiz. 2) Rus, yapon, turk xalqi farzandlari ham o’z ona yurtini sevadi. Bunda 1-gapdan har qanday gap oxirida ovoz pasayib, pauza qilinishi va tugallangan ohang bilan yakunlanishi, 2-gapdan esa rus, yapon, turk so’zlaridan so’ng ovoz bir oz pasayib, xabarning davom etishi anglashiladi. Bundan tashqari bunday mashqlar asosida o’quvchilar uyushiq bo’lakli gap tarkibidagi uyushiq bo’laklarning ammo, lekin, biroq, va so’zlari bilan bog’langanda vergulning ishlatilishini ham amaliy o’rganadilar. “Undalma” mavzusi o’rganilganda undalmaning gapdagi o’rni erkinligi ya’ni gap boshida, o’rtasida va oxirida kelishi va har qanday o’rinda kelganda ham vergul bilan ajratib yozilishi bilan amaliy tanishadilar. Masalan, Bolalar , darsga kechikmasdan kelinglar . Bugun, Maftuna , senga alohida topshiriq beraman . Bugun yomg’ir yog’adi, shekilli . 2. O’quvchilarga punktuatsion qoidalarni to’la singdirish, ularni tinish belgilarini o’z o’rnida ongli ishlatishga o’rgatish maqsadida sintaktik-punktuastion tahlil , tinish belgilarn tushirib berilgan matnning tegishli tinish belgilarini qo’yish, t a’ l i mi y es l a t i sh d i k t a nt i , b ay on v a i n sh od a t i n i s h belgilarining ishlatilishini izohlash kabi mashqlardan foydalaniladi.  Sintaktik-punktuastion tahlil . Bu tipdagi mashqlar asosida o’quvchilar o’rganayotgan har bir tinish belgilarining qo’yilish sabablari va ularni og’zaki nutqda ma’lum intonatsiya bilan ajratish ko’nikmasini egallaydi. Sintaktik- punktuastion tahlilni quyidagi ko’rinishlarda o’tkazish mumkin:  o’qituvchi ma’lum matnni doskaga diktovka orqali yozib, undagi tinish belgilarini o’quvchilarga mustaqil ravishda punktuatsiya qoidalariga ko’ra qo’yishni topshiradi;  o’qituvchi ma’lum bir matn tarkibidagi gaplarni ketma-ket tinish belgilari bilan bog’liq (intonatsiya, pauza, logik urg’u kabi) qoidalarga amal qilgan holda og’zaki o’qiydi va o’quvchilardan har bir gapda qanday tinish belgilari qo’yilishini aniqlashni topshiradi;  o’qituvchi doskaga biror matnni to’liq, ya’ni tinish belgilari qo’yilgan holda yozadi va o’quvchilar bilan birgalikda har bir tinish belgisining qo’yilish sababi punktuatsion qoidalar asosida izohlanadi;  Tinish belgilari tushirib berilgan matnning tegishli tinish belgilarini qo’yish . Mashqning bu turi tinish belgilarining ishlatilishini o’rgatishda yaxshi samara beradi. Bunday mashqlarning qulay tomoni shundaki, bunda maktab darsligida berilgan o’quvchilarga avvaldan tanish bo’lgan matnlardan va yoki o’qituvchi tomonidan tuzilgan qisqa matnlardan ham foydalanish mumkin. O’quvchilar mazkur matnni to’liq yozib olib, mazmunini tushunib yetganlaridan keyingina kerakli tinish belgilarini qo’yadilar. Bu mashq o’quvchilarning mustaqil faoliyatini ta’minlshda, tinish belgilarining qo’llanish sabablarini ongli o’zlashtirishga yordam beradi.  Yozma ishlar. Nutqda tinish belgilarining to’g’ri va o’rinli ishlatilishiga oid bilimlarni mustahkamlashda yozma ishlarning alohida o’rni bor. Bunda o’qituvchidan ham yozma ishlarni o’tkazishda yetarli darajada malaka va katta mehnat talab etiladi. Avvalo yozma ishlar ikki xil ko’rinishda o’tkazilishi lozim: 1) dars jarayonida mashqlar sifatida; 2) nazorat ishi sifatida. Shuningdek, yozma ishlarning turi va shaklini o’quvchilarning yoshi, saviyasiga ko’ra, qolaversa, ona tili DTS va dastur talabiga ko’ra to’g’ri tanlash zarur. Jumladan, 4-sinfda diktant (ta’limiy va nazorat diktanti), bayon va insho (erkin insho) kabi yozma ish turlaridan foydalanish mumkin. Bir necha tinish belgilarini o’z ichiga olgan har qanday matndan foydalanish tavsiya etilmaydi, o’quvchilar uchun ma’nosi tushunarli bo’lgan yoki tushunishi qiyin bo’lmagan mavzu tanlansa maqsadga muvofiq bo’ladi. Yozma ishlarni o’tkazishda ikki vazifa amalga oshiriladi:  Yozma ishni (masalan, diktantni) yozdirish;  Yozma ishni punktuatsion jihatdan tahlil qilish. Bu ishlarning har biriga kamida bir soat vaqt ajratish lozim. Ona tili darslarini o’qish darslari bilan bog’lash sintaksis va punktuatsiya elementlari ustida ishlashning metodik shartlaridan biri hisoblanadi. O’quvchilar bu darslarda sintaksis bo’yicha bilimlariga asoslangan holda ifodali o’qish, so’zni aniq ishlatish, o’z fikrlarini grammatik to’g’ri shakllantirish hamda tinish belgilaridan o’rinli foydalaishga o’rganadilar. Shunday qilib, boshlang’ich sinf o’quvchilarining tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi elementar bilimlari og’zaki va yozma nutqda tinish belgilaridan ongli foydalanishni ta’minlaydi. Tinish bеlgilarini qo’llash bilan bog’liq xatolar va ularni tuzatishga oid ishlar. Uzluksiz ta’limning nafaqat dastlabki bosqichi o’quvchilarida, qolaversa, yuqori sinf o’quvchi (ba’zi o’qituvchi)larida, hatto OTMda tahsil olayotgan talabalarning aksariyatida ham orfografik xatolarga nisbatan punktuatsion xatolarga ko’p yo’l qo’yayotganining guvohi bo’lamiz. Bunga sabab qilib quyidagilarni ko’rsatib o’tishni joiz deb bildik:  Ona tili dasturida punktuatsiya o’qitishga yetarlicha soat ajratilmagan;  Maktab darsliklarida punktuatsiya o’qitishga oid maxsus mavzular deyarli yo’q;  Boshlang’ich sinflarda tinish belgilarini o’rganishga oid mavzular “tor” doirada, ya’ni sintaksis mavzulari ichida qisman o’tiladi;  Boshlang’ich sinf o’qituvchi (yoki o’quvchi)lari uchun punktuatsiya qoidalarini o’rgatuvchi maxsus qo’llanma yo’q;  Ona tili darslari davomida o’tkazilgan yozma ishlar tahlilida o’quvchilarni punktuatsion xatolari ustida ishlashiga talab darajasida ahamiyat berilmaydi. Maktabda o’quvchilarning punktuatsion savodxonligi, asosan, ona tili darslarida nazorat ishlari, turli xil shaklda olingan yozma ish (diktant, bayon, insho)lar hamda uyda, sinfda bajariladigan mashqlar orqali tekshiriladi. O’quvchilar yo’l qo’yadigan punktuatsion xatolarning quyidagi ko’rinishlari uchraydi:  Tinish belgilarini zaruriy o’rinda qo’ymaslik . O’quvchilarning aksariyati bayon, insho yozganda kerakli tinish belgisini qo’ymaydi. Buning sababi punktuatsion qoidalarni nazariy bilsa-da, mustaqil ravishda ishlatish ko’nikmasi yetarli darajada emas.  Tinish belgilarini ishlatishda izchillikning yo’qligi. O’quvchilar turli o’rinlarda qo’yilishi lozim bo’lgan bir tinish belgisini faqat bir-ikki o’rinda qo’yib, qolgan o’rinlarida qo’ymasa, demak, bu ham punktuatsion xato hisoblanadi. Bunda o’quvchi o’zining punktuatsiyion belgilarni ongli ravishda emas, taxminlarga tayanib ishlatganini isbotlaydi.  Tinish belgilarini ortiqcha qo’llash. Agar o’quvchilar tinish belgisini qayerda, nima uchun ishlatilishini bilmasa, istagan tinish belgisini noo’rin ortiqcha qo’llayveradi.  Tinish belgilarini almashtirish . Ma’lumki, tinish belgilarini qo’llashda intonatsiya, ohang birlamchi, mazmun, mantiq ikkilamchi sanaladi. Matn mazmunini hisobga olib uning ohangiga e’tibor qilmaslikning oqibatida tinish belgilari almashtirib yuboriladi. Masalan, so’roq ohangi yordamida hosil qilingan so’roq gaplar mazmunan darak gapga o’xshaydi. Bunda ohangni hisobga olmagan o’quvchi “ so’roq ” belgisi o’rniga “ nuqta ”ni ishlatib punktuatsion xatoga yo’l qo’yadi.  Tinish belgilarini tushirib qoldirish . Agar o’quvchi zaruriy tinish belgilarini matnning bir-ikki o’rnida ishlatmasdan, qolgan o’rinlarda to’g’ri qo’llasa-da, baribir xato hisoblanadi. Chunki boshlang’ich ta’limda tinish belgining bor yo’g’i to’rt turi (nuqta, vergul, undov, so’roq, qisman tire va ikki nuqta) o’rgatiladi, ularni yetarli darajada ishlatilish o’rni, sababi va maqsadini anglashi va ongli ravishda qo’llay olishi shart. O’quvchilarning punktuatsion xatolarini aniqlabgina qolmay, ularni bartaraf etish yo’llarini ham ko’rib chiqish kerak. Jumladan, o’quvchilarning tinish belgilarini ishlatilishida yo’l qo’ygan xatolari ustida ishlash uchun maxsus tahlil, izohlash, analiz darslarini o’tkazish mumkin. Bunda o’qituvchi har bir o’quvchining individual xatolarini aniqlab, ularning har biri bilan birgalikda analiz qilinadi, ularning o’zigagina xos maxsus topshiriqlar berib, xatolarining asl mohiyati tushuntiriladi. Nazorat ishida yo’l qo’ygan xatolarini o’zlari topib, aniqlab izohlashi natijasida o’quvchilarda punktuatsion savodxonlik yanada mustahkamlanadi. Adabiy ot lar ro` y xat i. 1. Uzviylashtirilgan Davlat ta’lim standarti. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . – 14-79 b. 2. Uzviylashtirilgan o`quv dasturi. – T.: Yangiy o` l poligraf service, 201 7 . – 14-79 b. 3. Qosimova K., Matjonov S., G`ulomova X., Yo`ldosheva Sh., Sariyev Sh. Ona tili o`qitish metodikasi. –T.: Noshir, 2009. – 163 b. 4. Matchanov S., G`ulomova X., Yo`ld a sheva Sh., A. Nisanbaeva. Ana tilin oq ы tu ә d і stemes і . – T .: TDPU, 2013. – 2 7 7 b . 5. Raxmatullaeva L.I. Metodika prepodavaniya rodnogo yazыka rodnogo yazыka. – T.: Uchebnoe posobie. Moliya Iktisod, 2007. 6. Husanboeva.Q, Shodiyev.F, Hazratqulov.M. Boshlang`ich sinflarda adabiyot o`qitish metodikasi. SamDU.2019.332 b. 7. Ikromova R., Gulomova X., Yo’ldosheva.Sh., Shodmonqulova D. Ona tili (4-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2020. 8. Fuzailov S., Xudoyberganova M., Yo’ldosheva.Sh. Ona tili (3-sinf uchun darslik). – T.: “O’qituvchi”,, 2019. 9. Qosimova K., Fuzailov S., Ne’matova A. Ona tili (2-sinf uchun darslik). – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2018. 10. G’afforova. T., Shodmonov E., G’ulomova X. Ona tili (1-sinf uchun darslik). – T.: “Sharq”, 2019.

Mеtodik adabiyotlardan foydalangan holda tinish bеlgilarining ishlatilishi bilan tanishtiriladigan darslar, mashq matеriallari ustida ishlash

Купить