Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 6.9MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Мева кўчатларининг 12 гектар майдонида олмани ин витро усулини кўпайтириш

Купить
Мавзу ; МЕВА КЎЧАТЛАРИНИНГ 12 ГЕКТАР МАЙДОНИДА ОЛМАНИ ИН ВИТРО УСУЛИНИ КЎПАЙТИРИШ. РЕЖА Кириш ................................................................................................................. 1. МЕВА ЭКИНЛАРИНИ КЎПАЙТИРИШНИНГ БИОЛОГИК АСОСЛАРИ ВА КЎПАЙТИРИШ УСУЛЛАРИ…………………………………………… 2. ОЛМАНИНГ МОРФО-БИОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ………….. 3. МИКРОКЎПАЙТИРИШ ОРҚАЛИ КЎЧАТ ЕТИШТИРИШ ……….. 4.ВЕГИТАТИВ ЙУЛ БИЛАН КУПАЙТИРИЛАДИГАН ОЛМА КУЧАТЛАРИ. 5.ОЛМАНИ ИН ВИТРО УСУЛИДА КУПАЙТИРИЛГАН КЛОН ПАЙВАНТАГЛАР. Хулоса ва таклифлар ......................................................................................... Фойдаланилган адабиётлар рўйхати ................................................................. КИРИШ Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 23 октябрдаги “Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5853-сонли Фармони ижросини таъминлаш, мева-сабзавот ва узумчилик соҳасида юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш, экспорт ҳажмини ошириш, фойдаланишдан чиққан ва лалми ерларни ўзлаштириш, пахта, ғалладан қисқартирилаётган майдонларга экспортбоп қишлоқ хўжалиги экинлари экишни кўпайтириш, шунингдек, боғ, токзор ва иссиқхоналар имкониятларидан самарали фойдаланишни йўлга қўйиш назарда тутилган. Янги боғ ва токзорларни барпо этиш уларни олдиндан аниқ мева-сабзавот кластерига ёки қишлоқ хўжалиги бирлашмасига бириктирилишини, иқтисодий жиҳатдан самарадорлигини назарда тутган ҳолда амалга оширилишини таъминлансин, дейилган. Ўзбекистон иқлими кескин континентал бўлиб, унинг кескин ўзгарувчанлиги ҳудудларнинг географик жойлашуви, рельфи, қуёш радиациясининг жадаллиги, атмосферанинг церкуляцияси таъсири билан узвий боғлиқдир. Республикамизнинг майдони шимолдан жанубга қараб 925 км масофага чўзилганлиги боис қуёш нурлари бир текис тушмайди. Қуёшли кунларнинг давомийлиги йил давомида шимолда 2500-2800 соатни ҳамда қуёш радиацияси 130 ккал/см2 ни ташкил этса, жанубда бу кўрсаткич 3000-3100 соат ҳамда 160 ккал/см2 ни ташкил этади. Шунинг учун ҳар бир минтақавий 8 100 китоб тўплами ҳудудларда илмий асосда ишлаб чиқилган агротехника қоидаларига амал қилгандагина сифатли мева, узум, резовар мева ва цитрус кўчатларини етиштириш мумкин. Кўчатзорнинг ишига нафақат янги экиладиган боғларнинг ҳажми, балки келгусидаги боғларнинг сифат таркиби тур, нав, пайвандтаг ҳам узвий боғлиқдир. Замонавий боғлар бугунги мавжуд боғлардан тубдан фарқ қилиши лозим. Бу – клон пайвандтаглардаги юқори жадал кучсиз ўсувчи боғлар бўлиб, уларда дарахтлар зич экилади, ҳосилдорлиги мунтазам 20- 50 т/га, мевасининг сифати юқори ва ҳаётий доираси қисқа бўлади. Уларни етиштириш технологияси ресурс тежамкор ва экологик тоза бўлиши лозим МЕВА ЭКИНЛАРИНИ КЎПАЙТИРИШНИНГ БИОЛОГИК АСОСЛАРИ ВА КЎПАЙТИРИШ УСУЛЛАРИ Боғдорчиликда мева ва резавор-мева ҳамда цитрус экинлари икки усулда жинсий (уруғдан) ва жинссиз (вегетатив) йўл билан кўпаяди. Мева ва резавор- мева ҳамда цит- 12 100 китоб тўплами рус экинларининг навларини яратиш ва пайвандтаглар етиштириш учун жинсий кўпайиш усулидан фойдаланилади. Кўпгина мева ва резавор-мева ўсимликлари четдан чангланиб, уруғ беради бу уруғлар икки индивид (ота-она) белгиларини ўзида сақлайди, бундай ўсимликлардан ўстирилган ўсимликлар дурагай бўлади. Амалда мева ва резавор-мева ҳамда цитрус экинларини вегетатив усулда кўпайтириш кенг қўлланилади. Вегетатив усулда кўпайтириш асосида ўсимликнинг яшаш қобилиятига эга бўлган маълум қисми – новдаси, илдизи, барги ва ҳатто тўқима бўлакчасидан бутун организмни тиклаш (регенерация) қобилияти ётади. Органларнинг бу қисмлари она ўсимликда илдиз чиқарадиган илдиз бошланғичини тиклайди, куртагидан эса барг чиқарадиган новда беради. Вегетатив усулда кўпайтиришда ўсимлик нисбатан соф ҳолда сақланади, унга она ўсимликнинг белгилари ва хусусиятлари ўтади. Жинсий йўл билан кўпайтирилганда эса ҳам оналик, ҳам оталик, баъзан эса энг қадимги аждодларнинг белгиларига эга бўлган дурагай олинади. Мева ва резавор-мева ҳамда цитрус экинларини, вегетатив йўл билан кўпайтиришнинг жуда кўп усуллари бўлиб, қўйидаги гуруҳларга ажратиш мумкин: а) новда ва илдизларни қисмларга бўлиб (гажак) илдиз бачкиси, тупларни бўлиш, қаламча ва илдиз қаламчасини экиш, пархиш қилиш ва бошқалардан кўпайтириш; б) пайванд қилиб кўпайтириш (трансплантация). Мева ҳамда цитрус экинларининг кўпчилиги пайванд қилиш йўли билан кўпайтирилади. Бунда қаламча ёки куртак ҳолида (пайвандуст) бир ўсимликни (маданий нав) тупроқда уруғидан ўсиб чиқаётган бошқа ўсимликка (пайвандтагга) пайванд қилинади. Бундай ҳолда мада- 13 64–китоб Мева, цитрус, резавор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш ний ўсимлик бошқа ўсимлик илдизи (пайвандтаг)да ўсади. Новда ёки илдиз бўлакчасидан отган ўсимликлар ўз илдизига эга бўлади. Пайванд қилишнинг бир неча усули бор: куртак ёки кўзчадан пайванд қилиш (мева ўсимликларини кўпайтиришнинг асосий усули ҳисобланади); қўндирма пайванд, пўстлоқ ичига эгарча шаклида ўрнатиш, қаламча пайванд, ёрма пайванд, ярим ёрма пайванд, ён томони кесикли пайванд, қўшпайванд (аблактировка) ва ҳоказо, жами 150 дан ортиқ усули мавжуд. ОЛМАНИНГ МОРФО-БИОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ (Малус милл) туркумининг 50 га яқин тури бор. Уларнинг асосийлари: Ўрмон олмаси, Сибир олмаси, Юмшоқ олма, Ёввойи (Сиверс) олмаси, Туркман олмаси, Қизил олма, Олхўри баргли олма (китайка), Кавказ ёки Шарқ олмаси, Пакана олма, Дусен, Парадизка (райка) ҳисобланади. Ўрмон олмаси (М.Силвестрис Милл) Европа ўрмонларида тарқалган. Катта дарахт ёки бута шаклида ўсади. Дарахтининг бўйи 8-9 м, сершох, серилдиз, новдаларининг пасти қорамтир жигаррангда. Новдалари тиканли, силлиқ ёки бошланғич қисми тукли бўлади. Йирик мевали олмалар ичида 12 100 китоб тўплами совуққа энг чидамлиси ҳисобланади. Пайвандтаг учун жуда мос келади. Паст бўйли олма (М.Пумила Милл). Олманинг бу тури Қримда ва Кавказда тарқалган. Пастаккина дарахтининг новдаларни тукли, илдизи бақувват бўлади. Иссиққа талабчан. Унинг бир неча тур хили бор, улардан фақат дусен билан парадизка амалий жиҳатдан аҳамиятга эга. Бу нав илдиз бачкисидан кўпайиш хусусиятига эга. Ўрмон олмасига нисбатан совуққа чидамсиз. Шарқ ёки кавказ олмаси (М.Ориенталис Вйлитз). Кавказда тарқалган. Дарахтининг бўйи 10-20 м га етади, новдалари тикансиз, қорамтир жигаррангда, қисман тукли, совуққа чидамсиз, лекин курғоқчиликка анча чидамли. Сивера олмаси (М.Сиверсил Поем) ёввойи ҳолда Ўрта Осиё тоғларида ўсади. Денгиз сатҳидан 500-1900 м баланд бўлган жойларда, Помир-Олой ва Тян Шань тоғларида ўсади. Дарахтининг бўйи 4,5 м дан 12 м гача етади, шох-шаббаси бақувват. Меваси шарсимон, ранги ва йириклиги ҳар хил, мева бандининг узунлиги 10- 12 мм. Совуққа ўртача, қурғоқчиликка чидамли. Тўнкаси атрофидан бачки новда чиқаради. Сиверса олмаси Ўрта Осиё республикаларида маданий олма навлари учун қимматли пайвандтаг ҳисобланади. Туркман олмаси (М.Туркменорум Зур). Копет-тоғда кўп тарқалган. Туркманистонда «Бобоараб», Хоразмда «Ҳазорасп» (Хоразм олмаси) деб аталади. Унинг бир нечта нави маълум. Бу олма дарахти бута шаклида ўсади ёки айрим дарахтларининг бўйи 5-6 м га етади. Кўп бачки новда чиқаради. Сизот сувлари юза жойлашган ерларда туркман олмаси қимматбаҳо пайвандтаг ҳисобланади. Ёз ойларида 45°ли иссиққа чидайди. Тупроқ шўрланишига Сиверса олмасига нисбатан анча чидамли. Недзвецкий олмаси ёки қизил олма (М.Ниедхwетзкяна Д). 13 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Тян Шанда ёввойи ҳолда, Ўрта Осиёда фақат маданий ҳолда ўсади. Дарахтининг бўйи 5-8 мм гача етади, шох- шаббаси шарсимон. Меваси, барги ва новдалари қазғиш-жигар рангда бўлади. Бу олма манзарали мева дарахти сифатида ўстирилади. Меваси мазасиз селекция ишларида фойдаланилади. И.В. Мичурин Бельфлёр рекорд, Красний стандарт, Комсомолец каби олмаларни олишда шу турдан фойдаланган. Сибирь олмаси (М.Паласиана). Узоқ Шарқда ва Шарқий Сибирда тарқалган. Совуққа чидамли - 56 °С гача совуққа чидайди. Ўзбекистоннинг шимолий туманларида дарахтлари барвақт кўкара бошлайди. Айрим йиллари баҳорги қора совуқ таъсиридан зарарланади. Селекцияда совуққа чидамли навларни етиштиришда фойдаланилади. Олхўри баргли олма ёки Хитой олмаси (М.Прунифолиа Боркҳ) дарахтининг бўйи 7-10 м, шох-шаббаси пирамида шаклда. Қаттиқ совуққа ва қурғоқчиликка чидамли, барвақт ҳосилга киради. Селекция ишларида янги олма навларини етиштиришда фойдаланилади. Дусен унчалик катта бўлмаган дарахт бўлиб, бўйи 4-6 м келади, илдиз бачки чиқармайди, лекин илдиз бўғзидан новдачалар ўсиб чиқади. Новда ва шохлари қорамтир ва тим қора рангда бўлиб, оқ доғлар билан қопланган. Экилгандан кейин 3-4-йилдан бошлаб ҳосилга киради, совуққа парадизкага нисбатан анча чидамли. Ўсишдан анча эрта тўхтаб, кузги кучсиз совуққа чидайди. Парадизка суст ўсади, узоқ яшамайди. Илдиз атрофи зонасидан илдиз бачкилари ўсиб чиқади. Новда ва шохлари ингичка, оч яшил ва оч қизғиш-қўнғир рангда. Дусенга нисбатан барвақт ҳосилга киради, меваси йирик ва ширин бўлади. Олма катта дарахт бўлиб, бақувват танасининг баландлиги 12-20 метрга етади. Унинг шох-шаббаси ҳам анча кенг 14 100 китоб тўплами ёйилган. Ҳосилга кириш ва мевасининг пишиш муддатлари навлар бўйича ҳар хил бўлади. Пишиш муддатига қараб ёзги, кузги ва қишки навларга бўлинади. Мевасининг шакли, йирик-майдалиги, ранги ва хушбўйлиги бир-биридан фарқ қилади. Унинг дарахти кучли пайвандтагларда ўстирилганда ўрта ҳисобда 45-50 йил, айрим туплари эса 100 йил ва ундан ҳам узоқ яшайди. Барг. Янги новдалардаги ёш барглар дастлабки 12-15 кунда ўзининг ривожланиши учун дарахтнинг бошқа қисмларида ишлаб чиқарилган озиқ моддаларни сарфлайди. Кейинчалик баргларнинг маҳсулоти меваларнинг ва ёш новдаларнинг шаклланишига, куртак ҳосил бўлишига ҳамда дарахтнинг захираси учун сарф бўлади. Барг сатҳи қанчалик яхши бўлса, меваларнинг ўсиши учун шароит ҳам шунча яхши бўлади. Ўсувчи мева ҳисобига барг қанча кўп тўғри келса, у шунча яхши ривожланади. Баргда фотосинтез жараёни қуёш нури, сув ва карбонат ангидрид иштирокида амалга ошади. Булардан бирининг жараёнда қатнашмаслиги фотосинтез рўй бермаслигини 2-расм. Олманинг морфологик тузилиши 15 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш билдиради. Агар сув чекланган бўлса, карбонат ангидрид гази баргларга кира олмайди ва реакция амалга ошмайди. Қуёш қанчалик кучли қиздирмасин (яъни қуёш нури кўп бўлишидан қатъи назар) фотосинтез юз бермайди. Худди шунингдек, сув ва карбонат ангидрид етарлича миқдорда бўлишига қарамасдан куннинг булутли бўлиши, дарахтга бошқа нарсалар соя ташлаши ёки дарахт ички қисми юқори зичлик таъсирида қоронғи бўлиши натижасида фотосинтез жараёни тўла куч билан амалга ошмайди. Дарахт оладиган ёруғлик миқдори тўла қуёш нурининг 70–80 фоизидан пастга тушиб кетиши олма меваси ранги ва таркибидаги эрувчан моддаларга путур етказади. Ёруғлик кўрсаткичи тўла қуёш нурининг 25–40 фоизидан кам бўлганда фотосинтез, гул шаклланиши ва мева ривожи яхши амалга ошмайди. Соя туфайли ёруғликнинг кам тушиши ёки ҳароратнинг юқори бўлиши натижасида фотосинтез жараёнининг сустлашиши ўсиш учун керак бўлган углеводлар ишлаб чиқарилиши ёки илдиз орқали муҳим озуқавий элементлар ўрилишига салбий таъсир кўрсатади. 3-расм. Баргда содир бўладиган фотосинтез жараёни 16 100 китоб тўплами Илдиз. Илдиз ривожи тупроқ ҳарорати 15–25 даража бўлганда ва илдизларга сув таъминоти узилмаганда энг фаол бўлади. Илдизлар бир мавсумда икки марта ўсиш даврини бошдан кечиради: биринчи бор эрта баҳорда ва иккинчи марта кузда, ҳосил йиғими вақтида ёки ундан кейин. Илдизнинг баҳорги ривожи куртаклар ёрилиб, тупроқ ўсиш учун етарлича илиши билан бошланади. Новдалар фаол ўсиш жараёнига киришгач, илдиз ривожланиши сустлашади. Ёз охирларига келиб шохлар ривожланишдан тўхтаган ва мева ривожи секинлашган даврда илдиз ривожи яна қайтадан авж олади. Илдизларнинг мана шу кузги ривож даври кейинги йил захираси учун дарахтларни ўғитлашга энг қулай фурсат ҳисобланади. Ривожланиш бошлангандан сўнг 30–60 кун ўтгач, илдизларнинг оқ ранги жигарранг тус ола бошлайди. Илдизнинг 25–50 фоизга яқин қисми ҳар йили янгиланиб туради. Пўстлоқнинг флоэма қатламида юқоридан пастга ва пастдан юқорига сув ва углеводлар оқади. Ксилема қатламида эса, фақат юқорига сув ва тупроқдан олинган минерал озуқалар ҳаракатланади. Илдизлар углеводларни барглардан олса, барглар эса сув ва озуқаларни тупроқдан илдиз орқали сўриб олади. 4-расм. Дарахтлар илдизларининг ривожланиб ўсиши учун энг қулай тупроқ муҳити тасвирланган 17 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Илдизлар, одатда, тупроқ остида 25–50 см чуқурликдаги масофада жойлашган бўлади. Тошлоқ жойларда эса илдизлар бир неча метр чуқурликда ривожланади. Илдизнинг қандай чуқурликда шаклланиши тупроқ таркибидаги кислород ва намликка боғлиқ. Зичлиги юқори, газ алмашинуви суст тупроқ шароитида илдизлар кислород миқдори кўпроқ бўлган тупроқ сатҳига яқин жойда ривожланади. Зичлиги паст тупроқларда эса илдизлар чуқурроқ жойлашади. Баъзи пайвандтаглар (айниқса, пакана пайвандтаглар) «йўғон» илдизларга эга бўлиб, улар дарахтга доимий сув сўрилишида муҳим аҳамиятга эга. Улар доимий сув ичиб тургани учун қурғоқчиликка чидамсиз деб ҳисобланиши нотўғри, аслида бу уларнинг сувсизликка таъсирчан эканликларидан эмас, балки ердан сув сўриб олиш самарадорлиги юқори эканлигидандир (илдизлар оз ҳажмли тупроқда ўсганлиги сабабли у ердаги сув тез тугаб қолади). Баъзан, дарахт қаторлари ости қуруқ, аммо қаторлар орасидаги техника воситалар йўлаги остида намлик бўлиши мумкин. Сўриш самарадорлиги юқори пайвандтаглар шундай намликни ҳам ўзлаштириш хусусиятига эга. Гули. Олманинг гуллари икки жинсли бўлиб, соябонсимон тўпгулларда тўпланади. Гули йирик, ранги оқ, ташқи томони бироз пушти тусда. Чангчиси кўп, уруғчиси бешта асосидан қўшилиб ўсган устунчага эга. Чангдонлари сариқ. Гулкосаси беш бўлакли. Тугунчаси остки, беш уяли, ҳар бир уяда 46 тадан уруғ куртаги мавжуд Пайвандтагларга пайванд қилинган тезпишар навлар 4-5, кечпишарлари эса 10-12 йили гуллай бошлайди. Гуллаш давомийлиги 8-12 кун, жазирама кунларда қисқароқ, салқин ва серёғин об-ҳавода узунроқ. Олма иқлим минтақасига боғлиқ равишда апрелдан июнь ойигача гуллайди. Тумшуқчаси чангдонидан илгарироқ етилади, бу эса асалари ва арилар 18 100 китоб тўплами воситасида четдан чангланишини кафолатлайди. У асал маҳсулдорлиги юқори бўлган (20 дан 50 кг/га гача) асалли ўсимлик ҳисобланади. Асалариларсиз олма самарасиз, боғ эса рентабелсиздир. Аксарият олма навлари бепушт бўлиб, ўзини-ўзи чанглай олмайди. Шароит энг қулай бўлганда етук мевалар атиги 8-15% гуллардан шаклланади, қолганлари эса тўкилиб кетади. 5-расм. Олманинг гули ва мевасининг кўриниши ВЕГЕТАТИВ ЙЎЛ БИЛАН КЎПАЙТИРИЛАДИГАН олма кучатлари Бу пайвандтагларга парадизка ва дусен киради. Пайвандтагларнинг кўпгина типлари бўлиб, уларга пайванд қилинган барча маданий навлар яхши тутади. Улардан деярли барча мамлакатларда, жумладан, Кавказ орти ва Марказий Осиё давлатларида кенг фойдаланилади. Дусен – ўртача паст бўйли пайвандтаг, парадизка ёки райка – энг паст бўйли пакана пайвандтагдир. ВИИИ тип парадизканинг ватани – Арманистон, 1Х тип парадизканинг ватани – Грузиядир. ВИИИ типдаги пайвандтаглар Марга Ҳиндзор деган пакана олма дарахтидан келиб чиққан, 1Х тип эса Хамандули деган Грузия олмасининг клони ҳисобланади. Нок учун пайвандтаглар – маҳаллий ёввойи, ўрмон ноки. Бу нокнинг кўп тур хиллари Чимён тоғларидаги ўрмон массивларида ўсади. Бу пайвандтаг кучли ўсадиган, қишга чидамли, илдиз тизими ерга чуқур кирадиган ўқ илдизли маданий навлар пайванд қилинганда яхши тутиб кетади ва узоқ яшайди. Унинг айрим турлари илдиз бачкисидан кўпаяди. 32 100 китоб тўплами Маҳаллий маданий нав уруғкўчатлари кучли ўсадиган яхши пайвандтаглар ҳисобланади. Маҳаллий навлардан Тошкент ва Кулола навларини кўрсатиб ўтиш мумкин. Бу иккала нав кучли ва бир текис пайвандтаглар беради ва буларни Тошкент вилоятида экиш учун тавсия этиш мумкин. Самарқанд вилояти учун қурғоқчиликка ғоят чидамли пайвандтаглар тариқасида маҳаллий нокларнинг Шакар-Мурут ва Норинг навлари энг яхши пайвандтаглар ҳисобланади; Хоразм вилояти учун шўрга чидамли, сизот сувлари юза бўлган ерларда ҳам ўса оладиган маҳаллий Алмурут нав нок дарахти тавсия этилади; тоғ шароитида пайвандтаг сифатида Тян-Шань гуруҳига кирувчи (ҳар хил баргли) нокни экиш мумкин. Беҳи – нок учун ўртача пакана пайвандтагдир. Беҳи уруғидан ва вегетатив йўл билан (қаламча ва пархишдан) кўпайтирилади. Нокнинг бир қанча навлари билан беҳи физиологик жиҳатдан тўғри келмаслиги кузатилган. Беҳига уланган нок яхши тутиши учун оралиқ пайванд усули қўлланилади. А типидаги беҳи, шунингдек, беҳи маҳаллий навларининг кўчатлари пайвандтаглар учун энг яхши тип ҳисобланади. Беҳи учун пайвандтаглар. Маҳаллий тур беҳининг уруғ кўчатлари – беҳи учун энг яхши пайвандтаг ҳисобланади. Бу10-расм. Олма (чапда) пайвандтаги ва ток (ўнгда) вегетатив усулида кўпайтириш 33 64–китоб Мева, цитрус, резавор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш лардан Наманган вилояти учун Ширин ва Нордон, Фарғона вилояти учун оддий Қува (Чилги беҳи), Бухоро вилояти учун Туруш, Хоразм вилояти учун Алмурут беҳи, Самарқанд вилояти учун йирик мевали Самарқанд навлари тавсия этилади. Уларнинг илдиз тизими попуксимон, юза жойлашган бўлиб, нам тупроқда яхши ўсади. Республиканинг қолган бошқа вилоятлари учун энг яхши маҳаллий навларнинг уруғкўчатларидан фойдаланиш мумкин. А типидаги беҳи энг яхши пайвандтаг ҳисобланади МИКРОКЎПАЙТИРИШ ОРҚАЛИ КЎЧАТ ЕТИШТИРИШ Ўсимликлар кичик қисмлари (тўқима ва ҳужайралар) дан лабораторияларда инвитро усулида кўпайтириш. Микрокўпайтиришнинг афзалликлари: - ўсимликларни тез кўпайтириш имкони мавжуд; - кичик жойдан қисқа муддат ичида кўп кўчат олинади; - ўсимликлар йил давомида, мавсумдан қатъи назар кўчат етиштирилади; - кўчат етиштиришнинг оддий, хавфсиз, тежамли, соғломва арзон кўчат етиштириш усули; - ўсимлик биологик хусусиятлари тўлиқ сақланиб қолади; - ноёб ва йўқолиб кетиш хавфи остидаги ўсимликлар шу усул билан кўпайтирилиб сақлаб қолинади . ОЛМА УЧУН ЭНГ ЯХШИ ПАЙВАНДТАГЛАР Маҳаллий Сиверс олмаси. Унинг кўпгина тур хилларидан Олмаота ва Чимён олма хиллари энг яхши пайвандтаг ҳисобланади. Улар кучли ўсадиган пайвандтагларга киради ва пайвандни яхши тутади, уруғдан кўпайишидан ташқари илдиз бачкисидан ҳам кўпаяди, совуққа ва қурғоқчиликка анча чидамли бўлади. Бу пайвандтагларнинг камчилиги шуки, уларнинг попук илдизлари кам бўлиб, ўқ илдизлари кўп бўлади. Улар полиморф бўлиб, ғоят хилма-хил пайвандтаг беради. Шу боисдан уруғ тайёрлашда бу тур – хилларнинг энг яхшиларини танлаш зарур. Маданий нав уруғ кўчатлари – Розмарин белый олма навининг уруғ кўчатлари баланд бўлиб, совуққа нисбатан қурғоқчиликка чидамли ва нисбатан бир тур пайвандтаг беришини кўрсатади. У осон куртак пайванд қилинади ва яхши 31 64–китоб Мева, цитрус, резавор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш тармоқланган попук илдизли кўчат беради. Туркман олмаси – унинг икки хил – Бобоараб ва Ҳазорасп турларини сизот сувлар юза жойлашган, шўрланган ерларда (Хоразм, Қорақалпоғистон, Бухоро вилояти, Мирзачўл ва Қарши дашти ва бошқа жойларда) ўстириш тавсия этилади. Илдиз бачкиларидан, пархишлардан ва камдан-кам уруғдан кўпайтирилади. У ўртача бўйли пайвандтаглар гуруҳига киради. Уни қурғоқчиликка нисбатан чидамли тур сифатида тоғли, тоғолди ҳудудларда ва шағал тупроқда ўстириш учун синаб кўриш лозим. ОЛМАНИНГ ИН ВИТРО УСУЛИДА КЎПАЙТИРИЛАДИГАН КЛОН ПАЙВАНДТАГЛАР Бу пайвандтагларга парадизка ва дусен киради. Пайвандтагларнинг кўпгина типлари бўлиб, уларга пайванд қилинган барча маданий навлар яхши тутади. Улардан деярли барча мамлакатларда, жумладан, Кавказ орти ва Марказий Осиё давлатларида кенг фойдаланилади. Дусен – ўртача паст бўйли пайвандтаг, парадизка ёки райка – энг паст бўйли пакана пайвандтагдир. ВИИИ тип парадизканинг ватани – Арманистон, 1Х тип парадизканинг ватани – Грузиядир. ВИИИ типдаги пайвандтаглар Марга Ҳиндзор деган пакана олма дарахтидан келиб чиққан, 1Х тип эса Хамандули деган Грузия олмасининг клони ҳисобланади. Нок учун пайвандтаглар – маҳаллий ёввойи, ўрмон ноки. Бу нокнинг кўп тур хиллари Чимён тоғларидаги ўрмон массивларида ўсади. Бу пайвандтаг кучли ўсадиган, қишга чидамли, илдиз тизими ерга чуқур кирадиган ўқ илдизли маданий навлар пайванд қилинганда яхши тутиб кетади ва узоқ яшайди. Унинг айрим турлари илдиз бачкисидан кўпаяди. 32 100 китоб тўплами Маҳаллий маданий нав уруғкўчатлари кучли ўсадиган яхши пайвандтаглар ҳисобланади. Маҳаллий навлардан Тошкент ва Кулола навларини кўрсатиб ўтиш мумкин. Бу иккала нав кучли ва бир текис пайвандтаглар беради ва буларни Тошкент вилоятида экиш учун тавсия этиш мумкин. Самарқанд вилояти учун қурғоқчиликка ғоят чидамли пайвандтаглар тариқасида маҳаллий нокларнинг Шакар-Мурут ва Норинг навлари энг яхши пайвандтаглар ҳисобланади; Хоразм вилояти учун шўрга чидамли, сизот сувлари юза бўлган ерларда ҳам ўса оладиган маҳаллий Алмурут нав нок дарахти тавсия этилади; тоғ шароитида пайвандтаг сифатида Тян-Шань гуруҳига кирувчи (ҳар хил баргли) нокни экиш мумкин. Беҳи – нок учун ўртача пакана пайвандтагдир. Беҳи уруғидан ва вегетатив йўл билан (қаламча ва пархишдан) кўпайтирилади. Нокнинг бир қанча навлари билан беҳи физиологик жиҳатдан тўғри келмаслиги кузатилган. Беҳига уланган нок яхши тутиши учун оралиқ пайванд усули қўлланилади. А типидаги беҳи, шунингдек, беҳи маҳаллий навларининг кўчатлари пайвандтаглар учун энг яхши тип ҳисобланади. Беҳи учун пайвандтаглар. Маҳаллий тур беҳининг уруғ кўчатлари – беҳи учун энг яхши пайвандтаг ҳисобланади. Бу10-расм. Олма (чапда) пайвандтаги ва ток (ўнгда) вегетатив усулида кўпайтириш 33 64–китоб Мева, цитрус, резавор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш лардан Наманган вилояти учун Ширин ва Нордон, Фарғона вилояти учун оддий Қува (Чилги беҳи), Бухоро вилояти учун Туруш, Хоразм вилояти учун Алмурут беҳи, Самарқанд вилояти учун йирик мевали Самарқанд навлари тавсия этилади. Уларнинг илдиз тизими попуксимон, юза жойлашган бўлиб, нам тупроқда яхши ўсади. Республиканинг қолган бошқа вилоятлари учун энг яхши маҳаллий навларнинг уруғкўчатларидан фойдаланиш мумкин. А типидаги беҳи энг яхши пайвандтаг ҳисобланади ОЛМАНИ УРУҒДАН ВА ВЕГЕТАТИВ КЎПАЙТИРИШ Уруғ пайвандтаг етиштириладиган боғлар. Уруғ, асосан кўчат етиштириш учун ўрмон массивларида тайёрланади. Мева дарахтлари ҳар хил бўлиши билан фарқ қилади. Ҳатто бир тур дарахтлар орасида ҳам ўзаро ўсиш кучи, меваларининг етилиш муддати, ҳосилдорлиги, совуққа, қурғоқчиликка чидамлиги ва ҳоказолар билан фарқланадиган ўнлаб турлар учрайди. Уруғ тайёрлаган вақтда кўпинча булар ҳисобга олинмайди, чунки тур бўйича бир хил, сифат жиҳатдан ҳар хил уруғлар йиғилади. Кейинчалик бу уруғлардан ўсиш кучи ҳар хил бўлган уруғ кўчатлар ҳосил бўлади. Бу ҳолни кўчатзордаги бир хил кўчатлар ва ҳатто боғдаги бир хил дарахтлар орасида ҳам учратиш мумкин. Боғдаги дарахтлар ўсишидаги ҳар хилликни тугатиш учун пайвандтаг етиштириладиган уруғчилик хўжалигини ташкил қилиш зарур. Бунинг учун ҳар бир кўчатзорда ҳудудлаштирилган пайвандтаглар етиштириш мақсадида мева дарахтларини уруғ етиштирадиган махсус боғни барпо этиш керак. Бунда узоқ яшаши, экологик мосланувчанлиги яхши, 41 64–китоб Мева, цитрус, резаор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш ҳосилдорлиги, совуққа ва қурғоқчиликка чидамлилиги ҳамда биологик жиҳатдан пайвандустга мос келиши синаб кўрилган ва хўжалик аҳамиятига эга бўлган пайвандтаглар танлаш муҳимдир. Данак мевали дарахтларнинг уруғлари етиштириладиган боғлар учун меваси кеч муддатларда пишадиган дарахтларни танлаш тавсия этилади, булардан олинган уруғлар яхши униб чиқади ва кўчатзорда яхши ўсади. Мевали дарахтлар, аксинча, ўсиши кеч тугайдиган хиллар бракка (чиқитга) чиқарилади. Аввало, белгилаб қўйилган асосий дарахтлардан олинган уруғлар кўчатзорга экилади ва шулардан пайвандтаг ўстирилиб, шу асосий дарахтлардан олинган куртакларни куртак пайванд қилиш керак. Шу йўл билан етиштирилган кўчатлар кўчатзордан асосий боққа кўчириб ўтқазилади. Бундан ташқари, айрим уруғ олинадиган дарахтларни маълум чангловчилар орасига зичлаш ёки қуриб қолган дарахтлар ўрнига саноат аҳамиятига эга бўлган боққа ўтқазиш мумкин. Улар боғларни ҳимоя қиладиган ўрмон иҳотазорларига ва шамолни тўсадиган қаторларга ҳам ўтқазилса бўлади. Ўзининг қимматли сифатларини ўтқазиши ва бир хил пайвандтаг олишни таъминлаши ҳамда асосий уруғлик етиштириладиган боғлар барпо этиш учун танлаб олинган ўсимликлар вегетатив усулда ҳам кўпайтирилади. Асосий уруғлик етиштириладиган она боғларда кўпроқ уруғ олиш ва аҳамияти кам, қинғир-қийшиқ кўчатларни кавлаб олиб ташлаш мақсадида кўчатлар қалин (зич) ўтқазилади. Кўчатларнинг асосий турлари учун чангловчи навларни шундай танлаш керакки, улар чанглантирганда пайвандтагларнинг хоссаларини яхшиласин. Уруғ кўчатларни пайванд қилинадиган навлар билан ту- 42 100 китоб тўплами тиб кетиши, уруғлик етиштириладиган боғларни парваришлаш ҳам, худди саноат мақсадида кўчат етиштириладиган боғларники сингари бажарилади. Лекин, асосий дарахтлар вақти-вақти билан апробация қилиб турилиши керак. Уруғлар тоғли ўрмон массивларида тайёрланганида бу ўрмонларни серҳосил ўрмон-боғларга айлантириш керак. Бунинг учун қалин ўсган ва соя берадиган, нимжон ва касалланган мева дарахтларини йўқотиш, зараркунанда ва касалликларга қарши курашни ташкил этиш, айрим ҳолларда эса тупроқ ва шох-шаббани парвариш қилиш (қуриб қолган ва зарарланган шохларни кесиб ташлаш) лозим. Доим уруғ тайёрланадиган энг яхши дарахтларни апробация қилиб туриш зарур. Уруғ олиш усуллари. Фақат унувчанлиги яхши, юқори сифатли уруғларгина яхши униб чиқади, яхши ўсади ва бир хил, кучли пайвандтаглар ҳосил бўлишини таъминлайди. Шунинг учун уруғ тайёрлаш ва сақлашга катта аҳамият бериш керак. Одатда уруғлар тўла етилганда ва нормал рангга кирганда тайёрланади; бундай уруғлар, юқори унувчанликка эга бўлиб яхши ўсади, баъзан олма ва нок мевалари уруғлари етилмасдан илгари териб олинади. Бундай ҳолда мевалар уруғи пишиб етилиши учун +15+18 °С ҳароратда 10-12 кун сақланади. Маданий навлар уруғлари тайёрлашда ўртаги ва кечки муддатларда пишадиган меваларнинг тўкилганларидан фойдаланилади. Данак мевалиларнинг кўпгина муртаги чала етилгани учун, уруғларининг унувчанлиги паст бўлади. Бу ҳол кўпинча эрта пишадиган данак мевалиларда – гилос, олча, шафтоли ва бошқаларда учрайди. Шунинг учун уруғни кеч пишадиган турлардан тайёрлаш ва албатта, уларнинг унувчанлиги- 43 64–китоб Мева, цитрус, резавор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш ни текшириш лозим. Аммо айрим данак мевалилардан (антипка, тоғолча, тиканли олча) баъзан ҳали пишмаган, лекин қўнғирлаша бошлаган мевалардан ҳам уруғ тайёрлаш мумкин. Бундай мевалардан олинган уруғлар унишига тайёрланиш вақтини анчагина тез ўтади ва улар пишган мевалардан олинган уруққа нисбатан яхши униб чиқади. Йирик мевалардан олинган уруғларнинг унувчанлиги майда мевалардан олинган уруғларга қараганда юқори бўлади. Шунинг учун ҳам майда, пишиб етилмаган ва яра-чақали мевалардан уруғ тайёрланмайди. Шох-шаббанинг атрофидаги мевалар тўла уруғланади, яхши ёритилади ва тўла қимматли уруғлар беради. Шундай меваларни уруғ учун териб олиш мақсадга мувофиқдир. Мевалардан уруғлар ажратилгунча мевалар узоқ сақланадиган бўлса, бунда улар биологик ёки ўз-ўзидан қизиб кетмаслигини кузатиб туриш керак, чунки 45-50 °С ҳароратда ва ортиқча намликда уруғлар ўз унувчанлигини йўқотади. Мевалардан уруғлар турли усулларда ажратиб олинади. Уруғлар кўпинча меваларни қуритиш ва улардан консерва тайёрлаш вақтида ажратиб олинади. Олхўри, шафтоли ва ўрикларнинг данаги қўлда ажратиб олинади. Уруғ кам тайёрланадиган бўлса, бошқа турларнинг уруғи ҳам қўлда ажратилади, майда данакли мева (олча, гилос, тоғолча ва шу каби)ларнинг данаги данак ажратадиган машиналарда ажратиб олинади. Йирик олма ва нокларнинг эти мураббо, компот тайёрлашга ва қуритишга кетади, уруғли ўзаклари махсус станок ёрдамида уруғлари билан бирга кесилиб, сўнгра майдаланади ва уруғлар олинади. Уруғ кўп тайёрланадиган бўлса, шарбат (сок) олиш учун қайта ишлаш вақтида ажратиб олинади. Мевалари дастлаб ювилади ва эзилади, олинган турп ширасини сиқиш учун 44 100 китоб тўплами прессга жойланади. Турпдаги уруғлар элаш ёки ювиш йўли билан ажратиб олинади. Биринчи усулда турп юпқа қават (7-10 см) қилиб соя жойга ёйилади ва тез-тез ағдариб турилади. Об-ҳаво ноқулай бўлиб, қуритиш мумкин бўлмай қолса, турп 30-35 °С дан юқори бўлмаган ҳароратда махсус қуритгичларда қуритилади. Сўнгра уруғ қуритилган турпдан кўзларининг катта-кичиклиги ҳар хил бўлган элакли сеялка машинасида ажратилади. Меваларни ювиш вақтида уруғлар турпдан ювиш элакларида ва махсус тоғораларда ажратилади. Уруғларнинг унувчанлигини пасайтирмаслик учун улар қайси усулда ажратиб олинмасин, у юқори ҳароратда таъсир этишга йўл қўймаслик керак. 40-50-60 °С ҳароратда жуда кам уруғларга зарарли таъсир қилади. Шунинг учун иссиқ усул билан ажратиб олинган уруғлар экиш учун ярамайди. Меваларнинг уюмларда қизиб кетишига ва уруғлари ажратиб олинмаган турпнинг ачишига йўл қўймаслик керак. Уруғларни турпдан ювиб ажратиб олаётганда уларнинг узоқ вақт сувда туришига, шунингдек, узоқ вақт қуритилишига йўл қўймаслик лозим. Уруғлар фақат сояда қуритилади, бунда уларнинг намлиги 10-11 % га етказилади. Намлик жуда юқори бўлса, уруғлар унувчанлигини жуда тез йўқотади. Уруғларни офтобда қуритиш мумкин эмас, чунки бунда уруғ қобиғи қуриб қолади ва ёрилиб кетади. Шамол эсиб турган офтобли ҳавода уруғлар сояда уч кундан ортиқ қуритилмаслиги керак. Юпқа қилиб (5 см дан кўп бўлмаган) ёйилган уруғлар қуритилган вақтда аралаштириб турилади. Бу эса уларнинг ачиши, моғорлашининг олдини олишга ёрдам беради ва қуритишни тезлаштиради. Уруғ тайёрлашнинг ҳамма усулларида уруғларнинг қобиғи шикастланишига йўл қўйилмайди, чунки стратификациялаш вақтида бундай уруғлар чириб кетиши мумкин. Қуритилган уруғлар сеялкада 45 64–китоб Мева, цитрус, резавор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш (шамол машинада) иккинчи марта тозаланади. Меваларнинг вазнига қараб улардан уруғлар чиқими (С.Н. Степанов бўйича) – фоиз ҳисобида: олмадан 0,1-0,6; нокдан 0,6-1,0; олчадан 5-11; магалёбка олчадан 10-12; олхўридан 5-10; тоғолчадан 8-10; ўрикдан 12-15; шафтолидан 3-6 фоизни ташкил этади. 1-жадвал Уруғлар кондицияси Экин тури 1 кг уруғ олиш учун талаб қилинадиган янги узилган мева миқдори, кг Класслар бўйича уруғларнинг униб чиқиши, % ҳисобида И ИИ Ўрмон олмаси 100-120 90 75 Маданий олма 250-400 90 80 Ўрмон ноки 100-150 90 70 Беҳи 100 90 70 Нордон олча 12-15 85 70 Антипка 8-10 90 75 Ёввойи гилос 10 80 65 Хонаки олхўри 12 85 70 Тоғолча 10-12 95 80 Тиканли олча 8 85 70 Оддий ўрик 15-30 90 70 Шафтоли 15-30 90 75 Ёнғоқ - 90 75 Бодом - 90 75 Хурмо - 80 70 Маҳаллий унаби - 80 75 Уруғларни ифлослантирадиган аралашмалар ўрмон ол- 46 100 китоб тўплами масида 4%, нок ва беҳида 5%, майда олхўри, тоғолча, антипка, гилос, олча, хурмода 2%, шафтоли, ўрик, йирик олхўри, бодом ва ёнғоқда 1% дан ошмаслиги керак. Уруғ мевали дарахтларнинг уруғлари бегона аралашмалардан тозаланади ва дон саралаш машинасидан ўтказилиб, кондиция даражасига етказилади. Экиш учун тайёрланган уруғларда бегона аралашмалардан ташқари, майда, енгил, синган, урилган, зараркунандалардан зарарланган ва пуч уруғлар учрайди, уларни ҳам ажратиб олиш керак. Салмоқли йирик уруғлардан унувчанлиги юқори ва стандарт пайвандтаглар ўсиб чиқади. Шунинг учун экишга тўла ривожланган, тўла қимматли ва йирик уруғларни танлаш лозим ва улар катта-кичиклигига қараб металл элакларда сараланган бўлиши зарур. Уруғ мевали турлар уруғининг намлиги 15-16% дан ошмаслиги керак. Уруғларнинг намлиги юқори бўлса, улар моғорлайди, баъзан ўз-ўзидан қизиб кетади ва айнийди, стратификация қилиш вақтида чирийди. Уруғларнинг юқори сифатли бўлишини ташқи кўринишига ранги, ҳиди ва бошқа сифатларига қараб ҳам аниқласа бўлади. Уруғ мевали дарахтларнинг яхши уруғлари тўқ ва тиғиз, уруғпалла ва муртаги оқ бўлади. Уларда сариқ, шишасимон ва ялтираб турган доғлар бўлмайди, урилганида майдаланмай, пучайиб қолади; улар эластик, тахир мазали бўлади; юпқа темир листда ёки товада (ёғ солмасдан) озгина оловда сал қиздирилса, пўсти ёрилиб кетади ва уруғлар чарсиллаб сакрайди. Сифатсиз уруғлар қовурилганда куйиб кетади. Данак мевали дарахтлар уруғининг пўсти хира кулранг бўлиши уларнинг сифатсизлигини кўрсатади. Ана шу турларнинг уруғпалласи ва муртаклари ҳам уруғ мевали дарахтларникига ўхшаш бўлиши керак. Уруғларнинг тўқ, данаги ёрилмаган, моғорламаган ва қўланса ҳидсиз бўлиши улар- 47 64–китоб Мева, цитрус, резавор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш нинг сифатлилик белгисидир. Данак мевалиларнинг мағзи қобиғининг буришган бўлиши, уруғнинг ўта қуритилганлигини кўрсатади. Бироқ уруғларнинг яроқлилигини уларнинг ташқи белгиларига қараб аниқлаш усули ҳамиша ҳам тўғри бўлмаганлиги сабабли уларнинг униб чиқиш-чиқмаслиги иккита аниқ усул-бўяш ва тез ундириш усули билан аниқланади. Ўлик ҳужайра ва тўқималарни индиго–кармин билан бўяш усули Д.Н. Нелюбов томонидан ишлаб чиқилган. Мева дарахтларининг уруғ қобиғи ва эндоспермини осон ажратиб олиш учун бўяшдан олдин бир кун давомида ҳўллаб қўйилади. Мағиздан ажратиш учун данаклар аввал қиздирилади. Уруғлар қобиқдан тозаланади. Қобиқдан тозаланган уруғлар синаш учун (ҳар бирида 100 тадан 33 та намуна олиниб) 0,1-0,2% концентрацияли индиго– кармин эритмасига солинади. Уч соатдан кейин эритма тўкилиб, уруғлар сувда ювилади ва сўнгра саналади. Дастлабки илдизчаси билан бўялган, шунингдек, ярми ёки тўлиқ бўялган уруғлар униб чиқмайди. Уруғларни униб чиқиши мумкин бўлган энергияси ҳақида М.А. Соловьева томонидан ишланган тез ундириш усули бирмунча аниқроқ тушунча беради. Бунда ҳам уч кун ҳўллаб қўйилгандан кейин уруғлар униб чиқиши керак. Ажратиб олингандан сўнг уруғ муртаги Петри идиши ёки ликопчадаги нам гигроскопик пахта ёки стерилланган докага қўйилади. Пахта ёки докани қайнаган сув билан вақти- вақтида ҳўллаб туриш лозим. Униб чиқиш вақтида ҳарорат 20-23 °С атрофида сақланади. Жуда юқори ҳароратда уруғлар чирийди, паст (12-15 °С) ҳароратда эса униб чиқиши чўзилиб кетади. Униб чиққан уруғлар илдизча ва кўкара бошлаган уруғ палла беради. Униб чиқиш 14-18 кун давом этади. Уруғлар- 48 100 китоб тўплами нинг сифати улар тайёрлангандан сўнг қумлашдан олдин ёки кузда экишдан аввал аниқланади. Уруғларни сақлаш. Кузда экиш учун ёки стратификациялаш учун тайёрланган мева уруғлари (уруғли мевалар 10-12 кг ли, данакли мевалар 50-60 кг ли қопларда) ҳарорати 15 °С дан юқори бўлмаган қуруқ ва салқин биноларда сақланади. Олча, антипка (камхастак), гилос, тоғолча, тиканли олча, олхўри уруғлари экилгунча ертўла ёки ўраларда нам қумга кўмиб сақланади. Бундай шароитда улар ҳаётчанлиги ва нормал униб чиқиш хусусиятларини бир ярим йил давомида сақлайди. Ҳосилсиз йилларда уруғ тўплаш қийин бўлгани учун хўжаликлар уруғ захирасига эга бўлишлари ва уларнинг ҳаётчанлигини сақлаб қолишлари лозим. Сақлаш вақтида уруғларда яшаш жараёнлари, шу жумладан нафас олиш тўхтамайди. Ортиқча намлик ва бино ҳароратининг ошиб кетиши, аксинча, уларнинг нафас олишини кучайтиради. Бу эса уруғларнинг унувчанлигини пасайтиради. Ўзбекистон шароитида ҳаво намлиги паст, уруғмевалиларнинг уруғи қуритилгандан кейин 4-9% намликка эга бўлади, уларнинг унувчанлиги эса уч йил давомида сақланиб қолади. Узоқ вақт сақланадиган бўлса, уруғ солинган қоплар шифтга осиб қўйилади. Ҳаво намлиги юқори бўлган жойларда меваларнинг уруғи узоқ вақт сақланганда унинг намлиги умумий вазнига нисбатан 10-11% дан ошмаслиги, ҳавонинг нисбий намлиги 50-70% бўлганда омборларда ҳарорат +10 °С дан ошмаслиги керак. Уруғларни йиғиштириб олингандан кейинги етилиши. Мева дарахтларининг кўпчилик турларида уруғ бошқа кўпгина дала экинлари ва сабзавотлар уруғидан фарқ қилиб, олдиндан 49 64–китоб Мева, цитрус, резавор мева ва узум кўчатларини тайёрлаш тайёрламасдан кўкариб чиқмайди. Бу – уларнинг энг қимматли биологик хусусиятларидан ҳисобланади. Мева дарахтларининг уруғлари куз фаслида униб чиқадиган бўлса, улар қишда нобуд бўлади. Уруғлар тиним даврида униш учун тайёрланиш даврини ўтайди. Шу пайтда уларда муайян ҳарорат ва намликда ҳозиргача етарли ўрганилмаган ички жараёнлар содир бўлади. Кўпчилик бу жараённи “териб олгандан кейинги етилиш” деб атайди. Маълумки, бу пайтда уруғлар тиним давридан аста-секин чиқа бошлайди. Мураккаб захира моддалар ферментатив жараёнлар натижасида муртак осонгина ўзлаштира оладиган ҳолатга келади. Ингибиторлар сони камаяди, модда алмашиниши энергияси ва интенсивлиги ошади. Озиқ моддаларининг тез келиши туфайли муртак озиқ моддалари билан яхшироқ таъминланади, ҳужайраларга кўпроқ сув келади, уруғ қобиғи ёрилиб, бирламчи илдиз ўса бошлайди ва қобиқни йиртади. Шундай қилиб, уруғ тиним ҳолатидан чиқади. Ҳар хил тур уруғларда бу жараённинг давомийлиги ҳар хил бўлади. Уруғларнинг униб чиқишга тайёрланиши учун нам ҳаво ва паст ҳарорат зарур. Бу тайёргарлик меваларнинг ичида ҳам кечиши мумкин. Лекин, улар меваларнинг ичида уруғларни униб чиқишга тайёрлаш жараёнига халақит берадиган алоҳида моддалар (ингибиторлар)нинг мавжудлиги сабабли униб чиқмайди. Уруғлар униб чиқиши учун уларга тахминан табиатда кузатилганидек шароитларни яратиб, уларни стратификация қилиш лозим ИНТЕНСИВ ОЛМА БОҒИНИ БАРПО ЭТИШ Интенсив боғ барпо этиш учун жой танлаш. Паст ва пакана бўйли пайвандтагларда экиладиган интенсив боғлар учун энг яхши тупроқ бу механик таркиби енгил бўлган қумли ёки лойқумли қўнғир бўз тупроқлар, таг қатлами қалин қумлоқ, яхши дренажга эга, қалин қатламни бўлган, ўтлоқ бўз тупроқлардир. Паст ва пакана боғлар экилган ерда чучук ерости суви 1,5-2 м ва минераллашган ер ости суви 3-3,5 м яқин бўлмаслиги лозим. Дарёларга яқин бўлган майдонларда ер ости сувининг сатҳи 1,0-1,2 м бўлса ҳам бўлади. Фақат улар (тупроқ) таркиби зарарли (хлорид ва сульфат) тузлар бўлмаслиги лозим. Интенсив боғларни жудаям зич бўлган тупроқларда ва тупроқни устки қисми (текислаш жараёнида) олиб ташланган майдонларда барпо қилиб бўлмайди. Пастқам, совуқ ҳаво туриб қолиши оқибатида дарахтларни совуқ уриши эҳтимоли юқори бўлган майдонда интенсив боғ барпо қилиш тавсия этилмайди. Паст бўйли олма боғларини яхши ўсиб ривожланишига карбонатли ва шўр тупроқлар салбий таъсир қилади. Айниқса, гипс 80-100 см қатламда жойлашган бўлса ва шу қатламдаги тупроқ 10% водород хлорид кислота таъсирида қайнаса. Мевали дарахтлар ишқорий тупроқда ҳам, кислотали тупроқда ҳам яхши ўсиб ривожланмайди. Шунинг учун боғ экиладиган майдон тупроғини РН 6,5-7,5 ташкил қилса дарахтларнинг ривожи кўнгилдагидай бўлади. Тупроқдаги РН микдори 6-6,5 енгил кислотали, 7,6-8 бўлса 28 100 китоб тўплами енгил ишқорий ҳисобланади ва паст бўйли дарахтлар бундай шароитларда ҳам ўса олади. Лекин тупроқни РН 8-8,5 бўлганда тупроқдаги фосфадларни ўзлаштириш, уларни ўсимлик ўзлаштира олмайдиган формага ўтиши муносабати билан қийин кечади. Боғ ташкил қилганда тупроқни шўрлик даражасига ҳам катта аҳамият бериш лозим. Шўрланиш даражаси юқори бўлган ерларда дарахтларни ўсиб ривожланиши анча орқада қолади ва боғлар шикастланиб, тана илдизи ҳар хил касалликларга чалиниб, тез орада нобуд бўлади. Шўрланган тупроқларда кўпинча сульфатлар, хлоридлар ва карбонатлар учрайди. Шўрланган тупроқларда зарарли сульфатлардан натрий сульфат (На,С04 - глоуберова тузи) ва магний сульфати (МгС04 ) учрайди. Ўсимлик ривожига хлоридлардан НаCл - ош тузи, МгCл2 ва СаCл2 салбий таъсир этади. Карбонатлардан энг катта зарарни На2 CО3 , етказади. Бу кўпгина шўрланган майдонларда учрайди ва уни 0,005 фоизи ҳам катта салбий таъсир қилади. Симбағазли боғларни, айниқса, замонавий (зич экилган) боғларни ташкил қилишда уларни танасига ёруғлик кун давомида, иложи борича бир текис қуёш нури билан ёритишни таъминлаш лозим. Шунинг учун қаторларни шимолдан жанубга қараб йўналтириш зарур. Қатор ораларининг кенглиги ҳам нав ва пайвандтагдан келиб чиққан ҳолда етарлича кенг бўлиши лозим. Қуёш нури дарахтларнинг пастки қисмини ҳам етарлича ёритиб туриши керак. Суғориладиган интенсив боғлар учун ажратиладиган майдон текис бўлиши ва уни нишаблиги 4°-5° дан ошмаслиги лозим. Майдоннинг нишаблиги 6° дан 10° гача бўлса, ундай майдонларда боғлар контур усулда ташкил қилинади. Бу майдонларнинг ҳаммаси шамолдан ҳимояланган бўлиши лозим. 29 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Ер танлашда дарахтлар қишки ва баҳорги совуқлардан зарарланишининг олдини олиш учун совуқ ҳаво тўпланиб қолиши мумкин бўлган ерларда боғ ташкил этиш тавсия этилмайди. Ерни кўчат ўтқазишга тайёрлаш. Интенсив мевали боғлар доимий бир жойда 18-35 йил ўсиб, ривожланиб ҳосил беради (пайвандтаг турига қараб). Бу жараёнлар яхши кечиши учун боғ экиладиган тупроқ жуда сифатли тайёрланиши керак. Олдиндан боғ экиладиган майдон сув юриши учун яхшилаб текисланиши лозим. Шу мақсадда олдиндан геодезик ишлар олиб борилиб, лозим бўлса текисланади. Боққа ўтқазилган кўчатларнинг тутиши, ёш дарахтларнинг ўсиши, ҳосилга кириш вақти, ҳосилдорлиги, узоқ яшаши муҳит шароитига боғлиқ бўлади. Боғ барпо қилишдан олдин ер кўчат ўтқазишга сифатли тайёрлангандагина ўсимликлар соғлом ва бақувват ривожланиши мумкин. Ерни экишга тайёрлаш уни текислаш, ҳайдаш, ўғитлаш ва бошқалардан иборат. Боғ барпо қилишдан олдин экилган экинларнинг ҳам аҳамияти катта. Пакана ва паст бўйли мевали боғлар экиладиган майдонлар суғорилгандан кейин плантажли плугда ағдариб 6-расм. Совуқ ҳаво тўпланадиган жой 30 100 китоб тўплами ҳайдалади. Ҳайдаш олдиндан гектарига 30-40 т гўнг, 120-150 кг ҳисобида фосфорли ўғит солинади. Агарда, беда экилган ер бўлса, бедапояларни ҳайдаб юборишдан олдин ерга фақат фосфорли ўғитлар солинади. Плантажли плуг билан бутун йил давомида ҳайдаш мумкин, аммо бу иш кўчат ўтқазишга камида 1,5-2 ой, яхшиси 3-4 ой қолганда тамомланиши керак. Чунки, юмшатилган тупроқ ўтиришиб, унинг капиллярлиги тикланиши лозим. Тупроғи ўтиришмаган жойга кўчат ўтқазилса биринчи марта сув берилгандан кейин тупроқ чўкиб, уларнинг илдизи очилиб қолади. Боғ барпо қилинадиган майдон кузда ҳайдаб қўйилади, баҳорда эса дискланади ёки боронланади. Плантаж плуглар етишмаганда 25-30 см чуқурликда ҳайдай оладиган оддий плуглардан ҳам фойдаланиш мумкин. Кучсиз ва кам ишланган ерларга боғ барпо қилишдан 1-2 йил олдин дуккакли экинлар, картошка, сабзавот ва сидератлар экиш яхши самара беради. Шўр ерларда эса ҳайдашдан ва кўчат ўтқазишдан олдин тупроқ шўри ювилади. Интенсив мевали боғларни 2-3 йил бедазор бўлган ерларда ташкил қилиш жудаям яхши самара беради. 7-расм. Боғ учун ер тайёрлаш 31 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Боғ майдонини ташкил қилиш. Боғлар бир-биридан узоқлашиб кетмаслиги ва имкон борича уларни бир ҳудудда барпо қилиш учун хўжаликлар боғ барпо қилиш режасини 3-5 йил олдин тузиши, ер майдонларини ажратиб, ҳар йили уларнинг бир қисмига мева дарахтлари экиши лозим. Ихтисослаштирилмаган хўжаликларда боғлар майдони нисбатан кичикроқ бўлиб одатда 5-10 гектардан кам бўлмаслиги, ихтисослаштирилган боғдорчилик хўжаликларида мева боғлар ўртача 20 гектарга, умумий ер майдони эса 50-100 гектарга яқин бўлиши керак. Боғ учун майдон ажратилгандан кейин унинг майдони режалаштирилади: боғ ҳудуди белгиланади, уй-жой ва ишлаб чиқариш бинолари (навларга ажратилиб, идишлар жойланадиган бинолар, омборлар ва ҳоказо) қуриш аниқланади, ариқ ва зовурлар, йўллар, иҳота дарахтлар лойиҳаси тузилади ва экилади. Майдон кварталларга бўлинади, дарахтларни жойлаштириш харитаси тузилади, тур 8- расм. Мевали боғда майдон ва кварталларнинг жойлашиш тартиби 32 100 китоб тўплами ва навларни жойлаштириш, чангловчи кўчатлар ўтқазиш белгиланади, кўчатларни ўтқазиш схемаси ва қалинлиги аниқланади. Барча ишларни қулайлаштириш учун ихтисослашган хўжаликларда катта майдонлар 25-30 гектарга, кичикроқ боғларда эса 10-15 гектарли кварталларга ажратилади. Кварталларнинг чегаралари магистрал йўллар, каналлар, иҳота дарахтзорларга тўғриланади. Боғлар шаклига кўра, ҳар хил шаклларда бўлиши мумкин. Лекин тупроққа ишлов беришни механизациялаштириш учун ҳар қайси боғ майдони тўғри тўртбурчак шаклида бўлгани маъқулдир. Одатда, ҳар кварталда 2-3 муддатда пишадиган бир хил мева нави ўтқазилади. Кўп меҳнат талаб қиладиган, тез бузиладиган ва узоқ жойларга юборишга унчалик чидамли бўлмаган мева турлари (қулупнай, анжир ва бошқалар) аҳоли яшайдиган жойларга яқин ўтқазилиши керак. Кварталлар эни 10-12 м ли йўллар билан бир-биридан ажратилади, улар магистрал йўл билан боғланган бўлади. Кварталлар ичидаги йўлларнинг эни 8-10 м бўлади. Бундан ташқари, боғ атрофида, иҳота дарахтзорларнинг ички томони бўйлаб, баъзан йирик суғориш каналларига, идишлар қўйиладиган бинолар ва бошқа хўжалик бинолари атрофига ҳам йўллар қилинади. Чангловчи навларни танлаш ва жойлаштириш. Мева дарахтларнинг кўпчилик навлари ўз-ўзидан ҳосил бермайди. Балки бошқа навлар билан чангланишини талаб қилади. Ўз-ўзидан чангланадиган навлар ҳам четдан чангланган тақдирда мўл ва сифатли ҳосил беради. Гулларнинг тўла чангланиши учун ҳар 10-12 асосий қатордан кейин бир-икки қаторга бир-иккита чангловчи нав экилади. 33 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Олма - чанглатувчини талаб қиладиган мевалардир. Чангланиш муаммоси бўлган мева турларидан боғ барпо этилиши керак бўлса, боғда икки ёки ундан ортиқ чанглатувчи тур бўлиши керак. Чанглатувчи навларни танлашда эътиборга олинадиган хусусиятлар қуйидагилар: а) асосий нав ва чанглатувчи навнинг гуллаш вақти мос келиши керак; б) чанглатувчи навнинг гул чангчилари кўп ва ҳаракатчан бўлиши керак; в) чанглатувчи навнинг товарбоплик қиймати ҳам юқори бўлиши керак; г) чанглатувчи нав солкашлик хусусиятига эга бўлмаслиги лозим; д) чанглатувчи нав ва асосий навнинг чангланиш вақти бир-бирига яқин бўлиши керак; е) боғда чангланиш жараёнини яхшилаш учун арилар бўлиши керак. 9 - расм. Мева боғларида тур ва навларни жойлаштириш тартиби (асосий ўсимлик ва икки қатор чанглатувчи ўсимлик) 34 100 китоб тўплами Боғда дарахтларни жойлаштириш усули. Интенсив боғларда ҳосилдорлик миқдори фақат нав ва пайвандтаг уйғунлигини тўғри танлаш, агротехник тадбирларни самарали ўтказиш билангина эмас, балки қатор оралари кенглиги ва уларда дарахтларни жойлаштириш масофасига ҳам боғлиқ. Дарахтларни жойлаштиришда шуни эътиборга олиш лозимки, бир гектар майдонда қанча кўп дарахт жойлашган бўлса, ҳосил ҳам шунча кўп бўлади. Лекин бунинг ҳам меъёри ва чегараси бор. Чегарани белгилаб берувчи омиллар дарахтларнинг ҳажмига, уларга шакл бериш усулига, қатор ораларига ишлов беришда, механизациялаш даражасига, турига ва бир қанча бошқа омилларга боғлиқ. Интенсив боғларни ташкил қилишда, айниқса, симбағазли боғларни, дарахтлар қалин (зич) экилмоқда. Дарахтлар жудаям зичлашиб кетиши оқибатида мевасининг миқдорига ва айниқса, сифатига салбий таъсир этади. 10- расм. Мевали боғларда арилардан фойдаланиш 35 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Симбағазли боғларда ўстирилаётган мева дарахтининг эни (танасининг қалинлиги) пакана бўйли дарахтларда 100 см ва паст бўйли дарахтларда 150 см ни ташкил қилиши лозим, шунда танасини қуёш нурлари яхши ёритади. Дарахтларнинг бўйи эса 3,5 м дан ошмаслиги керак. Қатор оралари 3,5-4,0 м бўлганда дарахтлар таналари қуёш нури билан яхши таъминланган бўлади. Паст ва пакана бўйли дарахтлар қатор ораларининг кенглиги тупроқ унумдорлигига, сув билан таъминланганлигига ва айниқса, навнинг ўсиш кучига узвий боғлиқ. Шу билан бир вақтда ҳозир республикамизга кенг қамровда кириб келган замонавий усулда дарахтларни зичлаштирилган усулда жойлаштириш технологиясини ҳисобга олган ҳолда қуйидаги схемада кўчатларни экиш тавсия этилади. 11- расм. Интенсив олма боғи 36 100 китоб тўплами 1-жадвал Мевали дарахтлар тури Ўсиш кучи бўйича пайвандтаглар Экиш схемаси, (м) Бир гектар боғдаги дарахтлар сони, дона Олма Кучсиз ўсувчи замонавий (зичлашган) симбағазли боғ 4х3,5 714 4х3 833 3,5х3 952 3,5х2,5 1143 3,5х1,5 1905 3,5х1 2857 Тўғри бурчакли тўртбурчак усулда қаторлар ораси қаторлардаги дарахтлар орасига нисбатан бирмунча (2-3 м) кенгроқ қолдирилади. Натижада бир гектар майдонга квадрат усулидагига қараганда кўпроқ дарахт ўтқазилади. Қаторларда дарахтларнинг шох-шаббаси бир-бирига тезроқ туташиб кетади, юқорига томон чўзилиб кетмайди ва бир-бирини сиқиб қўймайди. 12-расм. Тўғри бурчакли тўртбурчак усули 37 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Шох-шабба кенгайтирилган қатор оралари томон ўсади. Бу усул мева дарахтларни қалин ва сийрак ўтқазишдаги афзалликларни ўз ичига олади. Қатор ораларининг кенглиги ерга ишлов бериш ва дарахтларни парваришлаш ишларини механизация ёрдамида бажариш имконини беради. Бундан ташқари, бу усулда экилган боғлардан бошқа усуллардагига қараганда бирмунча юқори ҳосил олинади. Кўчатни экишга тайёрлаш ва экиш. Боғ барпо қилишда фақат стандарт талабларга жавоб берадиган соғлом кўчатларнигина экишга рухсат этилади. Касалланган, шикастланган ва стандарт талабларига жавоб бермайдиган кўчатлар яроқсиз ҳисобланади. Ўтқазиладиган жойга келтирилган кўчатларнинг илдизларини вақтинча бўлса ҳам очиқ қолдириш мумкин эмас. Уларни дарҳол тупроққа кўмиш керак. Агар ўсимликнинг нами қочиб қолган бўлса, ҳужайраларнинг нормал ҳолга келтириш учун 1-2 кун сувга солиб қўйилади. Ўтқазиш олдидан кўчатларнинг илдизи тупроққа мол гўнги аралаштириб тайёрланган аталага ботириб олинади. Бу илдизларни қуриб қолишдан сақлайди. Бунинг учун ариқ ёнига чуқур қазилади ва унда атала тайёрланади. Аталага ботирилган кўчатлар экила бошланади. Агар ўсимликнинг нами қочиб қолган бўлса, ҳужайраларнинг нормал ҳолга келтириш учун 1-2 кун сувга солиб қўйилади. Ўтқазиш олдидан кўчатларнинг илдизи тупроққа мол гўнги аралаштириб тайёрланган аталага ботириб олинади. Бу илдизларни қуриб қолишдан сақлайди. Бунинг учун ариқ ёнига чуқур қазилади ва унда атала тайёрланади. Аталага ботирилган кўчатлар экила бошланади. Кўчат экиш тартиби. Кўчат ўтқазиш олдиндан чуқурга тупроқ ташланиб дўнгча ҳосил қилинади. Кўчат ўтқазиш тахтасини назорат қозиқларга киритилади, тахтанинг ўртасидаги ўйиққа кўчат қўйилади. 38 100 китоб тўплами Тажрибали ишчилар текис жойларда кўчат ўтқазиш техникасидан фойданланмайдилар, балки боғни режалашдаги сингари кўз билан чамалаб ўтқазадилар. Кўчатни икки ишчи ўтқазади. Бири кўчатни олиб, илдизларни тупроқ уюми устига тараб қўяди. Иккинчи ишчи чуқур атрофига бир текис қилиб юмшоқ тупроқ ташлайди, тупроқ илдизларига зич ёпишиб туриши учун уни босиб қўяди. Янги ўтқазилган дарахтлар тупроқ намлиги, ўтқазиш муддатидан (куз, баҳор) қатъи назар суғориб турилади. Уларни суғоришдан мақсад тупроқ ўсимлик илдизларига бевосита ёпишиб қолиши, моғорлар пайдо қиладиган ортиқча ҳавони тупроқдан чиқариб юборишдан иборатдир. Пакана пайвандтаглар совуқларга чидамсизроқ бўлгани учун кузда эмас, баҳорда экиш тавсия этилади. Агар кузда экилса, уларнинг илдиз–томир қисми тупроқ билан яхшилаб беркитилиши керак. Кузда экиш дарахтларни баҳорда эрта илдиз чиқариб, яхши ривожланишига жуда катта ҳисса қўшади. Кучли ва ҳамма вақт шамол бўлиб турадиган туманларда эркин ўсувчи ярим пакана кўчатлар ўтқазилгандан кейин 13-расм. Кўчатнинг экиш тартиби 39 49– китоб Пакана бўйли олма етиштириш узунлиги 1,5 метр, йўғонлиги 4–5 см ли қозиқларга бойлаб қўйилади. Қозиқлар икки жойидан саккизсимон қилиб бойланади. СУҒОРИШ Томчилатиб суғориш тизими. Экинларни суғоришда илғор усуллардан ҳисобланган томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиш борасида Ўзбекистонда кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Томчилатиб суғориш усули ўзининг юқори самарадорлиги, яъни сув ресурслари чекланганлик шароитида кам сув сарфлаб, барқарор юқори ҳосил олиш имконини бериши билан ажралиб туради. Шу билан бирга, томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилган фермер хўжаликлари, ушбу технология жорий қилинган ер майдони бўйича 5 йил муддатга ягона ер солиғи . Ярим пакана дарахтларни шамол зараридан са ИНТЕНСИВ ОЛМА БОҒИНИ БАРПО ЭТИШ Интенсив боғ барпо этиш учун жой танлаш. Паст ва пакана бўйли пайвандтагларда экиладиган интенсив боғлар учун энг яхши тупроқ бу механик таркиби енгил бўлган қумли ёки лойқумли қўнғир бўз тупроқлар, таг қатлами қалин қумлоқ, яхши дренажга эга, қалин қатламни бўлган, ўтлоқ бўз тупроқлардир. Паст ва пакана боғлар экилган ерда чучук ерости суви 1,5-2 м ва минераллашган ер ости суви 3-3,5 м яқин бўлмаслиги лозим. Дарёларга яқин бўлган майдонларда ер ости сувининг сатҳи 1,0-1,2 м бўлса ҳам бўлади. Фақат улар (тупроқ) таркиби зарарли (хлорид ва сульфат) тузлар бўлмаслиги лозим. Интенсив боғларни жудаям зич бўлган тупроқларда ва тупроқни устки қисми (текислаш жараёнида) олиб ташланган майдонларда барпо қилиб бўлмайди. Пастқам, совуқ ҳаво туриб қолиши оқибатида дарахтларни совуқ уриши эҳтимоли юқори бўлган майдонда интенсив боғ барпо қилиш тавсия этилмайди. Паст бўйли олма боғларини яхши ўсиб ривожланишига карбонатли ва шўр тупроқлар салбий таъсир қилади. Айниқса, гипс 80-100 см қатламда жойлашган бўлса ва шу қатламдаги тупроқ 10% водород хлорид кислота таъсирида қайнаса. Мевали дарахтлар ишқорий тупроқда ҳам, кислотали тупроқда ҳам яхши ўсиб ривожланмайди. Шунинг учун боғ экиладиган майдон тупроғини РН 6,5-7,5 ташкил қилса дарахтларнинг ривожи кўнгилдагидай бўлади. Тупроқдаги РН микдори 6-6,5 енгил кислотали, 7,6-8 бўлса 28 100 китоб тўплами енгил ишқорий ҳисобланади ва паст бўйли дарахтлар бундай шароитларда ҳам ўса олади. Лекин тупроқни РН 8-8,5 бўлганда тупроқдаги фосфадларни ўзлаштириш, уларни ўсимлик ўзлаштира олмайдиган формага ўтиши муносабати билан қийин кечади. Боғ ташкил қилганда тупроқни шўрлик даражасига ҳам катта аҳамият бериш лозим. Шўрланиш даражаси юқори бўлган ерларда дарахтларни ўсиб ривожланиши анча орқада қолади ва боғлар шикастланиб, тана илдизи ҳар хил касалликларга чалиниб, тез орада нобуд бўлади. Шўрланган тупроқларда кўпинча сульфатлар, хлоридлар ва карбонатлар учрайди. Шўрланган тупроқларда зарарли сульфатлардан натрий сульфат (На,С04 - глоуберова тузи) ва магний сульфати (МгС04 ) учрайди. Ўсимлик ривожига хлоридлардан НаCл - ош тузи, МгCл2 ва СаCл2 салбий таъсир этади. Карбонатлардан энг катта зарарни На2 CО3 , етказади. Бу кўпгина шўрланган майдонларда учрайди ва уни 0,005 фоизи ҳам катта салбий таъсир қилади. Симбағазли боғларни, айниқса, замонавий (зич экилган) боғларни ташкил қилишда уларни танасига ёруғлик кун давомида, иложи борича бир текис қуёш нури билан ёритишни таъминлаш лозим. Шунинг учун қаторларни шимолдан жанубга қараб йўналтириш зарур. Қатор ораларининг кенглиги ҳам нав ва пайвандтагдан келиб чиққан ҳолда етарлича кенг бўлиши лозим. Қуёш нури дарахтларнинг пастки қисмини ҳам етарлича ёритиб туриши керак. Суғориладиган интенсив боғлар учун ажратиладиган майдон текис бўлиши ва уни нишаблиги 4°-5° дан ошмаслиги лозим. Майдоннинг нишаблиги 6° дан 10° гача бўлса, ундай майдонларда боғлар контур усулда ташкил қилинади. Бу майдонларнинг ҳаммаси шамолдан ҳимояланган бўлиши лозим. 29 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Ер танлашда дарахтлар қишки ва баҳорги совуқлардан зарарланишининг олдини олиш учун совуқ ҳаво тўпланиб қолиши мумкин бўлган ерларда боғ ташкил этиш тавсия этилмайди. Ерни кўчат ўтқазишга тайёрлаш. Интенсив мевали боғлар доимий бир жойда 18-35 йил ўсиб, ривожланиб ҳосил беради (пайвандтаг турига қараб). Бу жараёнлар яхши кечиши учун боғ экиладиган тупроқ жуда сифатли тайёрланиши керак. Олдиндан боғ экиладиган майдон сув юриши учун яхшилаб текисланиши лозим. Шу мақсадда олдиндан геодезик ишлар олиб борилиб, лозим бўлса текисланади. Боққа ўтқазилган кўчатларнинг тутиши, ёш дарахтларнинг ўсиши, ҳосилга кириш вақти, ҳосилдорлиги, узоқ яшаши муҳит шароитига боғлиқ бўлади. Боғ барпо қилишдан олдин ер кўчат ўтқазишга сифатли тайёрлангандагина ўсимликлар соғлом ва бақувват ривожланиши мумкин. Ерни экишга тайёрлаш уни текислаш, ҳайдаш, ўғитлаш ва бошқалардан иборат. Боғ барпо қилишдан олдин экилган экинларнинг ҳам аҳамияти катта. Пакана ва паст бўйли мевали боғлар экиладиган майдонлар суғорилгандан кейин плантажли плугда ағдариб 6-расм. Совуқ ҳаво тўпланадиган жой 30 100 китоб тўплами ҳайдалади. Ҳайдаш олдиндан гектарига 30-40 т гўнг, 120-150 кг ҳисобида фосфорли ўғит солинади. Агарда, беда экилган ер бўлса, бедапояларни ҳайдаб юборишдан олдин ерга фақат фосфорли ўғитлар солинади. Плантажли плуг билан бутун йил давомида ҳайдаш мумкин, аммо бу иш кўчат ўтқазишга камида 1,5-2 ой, яхшиси 3-4 ой қолганда тамомланиши керак. Чунки, юмшатилган тупроқ ўтиришиб, унинг капиллярлиги тикланиши лозим. Тупроғи ўтиришмаган жойга кўчат ўтқазилса биринчи марта сув берилгандан кейин тупроқ чўкиб, уларнинг илдизи очилиб қолади. Боғ барпо қилинадиган майдон кузда ҳайдаб қўйилади, баҳорда эса дискланади ёки боронланади. Плантаж плуглар етишмаганда 25-30 см чуқурликда ҳайдай оладиган оддий плуглардан ҳам фойдаланиш мумкин. Кучсиз ва кам ишланган ерларга боғ барпо қилишдан 1-2 йил олдин дуккакли экинлар, картошка, сабзавот ва сидератлар экиш яхши самара беради. Шўр ерларда эса ҳайдашдан ва кўчат ўтқазишдан олдин тупроқ шўри ювилади. Интенсив мевали боғларни 2-3 йил бедазор бўлган ерларда ташкил қилиш жудаям яхши самара беради. 7-расм. Боғ учун ер тайёрлаш 31 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Боғ майдонини ташкил қилиш. Боғлар бир-биридан узоқлашиб кетмаслиги ва имкон борича уларни бир ҳудудда барпо қилиш учун хўжаликлар боғ барпо қилиш режасини 3-5 йил олдин тузиши, ер майдонларини ажратиб, ҳар йили уларнинг бир қисмига мева дарахтлари экиши лозим. Ихтисослаштирилмаган хўжаликларда боғлар майдони нисбатан кичикроқ бўлиб одатда 5-10 гектардан кам бўлмаслиги, ихтисослаштирилган боғдорчилик хўжаликларида мева боғлар ўртача 20 гектарга, умумий ер майдони эса 50-100 гектарга яқин бўлиши керак. Боғ учун майдон ажратилгандан кейин унинг майдони режалаштирилади: боғ ҳудуди белгиланади, уй-жой ва ишлаб чиқариш бинолари (навларга ажратилиб, идишлар жойланадиган бинолар, омборлар ва ҳоказо) қуриш аниқланади, ариқ ва зовурлар, йўллар, иҳота дарахтлар лойиҳаси тузилади ва экилади. Майдон кварталларга бўлинади, дарахтларни жойлаштириш харитаси тузилади, тур 8- расм. Мевали боғда майдон ва кварталларнинг жойлашиш тартиби 32 100 китоб тўплами ва навларни жойлаштириш, чангловчи кўчатлар ўтқазиш белгиланади, кўчатларни ўтқазиш схемаси ва қалинлиги аниқланади. Барча ишларни қулайлаштириш учун ихтисослашган хўжаликларда катта майдонлар 25-30 гектарга, кичикроқ боғларда эса 10-15 гектарли кварталларга ажратилади. Кварталларнинг чегаралари магистрал йўллар, каналлар, иҳота дарахтзорларга тўғриланади. Боғлар шаклига кўра, ҳар хил шаклларда бўлиши мумкин. Лекин тупроққа ишлов беришни механизациялаштириш учун ҳар қайси боғ майдони тўғри тўртбурчак шаклида бўлгани маъқулдир. Одатда, ҳар кварталда 2-3 муддатда пишадиган бир хил мева нави ўтқазилади. Кўп меҳнат талаб қиладиган, тез бузиладиган ва узоқ жойларга юборишга унчалик чидамли бўлмаган мева турлари (қулупнай, анжир ва бошқалар) аҳоли яшайдиган жойларга яқин ўтқазилиши керак. Кварталлар эни 10-12 м ли йўллар билан бир-биридан ажратилади, улар магистрал йўл билан боғланган бўлади. Кварталлар ичидаги йўлларнинг эни 8-10 м бўлади. Бундан ташқари, боғ атрофида, иҳота дарахтзорларнинг ички томони бўйлаб, баъзан йирик суғориш каналларига, идишлар қўйиладиган бинолар ва бошқа хўжалик бинолари атрофига ҳам йўллар қилинади. Чангловчи навларни танлаш ва жойлаштириш. Мева дарахтларнинг кўпчилик навлари ўз-ўзидан ҳосил бермайди. Балки бошқа навлар билан чангланишини талаб қилади. Ўз-ўзидан чангланадиган навлар ҳам четдан чангланган тақдирда мўл ва сифатли ҳосил беради. Гулларнинг тўла чангланиши учун ҳар 10-12 асосий қатордан кейин бир-икки қаторга бир-иккита чангловчи нав экилади. 33 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Олма - чанглатувчини талаб қиладиган мевалардир. Чангланиш муаммоси бўлган мева турларидан боғ барпо этилиши керак бўлса, боғда икки ёки ундан ортиқ чанглатувчи тур бўлиши керак. Чанглатувчи навларни танлашда эътиборга олинадиган хусусиятлар қуйидагилар: а) асосий нав ва чанглатувчи навнинг гуллаш вақти мос келиши керак; б) чанглатувчи навнинг гул чангчилари кўп ва ҳаракатчан бўлиши керак; в) чанглатувчи навнинг товарбоплик қиймати ҳам юқори бўлиши керак; г) чанглатувчи нав солкашлик хусусиятига эга бўлмаслиги лозим; д) чанглатувчи нав ва асосий навнинг чангланиш вақти бир-бирига яқин бўлиши керак; е) боғда чангланиш жараёнини яхшилаш учун арилар бўлиши керак. 9 - расм. Мева боғларида тур ва навларни жойлаштириш тартиби (асосий ўсимлик ва икки қатор чанглатувчи ўсимлик) 34 100 китоб тўплами Боғда дарахтларни жойлаштириш усули. Интенсив боғларда ҳосилдорлик миқдори фақат нав ва пайвандтаг уйғунлигини тўғри танлаш, агротехник тадбирларни самарали ўтказиш билангина эмас, балки қатор оралари кенглиги ва уларда дарахтларни жойлаштириш масофасига ҳам боғлиқ. Дарахтларни жойлаштиришда шуни эътиборга олиш лозимки, бир гектар майдонда қанча кўп дарахт жойлашган бўлса, ҳосил ҳам шунча кўп бўлади. Лекин бунинг ҳам меъёри ва чегараси бор. Чегарани белгилаб берувчи омиллар дарахтларнинг ҳажмига, уларга шакл бериш усулига, қатор ораларига ишлов беришда, механизациялаш даражасига, турига ва бир қанча бошқа омилларга боғлиқ. Интенсив боғларни ташкил қилишда, айниқса, симбағазли боғларни, дарахтлар қалин (зич) экилмоқда. Дарахтлар жудаям зичлашиб кетиши оқибатида мевасининг миқдорига ва айниқса, сифатига салбий таъсир этади. 10- расм. Мевали боғларда арилардан фойдаланиш 35 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Симбағазли боғларда ўстирилаётган мева дарахтининг эни (танасининг қалинлиги) пакана бўйли дарахтларда 100 см ва паст бўйли дарахтларда 150 см ни ташкил қилиши лозим, шунда танасини қуёш нурлари яхши ёритади. Дарахтларнинг бўйи эса 3,5 м дан ошмаслиги керак. Қатор оралари 3,5-4,0 м бўлганда дарахтлар таналари қуёш нури билан яхши таъминланган бўлади. Паст ва пакана бўйли дарахтлар қатор ораларининг кенглиги тупроқ унумдорлигига, сув билан таъминланганлигига ва айниқса, навнинг ўсиш кучига узвий боғлиқ. Шу билан бир вақтда ҳозир республикамизга кенг қамровда кириб келган замонавий усулда дарахтларни зичлаштирилган усулда жойлаштириш технологиясини ҳисобга олган ҳолда қуйидаги схемада кўчатларни экиш тавсия этилади. 11- расм. Интенсив олма боғи 36 100 китоб тўплами 1-жадвал Мевали дарахтлар тури Ўсиш кучи бўйича пайвандтаглар Экиш схемаси, (м) Бир гектар боғдаги дарахтлар сони, дона Олма Кучсиз ўсувчи замонавий (зичлашган) симбағазли боғ 4х3,5 714 4х3 833 3,5х3 952 3,5х2,5 1143 3,5х1,5 1905 3,5х1 2857 Тўғри бурчакли тўртбурчак усулда қаторлар ораси қаторлардаги дарахтлар орасига нисбатан бирмунча (2-3 м) кенгроқ қолдирилади. Натижада бир гектар майдонга квадрат усулидагига қараганда кўпроқ дарахт ўтқазилади. Қаторларда дарахтларнинг шох-шаббаси бир-бирига тезроқ туташиб кетади, юқорига томон чўзилиб кетмайди ва бир-бирини сиқиб қўймайди. 12-расм. Тўғри бурчакли тўртбурчак усули 37 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Шох-шабба кенгайтирилган қатор оралари томон ўсади. Бу усул мева дарахтларни қалин ва сийрак ўтқазишдаги афзалликларни ўз ичига олади. Қатор ораларининг кенглиги ерга ишлов бериш ва дарахтларни парваришлаш ишларини механизация ёрдамида бажариш имконини беради. Бундан ташқари, бу усулда экилган боғлардан бошқа усуллардагига қараганда бирмунча юқори ҳосил олинади. Кўчатни экишга тайёрлаш ва экиш. Боғ барпо қилишда фақат стандарт талабларга жавоб берадиган соғлом кўчатларнигина экишга рухсат этилади. Касалланган, шикастланган ва стандарт талабларига жавоб бермайдиган кўчатлар яроқсиз ҳисобланади. Ўтқазиладиган жойга келтирилган кўчатларнинг илдизларини вақтинча бўлса ҳам очиқ қолдириш мумкин эмас. Уларни дарҳол тупроққа кўмиш керак. Агар ўсимликнинг нами қочиб қолган бўлса, ҳужайраларнинг нормал ҳолга келтириш учун 1-2 кун сувга солиб қўйилади. Ўтқазиш олдидан кўчатларнинг илдизи тупроққа мол гўнги аралаштириб тайёрланган аталага ботириб олинади. Бу илдизларни қуриб қолишдан сақлайди. Бунинг учун ариқ ёнига чуқур қазилади ва унда атала тайёрланади. Аталага ботирилган кўчатлар экила бошланади. Агар ўсимликнинг нами қочиб қолган бўлса, ҳужайраларнинг нормал ҳолга келтириш учун 1-2 кун сувга солиб қўйилади. Ўтқазиш олдидан кўчатларнинг илдизи тупроққа мол гўнги аралаштириб тайёрланган аталага ботириб олинади. Бу илдизларни қуриб қолишдан сақлайди. Бунинг учун ариқ ёнига чуқур қазилади ва унда атала тайёрланади. Аталага ботирилган кўчатлар экила бошланади. Кўчат экиш тартиби. Кўчат ўтқазиш олдиндан чуқурга тупроқ ташланиб дўнгча ҳосил қилинади. Кўчат ўтқазиш тахтасини назорат қозиқларга киритилади, тахтанинг ўртасидаги ўйиққа кўчат қўйилади. 38 100 китоб тўплами Тажрибали ишчилар текис жойларда кўчат ўтқазиш техникасидан фойданланмайдилар, балки боғни режалашдаги сингари кўз билан чамалаб ўтқазадилар. Кўчатни икки ишчи ўтқазади. Бири кўчатни олиб, илдизларни тупроқ уюми устига тараб қўяди. Иккинчи ишчи чуқур атрофига бир текис қилиб юмшоқ тупроқ ташлайди, тупроқ илдизларига зич ёпишиб туриши учун уни босиб қўяди. Янги ўтқазилган дарахтлар тупроқ намлиги, ўтқазиш муддатидан (куз, баҳор) қатъи назар суғориб турилади. Уларни суғоришдан мақсад тупроқ ўсимлик илдизларига бевосита ёпишиб қолиши, моғорлар пайдо қиладиган ортиқча ҳавони тупроқдан чиқариб юборишдан иборатдир. Пакана пайвандтаглар совуқларга чидамсизроқ бўлгани учун кузда эмас, баҳорда экиш тавсия этилади. Агар кузда экилса, уларнинг илдиз–томир қисми тупроқ билан яхшилаб беркитилиши керак. Кузда экиш дарахтларни баҳорда эрта илдиз чиқариб, яхши ривожланишига жуда катта ҳисса қўшади. Кучли ва ҳамма вақт шамол бўлиб турадиган туманларда эркин ўсувчи ярим пакана кўчатлар ўтқазилгандан кейин 13-расм. Кўчатнинг экиш тартиби 39 49– китоб Пакана бўйли олма етиштириш узунлиги 1,5 метр, йўғонлиги 4–5 см ли қозиқларга бойлаб қўйилади. Қозиқлар икки жойидан саккизсимон қилиб бойланади. СУҒОРИШ Томчилатиб суғориш тизими. Экинларни суғоришда илғор усуллардан ҳисобланган томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилиш борасида Ўзбекистонда кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Томчилатиб суғориш усули ўзининг юқори самарадорлиги, яъни сув ресурслари чекланганлик шароитида кам сув сарфлаб, барқарор юқори ҳосил олиш имконини бериши билан ажралиб туради. Шу билан бирга, томчилатиб суғориш технологиясини жорий қилган фермер хўжаликлари, ушбу технология жорий қилинган ер майдони бўйича 5 йил муддатга ягона ер солиғи Ярим пакана дарахтларни шамол зараридан са ОЛМА ДАРАХТЛАРИГА ШАКЛ БЕРИШ ВА КЕСИШ Бир ярусли марказий лидер усули. Марказий лидер усулида дарахтлар шакллантирилганда қишда қуйидаги кўринишда бўлади. Экиш зичлиги ва шакл бериш усуллари, ёзи иссиқ ва қуруқ бўладиган ҳамда қуёш нурларининг кучи юқори бўладиган ҳудудларда марказий лидер усулида шакл бериш яхши натижаларга олиб келади. Дарахтларга шакл 22-расм. Интенсив олма боғларини ўғитлаш 52 100 китоб тўплами беришда пастки яруснинг шохлари меваларини қуёш урмаслигини таъминлаш учун тўғри шакллантириш ва қувватли бўлишига кўмаклашиш зарур. Шохлари тўғри шакллантирилган дарахтнинг барча қисмига қуёш нурларининг тарқалиши гулкуртакларни яхши ривожланишига ҳамда сифатли мева ҳосил бўлишида жуда муҳим. Дарахт шох-шаббасига етарлича қуёш нурларининг тушиши учун дарахтларнинг максимал баландлиги қатор орасининг 80% га тенг бўлиши лозим. Кўчат экилгандан сўнг интенсив боғда ён шохга эга кўчатларни экишдан кейинги кесиш. Кўчатларда ер сатҳидан 50 см ва 80 см баландлик орасида жойлашган 6 та бир- биридан бир хил узоқликда ён шохларни танлаб, тўрт бармоқ (ёки тахминан 9 см) узунлигида пастга қараган куртак тепасидан кесилади. Лидер шох қисқартирилмайди, у шамолда қимирламаслиги учун симбағазга боғланади. 23-расм. Бир ярусли марказий лидер усулида шакл берилган 53 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Яруссиз марказий лидер усули (урчиқсимон, шпиндельбуш). Замонавий интенсив боғларда ярусли марказий лидер усулидан кўра жуда кўп тарафлари билан устун бўлган яруссиз марказий лидер усули жуда кенг тарқалган. Шакл бериш ва кесишнинг оддийлиги жиҳатидан ярусли тизимлардан анча қулайдир. Бу усулда экилган кўчатларнинг лидер шохи биринчи экилган йилда ва ундан кейинги тарбиялаш йилларида ҳам ҳеч қачон қисқартириб кесилмайди. Шу ва бошқа тарафлари билан веретино усулидан фарқ қилади. Узоқ йиллик изланишлар натижасида гектарига 2000–2500 тагача кўчат кетадиган экиш зичлиги энг мақбул деб топилган. Экиладиган кўчат юқори сифатли бўлиши керак. Ён шохга эга кўчатларни экиб, лидерларни қисқартирмаслик энг яхши натижага олиб келади. Ён шохсиз кўчатлар экилганда ҳам лидер шохлар ҳеч қачон қисқартириб кесилмайди. 24-расм. Яруссиз марказий лидер усулида шакл берилган 54 100 китоб тўплами Биринчи йил. Экишдан сўнг иложи борича, кам кесиш ва лидер шохни қисқартириб кесмаслик дарахтларни секин ўсишини таъминлаб, келажакда кўплаб мева куртакли шохлар пайдо бўлишига олиб келади. Агар ён шох сони 3 та ёки ундан ортиқ бўлса ва лидер шохлар қалинлигининг 3 дан бирига тенг бўлса, уларни шу ҳолатда қолдириш керак. Биринчи йилдаги мақсадлар:  Лидер шохни иложи борича, баландга ўстириш. Иккинчи йил охирида дарахтлар баландлиги максимал даражага етиши керак.  Ён шохлар камида 15–20 см ўсишига эришиш.  Илдизлар яхши ўсиб ривожланиши учун иложи борича кўчатни эрта экиш (кузда экилса яхшироқ) ва томчилатиб суғориш тизими орқали ўғитларни ўз вақтида бериш.  Иккинчи йилда ҳосил олиш учун гул куртаклар ривожланишини таъминлаш. Иккинчи йил. Биринчи йил охирига келиб, дарахтларнинг бўйи энг юқоридаги симга етиши дарахтларни яхши ўсганлигини билдиради. Лидер шохларда кўплаб мева куртаклар ва қалам новдалар ривожланган бўлиши керак. Биринчи йил якунида қишда лидер шохларнинг қалинлигининг ярмига тенг бўлган йўғон, бақувват шохлар голландча усулда кесилиши керак. Лидер шохга рақобат қилаётган новдалар эса тагидан кесиб ташланади. Тик шохлар эгиб бойланиши керак. Агар дарахтда жуда кўп тик новдалар пайдо бўлган бўлса, сабабини аниқлаб, бартараф этиш керак. 55 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Кўп лидерли тарбиялаш усуллари. Кўп лидерли янги тарбиялаш тизимлари бир гектарга кетадиган кўчат сонини камайтириш имкониятини беради. Тасвирланадиган усулларнинг айримларида йиллар давомида лидер шохларни янгилаш имкониятини берадиган тарбиялаш тизимлари мавжуд. Ўсиш кучини бир нечта лидерга тақсимлаш ва эрта ҳосилга киритиш усулларидан фойдаланиш натижасида дарахтлар ўсишини сустлаштириш ҳамда бўйини чегаралаш имконияти мавжуд. Юқорида айтилган дарахт шаклини соддалаштириш, яъни иккиламчи шохлардан фойдаланмай лидер ва мевали шохларни шакллантириш 2 ўлчамли тизимларнинг устунлиги ҳисобланади. Меванинг кўп қисми ердан туриб терилиши мумкин. Дарахт шох-шаббаси 2 ўлчамли деворни эслатади, кесиш, меваларни сийраклаштириш ва меваларни териш ердан бажарилганлиги сабабли иш кучига бўлган талабни 45% га қисқартиради. Вертикал симбағаз (шпалер)да 2 лидерли шакл бериш усули. Марказий лидер (бир лидерли) тарбиялаш тизимидан кўра 2 лидерли усул соддароқ ҳисобланади, сабаби: а) иккиламчи шохлар тарбияланмайди; б) дарахт ўсиш кучи иккига бўлинади (дарахтлар секин ўсади); с) бўйи кичик бўлган кўчат билан ҳам боғ ташкил этса бўлади (бўйи 1,2 метрдан баланд 2-навли кўчатлар). 56 100 китоб тўплами Ҳар бир лидер доим янгилаб туриладиган мева шохларга эга. Пастдаги дарахтлар орасидаги бўшлиқни қоплаш учун қуйидан ўсаётган новдаларни қарама-қарши томонга симга боғланиб ўстирилади. Биринчи йил. Биринчи симдан (симнинг баландлиги ердан 50 см юқорида) 10 см баландликда кесилган кўчатлардан бир нечта ён шохлар ўсиб чиқади. Кўпинча кесилган жойнинг пастидаги икки куртакдан жуда кучли ўсувчи новдалар ўсиб чиқади. Улар биринчи ва иккинчи рақамли новдалар дейилади. Улар пастдаги новдалар кенг бурчакда чиқишига ёрдамлашиш учун вақтинча қолдирилади. Бўлажак лидер шохларни тез ва тўғри ўсиши учун симлар орасига ип боғланади. Ўсиш 20 см бўлганда биринчи ва иккинчи новдалар кесиб ташланади ва уларнинг пастида жойлашган 3 ва 4 иккита новда лидер сифатида танлаб олинади. Юқоридаги икки новда олиб ташлангандан сўнг пастдаги новдаларнинг тезроқ ўсишига ёрдам беради. Келажакда қайси новдалар лидер бўлиши бу вақтга келиб кўриниб қолади. Ипларни тепага боғлагандан сўнг танланган икки лидер новда ипга боғланади. Новдалар учи тепага қараб туришини таъминлаш учун бироз бўйига ўсишини кутиш керак. 25-расм. Уч лидерли усулда шакл бериш 57 49–китоб Пакана бўйли олма етиштириш Вертикал симбағаз (шпалер)да 3 лидерли шакл бериш усули. Энг сифатли мевалар асосий таналарга яқин жойлашган мева куртакларда ёки шохларда пайдо бўлади. Дарахтлар шакли икки ўлчамли оддий бўлганлиги сабабли кесиш, сийраклаштириш ва терим ишларини оддий малакасиз ишчилар ҳам бажара олади. Дарахтнинг ўсиш тезлиги 3 та лидерга тақсимланади. Биринчи йил. Ўсишнинг биринчи 5 ойи давомида ҳар бир дарахтда 3 та лидер шох тарбияланади. Симбағаздаги горизонтал симлар ҳамда вертикал иплар бўлажак лидерларни шамолда шикастланмай ўсишига ёрдам беради. Шамол дарахтларни қимирлатганда пастки танага бақувватлашиши ҳақида сигнал боради, бу ўз навбатида лидерларнинг ўсишини 10–15% камайтиради. Новдалар ҳафтасига 12 см ўсади, шу сабабли лидер шохларни тез-тез ипга бойлаб туриш керак. Иккинчи йил. Лидер шохларда иккинчи йили ҳосилли куртаклар ҳамда ингичка новдалар пайдо бўлади. Ҳосил берадиган шохлар икки йилда шаклланади. Мураккаб ҳосилли шохлар асосий лидер шохларда ўсганлиги сабабли дарахтда умумий тутиб турувчи шохлар (иккиламчи шохлар йўқлиги сабабли) сони камаяди. Ҳар бир лидерга неча дона мева қўйиш кераклигини осонлик билан ҳисоблаб, сийраклаштириш ишини осонгина бажариш мумкин. Боб аввалида берилган жадвалга асосан сийраклатиш ишларини ташкил этиш тавсия этилади. Учинчи йил ва ундан сўнг. Меваларда механик шикастланиш камаяди. Мевали шохлар шамолда қимирламаганлиги сабабли сифатли мева сони кўпаяди. Лидерлар баландлиги 3–3,5 м га етмагунича тепасидан кесилмайди. 58 100 китоб тўплами Ярим интенсив эркин ўсувчи (симбағазсиз) олма боғларида дарахтларга кўп ярусли марказий лидер усулида шакл бериш. Марказий лидер усулида дарахтлар шакллантирилганда қишда қуйидаги кўринишда бўлади. Экиш зичлиги ва шакл бериш усуллари, ёзи иссиқ ва қуруқ бўладиган ҳамда қуёш нурларининг кучи юқори бўладиган ҳудудларда марказий лидер усулида шакл бериш яхши натижаларга олиб келади. Дарахтлар вояга етганда қатор томонга ўсадиган пастки ярус шохлар узунлиги экиш зичлигига қараб 1,2 ёки 1,5 метрдан қисқа бўлиши керак. Экиладиган кўчатларнинг баландлиги камида 1,2–1,5 метр бўлиши лозим. Биринчи йил. Кўчатлар уланган жойини ердан камида 5–10 см баландда экинг. Кўчатнинг 50 см дан пастидаги новдаларни тагидан кесинг. Агар кўчатнинг ердан 50–80 см масофасида камида 3 та 25 см дан узун новдалари бўлса лидер шохни 110 см да кесинг ва ён новдаларни «тўрт бармоқ» узунлигида кесилади. Агар 3 тадан кам ён шох, ёки умуман ён шохсиз кўчат экилаётган бўлса, ердан 90 см баландликда лидерни қисқартиринг ва ён шохларни голландча усулда кесинг. Баҳорда янги новдалар узунлиги 2–3 см га етганда энг учки куртак қолдирилади ва пастидаги 5 куртак лидер шохга рақобат қилмаслиги учун олиб ташланади. Ҳар қандай гулкуртаклар олиб ташланиши керак.. «Тўрт бармоқ» усулида кеси ш. Ҳосил кўрсаткичларини математик ҳисоблаш л= 4 н= 4 Такрорликлар бўйича Навлар И ИИ ИИ И ИВ Сумма В Ўртача Голд Спур (назорат) пайвандтаг М-9 7,8 11,2 8,2 11,6 38,8 9,7 Жеремл пайвандтаг М-9 8,8 12,7 9,7 11,8 43 10,8 Голден делишес пайвандтаг ММ-106 8 11,6 10,5 11,1 41,2 10,3 Голд Спур пайвандтаг ММ-106 9,5 12,1 9,6 13,4 44,6 11,2 Сумма П 34,1 47,6 38 47,9 167,6 10,5 11,0 Ўртача фарқи Ўртачадан фарқи, Х1=Х-11 Навлар И ИИ ИИ И ИВ Сумма В Сумма Въ2 Голд Спур (назорат) пайвандтаг М-9 -3,2 0,2 -2,8 0,6 -5,2 27,04 Жеремл -2,2 1,7 -1,3 0,8 -1 1 пайвандтаг М-9 Голден делишес пайвандтаг ММ-106 -3,0 0,6 -0,5 0,1 -2,8 7,84 Голд Спур пайвандтаг ММ-106 -1,5 1,1 -1,4 2,4 0,6 0,36 Сумма П -9,9 3,6 -6 3,9 -8,4 36,24 Сумма Пъ2 98,0 1 12,9 6 36 15,21 162,18 70,56 Фарқлар квадрати Фарқлар квадрати (Х1)ъ2 Навлар И ИИ ИИИ ИВ Сумма Й Саперави(назорат) 10,24 0,04 7,84 0,36 18,48 Байан Ширей 4,84 2,89 1,69 0,64 10,06 Пушти Тоифи 9 0,36 0,25 0,01 9,62 Ризамат 2,25 1,21 1,96 5,76 11,18 26,33 4,5 11,7 4 6,77 49,34 Хулоса. Секин ва ўрта ўсувчи пайвантагларга уланган пакана боғларда навпайвантаг комбинатсияларини танлаб олиш, мевали дарахтларнинг биологик хусусиятлари, тупроқ-иқлим шароитига бўлган муносабатларини инобатга олиш, тўғри шакл бериш ва кесиш усулларини танлаш, ҳамда касаллик ва зараркунандаларга илмий асосланган чора кўришни ташкил этиш ката аҳамият касб этади. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Мирзиёев Ш. 2019 йил 23 октябрдаги “Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020-2030 йилларга мўлжалланган стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5853-сонли Фармони. 2. Аброров Ш, Султонов К.С.,Нормурадов И.Т. Ўзбекистонда замонавий олма боғлари. Тошкент. 2016. 3. Арипов А.У.,Арипов А.А. Уруғли интенсив мева боғлари. Тошкент. 2013. 4. Туркия Республикаси Озиқ-овқат қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳамда “Денизбанк” ҳамкорлигида тайёрланган “100 та китоб”дан иборат тўплами. 5. Афанасьев О.К. Интенсивные сады на слаборослых подвоях. Ташкент. 1978. 6. Бугадовский В.И. Культура слаборослых плодовых деревьев. М.Колос, 1976. 7. Исломов С.Я. Ўзбекистоннинг марказий минтақасида олмани клон пайвандтагларидан кўчат етиштириш технологиясини такомиллаштириш. Автореферат. Тошкент: 2009. 8. Останақулов Т.И., Нарзиева С., Ғуломов Б.Х. Мевачилик асослари. Тошкент. 2013. 9. Ражаметов Ш., Аброров Ш.. Замонавий интенсив нок боғларини яратиш ва парваришлаш технологияси. Тошкент. 2018. 10. Ражаметов Ш., Нормуратов И., Адилов Х., Жанакова Д., Намазов И. Мева, резавор мева ва ток кўчатларини ташкил этиш. Тошкент. 2018. 11. Рибаков А.А., Остроухова С.В. Ўзбекистон мевачилиги. Тошкент “Ўқитувчи”. 1981.

Мева кўчатларининг 12 гектар майдонида олмани ин витро усулини кўпайтириш

Купить