Mevali va tok ekinlarining zararkunandalari va qarshi kurash choralari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mevali va tok ekinlarining zararkunandalari va qarshi kurash choralari

Купить

MEVALI VA TOK EKINLARINING ZARAR KUNANDALAR I VA
QARSHI KURASH CHORALARI .
Reja:
1. Bog’ zararkunandalarining turlari.
2. Bog’ zararkunandalarining so’ruvchi turlari.
3. Mevali daraxtlarning zararkunandalariga qarshi uyg’unlashgan kurash
tizimi.

Bog’ zararkunandalarining ayrimlarining qisqacha tarifi: Buzoq boshi
qo’ng’zlar. Qattiq qanotlilar (Soleoptera) turkumiga kirib, plastinka
mo’ylovlilar (Ssarabaethae) oilasi, buzoqbosh qo’ng’izlar (Melanta) avlodiga
taalluqli turlardir. Markaziy Osiyoda mevazor bog’larda buzoqboshi
qo’ng’izlarning uch turi; zararli buzoqboshi qo’ng’iz, uch tishli buzoqboshi
qo’ng’iz va mart buzoqboshi qo’ng’izi zarar yetkazadi. Mart buzoqboshi
qo’ng’izi.
Buzoqboshi qo’ng’izlarini lichinkalari daraxtlarni ildizini kemirib,
quvvatdan ketkazadi, ba’zan buzilgan bog’larning o’rniga ekilgan ekinlarga
ham zarar keltiradi. 20 sm chuqurda yashaydi. 30 tagacha tuxum qo’yadi.
Qon biti. Tanga qanotlilar (Homoptera) turkumi, bitlar oilasiga
(Aphididae) kiradi.
Qon biti olma ildiz, tana va shoxlarining shirasini so’rib, daraxtlarni
kuchsizlantiradi. Bitning shira so’rgan joylarida g’uddalar paydo bo’ladi, ular
keyinchalik yorilib, chiriydi. Qon biti tushgan yosh daraxtlar ko’pincha qurib
qoladi, qari daraxtlar esa kuchsizlanib, hosil juda kamayib ketadi. Qon biti
ko’p tushgan shoxlar quriydi.
Qon biti yoz bo’yi 15-17 ta avlod beradi. Qon biti Bumajn ы y ranet,
Saratoni, Hosildor, Janatan, Rozmarin va Zolotoy Parmen degan olma
navlariga ko’proq zarar yetkazadi. Ammo Damir olma, Abiluari, Qandil
Sinan, Kul rang frantsuz raneti degan olma navlariga qon bitp tushmaydi.
Po’stloqxo’r qo’ng’izlar ko’pgina meva daraxtlariga, ayniqsa danakli
meva daraxtlariga aksari olxo’ri yoki olma qo’ng’izi va burishgan qo’ng’iz
zarar yetkazadi. Olxo’ri qo’ng’izi bilan burishgan qo’ng’iz lichinkalari daraxt
shoxlarini va ba’zan butun – butun daraxtlarni, katta yoshli qo’ng’izlar esa
yosh novdalarni quritib qo’yadi. Bog’ to’g’ri parvarish qilinmaganda (etarli
sug’orilmaslik va hokazo) hamda ilgari boshqa zararkunandalar tushganda

quvvatdan ketgan daraxtlarga po’stloq osti qo’ng’izlar ayniqsa qattiq zarar
yetkazadi.
Po’stloq osti qo’ng’izlari daraxtlarning shoxlarida, po’stloq tagida,
po’stloq osti qavatidan ochgan yo’llarida katta yoshli lichinka stadiyasida
qishlaydi. Lichnnkalar qishlaydigan joylarda martning ikkinchi yarmidan
boshlab g’umbakka aylanadi, aprelda voyaga yetgan qo’ng’izlar iaydo
bo’ladi. Har xil yoshdagi l i chinkalar qishlagan bo’lganligidan g’umbaklardan
qo’ng’iz chiqishi uzoq davom etib iyulgacha cho’ziladi. Qo’ng’izlar dastlab
paydo bo’lgan joyda shoxlarning po’stlog’i tagida, po’stloq osti qatlamida,
keyinchalik shoxlarning uchlarida, yosh novdalarning asosida oziqlanadi, ular
yarim doira kanallar ochib, shu bilan novdalarni nobud qiladi. Markaziy
Osiyoning urug’li meva bog’larida qalqondorlarning bir necha turi, ayniqsa
binafsha tusli qalqondor, kaliforniya qalqondori ko’p uchraydi.
Qalqondorlar daraxtlarning shirasini so’rib, zaiflashtiradi,
ko’pincha ayrim shoxlarni va ayniqga yosh novdalarni nobud qiladi: ba’zan
esa daraxtlarni butunlay quritib qo’yadi. Koktsidlar mevalarga dog’ tushirib,
sifatini pasaytiradi. Qalqondorlar yosh lichinkalik stadiyasida tarqaladi, ular
o’rmalab yuradi yoki shamol, hasharotlar, qushlar vositasida tarqaladi,
Lichinkalar keyinchalik biron joyga yopishib olib, harakatlanmaydi.
Binafsha tusli qalqondor urug’li va davakli meva daraxtlari, tut, anor,
terak, oq akatsiya va boshqa ko’pgina daraxt hamda butalar shirasini so’radi,
kaliforniya qalqondori olma va nok daraxtlariga ko’proq zarar yetkazadi,
bundan tashqari u behi, o’rik, bodom, yong’oq, olxo’ri, tog’olcha, gilos,
olchaga zarar yetkazadi, boshqa juda ko’p mevali daraxtlar, tok, dekorativ
daraxt va butalarning shirasini so’radilar.
Barg bitlari - (Aphididae) oilasiga kiradilar. Markaziy Osiyo
bog’laridagi urug’li meva daraxtlariga bir qancha tur barg bitlari sezilarli

darajada zarar yetkazadi; olma biti - olma, nok va behiga, pushti rang olma
biti, novda biti, shaftoli biti - olmaga, shaftoliga zarar yetkazadi.
Nok biti. Voyaga yetgani va lichinkalari nok kurtaklari, barglari,
gullari va ingichka novdalarning shirasini so’rib, daraxtlarni ham zararlaydi.
Qattiq zararlangan barglar qorayib, to’kilib ketadi. Nok shira bitiga
qarshi kurash olib borilmasa, iyul boshlaridayoq daraxtlar batamom barginn
to’kib yuboradi. Zararlangan daraxt novdalari qing’ir - qiyshiq, mevasi
qattiq, bemaza bo’lib, normal darajada katta bo’lmaydi va ko’pincha shira
bitining yopishqoq axlatiga belanadi.
Meva o’rgimchakkanasi. O’rgimchakkana odatda olma daraxtiga
zarar yetkazadi, ammo boshqa urug’li va danakli meva daraxtlariga ham
tushadi. O’rgimchakkana ko’p zararlangan barglar qo’ng’ir tusga kirib
assimilyatsiya xossasini ancha yo’qotib qo’yadi, ba’zan nobud bo’lib,
ko’plab to’kilib ketadi.
Meva o’rgimchakkanasi Markaziy Osiyo va Qozog’istonning hamma
joyida uchraydi.
Olma kuyasi. Kuya qurtlari olma, do’lana, ko’pgina dekorativ
daraxtlar ba’zan o’rikning yozilayotgan kurtaklarini, keyinroq borib
barglarini ham yeb qo’yadi. Qattiq zararlangan daraxtlar meva qilmaydi va
kelasi yili ham kam hosil beradi. Zararlangan daraxtlar yaxshi o’smaydi.
Olma kuyasi birinchi yoshdagi qurtlik stadiyasida qishlaydi. Bu kurtaklar
tuxumni berkitib turgan qalqon tagida – 35 0
S gacha haroratga chidash beradi.
Qurtlar to’da – to’da bo’lib yashaydi va bir shoxchaning barglarini yeb
bo’lib, hammasi birgalashib ikkinchi shoxchaga o’tadi, ayni vaqtda butun –
butun shoxlargina emas, balki daraxtning butun shox-shabbasi
o’rgimchakkuyasi bilan qoplanib qoladi.
G’ilofli kuya qurtlari o’rik, bodom, behi, olcha, gilos, nok va ayniqsa
olmaning bo’rtayotgan va yozila boshlagan kurtaklarini yeb, zarar yetkazadi,

shuning natijasida daraxtlar uzoq vaqtcha bargsiz bo’lib qoladi. Keyinchalik
qurtlar barg eti bilan oziqlanadi. Qattiq zararlangan barglar qo’ng’ir tusga
kiradi va kuyganga o’xshab turadi. Qurtlar o’rikning dovuchalariga ham
zarar yetkazadilar.
G’ilofli kuya meva daraxtlarni shoxlarida o’rta yoshdagi qurt
stadiyasida qishlaydi va erta ko’klamda kurtaklar bo’rtishidan oldin
o’yg’onadi.
Meva daraxtlari barg yozgan vaqtida tuxumlarning ichidagi qurtlar
tashqariga chiqib, darrov yosh barglar bilan oziqlana boshlaydi, ularni
chetidan yeydi, ayni vaqtda kemirilgan barg parchalari ko’plab yerga
to’kiladi. Qurtlar bir daraxtning barglarini yeb tugatgandan keyin boshqa
daraxtlarga o’rmalab o’tadi; ba’zan ularni shamol boshqa daraxtlarga uchirib
o’tadi; qurtlarning tanasidagi uzun tuklari va o’zlari chiqargan o’rgimchak
iplari shunga yordam beradi, qurtlar yoshligida to’p – to’p bo’lib yashaydi,
voyaga yetganlari esa tarqoq holda yashaydi.
Markaziy Osiyo olma qurti - urug’li meva daraxtlarining ayniqsa olma,
qisman nok va behining asosiy zararkunandasidir. Olma va nok hosilining
taxminan 50 foiziga olma qurti zarar yetkazadi. Har yili olma qurtining
zararlashidan mevalarning tugunchalari va g’o’r mevalarining anchagina
qismi to’kilib ketadi. Olma qurti tushgan mevalar ko’pincha irib ketadi va
ularni saqlab bo’lmaydi.
Kapalagi umrida bir necha o’nta (o’rtacha hisob bilan 50 ta) tuxum
qo’yadi. Tuxumdan chiqqan qurtlar mevaning ichidagi eti va urug’lari bilan
oziqlanadi, qurtlarning 60-80 foizi mevaga kosachasidan kirsa qolgan qismi
mevaning yon va pastki yuzasidan kiradi. Qurt meva po’sti ostiga kirib,
meva etidan kamera ochadi va temir uzel orqali urug’ uyasiga o’tadi, u meva
sirtidan tomir uzeliga o’tish uchun burama kanal ochadi.

Olxo’ri qurti ba’zan olxo’ri hosilining 10 foiziga va undan ham
ko’prog’iga, qisman o’rik va gilosga ham zarar yetkazadi. Olxo’ri va olma
qurtlarining hayot kechirishi ko’p jihatdan bir birinikiga o’xshaydi, ammo
olxo’ri qurti danakli mevalarga zarar yetkazadi. Olxo’ri qurti pilla o’ragan
holida ham qishlaydi, u daraxt po’stloqlari ostida, tuproq kesaklari tagida va
daraxtlar ostidagi o’simlik qoldiqlari ichida qishlaydi. Olxo’ri qurti yiliga
ikki marta avlod beradi.
Meva daraxtlarini zararkunandalariga qarshi uyg’unlashgan kurash
tizimi. Bog’ zararkunandalariga qarshi samarali kurash olib borish uchun
avvalo ularning sonini va xavflilik darajasini hisobga olish lozim. Buning
uchun yoz va qish davrida har bir bog’dan kamida 30 ta daraxt tekshirib
ko’riladi, (diogonalda 15 ta).
Har bir daraxt butoqlari diqqat bilai kuzatilib ularda joylashgan
sanchib so’ruvchi va kemiruvchi hasharot va kanalarning soni hisobga
olinadi.. Olma qurtinn hisobga olish uchun kamida 10 ta daraxtning asosiy
poyalaridan ko’chgan po’stloq aniqlanadi. Yig’ishtirilib olingan po’stloqlar
yoqib yuboriladi. Aynan shu daraxtlarning ostida 5-10 sm chuqurlikda 50 sm
maydonda 4 ta tuproq namunasi olinib elakdan o’tkaziladi va ulardagi
zararkunandalarning g’umbak va qurtlari sanaladi.
Sanchib so’ruvchi hasharotlar (shiralar, qalqondorlar va hokazo) soni
20-30 sm uzunlikdagi kesib olingan novdalarda sanaladi. Daraxtlarning
rivojlanish davriga qarab kurash chorasini o’tkaziladi.
1. Bahorda kurtaklar uyg’onishidan oldin o’rtacha sutkalik havo
harorati +4 0
S dan kam bo’lmaganda shiralarning tuxumlarini, kaliforniya va
boshqa qalqondorlarni, kanalar, olma bitlari, meva g’ilofli kuyalarining
qishlovchi qurtlarini yo’qotish uchun yomg’irsiz ochiq kunlarda meva
daraxtlariga nitrofenning 60% pastasidan 2-3% li ishchi eritma tayyorlab
purkaladi. YOki bo’lmasa yuqoridagi zararkunandalarga qarshi preparat

№30 ni 76% li neft moyi emulsiyasi gektariga 40-100 litr ishlatiladi.
Nitrofen kasalliklarga qarshi 30-50 kg/ga ishlatiladi.
Bog’larda hosilni yig’ishtirishda qo’llanilgan barcha yashiklar va meva
saqlanadigan bo’sh omborxonalar ho’l dezinsektsiya kilinadi yoki
oltingugurt gazi bilan zararsizlantiriladi
2. Kurtaklar yozila boshlagan davrda o’tkaziladigan tadbirlar mexanik
kurash chorasi sifatida olma qurti va kuyalarning qurtlariga qarshi asosiy
tana va yo’g’on shoxlariga tutqich belbog’lar bog’lash yaxshi samara beradi.
Bargxo’r kapalaklar qurtlariga qarshi, shiralar, qalqondorlarning
lichinkalariga va qishlashdan chiqqan o’rgimchak va meva kanalariga qarshi
fosfororganik, piretroidlar preparatlari ishlatiladi.
Jumladan: Zolonning 35% k.e. gektariga 2-4 l/ga, BI-58 40% k.e.
gektariga 0,8-2,0 litrgacha, Detsisning 2,5% k.e. gektariga 0,5-1,0 litrgacha
(shaftoliga 0,5 litr, nokda 0,6 litr, olmaga 0,5-1,0 litr), tolstar 10% k.e. 0,4-
0,6 l/ga qo’llash mumkin. Biologik kurashda tabiiy kushandalarning
fioliyatini kuchaytirish uchun daraxtlar orasiga nektarga boy o’simliklar
ekiladi. So’ruvchi zararkunandalar va po’stloqxo’rlar bilan zararlangan
bog’larda daraxtlarning chidamliligini oshirish maqsadida agrotexnik
ishlovni yanada kuchaytirib o’tkazish lozim.
3. Daraxtlar gullagandan so’ng o’tkazish kerak bo’lgan kimyoviy
tadbirlar olma qurti va boshqa zararkunandalarning kapalaklarining uchib
chiqish va tuxum qo’yish vaqtlarini va qalinligini aniqlash uchun har 2-3
gektar boqqa 1 ta feromon tutqich ilib qo’yiladi va vaqti-vaqti bilan kuzatilib
turiladi.
Olma qurtiga biologik kurash maqsadida trixogramma tuxumxo’rini
qo’llash yaxshi samara beradi. Bunda har bir daraxt pastki yo’g’on shoxlari
ostiga 1000 dona trixogramma g’umbaklari qo’yiladi yoki voyaga yetgan
formasi tarqatiladi. Bir feromon tutqichga 5 ta olma qurtini kapalagi

tushganda (taxminan kechki olma gullab bo’lgach) tuxumdan chiqayotgan
yosh qurtlarga qarshi biologik va kimyoviy preparatlarni qo’llash yaxshi
samara beradi.
Jumladan Denrobatsillinning (titri 60 mlrd spora/gr) 1,5 kg/ga. Bu
preparat 7-8 kun oralab 2 marta purkalsa olma qurti, nok qurti, olma kuyasi,
g’ilofli kuya, toq ipak qurti va boshqa kapalak qurtlariga qarshi yaxshi
samara beradi.
Kimyoviy preparatlardan: Benzofosfat 35% k.e., gektariga 2,3 - 4,6
litr, BI-58, 4.0% k.e. gektariga 0,8-2,0 l, Detsis 2,5% k.e. gektariga 0,5-1,0
litr (shaftolida-0,5 l, nokda-0,6 l, olmada-0.5-1,0 l), Karate 5%, k.e. olmada
gektariga 0,4-0,8 l, Mitak 30% k.e. olma, nok va shaftolida gektariga 3,0-4,5
l.
Kvark 10% n.k, danakli va urug’li meva bog’larida gektariga 3,0-9,9
(olma va nokzorda 6,9-13,8, olxo’ri va olchada 3,0-9,9 kg/ga) qo’llash,
Nurell-D 55% k.e. gektariga (olma) 1,0 litr, Arrivo 25% k.e. gektariga (olma)
0,16-0,32 litr suvli emulsiyalari yoki suspenziyalari purkash ko’pchilik
sanchib so’ruvchi va kemiruvchi zararkunandalarga qarshi kurashda yaxshi
natija beradi. Pestitsidlar albatta zararkunandalarning soni iqtisodiy xavfli
chegarasidan oshgandagina ehtiyotkorlik choralariga va ekologik talablarga
rioya qilib qo’llaniladi.
Bog’ zararkunandalarining ayrimlarini iqtisodiy xavfli soniga misol
keltiramiz. Barg bitlariga qarshi 1 ta bargda 5 bit, kanalarga qarshi 1 ta
bargda 2-5 kana bo’lganda, qalqondorlarga qarshi 2-3% mevalar
zararlanganda, olma kuyasiga qarshi bitta daraxtda 1 ta o’rgimchak uyasi
kuzatilganda, olma qurtiga qarshi 2-3% mevalar zararlanganda yoki bir
daraxtda 5 ta qurt yoki 100 mevada 2-3 tuxum kuzatilganda kimyoviy kurash
choralari o’tkazishga ruxsat etiladi.

Pestitsidlarni qo’llashda zararkunandalarning rivojlanish fenologik
kalendarlari, ob-havo sharoitlari ham inobatga olinishi lozim. Pestitsidlar
asosan kunning salqin paytlarida qo’llaniladi, ishlatilmay – qolgan
pestitsidlar va ulardan bo’shagan idishlar topshirilishi yoki belgilangan
tartibda yo’qotilishi lozim. Ayniqsa pestitsidlar qullashda kutish muddati
(hosil yig’ib olishga necha kun qolguncha pestitsid qo’llash mumkinligi)ga
qattiq rioya qilish lozim. Pestitsidlarni meva daraxtlari gullash davrida
qo’llash ham qat’iy man qilinadi.
Olma daraxtlariga bog’langan belbog’lar vaqti-vaqti bilan yechib olib
kuzatilib ulardagi qurt va g’umbaklar yo’qotilib turiladi. Ayniqsa meva
qurtlari bilan zararlanib yerga tushgan xom mevalar ulardan qurtlar chiqmay
turib yo’qotilib turilpshi lozim.
Olma qon bitiga qarshi afelinus parazitini qo’llash ham yaxshi samara
beradi. Kalmaraz, zang, nokni qo’ng’ir dog’lanish, un shudring, monilioz,
zamburug’li, virusli kasalliklari mavjud.
Tokda oidium, antraknoz, tserkosporoz, kulrang chirish virus
kasalliklariga fungitsidlarni ishlatish mumkin. Zararli organizmlar IXCHS va
ularning kushandalari samaradorligi feromon tutqichlari meva bog’lari va
tokzorlar zararli organizmlarga qarshi uyg’unlashgan himoya qilishning
tashkiliy ahamiyati katta.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Kimsanboyev X.X., Yo’ldoshev A. va boshqalar - O’simliklarni
kimyoviy himoya qilish. Darslik - T.: “O’qituvchi”, 1997.-280 b.
2. Xo’jaev SH.T., Xolmurodov E.A. - “Entomologiya, o’simliklarni
zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish, qishlok xo’jalik
ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari”. Darslik -
Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2009.-396 b.
3. Xasanov B.O. va boshqalar “G’o’zani zararkunanda kasallik va
begona o’tlardan himoya qilish”. Darslik- “Universitet” nashriyoti,
Toshkent. 2002.-379 b.
4. O’ zbekiston Respublikasi q ishlo q x o’ ja l igida ishlatish uchun
ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar r o’ yxati. “ O ’ simliklar
himoyasi va karantini ” jurnali ilovasi. Toshkent, 2013.-335 b.
5. YAxontov V.V. - O’rta Osiyoda qishloq ekinlarining va
mahsulotlarining zararkunandalarini va ularga qarshi kurash. Darslik-
T., 1962. -186 b.
6. Vasilev V.II., Livshits I.Z.- Vrediteli plodov ы x kultur 2-e izd.
Uchebnik.-M.: «Kolos», 1984,-190 b.
7. Kimsanboyev X.X. va bosh q alar. - G’o’ zaning zararkunandalariga
q arshi uy g’ unlashgan kurash choralari. Ma’ruza matni. T., 1994.-196 b.
8. K i msa n boyev X.X., Boltaev B.S., Sulaymonov B.A. - Bo g’
za rarkuna n dalar g a q arshi uy g’ unla shg an kurash choralari. O’q uv
qo’ llanma T oshkent. 1998,- 168 b.

Mevali va tok ekinlarining zararkunandalari va qarshi kurash choralari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish