Mexanik ish va quvvat ochiq dars ishlanma - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	246.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mexanik ish va quvvat ochiq dars ishlanma

Купить

Mavzu nomi: Mexanik ish va quvvat
Darsning maqsadlari:
a) Ta’limiy: O`quvchilarga mavzu bo’yicha ma ’ lumot berish hamda ularni masalalar yechishga
qo`llshga o`rgatish
b) Tarbiyaviy: O`quvchilarga mavzu orqali fizika faniga qiziqishlarini yanada oshirish . Fizika fanini
kundalik turmush bilan bo`glab o`quvchilarga aqliy tarbiya berish , formulalarni keltirib chiqarishda
estetik tarbiya berish .
c) Rivojlantiruvchi: Miyaga aqliy hujum orqali xotirani mustahkamlash
Darsdan kutilayotgan natijalar: - mavzuni o`zlashtirgandan so`ng o`quvchilar qo`yidagi bilim va
ko`nikmalarga ega bo`ladilar
1. Mexanik ish ta’rifini va ish turlarini aytib beradilar.
2. Mexanik ish birligini ta’rifini aytadilar
3. Quvvatning ta’rifini aytib beradi.
Ta’lim metodlari: Ma’ruza, Amaliy ish, Aqliy hujum
Baholash mezonlari: O`quvchilar 5 ballik tizimda baholanadi
Axborot manbalari va texnik vositalari : Internet materiallari , adabiyotlar , kadoskop , ekran ,
kompyuter
Dars turi: Nazariy
Darsga ajratilgan vaqt miqdori: 80 minut
Dolzarblashtirish: Mavzuni dolzarbligi hozirgi vaqtda test tayyorgarligida mexanik ish va quvvatga
doir yangi masalalarni yechishda qo`llash. Mustaqil masalalar yechishda fizik formulalardan to`g’ri
foydalanish
Yangi tushuncha va hatti-harakatlar usullarini shakllantirish: oldindan mavjud tushunchalarni
yanada mustahkamlash hamda yangi tushunchalarni rivojlantirish. Bunda asosiy muammo fizik
formulalarni farqlay olish va ularni test jarayonida to`g’ri foydalanish.
Mavzuni mustahkamlash : O`quvchilar Mexanik ish va quvvatni o`rganish uchun Venn
diagrammalaridan foydalanib, chizma chizadi, mavzuga oid sodda mushohadalarni o`rganadi
Predmetlararo bog’lanish: Matematika , geometriya
Uyga vazifa: O`tilgan mavzuni o`qib kelish, mavzuga oid masalalar ishlab kelish

2. NAZARIY DARSNING TEXNOLOGIK XARITASI
№ Ma sh g’ulot
bosqichlari Ajratilgan
vaqt Ma sh g’ulot mazmuni Ta’lim
metodlari Ta’li m
vositalari
1 Tashkiliy qism 5 Salomlashish Kuzatuv Doska, mel
gupka

Yo`qlama qilish
Guruh tayyorgarligini
o`tkazish Xona tozaligini
tekshirish
2 Kirish qismi
(Motivasiya) 10 O`quvchilarga o’tilgan
mavzu bo’yicha masalalar
yechish usullarini
o’rgatish, test jarayonida
va keyingi ilmiy
izlanishlarida fizika
qonunlarini qo`llash Aqliy hujum
Pinboord Plakat,
kadoskop,
kompyuter,
adabiyotlar
3 Yangi
mavzuning
bayoni 50 1. Asosiy qonunlar va
formulalar
2. Mexanik ish va
quvvatga doir
masalalar yechish Mavzuga oid
plakatlar Plakat,
kadoskop,
kompyuter,
adabiyotlar
4 Mustahkamlash
(Qo`llash) 10 Mexanik ish va quvvatga
doir masalalar yechish Mexanik ish va
quvvatga doir
savollar va
masalalar Plakat,
kadoskop,
kompyuter,
adabiyotlar
5 Yakuniy qism 5 Uyga vazifa: Har bir
o`quvchi Mexanik ish va
quvvatga doir berilgan
masallarni yechimini
topadi. Bugungi mavzuni
o`qib keladi
O`qituvchi: ________ E.Ziyadullayev
Kafedra mudiri: ________ E.Ziyadullayev
Tayanch kompetensiyalar
O‘zini o‘zi rivojlantirish kompetentsiyasi ( V1+ )
– shaxs sifatida ma’naviy, ruhiy va intellektual kamolotga intilishni hayotiy-
ma’naviy ehtiyojga aylantirish;

– o‘z xatti-harakati, fikr-mulohazalariga tanqidiy yondasha olish, o‘zini nazorat
qila bilish, og‘zaki va yozma masalalar va qonuniyatlar mazmuniga to‘g‘ri baho
bera bilish, tushunish.
Fanga oid kompetensiyalar:
Nutqiy kompetensiya (B1+).
Tinglab tushunish: ilmiy manbalardagi o’rtacha murakkablikdagi masala va
qonuniyatlarni tinglab tushunadi. Mavzuga oid ma‘lumotlarning ma’no va mazmunini
tinglab tushunadi.
Tasavvur qilib tushunish : turli tipdagi masalalarni, qonunlarni hamda
hodisalalarni tasavvur qila oladi, ularning ilmiy va amaliy ahamiyatini tushunadi.
YANGI MAVZU BAYONI:
Jismlar tashqi kuch ta’sirida bir vaziyatdan ikkinchi vaziyatga ko’chadi. Mana
shu ko’chishi natijasida mexanik ish bajariladi. Agar jism unga qo’yilgan kuch
ta’sirida joyidan siljimasa (ko’chmasa), bu xrlda mexanik ish bajarilmaydi.
Jismga ta’sir etuvchi kuch va shu kuch ta’sirida yuzaga kelgan ko’chish

vektorlarining skalyar ko’paytmasi bilan aniqlanadigan fizik kattalikka mexanik ish
deyiladi. Ta’rifga ko’ra:
(1)
Ikki vektorning skalyar ko’paytmasini ifodalash uchun, ularni qavs belgisi ichiga
olib yozish qabul qilingan, xuddi (1) ifodadagi kabi. Matematika kursidan ma’lumki,
ikki vektorning skalyar ko’paytmasi skalyar kattalikdir. Demak, mexanik ish skalyar
kattalikdir. XBSda ish birligi sifati 1 m yo’lda 1 N kuchning bajargan ishi qabul
qilingan. Bu birlik ingliz olimi Joul sharafiga joul (J) deb ataladi.
Vektorlarning skalyar ko’paytmasiga asosan mexanik ishni yana quyidagicha
ta’riflash mumkin: mexanik ish deb, jismga ta’sir etuvchi kuch vektorining
moduli bilan ko’chish vektorining moduli xamda shu vektorlar yo’nalishilari
orasidagi burchak kosinusining ko’paytmasiga teng bo’lgan fizik kattalikka
aytiladi. Ta’rifga ko’ra:
(2).
Kuch va ko’chish vektorlari orasisdagi burchakning qabul qilayotgan qiymatiga
qarab, (2) munosabatga ko’ra mexanik ish quyidagi qiymatlarga ega bo’ladi:
1. kuch va ko’chish vektorlari orasidagi burchak 
(0°; 90°) bo’lsa, cos  > 0 va bajarilgan ish A>0 bo’ladi (
kuchning bajargan ishi musbat).
2. kuch va ko’chish vektorlari orasidagi burchak
 =90° bo’lsa, cos 90°=0 va A=0 bo’ladi ( kuch ish
bajarmaydi).
3. kuch va ko’chish vektorlari orasidagi burchak 
(90°; 180°) bo’lsa, cos  < 0 va A < 0 bo’ladi ( kuchning bajargan ishi manfiy).
Jism o’zgarmas kuch ta’siri ostida, kuch vektorining yo’nalishii bo’yicha S
masofaga ko’chsin. Bunda kuchning ba jargan ishi (2) ifodaga asosan A=F S ga teng
bo’ladi. Ik kinchi tomondan kuch va jism ko’chishi orasidagi grafik (1-rasm) dan
ko’rinib turibdiki bajarilgan ish son jihatdan grafik ostidagi shtrixlangan yuzaga teng.
Jismga ta’sir etayotgan kuch o’zgaruvchan bo’lgan holda ham, kuchning bajargan
ishi kuch va ko’chish orasidagi grafik ostvdagi yuzaga son jihatdan teng bo’ladi.
Og’irlik kuchining bajargan ishi.
m massali jismni Yer sirtiga nisbatan biror h balandlikdan
qo’yib yuborsak, u og’irlik kuchi ta’siri ostida tik pastga qarab
harakatlanadi va Yerga kelib tushadi. Bunda jismning
ko’chishi h masofaga teng bo’ladi S=h (2-rasm). Havoning
qarshiligini e’tiborga olmagan holda, jism faqat og’irlik
kuchi ta’siri ostida harakatga kelgan bo’lsin, u holda: F=mg.
Jismning ko’chish yo’nalishii og’irlik kuchining yo’nalishii

bilan bir xil bo’lganligi uchun jismga ta’sir etuvchi kuch va ko’chish vektorlari
orasidagi burchak 0° ga teng (cos 0°=l) bo’ladi. U holda og’irlik kuchining bajargan
ishi quyidagicha aniqlanadi:
A=mgh (3)
Ayni shu massali jismni Yer sirtiga nisbatan h balandlikka, a tezlanish bilan
ko’tarishda og’irlik kuchi ustidan bajarilgan ish quyidagicha hisoblanadi:
A = m(g + a)h . (4)
Agar jism havoning qarshilik kuchi ta’siri ostida a (a<g) tezlanish bilan h
balandlikdan tushsa, qarshilik kuchining bajargan ishi quyidagicha hisoblanadi:
A = m(a-g)h. (5)
m massali jism Yer sirtidan h balandlikdan uzunligi
L va gorizontga nisbatan qiyaligi  ga teng bo’lgan qiya
tekislik bo’ylab tushgan holdagi og’irlik kuchining
bajargan ishini aniqlaylik. Ishqalanish va qarshilik
kuchlarini e’tiborga olmaymiz. Jismga ta’sir etuvchi
og’irlik kuchi va ko’chish vektor ( ) lari ora -
sidagi burchak  ga teng bo’lsin (3-rasm), u holda og’irlik kuchining bajargan ishi:
A=P S cos  =mg S cos  .
Ko’chish vektorining moduli qiya tekislining uzunligiga teng, ya’ni S=L, lekin
qiya tekislikning uzunligi (L), balandligi (h) va burchagi (  ) o’rtasida quyidagi
munosabat o’rinli: h=Lcos  . U holda
A=mg L cos
 = mgh (6)
(3) va (6) ifodalardan ko’rinib turibdiki jism Yer sirtiga nisbatan h balandlikdan
to’g’ri vertikal trayektoriya bo’ylab tushganda ham (3), yoki go rizontga biror 
burchak tashkil etuvchi trayektoriya bo’ylab tushganda ham (6) og’irlik kuchi bir
xilda ish bajarar ekan. Demak og’irlik kuchining bajargan ishi jismning harakat
trayektoriyasiga bog’liq emas. Bajargan ishi jismning harakat trayektoriyasiga
bog’liq bo’lmagan kuchga konservativ kuch deyiladi. Og’irlik, elastiklik,
elektrostatik kuchlari konservativ kuchlardir. Konservativ kuchning maydoni
potensial maydon bo’ladi. Kon servativ kuchlarining yopiq trayektoriya bo’yicha
bajargan ishi nolga teng bo’ladi. Bajargan ishi jismning harakat trayektoriyasiga botiq
bo’lgan kuchga nokonservativ kuch deyiladi. Nokonservativ kuchlarga havoning
qarshilik kuchi, ishqalanish kuchlari misoldir. Nokonservativ kuchlarining yopiq
trayektoriya bo’yicha bajargan ishi noldan farqli bo’ladi.
1. Elastiklik kuchining bajargan ishi.
Prujinani cho’zishda elastiklik kuchi ustidan bajarilgan ish:

(7)
ifoda yordamida aniqlanadi. Bu yerda k- deformasiyalanayotgan jismning bikrligi,
 x-absolyut deformasiya. Shuningdek elastiklik kuchining mo duli F=k  x ga teng
ekanligini inobatga olib (7) ifodani quyidagicha yozish mumkin:
A = F
el x/2 (8)
2. Ishqalanish kuchining bajargan ishi.
Jism biror L masofaga gorizontal siljiganda, unga uzluksiz ravishda F
ishq
shqalanish kuchi ta’sir etayotgan bo’lsa, u holda ishqalanish kuchi ning bajargan ishi
quyidagicha aniklanadi:
A = F
ishq L =  m gL (9)
Agar jism gorizontga nisbatan qiyalik burchagi  bo’lgan qiya tekislikda L
masofaga siljigan bo’lsa, u holda ishqalanish kuchining bajargan ishi quyidagi ifoda
yordamida aniqlanadi:
A = F
ishq L =  mgLcos  (10)
O’zgarmas kuchning bajargan ishi.
Jism o’zgarmas F kuch ta’siri ostida harakatlanayotgan bo’lsin. O’zgarmas kuch
ta’siri ostida jism tekis tezlanuvchan (yoki tekis sekinlanuvchan) harakat qiladi. Agar
bu kuch jismning harakat tezligini 
1 dan 
2 ga o’zgartirsa, u holda uning ko’chishi
kuydagicha aniqlanadi:
(11)
Xususiy holda jismning ko’chishi kuch yo’nalishiida bo’lsa, bu kuchning
bajargan ishi (2) ifodaga kura quyidagicha aniqlanadi:
(12)
Quvvat. Foydali ish koeffisienti
Bugungi kunda texnikaning beqiyos taraqqiyoti natijasida turli-tuman mashina
(ya’ni ish bajara oladigan mexanizm)lar paydo bo’lmoqda. Ayni bir xil ishni turli
mashinalar bajarganda turlicha vaqt ketadi. Mashinaning ish bajara olish tezligini
miqdor jihatdan tavsiflash uchun quvvat deb ataluvchi fizik kattalik qabul qilingan.
Agar muayan miqdordagi ishni bajarayotgan mashinalardan qaysi biri ishni tezroq
bajarsa, shunisi quvvatliroq bo’ladi. Mashinalar yoki turli mexanizmlarning quvvati
ularning vaqt birligi ichida bajargan ishi bilan aniqlanadi.
Quvvat deb, vaqt birligi ichida bajarilgan ishga son jihatdan teng bo’lgan
kagtalikka aytiladi. Ta’rifga ko’ra quvvat quyidagicha hisoblanadi:

N = A / t (1)
bunda t - ishni bajarish uchun ketgan vaqt. Quvvat - skalyar kattalikdir. XBSda
quvvat birligi sifatida bir sekunda bir Joul ish bajara oladigan mexanizmning quvvati
qabul qilingan va bu birlik Jeyms Uatt sharafiga Vatt (qisqacha Vt) deb ataladi.
[N]=1 J / 1s = 1 J/s = 1 Vt
Transport vositalarining quvvati ot kuchi deb ataluvchi maxsus birlikda
o’lchanadi. Quvvati 736 Vt ga teng bo’lgan mashinaning quvvati 1 ot kuchiga teng
bo’ladi, ya’ni 1 ot kuchi  736 Vt. Jism unga qo’yilgan kuch (masalan dvigatelning
tortish kuchi) ta’sirida to’g’ri chiziqli tekis harakat qilsin. Bu holda quvvatni jismga
ta’sir etuvchi (F) kuch va tekis harakat tezligi (U) orqali quyidagicha hisoblash
mumkin:
N = F  (2)
(1) ifodaga ko’ra mashina yoki mexanizning bajargan ishi:
A = N t (3)
Ushbu (3) ifodaga ko’ra, hozirgi vaqtda amalda Vt • soat; kVt • soat kabi ish
birliklari ishlatiladi.
1 Vt soat=1Vt* 3600s=3600J=3,6*10 3
J 1 kVt soat=10 3
Vt* 3600s=3,6*10 6
J
Har bir mashina (mexanizm) o’ziga berilayotgan energiyaning qanchalik samarali
ishlatilishini ko’rsatadigan maxsus kattalik bilan tavsiflanadi. Bu kattalik foydali ish
koeffisiyenti (FIK) deb ataladi.
Foydali ish koeffisiyenti mashinaning takomilashganlik darajasini bildiradi.
Energiya yo’qolishi qancha kam bo’lsa, mashina shuncha takomillashgan bo’ladi.
Mashina bajargan foydali ish, umumiy ishning qancha qismini tashkil qilishini
ko’rsatadigan kattalik foydali ish koeffisiyenti deyiladi. Bu, odatda, grekcha
 (eta)
harfi bilan belgilanadi. Ta’rifga ko’ra FIK:

=A
f /A
um
FIK ni, ko’pincha, foiz (prosent) hisobida ifodalanadi, u vaqtda (4) ifoda quyidagi
ko’rinishga keladi:
(5)
Qiya tekislik uchun FIK quyidagi ko’rinishga ega
;
Mustaxkamlash uchun savollar:
1. Mexanik ish va uning grafik ko’rinishi.
2. Og’irlik kuchining bajargan ishi.

3. Elastiklik kuchining bajargan ishi.
4. Ishqalanish kuchining bajargan ishi.
5. O’zgarmas kuch bajargan ish.
6. Quvvat va uning birliklari.
7. Foydali ish koeffitsiyenti.
8. Qiya tekislikning foydali ish koeffitsiyenti qanday topiladi?
Mavzuga doir masalalar
1. Бикрлиги 200 Н/м бўлган пружина чузилганд, 400 Н эластиклик кучи ҳосил
бўлди. Пружинани чўзишда бажарилган ишни аниқланг (Ж).
А) 100 В) 200 С) 300 D 400
2. Жисмни ўзгармас 20 Н куч таъсирида 5 м масофага силжитишда бажарилган
иш 50 Ж га тенг. Куч ва кўчиш векторлари орасидаги бурчакни топинг.
А) 0° В) 30° С) 45° D) 60°
3 . Фабрикада массаси 2 т бўлган вагонеткани ишчи горизонтал йўлда бир текис
тортиб бормоқда. Агар ишқаланиш коэффициенти 0,01 бўлс, ишчининг 100 м

йўлда бажарган ишини топинг (кЖ).
А) 20 В) 15 С) 25 D) 30
4. Бикрлиги k бўлган пружинани x -га чўзгандан кўра. 3х - га чўзиш учун неча
марта кўпроқ иш бажариш керак?
А) 3 В) 2 С) 9 D) 6
5. Пружинани 0 дан  х гача чўзишда бажарилган иш уни  х дан 3  гача
чўзишда бажарилган ишдан неча марта кичик бўлади?
А) 3 В) 6 С) 8 D) 9
6. Стол сиртида турган 5 кг массали брусокни стол сирти бўйлаб 0,5 м га суриш
учун қанча иш бажариш керак (Ж)? Брусок билан стол сирти ора сидаги
ишқаланиш коэффициента 0,2 га тенг.
А) 25 В) 2,5 С) 5 D) 0,5
7. 500 г массали жисмни қандай тезланиш билан 4 м га вертикал
кўтарганимизд, 24 Ж иш бажарилади (м/с 2
)?
А) 10 В) 5 С) 3 D) 2
8. 3 кг массали жисмни 2 м/с 2
тезланиш билан 3 м га тик кўтариш учун қанча
иш бажариш керак бўлади (Ж)?
А) 108 В) 18 С) 180 D) 27
9. Ишчи арқонга 250 Н куч билан таъсир этиб, кўчар блок ёрдамида 20 м
баландликка юкни кўтарди. Бажарилган ишни топинг (кЖ).
А) 10 В) 4 С) 5 D) 6
10. Берилган юкни бирор баландликка ўзгармас тезлик билан кўтаришда
бажарилган А
1 иш ҳамда 0,5 g тезланиш билан кўтаришдаги А
2 иш орасидаги
муносаб`ни кўрс`инг.
A) A
2 =2A
1 В) А
2 =0,5А
1 С) А
2 =1,5А
1 D) А
1 =А
2
Foydalanilgan adabiyotlar .
1. A . S . No ‘ monxo ‘ jayev va boshqalar “ Fizika ” I - qism , 6- nashri .
( Akademik litsey va kasb xunar maktablari uchun) Toshkent.
O‘qituvchi-2019 y.
2. A.G.Ganiyev, A.K.Avliyoqulov 10-sinf Fizika darsligi VI bob
“Termodinamika” Toshkent-“Niso poligraf”-2017 y.

3. M.H.O‘lmasova “Mexanika va molekulyar fizika” 2-kitob. (Akademik
litsey uchun) Toshkent. O‘qituvchi-2007 y.
4. A.P.Rimkeyevich “Fizikadan masalalar to‘plami”. Toshkent.
O‘qituvchi-2012 y.
5. “Fizikadan masalalar to‘plami”.(Akademik litsey va kasb xunar
kollejlari uchun) 4-nashri. Toshkent. O‘qituvchi-2005 y.
6. Fizika (mavzulashtirilgan testlar to‘plami) Buxoro nashriyoti-2009

Mexanik ish va quvvat ochiq dars ishlanma

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish