Mexanizmlarni tuzilishi bo‘yicha tahlil qilish - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	645.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mexanizmlarni tuzilishi bo‘yicha tahlil qilish

Купить

2- mavzu. MEXANIZMLARNI TUZILISHI BO’YICHA TAHLIL,
TASNIFLASH VA LOYIHALASH

Reja :
1. Mexanizmlarning asosiy elementlari va qismlari.
2. Kinematik zanjirlar va mexanizmlarning tuzilish formulalari.
3. Mexanizmlar hosil qilishning asosiy prinsipi, Assur tuzuvchi guruhlari: ularning
tuzilish sharti va tasnifi.
4. Mexanizmlarni tuzilishi bo’yicha sintezlash. Oliy kinematik juftlarni quyi juftlarga
almashtirish.

Adabiyotlar:
1. Yuldoshbekov S.A. Mexanizm va mashinalar nazariyasi. – T.:2006.
2. Djurayev A. va boshq. Mexanizm va mashinalar nazariyasi. -T.: O’qituvchi, 2004.
3. Usmonxo’jayev X..X Mashina va mexanizmlar nazariyasi.Toshkent:O’qituvchi, 1981.
4. Frolov K.V. Mashina va mexanizmlar nazariyasi. – T.: O’qituvchi, 1990.

Tayanch iboralar:
Mexanizm, bo’g’in, ichki yonuv dvigateli, porshen, silindr, tirsakli val, kinematik
juftlik, juftlik elementlari, chiqish bo’g’ini, kirish bo’g’ini, tuzilish sxemasi, kinematik
sxema, shartli belgilar qo’yi kinematik juftlik, oliy kinematik juftlik, erkinlik darajasi,
aylanma juftlik, ilgarilanma juftlik, silindrsimon juftlik.

Mexanizmlarning asosiy elementlari va qismlari. Ma’lumki, mashina
mexanizmlardan tashkil topadi, mexanizm esa bo’g’in (bo’g’in)lardan tashkil topgan
bo’ladi.
Bir yoki necha jism harakatini boshqa jismlarning aniq qonuniyatga amal qiluvchi
harakatiga aylantirib beruvchi ko’rilma mexanizm deb ataladi.
Yagona detal yoki bir necha det alning o’zaro qo’zg’almas birikmasi yoki
mexanizmni tashkil qiladigan qattiq jismlar bo’g’inlar deyiladi. Bunda mutlaqo qattiq
jismlar ham, deformasiyalanadigan hamda egiluvchan jismlar ham nazarda tutiladi.
Mexanizmlar nazariyasida suyuqlik va gazlar bo’ g’inlar hisoblanmaydi. Bo’g’in yo yagona
detaldan, yoki bitta kinematik o’zgarmas sistemaga birlashtirilgan bir qancha detallardan
iborat bo’lishi mumkin.
Bo’g’inlar konstruktiv alomatlariga ko’ra ( tirsakli val, shatun, porshen, tishli
g’ildirak va hokaz o) hamda harakatlanish turiga ko’ra farq qiladi. Masalan, qo’zg’almas
o’q atrofida aylanadigan bo’g’in krivoship deb, to’la aylanmaydigani koromislo deb, to’g’ri
chiziqli ilgarilama harakatlanadigani esa polzun deb ataladi va hokazo.
Mexanizmning harakatla nmaydigan bo’g’ini qisqa qilib qo’zg’almas bo’g’in (ustun,
stoyka) deyiladi. Transport mashinalari, xususan, uchish apparatlari uchun stoykaning
qo’zg’almasligi tushunchasi shartlidir, negaki bu xollarda stoykaning o’zi harakatda bo’ladi.
Bo’g’inlar o’zar o kinematik juftlar orqali bog’langan bo’ladi. Kinematik juft deb, ikki
bo’g’inning o’zaro nisbiy harakatiga imkon beradigan bog’lanishga aytiladi. Bog’lanish
elementlari sirt (yuza), chiziq va nuqta bo’lishi mumkin. Juftlikning elementlari doimo
o’zaro urungan holatda bo’lishi uchun juftlik geometrik tarzda (bo’g’inlarning shakli

hisobiga) yoki kuch (og’irlik kuchi, prujina, suyuqlik yoki gazning bosim kuchi va hokazo)
ta’sirida tutashtirilgan bo’lishi kerak.
Kinematik juftlik mashinalarning ishiga yar oqliligini va ishonchli ishlashini ko’p
jihatdan ta’minlaydi. Chunki ular orqali bir bo’g’indan boshqasiga kuchlar uzatiladi, nisbiy
harakat natijasida kinematik juftliklarda ishqalanish vujudga keladi, juftlikning elementlari
zo’rikish holatida va yeyili sh jarayonida bo’ladi. Shu sababli kinematik juftlik turini,
geometrik shaklini, o’lchamlarini, konstruksion va moylovchi materiallarni to’g’ri tanlash
mashinani loyihalashda katta ahamiyatiga ega.
Bo’g’inlarning kinematik juftlar orqali bog’langan guruhsi kinematik zanjir deyiladi.
Kinematik zanjirlar oddiy va murakkab, ochiq yoki yopiq bo’lishi mumkin.
Oddiy kinematik zanjirda har bir bo’g’in ikkitadan ortiq kinematik juft hosil qila
olmaydi. Murakkab kinematik zanjirda ikkitadan ortiq kinematik juft ho sil qila oladigan
bo’g’in bo’ladi.
Ochiq kinematik zanjirda shunday bo’g’in borki, u faqat bitta kinematik juft hosil
qilgan bo’ladi. Yopiq kinematik zanjirda esa ikkitadan kam kinematik juft hosil qilgan
bo’g’in bo’lmaydi.
Mexanizmning yopiq kinematik z anjirning xususiy ko’rinishi deb qarash mumkin.
Chunki unda bo’g’inlarning biri qo’zg’almas qilib qotirilgan bo’ladi.
Kinematik zanjir tushunchasidan foydalanib mexanizmga ta’rif beramiz - mexanizm
shunday kinematik zanjirki, undagi bir yoki bir necha bo’ g’inga harakat berilganda qolgan
bo’g’inlar aniq harakat qiladi.
Mexanizm muljallangan harakatni sodir qiluvchi bo’g’in chiqish bo’g’ini, berilgan
harakatni mexanizm chiqish bo’g’inining talab qilingan harakatiga aylantiradigan bo’g’ini
kirish bo’g’ini deyiladi.
Mexanizm chizmada tasvirlashda uning tuzilish sxemasi vakinematik sxemasi farq
qilinadi. Tuzilishi (struktura) sxemasida bo’g’in va juftliklarning shartli belgilari
qo’llaniladi (bo’g’inlar o’lchamlari ko’rsatilmaydi); kinematik sxemada kinematik
hisoblash uchun zarur bo’ladigan o’lchamlari ko’rsatiladi. Sxemalarda bo’g’inlar r aqamlar
bilan, juftliklar va bo’g’inlarning turli nuqtalari esa harflar bilan belgilanadi.
Bo’g’inlarning kinematik juft bo’lib bog’lanish imkonlari turlichadir. Masalan, II.3 -
shaklda aylanma harakatlanuvchi kinematik juft ko’rsatilgan. Bu yerda 1 va 2-
bo’g’inlarning birikishi ikki silindr orqali hosil bo’lgan bo’lib, ular doimo bir -birlariga tegib
turishadi.
II.1 - shaklda A va B bo’g’inlarning boshqa bog’lanishi ko’rsatilgan. Bu kinematik juft
bo’g’inlarni bir -biriga nisbatan dumalashiga va siljishiga imkon beradi. Bu holatda ikki
bo’g’in x - x o’qi bo’ylab yo’nalgan to’g’ri chiziqda bir -biriga tegib turadi.
Ko’rinib turibdiki , kinematik juft tarkibiga kiruvchi bo’g’inlarning nisbiy harakatiga
ma’lum darajada cheklanishlar qo’yiladi. Ana shu kinematik juft tarkibiga kirgan
bo’g’inlarning nisbiy harakatiga qo’yilgan chek kinematik juftlardagi bog’lanish shartlari
deb ataladi.
Qo ’yida kinematik juftliklarga, ularning tuzilish sxemalarida shartli tasvirlanishi va
belgilanishiga bir necha misol keltirilgan.
Aylanma juftlik (II.1 -a shakl) - qo’zg’aluvchanligi bitta bo’lgan juftlik; bo’g’inlari
o’z o’qi atrofida faqat nisbiy aylanma harakat qiladi (strelka bilan ko’rsatilgan); bo’g’inlar
1, 2 silindrisimon yuzasi orqali o’zaro urinadi: demak, bu geometrik yopik tarzdagi qo’yi
juftlikdir. Murakkabroq konstruksiya - sharikli podshipnik ham ana shunday kinematik
juftlik rolini o’ynaydi .

Ilgarilama juftlik (II.1 - b shakl,) - qo’zg’aluvchanligi bitta bo’lgan, bo’g’inlari faqat
to’g’ri chiziqli nisbiy ilgarilama harakat qiladigan geometrik yopiq tarzdagi qo’yi kinematik
juftlik.
Silindrisimon juftlik (II.1 - v shakl,) - qo’zg’aluvch anligi ikkita bo’lgan, bo’g’inlari
mustaqil ravishda aylanma va to’g’ri chiziqli ilgarilama nisbiy harakatlar qiladigan,
geometrik yopiq tarzdagi qo’yi kinematik juftlik.
Sferik juftlik (II.1 - g shakl,) - qo’zg’aluvchanligi uchta bo’lgan, bo’g’inlari x, u, z
o’qlari atrofida mustaqil ravishda uch marta nisbiy aylana oladigan, geometrik yopiq
tarzdagi qo’yi juftlik.
Qo’zg’aluvchanligito’rttavabeshtabo’lganjuftliklarhamdaularningshartlibelgilanishi
gamisollar II.1 - shakl, d,e , dakeltirilgan. Bo’g’inlarning mustaqil nisbiy harakatlari (aylanma
va ilgarilama) strelkalar bilan ko’rsatilgan. Bular oliy juftliklardir, chunki bo’g’inlarning
elementlari chiziq bo’yicha (silindr ichidagi shar) va nuqta bo’yicha (tekislikdagi shar)
o’zaro urinadi. Birinchi juf tligi geometrik yopiq juftlik bo’lsa, ikkinchi juftligi esa kuch
ta’sirida tutashuvchi juftlikdir.
Qo’yi kinematik juftlarning oliy kinematik juftlarga nisbatan afzalliklaridan biri
uning katta kuchlarni uzatish imkoniyatiga egaligidir, chunki qo’yi juftl ardagi urunuvchi
bo’g’inlarning tegish yuzasi juda katta bo’lishi mumkin. Oliy juftlar qo’llanilganda
mashinalardagi ishqalanishlar kamayadi (sharikli podshipnik bunga misol bo’ladi) va oliy
juftlikni tashkil qiluvchi bo’g’inlarga aniq bir shakl berish yo ’li bilan mexanizm chiqish
bo’g’inining har xil zarur harakat qonunlarini hosil qilish mumkin.

a) b) v)

g) d) e)
II.1 - shakl

Endi, kinematik juftlar tarkibidagi bo’g’inlarning nisbiy harakatiga qanday
bog’lanishlar qo’yilishi va ularning soni qancha bo’lishini ko’rib chiqamiz. Ma’lumki,
umumiy holda fazoda harakat qilayotgan har qanday qattiq jismning erkinlik darajasi 6 ga
teng bo’lib, ulardan uchtasi x, y va z o’qlari bo’ylab ilgarilanma harakatdan, uchtasi esa shu
o’qlar atrofida aylanma harakatdan iborat bo’ladi ( II.2 - shakl).
Binobarin, absolyutqattiqjismgahyechqandaycheklanishqo’yilmasa,
bujismtanlabolingan xOy koordinataerkinharakatqilaolarekan. Agar shu erkin jism boshqa
bir jism bilan kinematik juft hosil qilsa, uning nisbiy harakatiga ma’lum darajada chek

qo’yiladi. Nisbiy harakatga qo ’yilgan cheklar soni oltitadan kam bo’lishi kerak. Aks holda,
kinematik juft xususiyati yo’qolib, bu juft qattiq, nisbiy harakatsiz jismga aylanadi. Agar
nisbiy harakatga qo’yilgan bog’lanishlar soni birdan kichik bo’lsa, u holda ham kinematik
juft bo’lma ydi, chunki, ikki jism bir -biriga jips holda harakatlanadi. Shunday qilib,
bog’lanishlar (cheklar) soni 1…5 oraligida o’zgarar ekan. Agar kinematik juft tarkibidagi
bo’g’inlarning nisbiy harakatidagi erkinlik darajasini H bilan, bog’lanish shartlari soni ni S
bilan belgilasak, kinematik juftdagi bo’g’inning erkinlik darajasi soni qo’yidagi ifoda
yordamida aniqlanadi H = 6 – S , (II.1)
II.2 – shakl

Bu ifodadan ham ko’rinib turibdiki, nisbiy haraka tdagi kinematik juft bo’g’inining
erkinlik darajasi 1…5 oralig’ida o’zgarishi mumkin.
Butun kinematik juftlar, ularning tarkibidagi bo’g’inlarning nisbiy harakatiga
qo’yilgan cheklar soniga qarab, beshta sinfga bo’linadi. Bu sinflar ( II.1 ) tenglamani
qo’y idagi ko’rinishi yordamida aniqlanadi S = 6 – H , (II.2)
Bu tenglamadan foydalanib, kinematik juftlarning sinflariga oid misollarni ko’rib
chiqamiz.
Tekislik ustida to’rgan shar ( II.3 -a shakl). Shar bilan tekislik b irgalikda kinematik
juft hosil qiladi. Agar sharni A harfi bilan, tekislikni esa B harfi bilan belgilasak, shar
tekislikda uchta x,y va z o’qlar atrofida aylanma harakat va x, z o’qlar bo’ylab ilgarilanma
harakat qila oladi. Shar y o’qi bo’ylab pastga h arakat qila olmaydi, chunki, uning harakatiga
tekislik to’sqinlik qiladi. Demak, shar bilan tekislik orasida bog’lanish hosil bo’ldi. Sharni
yuqoriga ko’tarish yaramaydi, aks holda shar bilan tekislik orasidagi bog’lanish bo’ziladi
va juftlik yo’qoladi. Sh unday qilib, sharning 3 ta o’q atrofida aylanma va ikki ( x,y) o’qlari
bo’ylab ilgarilanma harakati mavjud ekan. Natijada, shar 5 xil harakatda bo’ladi, bu esa
sharning erkinlik darajasi sonini bildiradi, bog’lanishlar soni esa
S = 6 – H = 6 - 5 = 1, (II.3)
Shunday qilib, shar bilan tekislik I sinf kinematik juft hosil qiladi.
Agar tekislik ustida silindr bo’lsa, bu silindr x va y o’qlar atrofida aylanma, y va z
o’qlar bo’ylab ilgarilanma harakat qila oladi ( II.3 -b shakl). Demak, kinematik juft bo’g’ini
bo’lgan silindrning erkinlik darajasi soni 4 ga teng. Silindrga qo’yilgan bog’lanishlar soni
esa
S = 6 – H = 6 – 4 = 2 , (II.5)
Demak, bu kinematik juft II sinfga mansub ekan.
Bog’lanishlar soni uchga teng bo’lgan kinematik juftni ko’rib chiqaylik ( II.3 -v shakl).
Sferik qobiq ichiga solingan shar bunga misol bo’la oladi. A bo’g’in (shar) sirtqi yuzasi bilan
V bo’g’inning ichki y uzasiga doimo tegib turishi va bo’g’inlarning biri ikkinchisiga nisbatan
faqat shu yuzalar orqaligina nisbiy harakat qilishi mumkin. Bunday kinematik juft sharnirli
(sharli sharnir) deb ataladi, bunday sharnirlar mashinasozlikda ko’p uchraydi.

A bo’g’innin g B bo’g’inga nisbatan yoki B bo’g’inning A bo’g’inga nisbatan harakati
faqat x, z va y o’qlar atrofida bo’ladigan aylanma harakatdan iboratdir. A bo’g’inning yoki
B bo’g’inning nisbiy ilgarilanma harakatiga chek qo’yilgan. Shunday qilib, bu shaklda
ko’rs atilgan kinematik juft bo’g’inining erkinlik darajasi uchga tengdir. Unga qo’yilgan
bog’lanishlar soni qo’yidagicha bo’ladi S = 6 – H = 6 - 3 = 3 , (II.6)
Demak, bu kinematik juft III sinfga oid ekan.
IV sinfga mansub kin ematik juftga kovak silindr ichiga joylashgan silindr misol
bo’ladi ( II.3 g- shakl). Shaklda ko’rsatilgan yaxlit va g’ovak silindrlarning elementlari
silindrik yuzalar bo’lib, ulardan birining yuzasi ( A bo’g’inniki) sirtqi silindrik yuza bo’lsa,
ikkinchisin iki ( B bo’g’inniki) ichki silindrik yuzadir.
Ikkala silindr ham kinematik juftning bo’g’inlari bo’lib, ular bir -biriga nisbatan faqat
z o’qi atrofida aylanma harakat, shu o’q bo’ylab esa ilgarilanma harakat qila oladi, holos.
Demak, kinematik juft tarkibidagi bo’g’inlarning erkinlik darajasi 2 ga teng ekan. U holda
bog’lanishlar soni qo’yidagicha S = 6 – H = 6 - 4 = 2, (II.7)
Binobarin, bu kinematik juft IV sinfga oid ekan.
a) b) v)

g) d) e)
II.3 - shakl
V sinfga mansub kinematik juftlar bilan tanishib chiqaylik. Bu turdagi kinematik
juftlar hozirgi zamon mashina va mexanizmlarida juda ko’p uchraydi. Bu sinfdagi
kinematik juftni hosil qilish uchun IV sinf kinematik juftning z o’qi bo’ylab ilgarilanma
har akatiga chek qo’yamiz. U holda bo’g’in faqat shu o’q atrofida aylanadi, bordi -yu,
aylanma harakatiga chek qo’yilsa, bo’g’in faqat x o’qi bo’ylab ilgarilanma harakat qiladi
(II.3 -d shakl). Unda kinematik juft bo’g’iniga qo’yilgan bog’lanish shartlarining so ni
qo’yidagicha bo’ladi
S = 6 – H = 6 - 5 = 1, (II.8)
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, bu kinematik juft V sinfga ta’luqli ekan.
Kinematik zanjirlar va mexanizmlarning tuzilish formulalari . Har qanday kinematik
zanjir ning fazodagi erkinlik darajasi undagi bo’g’inlar soni va kinematik juftliklar turi va
soniga bog’liq bo’ladi. Lekin bu erkinlik darajasi bilan olinadigan harakatlar har doim
tartibli bo’la olmaydi. Kinematik zanjir bo’g’inlari aniq yoki aniqlanishi mumkin bo’lgan
tartib bilan harakat qiladigan mexanizmga aylanishi uchun u bo’g’in (poy)ga bog’lanishi va
ba’zi bo’g’inlariga oldindan belgilangan qonunli harakat berilishi kerak. Mexanizmga

oldindan beriladigan harakatning xususiyatini ifodalovchi umumlashtiril gan koordinatalar
soni uning bo’g’in (poy)ga nisbatan qo’zg’aluvchanlik darajasi W ni ifodalaydi.
Mexanizm qo’zg’aluvchanlik darajasini undagi bo’g’inlar va kinematik juftliklar soni
bilan bog’lovchi ifodalar tuzilish formulalari deyiladi.
Hozirgi vaqtda fazoviy mexanizmlarning tuzilishini (strukturasini) tekshirishda
Malishev formulasi eng ko’p qo’l laniladi. Uning xulosasi qo’yidagicha chiqariladi - k ta
bo’g’indan tarkib topgan (bu hisobga stoyka ham kiradi) mexanizmda p1, p 2, p 3, p 4, p 5 -
qo’zg’aluvchanligi bir, ikki, uch, to’rt, beshta bo’lgan kinematik juftliklar soni bo’lsin.
Qo’zg’aluvchan bo ’g’inlar sonini n bilan belgilaymiz. Agar hamma qo’zg’aluvchan
bo’g’inlar erkin jismlar bo’lganida edi, erkinlik darajalarining umumiy soni 6n ga teng
bulardi. Biroq bitta qo’zg’aluvchanlikka ega bo’lgan V sinfdagi har bir juftlik juftlikni hosil
qilu vchi bo’g’inlarning nisbiy harakatiga 5 ta bog’lama, ikki qo’zg’aluvchanlikka ega
bo’lgan IV sinfdagi har bir juftlik esa 4 ta bog’lama qo’yadi va hokazo. Binobarin, 6 taga
teng bo’lgan erkinlik darajalarining umumiy soni qo’yidagi qiymatga kamayadi:
, (II.9)
bunda: i = H - kinematik juftlikning qo’zg’aluvchanligi; pi - qo’zg’aluvchanligi i ga teng
bo’lgan juftliklar soni. Qo’yilgan bog’lamalarning umumiy soniga qandaydir ortiqcha
(takrorlanuvchi) bog’lamalar soni q ham kirishi mumkin. Ortiqcha bog’lamalar boshqa
bog’lamalarning o’rnini bosadi, bunda ular mexanizmning qo’zg’aluvchanl igini
kamaytirmaydi, faqat uni statik noaniq sistemaga aylantiradi. Shu sababli fazoviy
mexanizmning erkinlik darajalari soni harakatlanuvchi kinematik zanjirining ustunga
nisbatan erkinlik darajalari soniga teng bo’lib, Malishevning qo’yidagi formulasiga asosan
aniqlanadi:
, (II.10)
Kinematik zanjirning qo’zg’aluvchanlik (erkinlik) darajasini N desak bo’g’inlar
sonini k bilan belgilasak, bo’g’inlarning kinematik juftlarga kirmasdan avvalgi umumiy
erkinlik daraja W bo’lad i. Agar k ta bo’g’indan tuzilgan kinematik zanjir tarkibida
yuqorida bayon etilgan I, II, III, IV va V sinf kinematik zanjirlar bor deb faraz qilsak va
shu kinematik zanjir sonini tegishliga p1, p 2, p 3, p4 va p5 harflar bilan belgilasak, u holda,
kinematik zanjirning umumiy erkinlik darajasi qo’yidagi ifoda bilan aniqlanadi.
, (II.11)
Bu yerda: H - kinematik zanjirning erkinlik darajasi; k - kinematik zanjir tarkibiga
kiruvchi bo’g’inlarning umumiy soni; p5 - kinematik zanjir tarkibidagi V sinf kinematik juft
soni (ularning har biri 5 tadan erkinlik darajasini yo’qotadi); p4 - kinematik zanjir
tarkibidagi IY sinf kinematik juft soni; p3- kinematik zanjir tarkibidagi III sinf kinematik
juft soni; p2 - kinematik zanjir tarkibidagi II sinf kinematik juft soni; p1 - kinematik zanjir
tarkibidagi I sinf kinematik juft soni.
Agar kinematik zanjir tekislikda bo’lsa , (II.12)
Hozirgi zamonda uchraydigan kinematik zanjirlar tarkibiga kiruvchi bo’g’inlardan
biri qo’zg’almas bo’lib, fazoda oltita erkinlik darajasini yo’qotsa, tekislikda uchta erkinlik
darajasini yo’qotadi. Demak, bir bo’g’ini qo’zg’almas bo ’lgan kinematik zanjirning
qo’zg’aluvchanlik darajasi qo’yidagicha aniqlanadi
, (II.13)
k – 1 = n deb olsak, yuqoridagi tenglama qo’yidagicha yoziladi
, (II.14) ( ) 5 4 3
5
1 2 1 2 3 4 5 6 p p p p p p i
i i +  +  +  +  =  − = ( )q p p p p p n W − +  +  +  +  −  = 5 4 3 2 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 6 p p p p p k H  −  −  −  −  −  = 4 5 1 2 3 p p k H  −  −  = ( ) 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 1 6 6 p p p p p k H W  −  −  −  −  − −  = − = 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 6 p p p p p n W  −  −  −  −  −  =

bu yerda: W - bir bo’g’ini qo’zg’almas bo’lgan kinematik zanjirning qo’zg’aluvchanlik
darajasi,
n - kinematik zanjirdagi qo’zg’aluvchan bo’g’inlar soni.
Mexanizmlar fazoda harakat qilsa fazoviy, tekislikda harakat qilsa tekis mexanizmlar
deyiladi. Mexanizm tarkibidagi bo’g’inlar biror tekislikda yoki parallel tekisliklarda
harakatlansa, bunday mexanizmlar tekis mexanizmlar deyiladi. Tekis mexanizm tarkibid agi
bo’g’inlar mexanizm tashkil qilmasdan oldin uning erkinlik darajada 3 tadan bo’lib,
mexanizm tashkil qilishi natijasida 1 va 2 tomonlama bog’lanishda bo’ladi.

II.4 -shakl

Bunday mexanizmlarning qo’zg’aluvchanlik darajasi qo’yidagicha aniqlanadi:
(II.15)
bu yerda : W - tekis mexanizmning qo’zg’aluvchanlik darajasi; n - tekis mexanizm
tarkibidagi qo’zg’aluvchan bo’g’inlar soni; pV - V sinf kinematik juftlar soni (tekislikda II
sinf); pI - IV sinf kinematik juftlar soni (tekislikda I sinf).
Chebishev formulasidan foydalanib, har qanday mexanik sistemaning mexanizm yoki
mexanizm emasligi aniqlanadi.
Turli kinematik zanjirlarning qo’zg’aluvchanlik darajasini aniqlash misollari II.4 -
shaklda keltirilgan.
Mexanizmlar hosil qilishning asosiy prinsipi, Assur tuzuvchi guruhlari: ularning
tuzilish sharti va tasnifi
Mexanizmlami hosil qilishning asosiy printsipi . Yuqorida aytib o’tilganiday, har
qanday kinematik zanjir ham mexanizm bo’la olmaydi, chunki mexanizm hosil qilish uchun
bo’q’inla r bir -biriga ma'lum qonuniyatga muvofiq boq’lanishi kerak bo’ladi. Mexanizmlar
hosil qilishning asosiy qonuniyatlari birinchi marta rus olimi L.V.Assur tomonidan 1914
yilda quyidagicha ta'riflangan: harqanday mexanizm etaklovchi bo’q’in (yoki bo’q’inlar) v a
poyga qo’zq’aluvchanlik darajasi nolga teng bo’lgan kinematik zanjirlarni ketma -ket
qo’shish yo’li bilan hosil qilinishi mumkin. Bunday kinematik zanjirlar Assur guruhlari deb
ataladi.
Asosga boq’langan va harakat qonuni berilgan etaklovchi bo’q’inning p oyga nisbatan
qo’zq’aluvchanlik darajasi birga teng, demak, hosil qilinadigan mexanizmning
qo’zq’aluvchanlik darajasi undagi etaklovchi bo’q’inlarning sonini belgilaydi.
Har qanday mexanizm asosga o’rnatilgan bo’lib, bu asos shartli ravishda qo’zg’almas
bo’g’in deb qaraladi. Sxemalarda qo’zg’almas bo’g’in shtrix chiziqlar bilan belgilanadi. 1 1 2 1 3 =  −  = W 0 3 2 2 3 =  −  = W 1 4 2 3 3 =  −  = W 1 4 2 3 3 =  −  = W 1 4 2 3 3 =  −  = W 2 5 2 4 3 =  −  = W , 2 3 IV V p p n W −  −  =

Qo’zg’almas bo’g’in hamda u bilan aylanma kinematik juft hosil qiluvchi bo’g’indan tashkil
topgan sistema boshlang’ich mexanizm deyiladi.
a) b) v)
II.5 –sha kl

Bunday mexanizmning qo’zg’aluvchanlik darajasi 1 ga teng (II.5 –ashakl),
, (II.16)
Murakkabroq mexanizmlar bu boshlang’ich mexanizmga kinematik zanjirni qo’shish
yo’li bilan hosil qilinadi. Ko’p bo’g’inlardan tashkil topgan mexanizmlarning
qo’zg’aluvchanlik darajasi boshlang’ich mexanizmning qo’zg’aluvchanlik darajasiga teng
bo’lib qolis hi uchun qo’yiladigan kinematik zanjirning qo’zg’aluvchanlik darajasi nolga
teng bo’lishi kerak. Bunday kinematik zanjirlar Assur guruhlari deyiladi. (II.5 -бshak l, II.6 -
б, d shak llar).
Yuqorida ko’rsatilgan misollarga ko’ra, Assur guruhlarining hosil bo ’lish sharti.
, (II.17)
Bundan: , (II.18)
Assur guruhlari richagsimon bo’g’inlar va qo’yi kinematik zanjirlardan tashkil
topgan. Agar mexanizm tarkibida oliy kinematik juft mavjud bo’lsa, u qo’yi kinematik
zanjir va bitta qo’shimcha bo’g’in bilan almashtiriladi.
a) b) v)

g) d) e)
II.6 - shakl
(III.18 ) ifodaga muvofiq bo’g’inlar kasr son bo’la olmaslik shartiga ko’ra, Assur
guruhlaridagi bo’g’inlarning va unga mos keladigan kinematik juftlarning sonini qo’yidagi
qiymatlardan biriga ega bo’ladi
n 2 4 6 8
p 3 6 9 12
Assur guruhlarga akademik I.I.Artobolevskiy taklif etgan klassifikasiya bo’yicha
qo’yidagi sinflarga bo’linadi:
I sinf - aylanma harakat qiluvchi bosh bo’g’in u qo’zg’alma bo’g’in bilan qo’yi
kinematik juft hosil qilgan bo’lishi shart ( II. 5-a shakl); 1 0 1 2 1 3 2 3 = −  −  = −  −  = IV V p p n W 0 2 3 =  −  = Vp n W Vp n 3
2 =

II sinf - ikki bo’g’indan tashkil topgan guruh ( II. 7 -shakl);
III sinf - tarkibida 3 tomonlama yopiq va ochiq konturi bo’ lgan guruh ( II.8 -shakl);
IVsinf - tarkibida 4 tomonli yopiq konturi bo’lgan guruh ( II.9 - shakl);
V sinf - tarkibida 5 tomonli yopiq konturi bo’lgan guruh.
II.7 - shakl
II.8 - shakl
II.9 - shakl
Mexanizmni strukturaviy guruhlarga ajratib, uning sinfini aniqlashdan maqsad shuki,
bir sinfga kiruvchi barcha guruhning faqat o’ziga ta’luqli hisoblash usuli mavjud, bu usulni
boshqa sinf guruhlarga tatbiq etib bo’lmaydi. Demak, har bir strukturaviy gur uh sinfini
aniqlab, bu guruhdan tuzilgan mexanizmning kinematikasini va kuchlarini hisoblash usuli
tanlab olinadi.
Mexanizmlarnituzilishibo’yichasintezlash.
Oliykinematikjuftlarniquyijuftlargaalmashtirish. Mashinasozlik va asbobsozlikda juda
ko’p turdagi mexanizmlar qo’llaniladi. Bunday tizimni qamrab olish va undan yangi
mashinalar va asboblarni yaratishda foydalanis h uchun mexanizmlarni muayyan belgilarga
ko’ra tasniflash zarur bo’ladi.
Hozirgi paytda mavjud mexanizmlarning turli maqsadga moslashtirilgan bir necha xil
tasnifi ishlab chiqilgan . Biroq ularning ichida mexanizmlarni tuzilishi, kinematikasi va
dinamikasi bo’yicha tahlil qilish va sintezlash usullarining umumiyligi nuqtai nazaridan
bajarilgan tasnifni eng rasional tasnif sifatida qarash mumkin. Jumladan,
prof.S.N.Kojevnikov mexanizmlar harakatini tadqiq qilish nuqtai nazaridan ularni uchta
guruhga bo’lgan:
1) harakatini tekshirish uchun nazariy mexanika qonunlari yetarli bo’lgan qattiq va
cho’zilmas egiluvchan bo’g’inlardan tashkil topgan mexanizmlar;
2) qattiq va elastik bo’g’inli mexanizmlar, ularning harakatini tekshirishda bo’g’inlar
deformasiyasining ti zim kinematika va dinamikasiga ta’sirini hisobga olish uchun elastiklik
nazariyasining usullarini ham qo’llash zarur bo’ladi;
3) gidravlik va pnevmatik mexanizlar, ularning harakatini tekshirish uchun gidro - va
aerodinamika qonunlaridan foydalanish talab q ilinadi.
Mashina va mexanizmlar nazariyasining bakalavrlik kursida ko’proq birinchi
guruhga kiruvchi mexanizmlar tadqiq qilinadi, bunda ular yana konstrukt or belgilariga ko’ra

ham (richagli, mushtakli, tishli, vintli, egiluvchi bo’g’inli, friksion va boshq .) turlarga
bo’libko’rib chiqiladi.
S.N.Kojevnikov tasnifning birinchi guruhiga kiruvchi mexanizmlarning eng katta
qismini tashkil qiluvchi richagli mexanizmlarni tuzilishi, kinematikasi va dinamikasi
bo’yicha tahlil qilish va sintezlash usullarini yanada umumiylashtirish maqsadida akad.
I.I.Artobolevskiy tomonidan ularni Assur guruhlari asosida sinflarga bo’libtasniflash
(Assur -Artobolevskiy tasnifi) taklif etilgan.
Assur -Artobolevskiy bo’yicha tasniflash bir xil sinfdagi richagli mexanizmlarni
kinematik v a dinamik tadqiq qilishni umumiylashtirish imkonini beradi. Assur -
Artobolevskiy tasnifiga ko’ra, mexanizmning sinfi sifatida uning tarkibiga kirgan Assur
guruhlarining eng yuqori sinfi qabul qilinadi. Mexanizmni ushbu belgi bo’yicha tasniflash
quyidagi tar tibda bajariladi:
1. Mexanizmning tuzilish sxemasi bo’yicha uning qo’zg’aluvchanlik darajasi
hisoblab topiladi. Bunda mexanizm tarkibidagi pass iv , ya’ni uning bo’g’inlarining harakat
qonunlariga ta’sir ko’rsatmaydigan qo’shimcha bog’lanishlar hisoblarda qa tnashmasligi
zarur.
2. Dastlab mexanizm qo’zg’aluvchanlik darajasiga mos ravishda undagi bitta yoki
birnechta V sinf boshlang’ich mexanizm ajratib olinadi, so’ngra qolgan bo’g’inlardan
ketma -ket ravishda turli sinfdagi Assur guruhlari shakllantirilib, ular ham mexanizmdan
ajratiladi. Bunda birinchi navbatda oldin IV sinfdagi guruhlarni shakllantirib ajratishga
harakat qilinadi, undan keyingina yuqori sinfdagilari ajratiladi. Guruhlar mexanizmdan
ajratilgandan so’ng yakka holdagi bo’g’inlar qolib ketmaganlig i tasnif to’g’ri bajarilganini
ko’rsatuvchi belgi hisoblanadi.
3. Mexanizmni tashkil qilgan guruhlarning bir -biriga ketma -ket qo’shilish tartibini
ifodalovch i tuzilish formulasi yoziladi va undagi eng yuqori sinf mexanizmning sinfi deb
qab ul qilinadi.
II.10 - shakl

Misol tariqasida quyidagi me xanizmni ko’rib chiqamiz. Uni ng qo’zg’aluvchanlik
darajasi
, (II.19)
Mexanizmdan Assur guruhlarini ketma -ket ajratamiz. Yetakchi bo’g’indan eng
uzoqda yetgan 4-5 bo’g’inlarni mexanizmdan ajratamiz.
Bu guruhning erkinlik darajasi nolga teng bo’lib, u II sinf 2-tartibi, 1- tur guruhdir.
Mexanizmning 2-3 bo’g’inlardan iborat Assur guruhining qo’zg’aluvchanlik darajasi ham
nolga teng. Bu guruh ham II sinf 2-tartibli 2-tur guruh bo’ladi. Qolgan kismning ko’zga
qo’zg’aluvchanligi darajasi birga teng. Mexanizmning tarkibid a 2 ta Assur guruhsi bo’lib,
ikkalasi ham II sinf bo’lgani uchun mexanizm ham II sinfdir. 1 1 8 2 6 3 2 3 = −  −  = −  −  = IV V p p n W

Mexanizmning tuzilish formulasi (II.20 )

II.11 – shakl
Tekis mexanizmlarda oliy kinematik juftla ri quyi juftlar bi lan almashtirish . Tarkibida
IV -sinf oliy kinematik juftlari ham bo’lgan tekis mexanizmlarni tuzilishi bo’yicha tasniflash
uchun ushbu juftla ri quyi juftlar bilan almashtirishga to’g’ri keladi. Lekin bunda V-sinf quyi
juftlardantuzilgan almashtiruvchi kinematik zanjirlar mexanizmning ko’rilayotgan 1
holatida IV -sinf oliy juftga kinemat ik tomonidan ekvevalent tizim hosil qilishi zarur bo’ladi.
Tekis mexanizmlarda IV -sinf oliy kinematik juft bo’g’inlar harakatiga bitta
bog’lanish shartini qo’yadi, ya’ni uni alm ashtiruvchi bo’g’inlar va V -sinf kinematik
juftlarning soni quyidagi munosabatga mos kelishi lozim 3n – 2r 5= -1, ya’ni r5 = (3n + 1) /
2
Demak, tekis mexanizmlardagi har bir IV sinf oliy juftni ikkita V sinf quyi juftga kiruvchi
bitta bo’g’in bilan almashtirish mumkin ekan.
II.11 -shaklda oliy juftli tekis mexanizmlarni quyi juftli richagli tekis mexanizmlarga
almashtirishga misol keltirilgan.

NAZORAT UCHUN SAVOLLAR

1. Mexanizmlarning tuzilish formula lari nimani ifodalaydi?
2. Mexanizmlarning qo’zg’aluvchanlik darajasi nimani anglatadi?
3. Fazoviy va tekis mexanizmlarning qo’zg’aluvchanlik darajasi qayday aniqlanadi?
4. Ortiqcha va qo’shimcha bog’lanishlar nima uchun kiritiladi va mexanizm ishiga qanda y
ta’sir ko’rsatadi?
5. Umumlashtirilgan koordinatalar nima?
6. Yangi mexanizmlarni hosil qilishning asosiy sharti qanday ta’riflanadi?
7. Assur guruhlari nima va ular qanday ta’riflanadi?
8. Boshlang’ich mexanizm nima?
9. Mexanizmlarni tasniflash nima uchun kerak bo’ladi?
10. Mexanizmning sinfi qanday va nima uchun kerak bo’ladi?
11. Oliy juftliklarni quyi juftliklarga almashtirish maqsadi nima va u qanday bajariladi?

( ) ( ) ( )5,4 II 3,2 II 6,1I → →

Mexanizmlarni tuzilishi bo‘yicha tahlil qilish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish