Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 2.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Mif, folklor va frazeologiyada inson obrazi tushunchasining linvokulturologik xususiyati

Купить
Mavzu: Mif, folklor va frazeologiyada inson obrazi tushunchasining linvokulturologik xususiyati Qadimgi odamning olam va borliq haqidagi ibtidoiy tasavvurlaring majmui – mif hisoblanadi. Mif yunoncha “mithos” so’zidan olingan bo’lib, “rivoyat, afsona, asotir, hikoya, masal” degan ma’nolarni bildiradi. Mif – xalq og’zaki ijodining eng qadimgi davrlarida paydo bo’lgan va insoniyatning olam haqidagi o’sha davrlardagi tasavvurlarini nafaqat aks ettiradi balki, aniq obrozlar vositasida bo’rttiruvchi e’tiqodiy qarashlarni, to’qimalarni o’zida mujassamlashtiradi.Ya’ni koinotning yaratilishi, samoviy jismlarning paydo bo’lishi, o’simliklar va hayvonot dunyosining vujudga kelishi, tabiiy hodisalarning sabablari va mohiyati afsonaviy qahramonlar, ma’budlar va ilohlar to’g’risidagi e’tiqodiy qarashlarni o’z ichiga oladi. Badiiy tafakkur taraqqiy etgan sari bunday obrazlar adabiyot va san’at olamiga asta sekin ko’cha boshlagan. O’zbek xalq afsonalari va ertaklaridagi, “Alpomish”, “Kuntug’mish”, “Rustamxon” hamda “Go’ro’g’li” turkumiga mansub dostonlardagi mifologik obrazlarning paydo bo’lishi buning yaqqol misoli. “ А lpomish” o‘zbek xalqi eposlarining milliy ichki turi sifatida juda mashhurdir. Uning obrazlaridagi milliylik, o‘zbekona xarakter va syujet tuzilishi, motivlar tizimi tarixiy asoslari, g‘oyaviy-badiiy xususiyatlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Milliy urf-odatlarimiz- dan bizga ma’lumki kurash milliy an’analarimizning gultoji hisoblanib, uning qadimgi ming yilliklardan hozirgi kungacha yetib kelganligini ushbu dostonni o‘qib bilib olishimiz mumkin. Savash bo‘lsa bul shibanib chiqqanga, Kurash qilib to‘qson alpni yiqqanga Men tegaman nor bilakli polvonga. Aytib borgin izlab kelgan sultonga, Otni toblab kirabersin maydonga. Kurash asl o‘zbek millatiga xos bo‘lib, uni qadimdan ota - bobolarimiz yaratishgan. Bugungi kunda kurashni butun jahon sport turi sifatda tan olgan. Aslida, xalqimizning qadimiy va shonli tarixi tuganmas bir doston bo‘lsa, “Alpomish” ana shu dostonning shohbaytidir. Shuningdek, dostonda aforizmlar, hikmatli so‘zlar va maqol darajasiga ko‘tarilgan satrlar ham ko‘p uchraydi. Ot chopsa gumburlar tog‘ning darasi, Urushda bilinar mardning sarasi. Sozandalar sozin chertar qo‘l bilan, Yomon odam kuydiradi til bilan. Yurar bo‘lsang, senga maydon yo‘lmidi, G‘animning shavkati senga elmidi? “А lpomish” til jihatidan o‘zbek tilining butun boyligi, rangdorligini, so‘zlarning purma’noligini va qanchalik ixcham, hayotni ifoda qilish uchun qanchalik mukammal va boy ekanligini aks ettiradi. Dostonda turmushda uchraydigan eng oddiy so‘zlardan tortib, biz uchun notanish, lekin anglash jihatidan bilishimiz zarur bo‘lgan harbiy terminlar ham mavjud. Maqol va matallar xalq madaniyatini o'rganish uchun ajralmas materialdir. V.Fon Gumboldt har bir tilning o‘ziga xosligi xalq hayotida aniq va tabiiy tarzda namoyon bo‘lishini ta’kidlagan (Gumboldt, 1985. 380-bet). Taniqli xorijiy paremiolog A. Teylorning yozishicha, maqollar bizga odamlarni harakatga keltiradigan g'oyalar va ideallar haqida fikr beradi. “Maqol - bu qisqa gap, saboq, ko'proq tanqid, allegoriya yoki umrbod hukm shaklida”. Maqol to'g'ridan-to'g'ri yoki ko'chma ma'noga ega bo'lib, fikr ifodasini bir oz noaniq qiladi. Maqol, bir tomondan, chuqur milliy, ikkinchi tomondan, xalqaro ifodaga ega. Bu qarama-qarshilikni quyidagicha tushunish kerak: turli xalqlarningmaqollarida hukmlar ifodalanadi. Bir mayizni qirq kishi bo‘lib yeydi. O‘zbek xalqiga xos bo‘lgan eng oliy xususiyatlardan biri ahillik, inoqlikdir. Bu bizga ajdodlarimizdan singgan fazilatdir. Bir mayizni qirqqa bo‘lib yeyishlik, o‘zi yemay o‘zgaga ilinishlik xalqimizga xos bo‘lgan insoniy fazilatlarga ishora qiladi. Bitta qaldirg‘och kelgani bilan bahor bo‘lmas. Qaldirg‘och xalqimizda yaxshilik, qut-baraka elchisi sifatida e’zozlanadi. Shuningdek, u bahor darakchisi. Maqolning lug‘aviy ma’nosiga e’tibor qiladigan bo‘lsak, u mazmunan “ Qars ikki qo‘ldan chiqadi” maqoliga sinonim hisoblanadi va avvalgi maqolga hamohang tarzda uni to‘ldiradi. Aynan qaldirg‘och obrazining olinganiga sabab xalqimizda bu qushga nisbatan o‘zgacha qarash, mehr tufayli. Bu esa maqolda etalon sifatida o‘z aksini topgan. Bosh omon bo‘lsa do‘ppi topilar. Insonning yaxshi, yorug‘ kunlarga, sog‘lik, tinchlik- xotirjamlik bo‘lsa, yaxshi, yorug‘ kunlarga umidi, o‘zini taqdir ixtiyoriga topshirib tavakkal qilish ma’nolari ifodalangan. Bosh kiyim sifatida bu yerda qalpoq, shapka, shlyapa so‘zlari emas, do‘ppi so‘zi keltirilgan. Ma’lumki, do‘ppi o‘zbek xalqining milliy bosh kiyimi sanaladi. Shu o‘rinda limgvomadaniy birlik sifatida etalon vazifasini bajarib kelgan. Do‘ppining ichida odam bor. Bu maqol mazmunan “ Devorning ham qulog`i bor” maqoliga o‘zaro sinonim hisoblanadi. Bu maqolning tahliligato`xtalsak, har bir narsani har joyda aytmaslik kerakligini uqtiradi, kishini ogohlikka xushyorlikka chorlaydi. Unda ham etalon sifatida do‘ppi so‘zi olingan. Zaifaning tushi chap. Bu maqolda o‘zbek xalqining diniy qarashlari aks ettirilgan. Chunki o‘zbekona qarashga ko‘ra ayol kishining tushi doimo chapdan keladi. Bu maqolda etalon yo‘q bo‘lsa-da, xalqimizga xos qarash sezilib turadi. O‘zbek iskab bo‘lsa ham elini topar. Bu maqolda o‘zbekning xalqchilligi, millatparvar va xalqparvarligi ko‘rsatilgan. Chunki o‘zbeklar qayerda bo‘lmasin, elim deb, yurtim yonib yashagan xalq hisoblanadi. O‘ziga ugra kesa olmagan birovga lag‘mon cho‘za olarmidi. Bu maqolda o‘zi uchun biror foydali ish qila olmagan inson, o‘zgalarga ham foydali ish qilib bera olmasligi yoki kengroq olib qaraydigan bo‘lsak, o‘zining tarbiyasi, bilimi bo‘lmagan inson boshqalarga ham ta’lim-tarbiya bera olmaydi kabi ma’nolarda keladi. Ugra so‘zi etalon sifatida kelgan bo‘lib lingvomadaniy birlik vazifasini bajargan. Frazeologizmlar odatda insonning lisoniy ongidagi fikrni chiroyli dalillar bilan yoritadi va xoh u tinglovchi bo‘lsin, xoh u kitobxon bo‘lsin lisoniy tafakkuriga oddiy jumlalardan-da tez muhrlanadi. Agar biror kitobni o‘qish jarayo- niga e’tiborimizni qaratadigan bo‘l- sak yoki nutqimizga e’tibor bersak, biz bu birliklardan unumli foy- dalanishimizni ko‘rishimiz mum- kin. Frazeologizmlar odatda u yoki bu tilning insoniy munosabat- larning ko‘z ilg‘amas jihatlarini, rang-barangligini o‘zida aks ettiradi. Til madaniyat xazinasi, sandig'i, majmuyidir. U leksika, grammatika, iboralar, maqol va matallar, forklor va il-miy adabiyot, og’zaki va yozma nutqda madaniy qad-riyatlarni saqlab keladi. Til - madaniyat tashuvchisi bo'lib, ajdodlardan avlodlarga milliy madaniyat azinasini meros qilib qoldiradi. Yosh avlod ona tili barobarida ajdodlarning boy madaniy tajribasini ham o'zlashtiradi. Til - madaniyatning quroli, vositasidir. u xalq madaniyati vositasida inson shaxsiyatini, til sohibini shakllantiradi. XULOSA E’tiboringiz uchun rahmat!

Mif, folklor va frazeologiyada inson obrazi tushunchasining linvokulturologik xususiyati

Купить