Migratsiya va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati faoliyti - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	47.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Migratsiya va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati faoliyti

Купить

MAVZU: MIGRATSIYA VA FUQAROLIKNI RASMIYLASHTIRISH
XIZMATI FAOLIYTI
REJA
KIRISH
ASOSIY QISM
1-. Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati faoliyati
haqida tushuncha
2-. Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati
xodimlarining kasbiy faoliyatida psixologik bilimlarning tutgan o‘rni
3-. Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati
xodimlarining asosiy vazifalari hamda sohaviy xizmatlari.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

KIRISH
Mustaqillik yillari O‘zbekiston Respublikasining fuqaroligi hamma uchun
tengligi, fuqarolikka ega bo‘lish va uni yo‘qotish asoslari hamda tartibi,
mamlakatimiz hududidagi chet el fuqarolarining va fuqaroligi bo‘lmagan
shaxslarning huquq va erkinliklari xalqaro huquq normalariga muvofiq
ta’minlanishi qonun bilan mustahkamlab qo‘yildi.
Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi
fuqaroligi to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq, fuqarolarning huquqlari, erkinliklari,
qonuniy manfaatlarini himoya qilish, shuningdek, jamoat tartibi va xavfsizligini
ta’minlash ustidan nazoratni amalga oshirishda xorijga chiqish, kelish va
fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati ham muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa,
O‘zbekiston Respublikasida yashayotgan fuqarolarni milliy pasportlar bilan
ta’minlash, MDH va chet el fuqarolari, shuningdek, fuqaroligi bo‘lmagan
shaxslarni rasmiylashtirish, ularni vaqtincha va doimiy ro‘yxatga olish hamda
ro‘yxatdan chiqarish soha xodimlaridan alohida mas’uliyat talab etadi. So‘nggi
yillarda tizimda amalga oshirilgan izchil islohotlar samarasi o‘laroq, xorijga
chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati faoliyati tubdan yaxshilandi.
Fuqarolarni biometrik pasport bilan ta’minlash tizimi zamon talablari asosida qayta
tashkil etildi, ularning tezkor harkatchanligi va mobilligi oshdi, moddiy-texnikaviy
bazasi hamda jamoatchilik bilan hamkorligi takomillashtirildi. Shu bilan birga,
sohani malakali mutaxassis-kadrlar bilan ta’minlashga alohida e’tibor qaratildi.
Ammo bugungi murakkab davr har bir ichki ishlar organi, jumladan, xorijga
chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlaridan yuksak
mas’uliyat, bilim va tafakkur, mahoratni talab qilayotgani hech kimga sir emas.
Chunki, xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati ichki ishlar
idoralarining tarmoq xizmati hisoblanib, uning asosiy xususiyati shundaki, barcha
xizmat sohalari diniy oqimga mansub bo‘lgan shaxslarni, huquqbuzarlarni,
sudlangan shaxslarni aniqlashda, ularni qo‘lga olishda xorijga chiqish, kelish va
fuqarolikni rasmiylashtirish xizmatidan 1-shakl arizalaridan ma’lumotlar olib,
jinoyatchilarni tezda qo‘lga kiritishda, jinoyatni issiq izidan ochishda chuqur
2

psixologik bilimlarni talab qiladi. Muhtaram prezidentimiz Islom Karimov aytib
o‘tganlaridek, “Bu sohada xizmat qiladigan odamlar o‘zining professional kasb va
fuqarolik burchini, o‘z vazifasini qanchalik halol va sidqidildan ijro etishi
3

mubolag‘asiz butun hokimiyatning obro‘si, kishilarimizning adolatga ishonchi
qay darajada bo‘lishini belgilaydi”.
Ushbu qo‘llanma ham ana shu maqsadda – xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni
rasmiylashtirish xizmati xodimlarining psixologik bilimlarini mustahkamlash, ular
faoliyatining psixologik jihatlarini tahlil qilish, uning o‘ziga xos xususiyatlarini
o‘rganish, yanada takomillashtirishning psixologik mexanizmlarini ishlab chiqish va
yo‘lga qo‘yish maqsadida tayyorlandi. Zero, soha xodimlarining nafaqat sohaviy,
balki psixologik bilimlarini va tayyorgarliklarini oshirib borish, “ichki ishlar idoralari
xodimlari xizmat vazifalarini bajarishda o‘zlariga berilgan vakolatlarni suiiste’mol
qilmasliklari, aksincha har bir huquq va vakolat ortida xalq hamda davlat oldidagi
burch, mas’uliyat turishini to‘liq anglab yetishlari zarur”ligi davr talabiga aylangan.
Ma’ruzalar kursini tayyorlashda psixolog olimlar, mutaxassislar –
M.I.Yenikeyev, A.M.Chufarovskiy, Yu.S.Shaygu, A.V.Gaynulina, S.Ye.Boisova,
E.G‘.G‘oziyev, A.I.Rasulov, V.M.Karimova, D.N.Arziqulov, S.V.Asyamov,
I.X.Arifxodjayeva va boshqalarning ilmiy izlanishlari, tadqiqotlaridan samarali
foydalanildi.
Yana bir ahamiyatli jihati, ma’ruzalar kursi davlat tilida yaratilgan dastlabki
qo‘llanmalardan biri bo‘lib, kelgusida soha xodimlarining kasbiy faoliyatini
rivojlantirishga xizmat qilishi, shubhasiz
4

1- Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati
xodimlarining kasbiy faoliyatida psixologik bilimlarning tutgan o‘rni
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlari
faoliyatida psixologik bilimlarni keng tatbiq etish uchun, avvalo, uning
shakllanish tarixidan boxabar bo‘lish kerak.
Huquqbuzar, tartibbuzar, qoidabuzar, jinoyatchi shaxslarning individual-
psixologik xususiyatlari, emotsional-irodaviy holatlarini tadqiq qilish va uni
o‘rganishga bo‘lgan qiziqish qadimdan mavjud. Ilk davrlarda ayblanuvchi,
jabrlanuvchi va guvohlarning psixologik xususiyatlari oddiy va o‘ziga xos sodda
psixologik tekshiruvlar orqali sinab ko‘rilgan. Masalan, qadimgi Xitoyda ayb
o‘qilayotganda ayblanuvchining og‘ziga quruq guruch solib qo‘yishgan. Ayblovdan
keyin uning og‘zidan guruch olingan. Guruch nam chiqsa, u aybsiz, agar quruq
chiqsa, aybdor deb topilgan. Xitoyliklar «aybdor kishining og‘zi ho‘l bo‘lmaydi,
doimo quruq bo‘ladi», deb bilishgan. Afrikaliklarda esa ayblanuvchi va
gumonlanuvchidan ayb e’lon qilinayotgan paytda nog‘ora chalish so‘ralgan. Bunda
nog‘oraning ritmi va ohangiga e’tibor qaratilgan, ya’ni ritm yoki ohang o‘zgarsa, uni
chalayotgan odam aybdor deb topilgan. Qolaversa, sud amaliyoti tarixidan ma’lumki,
Napoleon 1810 yilda «Jinoyat kodeksi»ga ilk marotaba odamlarning o‘z xatti-
harakatini boshqara olish yoki boshqara olmaslik qobiliyatini aniqlash tushunchasini
kiritgan.
XXI asrning ikkinchi yarmiga kelib, bir qator mamlakatlarning jinoyat-
protsessual kodekslarida ayblanuvchining o‘z xatti-harakatlariga javob bera olish
yoki bera olmasligini aniqlashga doir tibbiy tushunchalar ham aks eta boshladi.
Yuridik psixologiya ilmiy-amaliy fan sifatida qonunga itoatgo‘ylik xulqi
(huquqiy ong, axloq, ijtimoiy fikr, ijtimoiy stereotiplar); jinoiy xulq (jinoyatchi
shaxsining xulq-atvoridagi og‘ishishlar, jinoiy stereotip, jinoiy guruh tartibi, tuzilishi
kriminogen vaziyat, jabrlanuvchining shaxsi, xulqatvori va ularning jinoiy xulqinig
genezisdagi roli); huquqni muhofaza qilish faoliyati (profilaktika faoliyati
psixologiyasi, tergov faoliyati psixologiyasi, sud-psixologik ekspertiza);
huquqbuzarlarni resotsiolizatsiya qilish (jinoiy jazoni ijro etuvchilar psixologiyasi,
5

ozodlikka chiqqanlar psixologiyasi); voyaga yetmaganlar kabilarning psixologik
asoslarini ishlab chiqadi.
Yuridik psixologiya huquq va huquqni muhofaza qilish faoliyatida alohida
shaxs, guruh va jamoalarga ta’sir qilishning psixologik qonuniyatlarini o‘rganish,
qonunchilikni mustahkamlash, huquqni muhofaza qilish ishlarining samaradorligini
oshirish, jinoyatga yarasha jazo tayinlash, jinoiy yo‘lga kirganlarni qayta tarbiyalash
bo‘yicha ilmiy tavsiyalarni ishlab chiqish kabi vazifalarni hal qiladi.
Yuridik psixologiya fanining tarkibiy qismlarini:
1) kriminal psixologiya;
2) sud psixologiyasi;
3) jinoiy jazoni ijro etish psixologiyasi;
4) fuqarolik huquqlarini tartibga solish psixologiyasi;
5) sud-psixologik ekspertiza;
6) advokatlik ishlari psixologiyasi;
7) notarial ishlar psixologiyasi;
8) ichki ishlar idoralari faoliyati psixologiyasi tashkil qiladi.
Yuridik psixologiyaning tarkibiy qismlarini tizimlashtiradigan bo‘lsak, u
quyidagi ko‘rinishni oladi:
Huquqiy psixologiya : muhim hodisalarning huquqiy jihatdan individ va jamiyat
oldidagi in’ikosi bo‘lmish huquqiy psixologiya; shaxsning huquqiy ijtimoiylashuvi,
huquqiy ijod va huquqqa munosabat psixologiyasi; huquqni tushunish va huquqiy
ong psixologiyasi; huquqni ijro etish xatti-harakati psixologiyasi.
Kriminal psixologiya: jinoiy xatti-harakatning sotsiogenetik determinantlari;
shaxs jinoiylashuvining biologik va ijtimoiy omillari; «jinoyatchi shaxs» tushunchasi;
ayrim toifadagi jinoyatchilarning tipologik tavsifi; jinoiy qilmish psixologiyasi,
viktim xulq, guruhiy va uyushgan jinoyatchilar psixologiyasi; ayb va javobgarlik
psixologiyasi.
6

Sud psixologiyasi ikki qismdan iborat: birinchisi, dastlabki tergov psixologiyasi:
jinoyat protsessi ishtirokchilarining psixologiyasi; surishtiruv-tergov faoliyati va
ayrim tergov harakatlarining psixologik asoslari; nizoli vaziyatlarda jinoyat protsessi
ishtirokchilarining o‘zaro munosabatlari psixologiyasi; sud-psixologiya ekspertizasi;
ikkinchisi, sud muhokamasi psixologiyasi: sud protsessi ishtirokchilarining
psixologik tavsifi; sud tergovi va sud muzokaralari psixologiyasi; prokuror va
himoyachining faoliyati, sud qarorlarini qabul qilish psixologiyasi.
Axloq tuzatish psixologiyasi: jazo va pushaymonlik psixologiyasi; qayta
ijtimoiylashuvning psixologik muammolari; axloq tuzatish muammolari
psixologiyasi; mahkumlar hayoti va faoliyati psixologiyasi. Qamoqdan ozod etilgan
shaxslarning qayta ijtimoiy moslashuvi hamda jinoiy retsidivlarning oldini olish
muammolari; penitensiar ekspertiza.
Fuqaroviy-huquqiy tartibga solish psixologiyasi: fuqaroviy sudlovning
psixologik jihatlari; fuqaroviy sudlovda sud psixologik ekspertiza; sud qarorlarini
qabul qilish psixologiyasi; fuqarolik sudining kognitiv (bilish) va ishonch hosil qilish
faoliyati; hakamlik sudi faoliyati psixologiyasi.
Ichki ishlar organlarida mutaxassislik yo‘nalishlari bo‘yicha kasbiy psixologiya
fani bir necha tarmoqlarga bo‘linadi. Ya’ni:
7

1) profilaktika faoliyati psixologiyasi;
2) dastlabki tergov faoliyati psixologiyasi;
3) tezkor-qidiruv faoliyati psixologiyasi; 4) ekspert-kriminalist faoliyati
psixologiyasi.
Profilaktika faoliyati psixologiyasi – huquqbuzarliklarning oldini olish
jarayonida turli toifadagi fuqarolar bilan psixologik muloqot o‘rnatish va huquqiy
normalar orqali ta’sir etish usullarini o‘rganishdir. Fanning maqsadi
huquqbuzarliklarning oldini olish va jamoat tartibini saqlashda tinglovchilarda
psixologik bilimlardan foydalana olish ko‘nikma va malakalarini shakllantirishdan
iborat. Uning asosiy vazifasi ichki ishlar idoralari faoliyatida psixoprofilaktik
ishlarning o‘ziga xos psixologik xususiyatlari haqidagi tasavvurlarni shakllantirish
hamda profilaktika xizmati xodimlarining kasbiy sifatlari va mahoratlarini
shakllantirishning psixologik shartsharoitlari bilan tanishtirish hisoblanadi.
Dastlabki tergov faoliyati psixologiyasi jinoyatlarni tergov qilish jarayonida
ishtirokchilarning o‘ziga xos psixologik jihatlarini o‘rganadi. Jinoyatlarni tergov
qilish jarayonida zarur psixologik bilimlardan foydalana olish ko‘nikma va
malakalarini shakllantiradi. Tergov faoliyatining psixologik tuzilishi haqidagi
tasavvurlarni hamda tergov jarayonida psixologik bilimlardan foydalana olish
malakalarini rivojlantiradi, fuqarolar bilan aloqa o‘rnata olish qobiliyatini
takomillashtiradi.
Tezkor-qidiruv faoliyati psixologiyasi tezkor vaziyatlarda xodimlarning turli
toifadagi shaxslar bilan aloqa o‘rnatishi va kerakli ma’lumotlar olishining psixologik
jihatlarini qamrab oladi. Turli toifadagi shaxslar bilan aloqa o‘rnatish va kerakli
ma’lumotlarni olishda psixologik bilimlardan foydalana olish ko‘nikmalarini,
psixologik aloqa va kerakli ma’lumotlar olishning psixologik asoslari haqidagi
tasavvurlarni shakllantiradi.
Ekspert-kriminalist faoliyati psixologiyasining maqsad va vazifalari ham har xil
turdagi jinoyatlarni kriminalistik ekspertizadan o‘tkazishda ekspert-kriminalist
8

faoliyatining psixologik tuzilishini, ekspertiza o‘tkazishda psixologik bilimlardan
foydalana olish ko‘nikma va malakalarini, shuningdek, sud- psixologik
ekspertizalarning mohiyati va ularning psixologik asoslari borasidagi tasavvurlarni
hamda ekspert-kriminalistlarning shaxsiy-kasbiy sifatlarini o‘stirish va kasbiy
mahoratlarini oshirishdan iborat. Shunday qilib, yuridik psixologiya kasbiy
psixologiya uchun metodologik tayanch bo‘lsa, kasbiy psixologiya yuridik
psixologiya uchun amaliy asos vazifasini o‘taydi. Kasbiy psixologiya va yuridik
psixologiya birbiridan ajralmaydigan, bir-birini to‘ldirib boradigan fanlar
hisoblanadi.
Kasbiy psixologiya va yuridik psixologiya fanlari xorijga chiqish, kelish va
fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati faoliyati psixologiyasi kursi uchun metodologik
asos vazifasini o‘taydi. Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati
faoliyati psixologiyasi kursi ham ma’lum bir psixologik qonuniyatlarni kasbiy
psixologiya va yuridik psixologiya fanlari zamirida o‘rganadi va ularni amalda
qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqadi.
Psixologik qonuniyat u yoki bu ruhiy hodisani keltirib chiqaruvchi va
rivojlantiruvchi sabab bilan natijaning ichki bog‘liqligidan iboratdir. Bunday
psixologik qonuniyatlardan biri u yoki bu ruhiy hodisaning ma’lum sharoitda takror
namoyon bo‘lishidir. Psixologik qonuniyatlarni bilish – muayyan psixik hodisani
tushunish, oldindan ko‘ra olish va ularni qayta tiklash imkonini beradi. Xorijga
chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlari uchun turli toifadagi
fuqarolar ruhiy holatlarining umumiy xususiyatlarini oldindan bashorat qilishga, fikr
yuritish va xulq-atvorlarini belgilashga, ayniqsa fuqarolar murojaatlarini ko‘rib
chiqishda yuzaga keluvchi munosabatlarni tartibga solish hamda fuqarolarning ariza
va shikoyatlarini hal etish, ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini, xavfsizligini
ta’minlashda xatoga yo‘l qo‘ymasliklarida yordam beradi. Har bir xodim murojaat
bilan oldiga kelgan fuqarolarning individual xususiyatlarini hisobga olishi shart.
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati faoliyati
psixologiyasi kursi o‘rganishi lozim bo‘lgan qonuniyatlarni quyidagi uch guruhga
ajratish mumkin:
9

1) xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati
xodimlarining shaxsi va ish faoliyati bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan psixik
qonuniyatlar;
2) xorijdagi jinoyatchilarning O‘zbekiston Respublikasiga kirib kelinishini
va boshqa g‘ayriqonuniy tajovuzlardan ma’muriy-jinoiy huquqiy himoyalashning
oldini olish maqsadida qoidabuzar, huquqbuzar va jinoyatchi shaxsining psixikasini
o‘rganishga qaratilgan psixologik qonuniyatlar;
3) ariza, shikoyat va takliflar bilan murojaat etib kelgan fuqarolarning ruhiy
holatini o‘rganishga qaratilgan psixologik qonuniyatlar.
Zamonaviy psixologiya fanining uchta asosiy prinsipi , jumladan,
determinizm prinsipi; ong va faoliyat birligi prinsipi va psixika va ongning faoliyatda
rivojlanishi prinsipi mavjud.
Determinizm prinsipi psixikaning turmush tarzi bilan belgilanishini va turmush
tarzi o‘zgarishiga qarab o‘zgarishini anglatadi. Ong va faoliyat birligi prinsipi ong
bilan faoliyat bir-biriga qarama-qarshi emas. Biroq ular bir-biriga aynan o‘xshash
ham emas, ammo birlikni tashkil etishini bildiradi. Ong faoliyatning ichki rejasini,
uning dasturini tashkil etadi. Voqelikning o‘zgaruvchan modeli aynan ongda hosil
bo‘ladiki, odam o‘zini qurshab turgan muhitda shuning yordamida, mo‘ljal oladi.
Psixika va ongning faoliyatda rivojlanishi prinsipi psixikaning dialektik taraqqiyoti
odamning mehnat faoliyatiga, ta’limga o‘yin faoliyatiga bog‘liq ekanligini aniqlab
berdi. Bunda ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishning yuz berishi odam uchun aynan xos
bo‘lgan psixik taraqqiyotning shakli sifatida xizmat qiladi. Ong faoliyatda paydo
bo‘lib, ana shu faoliyatda shakllanadi.
Kasbiy psixologiyaning o‘ziga xos prinsiplari mavjud. Har qanday usulda
o‘tkaziladigan psixologik tekshirishlar qator prinsiplarga rioya qilishni talab etadi.
Masalan, subyektiv (psixologik) asosga nisbatan obyektiv (moddiy) asosning
birlamchiligi, psixika taraqqiyotida faoliyatning yetakchilik roli, psixik hodisalarning
o‘ziga xos bog‘liqligi prinsipi, psixologik faoliyatni o‘rganishda obyektivlik prinsipi,
nazariya va amaliyotning bog‘liqligi prinsipi kabi.
10

Subyektiv asosga nisbatan obyektiv asosning birlamchiligi prinsipi psixika
moddiy bo‘lmasa ham, moddiylikdan ayri holda yashay olmasligidan kelib chiqadi.
Shaxsni o‘rganishda biz psixik faoliyatning ko‘plab tashqi ko‘rinishlariga duch
kelamiz.
Psixika taraqqiyotida faoliyatning yetakchi o‘rin tutishi prinsipi inson
psixikasining mehnatda yuzaga kelishi va faoliyatda tarkib topishidan kelib chiqadi.
Shunga ko‘ra, psixikani kishining amaliy faoliyatidan ayri holda o‘rganib bo‘lmaydi.
Psixik hodisalarning o‘zaro bog‘liqlik prinsipi inson ichki dunyosi yagona, bir
butun ekanligidan, ma’lum shart-sharoitlarda shakllangan, muayyan shaxslarga xos
miyaning mahsuli ekanligidan kelib chiqadi. Shu jihatdan shaxslarning ayrim
tomonlarini, uning psixikasini o‘rganishning o‘zi asosiy maqsad bo‘lib qolmasligi
kerak. Har bir tekshirishda biror psixik hodisaning boshqalari bilan uzviy aloqasini
va ta’sirini hisobga olinadi.
Psixik faoliyatni o‘rganishda obyektivlik prinsipi hodisaning aniq tafsilotlarini
o‘rganish, real holatni ifodalamaydigan shoshilinch umumlashma xulosalarga yo‘l
qo‘ymaslikni talab qiladi.
Nazariya bilan amaliyotning bog‘liqligi prinsipi nazariya amaliyot uchun asos
ekanligini, u o‘z qobig‘iga o‘ralib olmasdan, amaliyot uchun yangi-yangi yo‘nalishlar
ko‘rsatishni anglatadi.
Kasbiy psixologiya fanining bu prinsiplari birgalikda qo‘llaniladi va ular har bir
aniq psixologik metodning asosini tashkil qiladi. Xorijga chiqish, kelish va
fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati faoliyati psixologiyasi ham zamonaviy
psixologiyaning prinsiplariga amal qiladi.
Zamonaviy psixologiyaning quyidagi kategoriyalari mavjud.
1. Bilish jarayonlari (diqqat, sezgi, idrok, xotira, tafakkur, xayol).
2. Emotsional-irodaviy holatlar (kayfiyat, affekt, stress, frustratsiya,
chidamlilik, bardoshlik, qat’iyatlilik).
3. Individual-psixologik xususiyatlar (temperament, xarakter, qobiliyat,
iste’dod, yo‘nalganlik).
11

Zamonaviy psixologiya fanining o‘ziga xos ilmiy o‘rganish metodlari mavjud
bo‘lib («metod» grekcha – «biror narsaga borish yo‘li» degan ma’noni anglatadi), bu
psixik jarayonlar, holatlar va individual xususiyatlar to‘g‘risidagi bilimlarni
egallashda qo‘llaniladigan nazariy tadqiqotlar hamda amaliy harakat qilish usullari va
ularning yig‘indisidir. Psixologiyaning asosiy metodlari:
1. Kuzatish (tashqi va ichki);
2. Eksperiment (laboratoriya va tabiiy);
3. Suhbat;
4. Anketa;
5. Sotsiometriya;
6. Faoliyat natijalarini o‘rganish;
7. Test; 8. Biografik.
Psixologik metodlar – diniy oqimga mansub bo‘lgan shaxslarni,
huquqbuzarlarni, sudlangan shaxslarni aniqlashda qo‘llaniladigan metodlar tizimidir.
Masalan, kuzatish metodida xodim tomonidan ariza, shikoyat va takliflar bilan
murojaat etgan shaxslarning xulqi hamda ruhiy holati vizual kuzatiladi. Ariza,
shikoyat va takliflar bilan murojaat etgan shaxslarning xulq-atvori asosan ushbu
metod yordamida aniqlanadi. Bunda muloqot davomida kishilarning nigohiga diqqat
qaratish lozim. Ma’lumki, normal aloqa paytida insonlar bir-biriga rost gapirayotgan
vaqtda muloqot jarayonining 2/3 qismi mobaynida nigohlar uchrashadi. Agar inson
nosamimiy tarzda, biror narsani yashirishga urinsa, suhbat davomida ko‘z nigohlari
muloqot davrining 1/3 qismida to‘qnash keladi, ya’ni u nigohlarini olib qochishga
urinadi.
Suhbatdoshning uzoq cho‘zilgan tabassumi (labning pastki va yuqorigi qismi
biroz tortilgan, chiziq hosil qiladi, tabassum esa sayoz) tashqaridan qaraganda nozik
tuyg‘ularni aks ettirishga urinsa-da, nosamimiy ekanligi ifodalanib turadi. Mudofaaga
shay pozitsiya va antagonizm («qarshi turish, kurash») muloqot jarayonida og‘iz va
jag‘ muskullarining mahkam siqib yopilishi bilan baholanadi.
12

Nutq muloqotning universal vositasi bo‘lsa-da, u faqat faoliyat tizimiga aloqador
bo‘lgan sharoitdagina ahamiyatga ega bo‘ladi. Faoliyatga daxldorlik esa muloqotning
boshqa – nutqsiz vositalarini qo‘llash bilan to‘ldiriladi.
Ushbu vositalarning birinchi guruhiga mimika va imo-ishora kiradi. Mimika –
yuzning muloqot paytidagi dinamik ifodasi. Imo-ishora – jamiyatda ishlab chiqilgan
va ruhiy holatni ifodalaydigan harakat. Pantomimika – inson gavdasining mimika,
imo-ishora, intonatsiyalar bilan birga uning psixik holatini, ayniqsa, his-tuyg‘ularini
ifodalovchi harakatlaridir. Ularga qarab biz insonning biror bir voqeaga, shaxsga,
narsaga munosabati haqida xulosa qilamiz. Imo-ishora odamning istaklari, uning
hozirgi vaqtdagi umumiy holatidan darak berishi mumkin.
Suhbat metodi xodimning ariza, taklif va shikoyatlar bilan murojaat qilgan
fuqaro bilan bo‘ladigan suhbati. Murojaatlar, ularning turi va shaklidan qat’i nazar,
bir xil ahamiyatga ega.
Ayni vaqtda xodim fuqarolar bilan muloqotda xushmuomala bo‘lishga, ularning
ish bilan bog‘liq chigal savollariga va boshqa holatlar bo‘yicha murojaatlariga to‘g‘ri
va aniq javob berishga, arz va shikoyatlarini imkoni boricha qonuniy hal qilishga
intilishi lozim.
Xodim o‘z qabuliga kelgan fuqaroni, u kim bo‘lishidan qat’i nazar, mulozamat
bilan, o‘rnidan turgan holda unga peshvoz chiqib kutib olishi, salomlashishi, o‘tirish
uchun taklif qilishi va hol-ahvolini so‘rashi lozim. Shundan so‘ng suhbatdosh
fuqaroning ismi-sharifini, ish joyini, uy manzilini, telefon raqamini so‘rashi va bu
ma’lumotlarni tegishli daftarga yoki hisob varaqasiga qayd etishi, uning kelishdan
maqsadini so‘rashi kerak.
Suhbat chog‘ida fuqaroning barcha gaplarini diqqat bilan tinglash, gapini
bo‘lmasdan eshitish kerak. U gapini tugatganidan so‘ng, noaniq yoki tushunilmay
qolingan narsalar to‘g‘risida unga savol bilan murojaat qilishi lozim. Ushbu muloqot
xuddi jinoyatchi yoki guvohni so‘roq qilish tarzida bo‘lmasligi, aksincha samimiy,
erkin tarzda olib borilishi kerak. Suhbat chog‘ida iloji boricha boshqa odamlar bilan,
shu jumladan, telefon orqali so‘zlashmagan ma’qul.
13

O‘z navbatida, fuqaroning barcha savollariga, shikoyatlariga to‘liq javob berish,
javobning tushunarli bo‘lganligiga ishonch hosil qilish kerak. Fuqaro javobdan
qoniqqan bo‘lsa, unga minnatdorchilik bildirish, qoniqmagan bo‘lsa yuqori
tashkilotlarga murojaat qilish tartibini yotig‘icha, shoshmasdan, xushmuomalalik
bilan tushuntirish zarur. Suhbat tugaganidan so‘ng fuqaroga sihat-salomatlik tilab,
xayrlashish va albatta, uni kuzatib qo‘yish lozim.
Fuqarolarning murojaatiga aloqador mansabdor shaxslar suhbat chog‘ida
ishtirok etayotgan bo‘lsalar, ularning barchasini fuqaroga tanishtirish kerak. Bordi-
yu, suhbatdosh faqat boshliqning o‘zi bilan gaplashish istagini bildirsa, bunga xam
imkon berish lozim.
Fuqaro bilan suhbat chog‘ida unga berilayotgan javob aniq va ishonarli bo‘lishi
uchun xodim fikrini tegishli qonunlardan hamda boshqa normativ hujjatlardan
parchalar o‘qib berish orqali asoslash maqsadga muvofiqdir.
Suhbat davomida ko‘rilayotgan masala ichki ishlar idorasi boshlig‘ining
vakolatiga kirmasa, fuqaro kimga murojaat qilishi zarurligi batafsil tushuntiriladi.
Suhbat davomida ko‘rilayotgan masalani hal qilish uchun qo‘shimcha ma’lumotlar,
hujjatlarni ko‘rish yoki muayyan tashkiliy tadbirlarni o‘tkazish zarur bo‘lsa, bu haqda
suhbatdoshga ma’lum qilinadi va masala hal etilishi lozim bo‘lgan aniq vaqt
belgilanadi.
Qabulga kelgan fuqaroning ma’lumoti jinoyatni ochishga yoki ichki ishlar
organlari faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan bo‘lsa, unga albatta tashakkur
aytish kerak.
Qabulga mast holda kelgan fuqaro bilan odatda suhbat o‘tkazilmaydi. Bordi-yu,
u jinoyat yoki boshqa ko‘ngilsiz voqealarning sodir etilayotganligi yoki bunga
harakat bo‘layotganligi haqida ma’lumotga ega bo‘lsa, uning so‘zlari tinglanadi va
tegishli chora-tadbirlar ko‘riladi.
Hujjatlarni tekshirish metodida ariza, taklif va shikoyatlar bilan kelgan
fuqarolarning murojaatlari diqqat bilan tekshiriladi. Jismoniy shaxs o‘z murojaatida
uning familiyasi (ismi, otasining ismi), yashash joyi to‘g‘risidagi ma’lumotlar
ko‘rsatilgan va murojaatning mohiyatini bayon etishi shart.
14

Yuridik shaxs murojaatida yuridik shaxsning to‘liq nomi, joylashgan manzili
(pochta manzili) to‘g‘risidagi ma’lumotlar ko‘rsatilgan va murojaatning mohiyati
bayon etilgan bo‘lishi kerak.
Murojaatlar davlat tilida va boshqa tillarda bo‘lishi mumkin.
Yozma murojaat etuvchi jismoniy shaxsning imzosi yoki murojaat etuvchi
yuridik shaxs rahbarining yoxud vakolatli shaxsning imzosi bilan tasdiqlangan
bo‘lishi lozim. Jismoniy shaxsning yozma murojaatini murojaat etuvchining imzosi
bilan tasdiqlash imkoni bo‘lmagan taqdirda, bu murojaat uni yozib bergan shaxsning
imzosi bilan tasdiqlanib, uning familiyasi (ismi, otasining ismi) ham qo‘shimcha
ravishda yozib qo‘yilishi kerak.
Elektron murojaat elektron raqamli imzo bilan tasdiqlangan va elektron
hujjatning uni identifikatsiya qilish imkoniyatini beradigan boshqa rekvizitlariga ega
bo‘lgan elektron hujjat shaklida bo‘ladi. Elektron murojaat qonunda belgilangan
tartiblarga muvofiq bo‘lishi kerak.
Jismoniy shaxsning familiyasi (ismi, otasining ismi), uning yashash joyi
to‘g‘risidagi ma’lumotlar yoki yuridik shaxsning to‘liq nomi, uning joylashgan yeri
(pochta manzili) to‘g‘risidagi ma’lumotlar ko‘rsatilmagan yoxud ular haqida yolg‘on
ma’lumotlar keltirilgan, imzo (elektron raqamli imzo) bilan tasdiqlanmagan
murojaatlar anonim murojaatlar hisoblanadi.
Jismoniy va yuridik shaxslarning vakillari orqali berilgan murojaatlarga ularning
vakolatlarini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi.
Hujjatlarni tekshirish metodida xodim barcha hujjatlarni sinchkovlik bilan
tekshiradi. Ariza yoki shikoyat masalani mazmunan hal etishi shart bo‘lgan davlat
organiga kelib tushgan kundan e’tiboran o‘n besh kun ichida, qo‘shimcha o‘rganish
va (yoki) tekshirish, qo‘shimcha hujjatlarni so‘rab olish talab etilganda esa bir
oygacha bo‘lgan muddatda ko‘rib chiqiladi.
Ariza va shikoyatlarni ko‘rib chiqish uchun tekshirish o‘tkazish, qo‘shimcha
materiallar so‘rab olish yoxud boshqa chora-tadbirlar ko‘rish zarur bo‘lgan hollarda,
ularni ko‘rib chiqish muddatlari tegishli davlat organi rahbari tomonidan istisno
15

tariqasida uzog‘i bilan bir oyga uzaytirilishi mumkin, bu haqda murojaat etuvchiga
xabar qilinadi.
Taklif davlat organiga kelib tushgan kundan e’tiboran bir oygacha bo‘lgan
muddatda ko‘rib chiqiladi (qo‘shimcha o‘rganishni talab etadigan takliflar bundan
mustasno), bu haqda taklifni kiritgan jismoniy yoki yuridik shaxsga o‘n kunlik
muddatda yozma shaklda xabar qilinadi.
Ma’lumotlar tahlili metodi orqali xodim, ariza va shikoyatlarni ko‘rib chiqish
uchun tekshirish o‘tkazish natijasida olingan ma’lumotlar chuqur tahlil qilinadi.
Ya’ni diniy oqimga mansub bo‘lgan shaxslar, huquqbuzarlar, sudlangan shaxslarni
aniqlashda, ularni qo‘lga olishda xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni
rasmiylashtirish xizmatidan (1shakldagi arizalardan) ma’lumotlar olinib,
jinoyatchilarni tezda qo‘lga olish, jinoyatni issiq izidan ochish tahlil qilinadi.
Xodimlar tomonidan yuqorida qayd etilgan psixologik metodlar birbiridan farq
qilsa-da, amaliyotda ular birgalikda qo‘llaniladi va biri ikkinchisini to‘ldirib boradi.

2- Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati
xodimlarining asosiy vazifalari hamda sohaviy xizmatlar bilan
hamkorligining psixologik jihatlari

O‘zbekiston Respublikasida yashayotgan fuqarolarni milliy pasportlar bilan
ta’minlash, MDH va chet el fuqarolari, shuningdek, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarni
rasmiylashtirish, ularni vaqtincha va doimiy ro‘yxatga olish hamda ro‘yxatdan
chiqarishda xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish bo‘linmalari
xodimlari quyidagi vazifalarni amalga oshiradilar:
xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish pasport
stollari boshlig‘ining asosiy vazifalari:
– pasport bo‘linmasi ish faoliyatini tashkil etadi;
– pasport bo‘linmasi xodimlariga bajarilishi lozim bo‘lgan vazifalarni
topshiradi va ijrosini nazorat qiladi;
16

– tuman hududida aholi tomonidan pasport-viza tizimi talablariga fuqarolar
tomonidan rioya etilishining ahvolini tahlil etadi va boshqa xizmatlar ishtirokida
pasport-viza qoidalarini tekshirish bo‘yicha tadbirlarni tashkil etadi;
– tumanda doimiy ro‘yxatda turgan chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan
shaxslarni tekshirish bo‘yicha nazorat liter ish jildlari yuritilishini tashkil etadi va
ijrosini nazorat qiladi;
– fuqarolarning pasport tizimiga oid ariza-shikoyatlarini ko‘rib chiqadi va ular
bo‘yicha ijroni tashkil etadi;
– tuman IIB pasport bo‘linmasining ijro nazoratida bo‘lgan qishloq, shahar
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish hududlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi
fuqarolarini doimiy ro‘yxatga olish va ro‘yxatdan chiqarish ishlari, MDH
davlatlaridan vaqtincha kelgan chet el fuqarolarini registratsiya qilish ishlarini olib
boradi;
– tumanda pasport-viza tizimi bo‘yicha tartibot ishlarini olib boradi;
– tuman IIB rahbariyati tomonidan pasport bo‘linmasi uchun ajratib berilgan
xonalarni ta’mirlaydi, xizmat xonalarini fuqarolarni qabul qilish uchun tayyorlaydi;
pasport-viza tizimiga oid stendlarni tayyorlashni tashkil etadi xonalarni jihozlaydi;
– pasport bo‘linmasi ish faoliyatini rejalarini tuzadi va pasport bo‘linmasi
faoliyati bo‘yicha xisobotlar topshiradi;
– XCHK va FRB yunalishi bo‘yicha tuman va viloyat IIBdan kelgan farmoyish,
buyruq va ko‘rsatmalarning ijrosini ta’minlaydi;
– qat’iy hisobda turuvchi blankalarning saqlanishi, sarflanishiga, biometrik
pasport yozish va tayyorlash uskunalarining saqlanishi va qonuniy sarflanishiga,
yozib, fuqarolarga topshirilgan pasportlar uchun olingan davlat bojlari uchun
javobgar hisoblanadi.
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolini rasmiylashtirish katta
inspektorlarining asosiy vazifalari:
– tuman aholisi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi pasport-viza tizimiga rioya
etilishini ta’minlash bo‘yicha tadbirlarda ishtirok etish;
17

– tuman hududida joylashgan korxona, tashkilot, muassasalarda ma’sul
xodimlar tomonidan fuqarolarni ishga qabul qilishda pasport tizimi qoidalariga
rioya etilishini tekshirish;
– pasport-viza holatini buzgan fuqarolarga nisbatan ma’muriy bayon-nomalar
tuzish va chora ko‘rish uchun IIB rahbariyatiga taqdim etish;
– pasport bo‘linmasidagi pasport yozish uskunalarini ishlatish va ta’mirlashni
tashkil etish;
– O‘zbekiston fuqarolik pasportini kompyuterda yozdirish va rasmiy-lashtirish;
– boshqa viloyatlardan doimiy ro‘yxatga turishni so‘rab murojaat qilgan
fuqarolarning hujjatlarini ko‘rib chiqish va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2010 yil 12 iyuldagi 145-sonli qaroriga asosan viloyat IIB qoshidagi
Maxsus komissiya a’zolariga taqdim etish;
– boshqa viloyatlardan kelib, tuman hududida doimiy ro‘yxatda turgan
fuqarolarning pasportlarini almashtirish paytida pasportlarning o‘sha joydan
qonuniy berilganligini tekshirish;
– fuqarolarning familiyasi, ismi va otasining ismini o‘zgarish bilan bog‘liq
arizalarni ko‘rib chiqish va ijrosini ta’minlash;
–O‘zbekiston Respublikasi IIV tomonidan yuborilgan so‘rovnomalar ijrosini
ta’minlash, MDH va boshqa shahar-tuman IIBlaridan fuqarolarni ro‘yxatdan
chiqarib berish bilan bog‘liq so‘rovnomalarni ijro etish;
– Toshkent viloyati IIB tomonidan yuborilgan konsullik so‘rovnomalarini ijro
etish;
– XCHK va FRB yo‘nalishi bo‘yicha IIV va viloyat Ichki ishlar bosh-qarmasidan
kelgan farmoyish, buyruq va ko‘rsatmalar ijrosini ta’minlash;
– umuman pasport olmagan fuqarolar pasport olishlarini so‘rab yozgan
arizalarini ko‘rib chiqish va ularning shaxsini tekshirib, arizalari bo‘yicha pasport
berish yoki bermaslik bo‘yicha xulosalarni tayyorlash hamda IIB rahbariyatiga
taqdim etish;
18

– mustaqillikkacha amalda bo‘lgan pasportlar, muddati o‘tgan fuqarolik
pasportlarni biometrik pasportlarga almashtirish uchun murojaat qilgan
fuqarolardan arizalarni olish, ularga berilgan fuqarolik pasportlarini qonuniy
rasmiylashtirish;
– umuman pasport olmagan hamda nafaqaga chiqqan harbiy xizmat-chilarga
fuqarolik pasportlarini qonuniy rasmiylashtirish.
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish inspektorining asosiy
vazifalari:
– biometrik pasport olish uchun murojaat qilgan O‘zbekiston Respub-likasi
fuqarolarining hujjatlarini rasmiylashtirish;
– tuman aholisi tomonidan fuqarolarning pasport-viza qoidalariga rioya
etishlarini nazorat qilish va tekshirish bo‘yicha tadbirlarda qatnashish;
– tuman hududida joylashgan korxona, tashkilot, muassasalarda mas’ul
xodimlar tomonidan fuqarolarni ishga qabul qilishda pasport tizimi qoidalariga
rioya etilishini tekshirish;
– pasport-viza holatini buzgan chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan
shaxslarga nisbatan ma’muriy bayonnomalar tuzish hamda chora ko‘rish uchun IIB
rahbariyatiga taqdim etish;
– O‘zbekiston Respublikasi hududida pasport-viza holatlarini buzgan, jarimaga
tortilgan va O‘zbekiston Respublikasi hududidan majburiy badarg‘a qilingan chet el
fuqarolari, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga 39-shakldagi hisob varaqalarini tuzish
hamda viloyat IIB XCHK va FBga taqdim etish;
– Toshkent shahar IIBB MMBga 6,7-shakldagi varaqalarni yuborish va
MMBning so‘rovnomalarini ijro etish;
– tuman statistika byurosiga fuqarolarni ro‘yxatga olish va ro‘yxatdan chiqarish
varaqalarini topshirish;
– boshqa shahar, tuman IIBlaridan kelgan 10 va 11-shakl so‘rovnomalar
bo‘yicha ijroni ta’minlash;
19

– hududiy ijro etish bo‘yicha fuqaroviy sudlardan kelgan fuqarolarni aliment
to‘lash bo‘yicha qidiruv qarorlari, davlat qarzdorlarining qidiruv qarorlari bo‘yicha
ijrosini ta’minlash;
– pasport-viza holatini buzgan fuqarolarga nisbatan ma’muriy bayonnoma
tuzish va chora ko‘rish uchun IIB rahbariyatiga taqdim etish;
– boshqa viloyat, shahar, tuman IIBlari va korxonalar bilan yozish-malarga
javob va so‘rovnomalar uchun javobgar hisoblanadi;
– O‘zbekiston Respublikasi hududida pasport-viza tizimini buzgan chet el
fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarni O‘zbekiston Respublikasidan
deportatsiya qilish bo‘yicha hujjatlarni rasmiylashtirish va ularni ijrosini ta’minlash,
MDH davlatlari va O‘zbekiston Respublikasining boshqa viloyatlaridan kelgan
fuqarolarni vaqtincha qayd etish kitobida registratsiya qilish;
– MDH davlatlaridan kelgan fuqarolarning turmush tarzini nazorat qilish va o‘z
vaqtida respublika hududidan chiqib ketishini tekshirish bo‘yicha HOOB, boshqa
viloyatlardan vaqtincha qayd etilgan fuqarolarni turmush tarzini nazorat qilish
bo‘yicha IIB JQ va UJQKBga xabarnomalar taqdim etish, ularning javoblarini
yig‘ma ish jildiga jamlab borish;
– O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligiga qabul qilish va fuqarolikdan chiqish
bo‘yicha arizalarni ko‘rib chiqish va ijrosi bo‘yicha viloyat IIB XCHK va FBga
yuborish;
– tuman hududida doimiy ro‘yxatda turgan chet el fuqarolari va fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslarni turmush tarzlarini nazorat qilish bo‘yicha liter ish jildlarini
olib borish;
– O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashash uchun qolish istagini bildirib ariza
bilan murojaat qilgan chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga
nisbatan yig‘ma ish jildlarini tayyorlash hamda viloyat IIB XCHK va FBga taqdim
qilish;
– O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992 yil 20 noyabrdagi «O‘zbekiston
Respublikasi fuqaroligi bilan bog‘liq masalalarni ko‘rib chiqish tartibi to‘g‘risidagi
20

Nizomni tasdiqlash haqida»gi Farmoniga va MDHning «Minsk kelishuvi»ga asosan
murojaat qilgan fuqarolar arizalarini ko‘rib chiqish va ijrosini ta’minlash;
– boshqa viloyat, shahar, tuman IIBlari va korxonalar bilan yozish-malarga
javob yozish va so‘rovnomalar uchun javobgar bo‘lish.
3-Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati
xodimi kasbiy faoliyatining psixologik xususiyatlari
XKCH va FR xizmati xodimlari zarur kasb tayyorgarligiga, yuqori axloq-odob
fazilatlariga ega, intizomli va sergak, xatti-harakatlari keskin va dadil, qat’iyatli,
xizmatga bog‘liq qiyinchiliklarga chidamli bo‘lishlari kerak. Ular fuqarolar bilan
muloqotda xushmuomala va iltifotli, ularga nisbatan harakatlari esa qonuniy va
tushunarli bo‘lishi kerak.
Albatta, har qanday kasbiy faoliyat insonga muayyan talablar qo‘yadi hamda
uning shaxsi va butun turmush tarzida o‘ziga xos iz qoldiradi. Xorijga chiqish, kelish
va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlarining kasbiy faoliyat samaradorligini
belgilab beruvchi shaxsiy xislatlarga ega bo‘lishi lozimligini aniqlash uchun ushbu
faoliyatni psixologik jihatdan tahlil qilish, o‘ziga xos jihatlarini aniqlash, tarkibiy
tuzilishini ochib berish zarur.
Xodimning kasbiy psixologik tayyorgarligi kasbiy mahoratining zaruriy tarkibiy
qismidir. So‘nggi vaqtlarda faoliyat samaradorligini oshirishda ichki ishlar organlari
xodimlarining kasbiy psixologik yo‘nalganligi, kasbiy mahorati va psixologik
tayyorgarligi ko‘proq ahamiyat kasb etmoqda.
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlari kasbiy
faoliyatining bir necha xususiyatlari mavjud. Ushbu xususiyatlar xodimlarning ruhiy
jihatdan tayyorgarligiga sezilarli ta’sir etadi. Xodimlar faoliyatining xususiyatlaridan
biri ushbu faoliyatning huquqiy jihatdan tartibga solinganligidir. Ushbu faoliyat
huquqiy normativ hujjatlar bilan qat’iy tartibga solingan.
Xodim faoliyatining qonun normalari bilan qat’iy belgilanganligi, uning xatti-
harakatini tartibga soladi. Xodimning o‘z xizmat vazifalarini bajarmasligi yoki
bajarishdan bosh tortishi u yoki bu qonunni buzishi hisoblanadi va bu jinoiy
javobgarlikka asos bo‘ladi.
21

Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlari
faoliyatining yana bir psixologik xususiyati hokimiyat vakolatiga egaligidir.
Bunday hokimiyat vakolati berilgan xodimning psixologik holatini, avvalo,
yuksak darajadagi mas’uliyat belgilab beradi. Uning o‘z vakolatlarini qo‘llashi esa
harakatlarining zarurligi va oqilonaligini, qonuniy asosga egaligini aniqlash imkonini
beradigan bir qator masalalarni hal qilishni taqozo etadi. Ko‘pincha bu hol qonunda
belgilangan moddalardan birini tanlash zarurati bilan bog‘liq, shu bois, bu xodimdan
juda katta hissiy zo‘riqishni talab etadi. Berilgan vakolatdan oqilona va qonuniy
ravishda foydalana olish xodimlarga qo‘yiladigan juda muhim kasbiy talablardan
biridir. Hokimiyat vakolatidan foydalanishning qonunga va maqsadga muvofiqligi
ko‘p hollarda xodimning shaxsiy xislatlariga bog‘liq.
Xodimlar kasbiy faoliyatining muhim psixologik xususiyatlaridan yana biri
manfaatdor shaxslarning doimiy ravishda qarshilik ko‘rsatishi va to‘sqinlik
qilishidir. Bu xodimning fuqarolar murojaatlarini ko‘rib chiqishda ba’zan juda keskin
shakllarda kechadigan kurash tusini beradi. Xodimning yo‘liga atayin qo‘yiladigan
to‘siqlarni yengish, xavfli vaziyatlarni bartaraf etish zarurati unda turli hissiy va ruhiy
zo‘riqishlarni keltirib chiqaradi. Natijada, u doimiy asabiy va aqliy zo‘riqish bilan
yuradi. Faoliyatni talab etadi. U doimiy ravishda murakkab aqliy faoliyatni amalga
oshirish, o‘z maqsadlarini yashirish, haqiqiy ijtimoiy vazifalarini niqoblashga majbur
bo‘ladi.
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlari kasbiy
faoliyatining o‘ziga xos jihatlaridan biriga turli toifadagi shaxslar bilan muomala qila
olish qobiliyatini bildiruvchi kommunikativlik kiradi . Bu ko‘p tomonlama va alohida
xususiyatga ega bo‘lgan xislatdir. Xodim fuqarolar murojaatlarini ko‘rib chiqishda
yuzaga keluvchi munosabatlarni tartibga solishda ular bilan muomalaga kirishadi.
Shu bois, undan shaxs psixologiyasini, xususan muomalaning psixologik
mexanizmlarini bilish talab etiladi. Kommunikativlik esa ariza, taklif va shikoyat
bilan murojaat qilgan shaxslar bilan muomalani to‘g‘ri tashkil qilish uchun nihoyatda
zarur. Buning o‘ziga xos jihati shundaki, xodim boshqa qiyofaga kiradi va ushbu
22

zarurat uning o‘z faoliyati sohasiga kiradigan barcha shaxslar bilan psixologik
aloqaga kirishishi muhimligidan kelib chiqadi.
Vaqt tanqisligi va ishning haddan tashqari ko‘pligi ham xodim kasbiy
faoliyatining xususiyatlariga kiradi. Bunda tezkorlik va saranjomlik asosiy
prinsiplardan biridir. Ya’ni fuqarolarning murojaatlarini ko‘rib chiqishda yuzaga
keluvchi munosabatlarni tartibga solishga o‘z vaqtida e’tibor qaratmaslik norozilikka
olib keladi.
Vaqt tanqisligi shaxslarning ariza, taklif va shikoyatlarini zudlik bilan ko‘rib
chiqishda namoyon bo‘ladi. Xodim shu tufayli doimo asabiy zo‘riqishda bo‘ladi.
Asabiy zo‘riqish xodim faoliyatining yuqori ekstremalligi, nizoli vaziyatlar
sharoitida harakat qilish, turli stress omillar ta’siri, me’yorlanmagan ish kuni,
faoliyatida salbiy his-hayajonlar mavjudligi tufayli yuzaga keladigan katta jismoniy
va ruhiy zo‘riqish bilan bog‘liq. Chunki, xodim kasbiy faoliyatda murakkab
sharoitlarga duch keladi. Bilish xususiyati esa turli qiyinchiliklar, vazifalarni hal
qilishnigina emas, balki ushbu qarorlarni amalga oshirishni tashkil etishni ham talab
etadi. Shu nuqtai nazardan xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish
xizmati xodimlarining kasbiy faoliyatida asosiy psixologik tizimlar, ya’ni bilish
faoliyati, konstruktiv va tashkilotchilik faoliyati mavjud. Xodimlarning amaldagi
faoliyatida ushbu tarkibiy qismlarning har biri sof holda uchramaydi, aksincha
hammasi uzviy birlikda namoyon bo‘ladi.
Bilish faoliyati. Xodim uchun uning ahamiyati nihoyatda katta, ya’ni bilish
jarayoni natijasida unda o‘z harakatlarini maqsadga muvofiq tarzda olib borish
imkoniyati paydo bo‘ladi.
Faoliyatning konstruktivligi deganda, xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni
rasmiylashtirish xizmatida yuzaga keluvchi munosabatlarni tartibga solishda
rejalashtirishga qaratilgan tafakkur faoliyati tushuniladi. Boshqacha aytganda,
xodimning kasbiy kuzatishi va konstruktiv faoliyati yagona fikrlash jarayonining turli
bosqichlarini ifodalovchi omildir.
Tashkilotchilik faoliyati – fuqarolar xavfsizligini ta’minlashning bosh omilidir.
23

Xodim kasbiy faoliyatining asosiy psixologik xususiyatlari va tarkibiy
elementlarini ko‘rib chiqish ham uning faoliyati qanchalik murakkab va
serqirraligidan dalolat beradi. Kasbiy faoliyat xodimga ko‘plab turli xil talablar
qo‘yadi, ular orasida eng muhimlaridan biri – shaxsda muhim kasbiy xislatlarning
rivojlanganlik darajasi bo‘lib, ular quyidagilardan iborat:
– xodim shaxsiga xos xislatlarning kasbiy-psixologik yo‘nalganligi;
– xodimning psixologik tayyorgarligi;
– rivojlangan irodaviy xislatlar, o‘zini tuta bilish, jasurlik, mardlik, oqilona
tavakkalga moyillik;
– yaxshi rivojlangan kommunikativ xislatlar;
– turli toifadagi shaxslar bilan tezda aloqaga kirisha olish, ishonchli
munosabatlar o‘rnata olish va sir saqlay bilish;
– ommaviy tadbirlar o‘tkazilayotgan, ommaviy tartibsizliklar va
favqulodda vaziyatlar yuzaga kelgan vaqtlarda boshqa sohaviy xizmat xodimlari
bilan fuqarolarga psixologik ta’sir ko‘rsata olish qobiliyati;
– rolga, boshqa qiyofaga kira olish;
– rivojlangan, kasbiy jihatdan muhim bilish xislatlari, ya’ni kuzatuv-
chanlik va diqqatlilik, rivojlangan xotira, ijodiy tasavvur;
– rivojlangan mantiqiy tafakkur, murakkab aqliy ishga moyillik, farosat,
rivojlangan intuitsiya;
– ziyraklik, murakkab vaziyatdan chiqib keta olish.
Albatta, bu xislatlarni rivojlantirish davomli va qiyin jarayon, ammo bu
xodimlarning kasbiy shakllanishi uchun zarur va shartdir. O‘z navbatida bu
xislatlarning yetishmasligi yoki yetarli darajada rivojlanmaganligi funksional
vazifalarni to‘g‘ri va aniq bajarishga xalaqit beradi. Shaxsning o‘z kasbiga moslasha
olmasligi va kasbiy buzilishiga olib keladi. Shu sababli ham, bunday xislatlarni
shakllantirishga xizmat qiladigan kasbiypsixologik tayyorgarlik katta ahamiyat kasb
etadi.
24

Qolaversa, xodimlar faoliyati samaradorligini oshirishda uning shaxs sifatidagi
fazilatlarining ushbu kasbga javob berishi ham muhim. Ushbu faoliyatining asosiy
jihatlarini, shuningdek, unda ko‘zga tashlanadigan insoniy sifatlarni keng qamrovli
(kompleks) aks ettiruvchi xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish
xizmati xodimi professiogrammasini yaratish asosiy talablardan biridir.
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlarining
kasbiy professiogrammasi quyidagi jihatlarni qamrab oladi:
1) ijtimoiy faoliyat;
2) surishtiruv faoliyati;
3) kommunikativ (aloqaga kirishish) faoliyat;
4) tashkiliy faoliyat; 5) dalillash faoliyati.
Ijtimoiy faoliyat kasbiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchi sub’yektlarning qonun va
qonunosti normativ-huquqiy hujjatlariga asoslanib, o‘zaro kelishilgan holda
faoliyatning shakl va usullari, xizmat vakolatlaridan samarali foydalanishidir. Xorijga
chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish bo‘lim (bo‘linma)lari faoliyatining
asosiy mazmuni O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari yashash qoidasini buzganliklari
uchun ularni ma’muriy javobgarlikka tortish, ularga chek qo‘yishdir. Bunda asosiy
e’tibor O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, MDH, chet el fuqarolari va fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslar tomonidan yashash qoidalarini buzish holatlarining sabablari,
bunga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish uchun
zarur choralar ko‘rish, aholi orasida tarbiyaviy va tushuntirish ishlari olib borish,
huquqiy tashviqot kabilarga qaratiladi.
Surishtiruv faoliyati kasbga oid masalalarni hal etish uchun zarur bo‘lgan ilk
ma’lumotlarni yig‘ishni bildiradi. Fuqarolarning pasport tizimiga oid ariza va
shikoyatlarini ko‘rib chiqadi, ular bo‘yicha ijroni tashkil etadi.
Kommunikativ faoliyat fuqarolarning pasport tizimiga oid ariza va shikoyatlarini
ko‘rib chiqish bilan bog‘liq aloqaga kirishish faoliyatidir.
Tashkiliy faoliyat pasport bo‘linmasi ish faoliyatini tashkil etadi. Xodimlarga
bajarilishi lozim bo‘lgan vazifalarni topshiradi va ijrosini nazorat qiladi. Tuman
25

hududida fuqarolar tomonidan pasport-viza tizimi talablariga rioya etilishi ahvolini
tahlil etadi va boshqa xizmat ishtirokida pasport-viza qoidalarini tekshirish bo‘yicha
tadbirlarni tashkil etadi.
Dalillash faoliyatida pasport-viza holatini buzgan fukarolarga nisbatan
ma’muriy bayonnomalar tuziladi va chora ko‘rish uchun IIB rahbariyatiga taqdim
etadi.
Shu o‘rinda, xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati
xodimlari kasbining professiogrammasini tahlil qilish maqsadga muvofiq.
Chunonchi, xizmat faoliyati undan hamisha diqqat-e’tiborlilik, aniqlik va
sarishtalikni talab etadi.
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimi
faoliyatining rekonstruktiv tomoni ariza, taklif va shikoyat qilgan fuqarolar bilan
aloqa o‘rnatishi, zaruratdan kelib chiqib ularga psixologik ta’sir eta olish va
qarorlarni qabul qilish jarayonida ko‘zga tashlanadi. Buning uchun har bir xodim
yuridik fanlar bilan bir qatorda, zamonaviy psixologiyaga oid bilimlarni puxta
egallashi zarur. Xodim faoliyatida kommunikativlik, ya’ni muomalaga
kirishuvchanlik asosiy o‘rinni egallaydi. Chunki, fuqarolar bilan muloqot olib borish
uchun xodimda muloqotga kirishishning psixologik mexanizmlari yaxshi shakllangan
bo‘lishi lozim.
Xodimning fuqarolar xavfsizligini ta’minlashlarida dalillash faoliyatining
ahamiyati ham katta. Dalillash faoliyati diniy oqimga mansub shaxslar,
huquqbuzarlar, sudlangan shaxslarni aniqlashda, ularni qo‘lga kiritishda xorijga
chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmatidan 1-shakl arizalaridan
ma’lumotlar olib, jinoyatchilarni qo‘lga olish, jinoyatni issiq izidan ochishda
o‘rnatilgan tartibda bayonnomalar tuzib boshqa sohaviy xizmatlarga axborot berishda
namoyon bo‘ladi.
4 Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimi
faoliyatida kasbiy mahorat shakllanishining psixologik asoslari
Xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimining
shaxsi murakkab va serqirradir. Muayyan ijtimoiy vazifani bajarish chog‘ida
26

emotsional-hissiy tazyiqlarga uchrash, ba’zan hayiqish, achinish, qo‘rquv, nafrat,
g‘azab kabi turli-tuman salbiy hissiyotlarning ta’sir etib turishi, kuchli xotira, sirni
boy bermaslik, o‘zini tuta bilish, tez va sovuqqonlik bilan qaror chiqarish, o‘ta
hushyorlik va qat’iyatli bo‘lish muayyan jismoniy-psixologik hamda irodaviy
zo‘riqishni keltirib chiqaradi. Yuqoridagi emosional holatlar ta’sirida vujudga
keladigan zo‘riqish va asabiylashishni bartaraf etish uchun esa ijobiy taassurotlar
zarur. Masalan, o‘z mehnatidan qoniqish, jamiyat va insonlarga foydasi
tegayotganligini anglash singari. Qolaversa, buning uchun xodimlarda hissiy-irodaviy
barqarorlikni rivojlantirish, zo‘riqishni vujudga keltiruvchi omillarga qarshi
psixologik ishonchlilikni shakllantirish zarur.
Xodimlarning kasbiy mahoratini shakllantirish va faoliyat samaradorligini
oshirishning asosiy omillari quyidagilardan iborat:
– xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlari
uchun tipik bo‘lgan konstruktiv, kommunikativ, bilish, guvohlik, dalillash kabi
sifatlarni shakllantirish;
– xodimlarda kasbiy psixologik xislatlarni rivojlantirish, fuqarolar bilan
munosabatlarni tartibga solishi hamda ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini
ta’minlashlarida yordam beruvchi uquv va ko‘nikmalarning o‘ziga xos jihatlarini
shakllantirish.
Xodimlarning psixologik tayyorgarligi ularning faoliyat tizimi va kasb
mahoratining tarkibiy qismi bo‘lib, u to‘rt guruhga bo‘linadi:
1) xodimning psixologik jihatdan kasbiy faoliyatga yo‘naltirilganligi va
his-tuyg‘ulari (jinoyatchilarning xorijiy davlatlarga qochib ketishlarining oldini olish,
jamoat tartibini saqlash va jamoat xavfsizligini ta’minlashda fuqarolar xulq-
atvorining psixologik jihatlarini tushuna olishi);
2) xodimning kasbiy mahorati va taktik faoliyat samaradorligini oshirishga
oid psixologik tayyorgarligi (ushbu tayyorgarlik kasbiy mahorat va faoliyat
samaradorligini oshirishda, kasbiy faoliyatida psixologik sharoitlarni tushunish va
ularni yarata olish; kasbiy (nutqiy va nutqsiz) harakatlarni amalga oshirishning
psixologik vositalaridan mahorat bilan foydalanishda namoyon bo‘ladi);
27

3) xodimning rivojlangan kasbiy kuzatuvchanligi va xotirasi (kasbiy
kuzatish samaradorligini oshirish uchun psixologik asoslangan usul va qoidalarni
qo‘llash mahoratini o‘z ichiga oladi, ya’ni rivojlangan kasbiy diqqat, sezgi va
tasavvur organlarining mashq orqali rivojlanganligi, hal etilishi kerak bo‘lgan
vazifalar uchun muhim bo‘lgan ma’lumotlarni tez, to‘liq va aniq esda tutish, xotirada
yaxshi saqlash va to‘g‘ri bayon etish bo‘yicha mashq qilganlik);
4) psixologik barqarorlik (xodimning sohaviy xizmat xodimlari bilan
hamkorlikdagi faoliyatida favqulodda vaziyatlar yuzaga kelgan vaqtlarda xotirjam va
ishonch bilan harakat qilish qobiliyatida namoyon bo‘ladi).
Xodimning kasb mahoratini oshirish psixologik bilimlarga bog‘liq. Bu boradagi
ilmiy dalillar va mavjud ijobiy tajriba professional ta’lim tizimiga psixologik
tayyorgarlikni maqsadga yo‘nalgan tarzda kiritish zarurligini ko‘rsatmoqda.
Xodimning kasbiy mahoratiga:
– diniy oqimga mansub bo‘lgan shaxslar, huquqbuzarlar, sudlangan
shaxslarni aniqlashda, ularni qo‘lga kiritishda xorijga chiqish, kelish va
fuqarolikni rasmiylashtirish xizmatidan ma’lumotlar olib, jinoyatchilarni tezda
qo‘lga kiritib, jinoyatni issiq izidan ochishda psixologik jihatdan tayyor bo‘lish
hamda kasbiy ko‘nikma va malaka;
– xizmat faoliyatining turli jihatlariga psixologik yo‘nalganlik;
– kasbiy jihatdan muhim bilish xislatlari;
– fuqarolar bilan psixologik aloqa o‘rnatish uquv hamda ko‘nikmalari;
– xizmat faoliyatining turli vaziyatlarida rolga kirishish ko‘nikmalari;
– fuqarolar bilan muloqotga kirishishning murakkab, nizoli vaziyatlarida
ta’sir etishning psixologik usullarini qo‘llash mahorati;
– sohaviy xizmat xodimlari bilan xamkorlikdagi faoliyatida favqulod-da
vaziyatlar yuzaga kelgan vaqtlarda o‘zini tuta bilish, psixologik barqarorlik;
– xodimning ijobiy hissiy-irodaviy xislatlari hamda o‘zini tutish va
boshqarish usullari;
28

– irodaviy faollik va irodaviy harakatlar ko‘nikmalari; – ishdagi ruhiy
zo‘riqishlarga tayyor turishi kabilar kiradi.
Fuqarolar xavfsizligini ta’minlashga oid kasbiy mahorat xodimdagi eng muhim
jihat bo‘lib, bu o‘rinda xodimning kasbiy yo‘nalganligini, kasbiy faoliyatga nisbatan
barqaror qiziqishini shakllantirish muhimdir. Qolaversa, bu xodimda har qanday
qonunbuzarliklarga nisbatan kelishmovchilik, huquqiy normalarni so‘zsiz bajarishdan
iborat barqaror odatni, kuchli haqiqat, adolat va qonuniylik hissini shakllantirishni
taqozo etadi.
Xizmat faoliyatining turli jihatlariga psixologik yo‘nalganlik xodimning
zamonaviy psixologik bilimlarga egaligi, kasbiy faoliyatida shaxs psixologiyasini
inobatga olish ko‘nikma va odatlarini shakllantirishga bog‘liq.
Kasbiy jihatdan muhim bilish xislatlari xodimlar faoliyatining samaradorligini
ta’minlaydi. Ularga kasbiy ziyraklik, idrok, kuzatuvchanlik, xotira, tafakkur va
tasavvur kiradi. Ushbu xislatlarni rivojlantirishga qaratilgan maxsus mashqlar
xodimlarning kasbiy jihatdan muhim ma’lumotlarni esda olib qolish, esda saqlash va
qayta esga tushirish samaradorligini oshiradi, mantiqiy fikrlash va ijodiy tasavvurni
rivojlantirishni qaror toptiradi.
Fuqarolar bilan psixologik aloqa o‘rnatish uquv hamda ko‘nikmalari
xodimning fuqarolar bilan shaxslararo munosabatga kirishi muomala qilish,
psixologik aloqa o‘rnatish va ishonchli munosabat o‘rnata olish qobiliyatiga bog‘liq.
Bu esa, butun faoliyatning samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Psixologik tayyorgarlik
davomida xodimlar psixologik aloqa o‘rnatish usullari va yo‘llarini egallashlari
kerak. Ularda fuqarolar bilan tezda aloqa o‘rnatish va odamlarning fikrini eshita
olish, muloqot jarayonida psixologik to‘siqlarni yenga olish mahoratini shakllantirish
lozim. Psixologik tayyorgarlik psixologik aloqa o‘rnatish jarayonini
yengillashtirishga imkon beruvchi muayyan qoidalarni o‘zlashtirishni taqozo etadi.
Xizmat faoliyatining turli vaziyatlarida rolga kirishish ko‘nikmalari uzoq
muddatga xorijga chiqib kelgan fuqarolar bilan munosabatga kirish va ulardan zarur
axborotlarni olish maqsadida rolga kirishish ko‘nikmalaridir. Shu bois, psixologik
29

tayyorgarlik davomida xodimlar o‘zlarining haqiqiy holatlarini, muloqotga
kirishishdan ko‘zlagan maqsadlarini niqoblay olish mahoratini egallashlari kerak.
Fuqarolar bilan muloqotga kirishishning murakkab, nizoli vaziyatlarida ta’sir
etishning psixologik usullarini qo‘llash mahoratini shakllantirish xorijga chiqish,
kelish va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati xodimlarining faoliyatida odatiy holdir.
Shu bois, ularda nizoli vaziyatni bartaraf etish mahoratini, nizolarni hal qilish
usullarini shakllantirish juda muhim. Xodimlar faoliyatining samaradorligi ko‘p
jihatdan odamlarga psixologik ta’sir ko‘rsatishning ishontirish, majburlash singari
muayyan usullaridan mohirlik bilan foydalanishga bog‘liq. Qolaversa, ularda nizoli
vaziyatda o‘zini tutishning turli taktik usullarini qo‘llash ko‘nikmalari ham
shakllangan bo‘lishi lozim.
Sohaviy xizmat xodimlari bilan xamkorlikdagi faoliyatida favqulodda vaziyatlar
yuzaga kelgan vaqtlarda o‘zini tuta bilish, psixologik barqarorlik. Xodimlar
o‘zlarining kundalik amaliy ishlarida kasbiy harakatlarini bajarish sifatiga ta’sir etishi
mumkin bo‘lgan ko‘plab noqulay psixologik holatlar ta’siriga duch keladilar.
Psixologik barqarorlik xodimlarning salbiy holatlar ta’siriga berilmaslik qobiliyatida
namoyon bo‘ladigan psixologik tayyorgarlikning muhim ko‘rsatkichlaridan biri
sanaladi. Favqulodda vaziyatlar yuzaga kelgan vaqtlarda qiyinchiliklarni oldindan
ko‘rish qobiliyatini shakllantirish muhim. Psixologik barqarorlikning shakllanishi
xodimlarning qiyin sharoitda o‘z kasbiy vazifalarini kam-ko‘stsiz bajarishlariga
yordam beradi. Bunga mashqlar va amaliy mashg‘ulotlar jarayonida og‘ir
vaziyatlarni modellashtirish yo‘li bilan erishish mumkin.
Xodimning ijobiy hissiy-irodaviy xislatlarini rivojlantirish, ularga o‘zini tutish
va boshqarish usullarini o‘rgatish ularda psixologik barqarorlik, og‘ir vaziyatlarda
o‘zini tuta bilish qobiliyatini, mas’uliyat, muvaffaqiyatsizlikka chidash, tavakkalga
moyillik, o‘zini boshqara olish, sobitlik kabi muayyan hissiy-irodaviy xislatlarni
shakllantirishni taqozo etadi.
Xodimlar o‘z xatti-harakatlari va his-tuyg‘ularini nazorat qilish va boshqarish
usullarini egallagan bo‘lishlari zarur.
30

Irodaviy faollik va irodaviy harakat ko‘nikmalarini shakllantirish xodimlarning
amaliy faoliyatida vazifani sifatli bajarishni qiyinlashtiradigan, ba’zan esa qo‘yilgan
maqsadga erishishga to‘sqinlik qiladigan turli xil qiyinchiliklar va to‘siqlarga duch
kelganda muhim. Bunday vaziyatlarda ushbu qiyinchilik va to‘siqlarni yengishga
undovchi irodaviy faollikni namoyish etishga to‘g‘ri keladi. Irodaviy faollikni
rivojlantirishga mashg‘ulotlar jarayonida qo‘yilgan vazifani bajarishga to‘sqinlik
qiluvchi muayyan elementlar, to‘siqlarni kiritish yordam beradi.
31

XULOSA
Xulosa o‘rinda shuni takidlash mumkinki, xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni
rasmiylashtirish xizmati xodimlari fuqarolarni qabul qilganda chuqur bilim va
quyidagi ijtimoiy-psixologik fazilatlarga ega bo‘lishi kerak: notanish shaxslar bilan
tezda muloqotga kirishish, ularga ma’qul bo‘lish; boshqa shaxslarning gapini eshita
olish qobiliyatiga ega bo‘lish; odamlarga psixologik ta’sir ko‘rsata bilish; muloqot
jarayonida psixologik to‘siqlarni bartaraf etish va hokazo.
Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi fuqaroligi
to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq, fuqarolarning huquqlari, erkinliklari, qonuniy
manfaatlarini himoya qilish, shuningdek, jamoat tartibi va xavfsizligini ta’minlash
ustidan nazoratni amalga oshirishda xorijga chiqish, kelish va fuqarolikni
rasmiylashtirish xizmati ham muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa, O‘zbekiston
Respublikasida yashayotgan fuqarolarni milliy pasportlar bilan ta’minlash, MDH va
chet el fuqarolari, shuningdek, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarni rasmiylashtirish,
ularni vaqtincha va doimiy ro‘yxatga olish hamda ro‘yxatdan chiqarish soha
xodimlaridan alohida mas’uliyat talab etadi.
a lumot berilishicha, o qitish va ko niktirish Markazi uchun to lov (Toshkentʼ ʻ ʻ ʻ
shahridagi yotoqxonasi bilan birga) 665 449 so m 60 tiyinni tashkil qiladi. Kiyim-
ʻ
kechak to lovi – 142
ʻ 000 so m. Talabgorlar tibbiy ko rikdan o tkaziladi. Tibbiy ʻ ʻ ʻ
ko rik to lovi – 140
ʻ ʻ 300 so m. O z-o zini ta minlash asosida faoliyat yuritadigan ʻ ʻ ʻ ʼ
agentlikning xarajatlari to lovi to rt minimal maosh miqdoridadir. Xorijga agentlik
ʻ ʻ
orqali faoliyat yuritish uchun yuborishning bundan boshqa xarajati yo q.
ʻ
Agentlik shuningdek, Mehnat migrantlariga huquqiy yordam Assotsiatsiyasi bilan
hamkorlikda Rossiyada ishlashni istagan fuqarolar uchun quyidagi kasblar bo yicha
ʻ
tanlov e lon qildi: dazmollovchi (gladilshik), 5-6 razryadli kiyim bichuvchi, brigadir
ʼ
(brigada boshlig i), to qish-tikish uskunalari operator – mexanigi, 4-5 razryadli
ʻ ʻ
tikuvchi, kettellovchi (hoshiyalovchi), to qish uskunalari operatori.
ʻ
Xabarda aytilishicha, ish haqi ishbay (brigadaning rejani bajarishiga qarab) bo lib,
ʻ
500 dollar va undan yuqori.
32

Nomzodlardan rus tilini qoniqarli darajada bilish, intizomlilik, ishlab chiqarish
rejasini bajarish, ozodalik, zararli odatlarning yo qligi talab qilinadi.ʻ
Yuqoridagi yo nalishlarda xorijda mehnat faoliyatini yuritish istagida bo lganlar
ʻ ʻ
Tashqi migratsiya agentligining +998 71 202 33 44, +998 71 202 33 55,
+998 71 202 33 66, +998 71 202 33 88, +998 71 202 33 99 telefon raqamlariga
murojaat qilishlari mumkin.
Eslatib o tamiz, 2017 yilning 4-5 aprel kunlari Shavkat Mirziyoyev boshchiligidagi
ʻ
delegatsiyaning Rossiya Federatsiyasiga tashrifi davomida O zbekiston fuqarolarini
ʻ
Rossiya korxonalariga turar joy, tibbiy sug urta bilan ta minlangan va huquqlari
ʻ ʼ
kafolatlangan holda, tashkillashtirilgan tartibda ishga taklif qilish haqida kelishib
olingan edi.
33

Tashqi mehnat migratsiyasi masalalari agentligi Janubiy Koreyada ishlash
istagida bo‘lgan O‘zbekiston fuqarolarini ro‘yxatga olish bo‘yicha mart oyi oxiri va
aprel oyi boshida o‘tkazilgan tadbir natijalarini bekor qildi. Bu haqda agentlikning
Facebook’dagi sahifasida axborot berilgan . Tashqi mehnat migratsiyasi masalalari
agentligi 27—30-mart kunlari va 1—3-aprelda Janubiy Koreyada ishlash istagida
bo‘lgan fuqarolarni ro‘yxatga olish va anketa to‘ldirish jarayonini o‘tkazgan edi.
Mazkur ro‘yxatga olish jarayonida yuz bergan jiddiy texnik uzilishlar, Janubiy
Koreyada mehnat faoliyati yuritishni istovchi talabgorlar bilimini sinash jarayoni
qatnashchilar orasida ko‘plab anglashilmovchiliklar va noroziliklariga sabab
bo‘lganligi tufayli ro‘yxatga olish natijalari bekor qilinadi.
O‘zini o‘zi boshqarishning eng oddiy usullarini qo‘llash, birinchi navbatda,
rag‘batlantiruvchi va yo‘naltiruvchi boshqaruvni kuchaytiradi. Ularga xodimning
o‘ziga, o‘z imkoniyatlariga, kutilayotgan kasbiy natijalariga nisbatan ijobiy mayllarni
kuchaytirish va salbiy mayllarni bartaraf etish kiradi. Avvalo, optimistik kasbiy
kayfiyatni yaratish nazarda tutiladi. Qo‘rquv, monotonlik, antipatiyani bartaraf
etishga qaratilgan ruhiy o‘zini o‘zi ishontirish shakllari ham shunga kiradi. Optimal
ruhiy holat taqdir sovg‘asi emas. O‘z his-tuyg‘ularingizni boshqarish, qiyinchiliklarni
yengishga tayyorlanish, vaqtinchalik xizmat omadsizliklarining ta’siri hamda
bo‘lg‘usi faoliyatdan qo‘rqishni yo‘q qilish uchun muntazam ravishda o‘z ustida
ishlash talab qilinadi.
Xodimlar o‘zini o‘zi boshqarishning eng oddiy usullarini egallashlarida barcha
xodimlar foydalanish uchun yaraydigan qandaydir universal usulni taklif etib
bo‘lmasligini hisobga olishlari zarur. O‘zini o‘zi boshqarishning eng oddiy usullarini
xodimning tabiatiga, faoliyatiga xos xususiyatlarni, uning temperamentini va ko‘plab
boshqa holatlarni hisobga olgan holda maxsus tanlash kerak.
34

ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т., 2015.
2. Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги қонуни. – Т., 1997.
3. Ўзбекистон Республикасининг Кадрлc тайёрлаш бўйича миллий дастури
– Т., 1997.
4. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси. – Т., 2008 Каримов И.
А. Бунёдкорлик йўлидан. Т.4. – Т., 1996.
5. Каримов И. А. Хавфсизлик ва бcқcорлик тcаққиёт йўлида. Т.6. – Т.,
1998.
6. Каримов И. А. Хавфсизлик ва тинчлик учун курашмоқ керак. – Т.10. – Т.,
2002.
7. Каримов И. А. Тинчлик ва хавфсизлигимиз ўз куч-қудратимизга,
ҳамжиҳатлигимиз ва қатъий иродамизга боғлиқ. Т.12. – Т., 2004.
8. Каримов И. А. Ўзбек халқи ҳеч қачон, ҳеч кимга қcам бўлмайди.
9. Т.13. – Т., 2005.
10. Каримов И.А. Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлcи ҳамда манфатлcи –
энг олий қадрият. Т. 14. – Т., 2006.
11. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т., 2008.
12. Аванесов Г. А. Криминология и социальная профилактика. – М., 1980.
13. Андреева Г. М. Социальная психология. – М., 1990.
14. Андрианова В. Е. Деятельность человека в системh управления. – М.,
1974.
15. Антонян Ю. М. Изучение личности преступника. – М., 1992.
16. Антонян Ю.М. Терроризм. – М., 1998.
17. Арифходжаева И. Х. Ички ишлc идоралcи ходимлcи психологияси. –
Т., 2007.
18. Асямов С.В., Пулатов Ю.С. Ички ишлc органлcи ходимлcининг
касбий-психологик тренинги. – Т., 2002.
19. Белинская Е.П.,Тихомандрицкая О.А. Социальная психология личности. –
М., 2001.
35

20. Билл Уизерс. Управление конфликтами. – СПб., 2004.
21. Васильев В. Л . Юридическая психология. – СПб., 2005.
22. Введенская Т. Ю., Дзигумская Е. А. Междунcодный терроризм:
психологический аспект // Проблемы политической психологии. – Киев,
1997.
36

Migratsiya va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati faoliyti

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish