Migratsiya va iqtisodiy rivojlanishning o’zaro bog’liqligi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	61.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Migratsiya va iqtisodiy rivojlanishning o’zaro bog’liqligi

Купить

O ’ Z B E K I S T O N R E S P U B L I K A S I O L I Y T A ’ L I M , F A N V A
I N N O V A T S I Y A L A R V A Z I R L I G I
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ D A V L A T U N I V E R S I T E T I
I Q T I S O D I Y O T F A K U L T E T I
“ G l o b a l i q ti s o d i y r i v o j l a n i s h ” f a n i d a n
M a v z u s i : M i g r a t s i y a v a i q t i s o d i y r i v o j l a n i s h n i n g o ’ z a r o
b o g ’ l i q l i g i
B a j a r g a n : _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
Q a b u l q i l d i : _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
Nukus – 2026KURS ISHI

MUNDARIJA
Kirish....................................................................................................................3
I. BOB. Zamonaviy xalqaro migratsiyaning mohiyati va asosiy
yo’nalishlari...............................................................................................4
1.1. Xalqaro migratsiyaning tushunchasi va
turlari................................................4
1.2. Xalqaro migratsiya va uning ijtimoiy
tahlili....................................................8
II. BOB. Xalqaro migratsiyaning iqtisodiy rivojlanishga
ta'siri...............13
2.1. Ishchi kuchi migratsiyasining mamlakat milliy iqtisodiyotiga ta'sir etish
omillari................................................................................................................13
2.2. Mehnat bozoridagi o'zgarishlar va iqtisodiy rivojlanish
yo'llari....................16
Xulosa va amaliy
takliflar..................................................................................21
Foydalanilgan adabiyotlar................................................................................22
2

Kirish
Ishchi kuchining migratsiyasi hozirgi zamonda global, iqtisodiy, siyosiy
va ijtimoiy jarayonlarning muhim komponenti bo’lib hisoblanadi, uning mehnat
bozori va iqtisodiy tizimlar orasida juda ko’p ta’siri mavjud. Bu jarayon
odamlar, oilalar va bir guruh jamoalarning yaxshi daromad topish ilinjida
muhojirlik qilib boshqa mamlakatlarga ko’chib ketishini anglatadi. Albatta
dunyoda har turli rivojlangan davlatlar mavjud va shu rivojlanishga qarab
insonlar daromad topishadi, bu ko’chishning asosiy sababi ham ehtiyojlarni
qondirish va jamg’arma uchun ham yaxshi daromad topish hisoblanadi. Ishchi
kuchi migratsiyasi ayni paytda davlatlar o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni
o’zgartiradi. Masalan, bir mamlakatdan boshqa mamlakatga o‘tadigan ishchilar,
o‘zlarining mehnat bilimlarini o‘zgartirish va boshqa mamlakatga jo‘natish
orqali uni rivojlantirishadi. Shuningdek, qo‘shimcha ishchi kuchining o‘sishi,
har bir mamlakatning iqtisodiy jarayonlarini ko‘taradi va yangi bozorlar
yaratadi.
Bunday jarayonlarda albatta yaxshi rivojlangan mamlakatlarga kirishga
harakat qiladigan noqonuniy migratsiya holatlari ham ko’p uchraydi. Nega desa,
o’sha mamlakat hududida yetarlicha mehnat resurslari ishchilar bo’lgan
sharoitda ularga ortiqcha ishchiga ehtiyoj sezmaydi va mamlakatga kirishlariga
ruxsat bermaydi. Bunday noqonuniy muhojirlikni tartibga solish va noqonuniy
mehnat bilan shug’ullanayotgan muhojirlarni davlatdan chiqarib yuborish ham
qimmatga tushadi va shuning uchun hammasi juda qattiq nazorat qilinadi.
3

.BOB. Zamonaviy xalqaro migratsiyaning mohiyati va asosiyⅠ
yo’nalishlari
1.1. Xalqaro migratsiyaning tushunchasi va turlari
Migratsiya shaxslarning doimiy yoki vaqtincha yashash joyini o’zgartirish
maqsadida bir hududdan ikkinchi hududga ko’chib o’tishini anglatuvchi
tushuncha sifatida ko’p ishlatiladi. Migratsiya atamasi lotincha migratio–
ko’chaman, joyimni o’zgartiraman ma’nosini anglatadi. Migratsiya-bu
odamlarning turli sabablarga ko'ra yashash joyidan boshqa joyga
ko'chishi.Migratsiya odamlarning ma'lum bir hududdan tashqariga doimiy yoki
vaqtinchalik yashash joyiga ko'chib o'tishi bilan sodir bo'ladi.Aholining
ijtimoiy,iqtisodiy,ekologik,siyosiy,diniy,harbiy va boshqa sabablarga ko‘ra
migratsiyasi tashkiliy(davlat va boshqa ijtimoiy tuzilmalar ishtirokida)va
uyushmagan(migrantlarning o‘zlari tomonidan)bo‘lishi mumkin.
Odamlar qadimdan turli hududlarga ko’chib yurgan. Turli omillar- urush,
tabiiy ofatlar yoki iqtisoddiy qiyinchiliklar insonlarni o’z yashash joyini
o’zgartirishga majbur qilgan. Xalqaro migratsiya tashkiloti ta rifiga ko‘ra,
ʼ
o‘zining huquqiy maqomi, ixtiyoriy yoki noixtiyoriy ko‘chishi, ko‘chish
sabablari yoki biror davlatda qolish muddatidan qat iy nazar o‘z yashash joyini
ʼ
tark etgan hamda xalqaro yoki ichki chegaralarni kesib o‘tgan har qanday shaxs
migrant hisoblanadi. Biroq, shu joyda mgrant va qochqin tushunchasini bir-
biridan farqlab olish lozim. Migrantlar qochqinlardan farqli o‘laroq boshqa
davlatlarga ta qiblar yoki o‘z hayotiga xavf tug‘ilishi ortidan ketmaydi. Ularning
ʼ
asosiy maqsadi — turmush tarzini yaxshilash, yaxshi ish topish yoki ta lim
ʼ
olish. Migrantlarning katta qismi qonuniy migratsiya yo‘llarini tanlaydi, ammo
ular orasida u yoki bu davlatga noqonuniy kanallar orqali borganlar hambor.
BMT ma lumotlariga ko‘ra, 2022 yilda dunyoda 281 mln migrant bo‘lib, bu
ʼ
sayyora aholisining 3,6 foizini tashkil etadi. So‘nggi yillarda xalqaro migratsiya
masshtabi keskin oshib bormoqda: 2020 yilda sayyorada 1970 yilga nisbatan 3
barobar ko‘p muhojirlar bo‘lgan. Migratsiyaga sabab bo‘layotgan eng katta
4

faktor sifatida iqtisodiy vaziyatni ko‘rsatish mumkin. Aksariyat odamlar yana-da
yaxshi hayot ilinjida o‘z vatanini tark etishga majbur. Shubhasiz, ular
borayotgan davlati va o‘z mamlakati taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shmoqda.
Umuman olganda, 60 foizga yaqin aholi yaxshiroq yashash maqsadida Yevropa
va Osiyoga yo‘l oladi. Yevropada 87 mln mehnat muhojirlari bor, Osiyoda esa
86 mln. Undan keyingi o‘rinda Shimoliy Amerika turadi, bu yerda 59 mln
mehnat migrantlari bor. Muhojirlarning kelib chiqish davlatlariga e tibor berilsa,ʼ
ularning 40 foizi Osiyoning olti davlatidan: Hindiston, Xitoy, Bangladesh,
Pokiston, Filippin va Afg‘oniston. Meksikalik muhojirlar hindistonliklardan
keyin ikkinchi o‘rinda tursa, rossiyaliklar xalqaro migrantlar orasida 3 o‘rinni
egallaydi. Migratsiya ichki (yani bir mamlakatning ichida ayrim rayonlar
o’rtasida, qishloqdan shaharga) yoki tashqi (bir mamlakatdan ikkinchi
mamlakatga, bir qit’dan ikkinchi qit’aga) bo’lish mumkin. Migratsiya,
shuningdek, doimiy hamda vaqtincha (shu jumladan mavsumiy bo’ladi.)
Vaqtinchalik migratsiy- bu ma;lum vaqtdan keyin muhojir o’z vataniga qaytishi
kerak bo’lgan shartlar bilan bog’liq. Vaqtinchalik migrantlarning maqsadi yangi
yashahs joyi toppish emas, balki yaxshi maosh oladigan ish topishdir. Mavsumiy
migratsiya– bu chet el fuqarosining mamlakatda bo;lishi mavsumiy ishlarni
bajarish bilan bog’liq bo’lgan va bir necha oydan ortiq davom etmaydigan
hodisa.
Aholi migrastsion harakatining sabablari xilma-hil bo’lishi mumkin.
Aholini bir joydan ikkinchi joyga ko’chib yurishga majbur qiluvchi
sabablardan eng muhimlari ikkita:
 -iqtisodiy sabablar (masalan, ish qidirib yoki moddiy axvolini yaxshilash
maqsadida bir rayondan ikkinchi rayonga yoki boshqa mamlakatga
ko’chish
 -siyosiy sabablar (siyosiy, milliy yokiy diniy etiqodga ko’ra quvg’in
ostiga olinishi natijasida, davlatlar o’rtasidagi chegaralarning o’zgarishi
5

yoki xarbiy harakatlar davom etgan rayonlardan boshqa joylarga ko’chib
o’tish, davlatlar o’rtasidagi millatlar vakillarini ayirbosh qilish kabilar).
Ichki migratsiyalar mamlakatlar aholisining ko’payishi va kamayishiga
ta’sir ko’rsatmaydib balki aholining mamlakat xududi bo’ylab shahar qishloq
o’rtasida qayta taqsimlanishga olib keladi holos. Tashqi migrasiyalar esa,
aksincha bir mamlakat, xatto aholisining ko’payishiga sababchi bo’ladigan
muhim omil hisoblanadi.
Xalqaro migratsiyasi 6 guruhga ajratiladi:
1.Oilaviy va boshqa sabablarga ko’ra doimiy yashahs maqsadida bir
davlatdan boshqa davlatga ketgan emigratlar;
2.Migrant mexnatkashlar;
3.Nolegal immigrantlar;
4.Qochoqlar;
5.Talabalar ilmiy hodimlar, tadqiqotchilar;
6.Turli maqsadda ko’chib yuruvchilar–turistlar, dam oluvchilar, anjuman
qatnashchilari.
O‘zbekistonda migratsiya huquqi mustaqillik yillaridan boshlab
rivojlanib, aholi migratsiyasi o‘sa boshladi va ushbu jarayonni tartibga solish va
mustahkamlashga qaratilgan institutlar vujudga keldi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi 4947 sonli Farmoni bilan tasdiqlangan
“2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha “Harakatlar strategiyasi”ni “Xalq bilan muloqot va inson
manfaatlari yili»da amalga oshirishga oid davlat dasturi” yurtimizda migratsiya
huquqi rivojlanishining yangi davrini ochib bergan farmon bo ldi. 2017 yilʼ
O‘zbekistonda migratsiya huquqi sohasida tub burilish va rivojlanish yili bo‘ldi,
jumladan, passport-viza, xorijga chiqish-kirish tizimi tubdan takomillashtirildi.
Pasport tizimini takomillashtirish orqali xorijga chiqish uchun ruxsatnoma
6

(stiker) rasmiylashtirish tartibini bekor qilish yuzasidan Prezident farmoni
imzolandi va Farmon ijrosi asosida migrantlarimizga qulay shart-sharoit va
qulayliklar yaratildi, migrantlar huquq va erkinliklari yanada mustahkamlandi,
chegara va bojxona xizmatchilarining ish faoliyati yanada takomillashtirildi va
turizm sohasi yanada jadal sur atlar bilan rivojlana boshladi. O‘zbekistonʼ
fuqarolarining konstitutsiyaviy huquqlarini ta minlash maqsadida Toshkent
ʼ
shahri va Toshkent viloyatida ko‘chmas mulk olishda O‘zbekiston Respublikasi
fuqarolari uchun ushbu hududda doimiy yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatga
olinganligi talab qilinmaydigan, shuningdek, doimiy yashash va vaqtincha
turarjoyi bo‘yicha ro‘yxatga olish tartibini buzganlik fuqarolarni tegishli hudud
va manzildan chiqarib yuborishga asos bo‘lmaydigan bo‘ldi. Chegara
nazoratidan o‘tish jarayoni muddatini qisqartirishga qaratilgan pasport va
chegara nazorati mexanizmini avtomatlashtirish, “elektron-darvozalar” (E-Gate)
tizimi joriy etildi. Xorijdagi vatandoshlar uchun O‘zbekistonga kelib-ketish,
mamlakatda qolish, mehnat faoliyatini olib borish, investitisya kiritish uchun
kerakli shart-sharoitlar yaratish uchun “Vatandosh” vizasi/pasporti,
iqtisodiyotimizga investitsiya olib kirmoqchi bo‘lgan xorijiy davlatlar fuqarolari
uchun maxsus investitsion viza joriy etildi. 2020-yil 1-apreldan boshlab
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolariga Toshkent shahri va Toshkent viloyatida
ko‘chmas mulkka ega bo‘lishda doimiy propiska mavjudliligi haqidagi talab
bekor qilindi. Biometrik pasport infratuzilmasi negizida Respublika fuqarosining
biometrik pasporti o‘rniga identifikatsiyalash ID-kartalarini berish tizimi joriy
etildi. Xorijga mehnat migratsiyasiga ketayotgan va xorijiy til hamda kasblar
bo‘yicha malaka imtihonlarini muvaffaqiyatli topshirgan fuqarolarimizga
rag‘batlantirish tizimi joriy etildi. Xorijiy tillar yoki kasblarga o‘qigan va
tashkillashtirilgan mehnat migratsiyasiga ketayotgan, “Labor-migration”
dasturiy majmuasida ro‘yxatdan o‘tgan fuqarolarga xorijiy tillar yoki kasb
bo‘yicha muvaffaqiyatli topshirilgan malaka imtihoni harajatlarini to‘lab berish,
xorijga ketish uchun transport chiptalarini xarid qilishga bazaviy hisoblash
miqdorining ikki baravari miqdorida subsidiya berish tartiboti yo‘lga qo‘yildi.
7

Rivojlangan davlatlarga, jumladan, Yevropa mamlakatlari, Amerika Qo‘shma
Shtatlari, Kanada, Yaponiya, Avstraliyaga tashkillashtirilgan mehnat
migratsiyasiga jo‘nayotgan fuqarolarga ushbu mamlakatlarda mehnat faoliyatini
amalga oshirish uchun “ishchi viza”ni rasmiylashtirish xarajatlari qoplab
beriladigan bo‘ldi. Toshkent shahrida Migratsiya bo‘yicha xalqaro tashkilotning
nufuzli vakolatxonasi ochildi va ushbu vakolatxona bilan hamkorlikda 2030-
yilgacha bo‘lgan davrda barqaror rivojlanish sohasida xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikni faollashtirish, mehnat migrantlarni huquq va erkinliklarini himoya
qilishda kafolatlangan tenglik me zonlariga erishish yo‘lida qator ishlar amalgaʼ
oshirilib kelinmoqda.
1.2. Xalqaro migratsiya va uning ijtimoiy tahlili
Rasmiy ma lumotlarga qo‘shimcha ravishda, rasmiy ishlash yoki yashash
ʼ
uchun ruxsatnomasiz, norasmiy ishlash va boshqa viza sxemalari doirasida,
xususan, Rossiya Federatsiyasiga ishlash uchun ketgan kishilar ham bo‘lganligi
xabar qilingan (Ryazansev va boshqalar, 2021). Yana bir ko‘rsatkich sifatida,
Turkiya Migratsiyani boshqarish agentligi (MBR) ham, Turkiya hududida
tartibga solinmagan tarzda faoliyat yuritayotgan o‘zbek migrantlarining soni
2022-yilda 7553 nafar, 2023-yil avgust holatiga ko‘ra esa, 4954 nafar bo‘lganini
qayd etganini keltirishimiz mumkin. Ushbu tendensiyalarni yanada yaxlitroq
tushunish va umumiy ko‘rinishga keltirish uchun O‘zbekistonning rasmiy
statistikasini Rossiya Federatsiyasi, Qozog‘iston, Turkiya Respublikasi va
Koreya Respublikasi milliy statistika idoralarining rasmiy statistik ma lumotlari
ʼ
bilan to‘ldirish alohida ahamiyatga ega. O‘zbekistondan ketgan migrantlar
uchun beshta asosiy mamlakat Rossiya Federatsiyasi (1,1 million), keyingi
o‘rinlarda Qozog‘iston (296 ming), Ukraina (223 ming), Turkmaniston (67
ming) va Amerika Qo‘shma Shtatlari (63 ming) bo‘ldi (BMT DESA, 2021).
Biroq 2022-yilda O‘zbekiston fuqarolari quyidagi asosiy mamlakatlarga doimiy
yashash uchun ko‘chib o‘tgan: Qozog‘iston (79,5 foiz), undan so‘ng Rossiya
Federatsiyasi (16,4 foiz), Markaziy Osiyo davlatlaridan tashqari boshqa
8

yo‘nalishlar (2,7 foiz), Qirg‘iziston (0,7 foiz), Tojikiston (0,5 foiz) va
Turkmaniston (0,3 foiz)ni tashkil etdi (O‘zStat, 2023). Aytish joizki, migratsiya
masalalari o‘z ichiga faol, o‘rta yosh va yosh aholini qamrab oladi. Mutasaddi
idora tomonidan tashqi migratsiyaga moyil bo‘lgan aholining rasmiy statistikasi
ishlab chiqiladi va chet el davlatlarida mehnat faoliyatini olib borayotgan
Respublika fuqarolarining doimiy monitoringi olib boriladi. Noqonuniy
migratsiya asosida mehnat faoliyatini olib borayotgan aholining monitoringini
yuritish va tahlil qilish murakkab, chunki bu borada bir qancha mutassaddi
organlar jumladan, IIV, o‘zini o‘zi boshqarish organlariga topshiriqlar berilgan
bo‘lsa-da, aniq va muvofiqlashtirilgan statistikani yaratishda kamchiliklar
kuzatiladi. So‘nggi besh yilda xorijiy investitsiyalar ishtirokida mamlakatni
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha bir qancha loyihalar ishlab chiqilishi,
yetuk malakaga ega mutaxassis sifatida chet el fuqarolarining O‘zbekistonga
migratsiya oqimlarini ko‘paytirdi. Birgina 2019 yilda 2639 ta korxonaga ishchi
kuchini jalb qilish va undan foydalanish uchun ruxsatnomalar, 10315 ta xorijiy
fuqarolarga mehnat faoliyati tasdiqnomasi berilgan.
O‘zStat ma lumotlariga muvofiq, 2023-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra,ʼ
mamlakat aholisining umumiy soni 36 million kishini, migrantlar soni esa 2,3
million nafarni tashkil etib, ulardan 1,1 million nafari erkaklar va 1,2 millon
nafari ayollardir. 2022-yilda migrantlar soni 2018 yilga nisbatan 21 foizga
kamaydi (O‘zStat, 2023). 2020-2021-yillardagi pasayish COVID-19 tarqalishini
oldini olish uchun dunyo bo‘ylab kiritilgan safar cheklovlari bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. 2022-yilda O‘zbekiston hududida ro‘yxatga olingan ichki
migratsiya soni 214 821 nafarni tashkil etdi, shundan 40 foizi (85,6 mingga
teng) erkaklar va 60 foizi (129,2 ming) ayollardir. 2022-yilda ichki migrantlar
oqimi 2018-yilga nisbatan 34,1 foizga oshdi (O‘zStat, 2023). 2022-yilda 2,3
million kishini tashkil etgan xalqaro migrantlar oqimi 2018-yilga nisbatan 20,7
foizga kamaydi: bunda 52 foizini ayollar, 48 foizini erkaklar tashkil etdi
(O‘zStat, 2023). Hududiy taqsimotga nazar tashlaydigan bo‘lsak, O‘zbekiston
9

hozirgi vaqtda qishloq joylaridan shaharlarga doimiy ichki migratsiyaning
yuqori darajasini boshdan kechirmoqda. Yangi ko‘chib kelganlarning 76 foizi
(164,3 mingga teng) ichki va xalqaro miqyosda shaharlarda, qolgan 24 foizi
(50,5 ming) qishloq joylarda istiqomat qilgan (O‘zStat, 2023). O‘zStat
ma lumotlarga ko‘ra, 2022-yilda respublikadan chet elga, boshqa manzilgaʼ
ko‘chib o‘tganlar soni 880 ming nafarni tashkil etgan. Xuddi shu manbaga
ko‘ra, 2022-yilda O‘zbekistondan ketganlar soni 2018-yilga (1,76 million)
nisbatan ikki barobarga (880 ming) kamaygan. 2022-yilda immigratsiyaning
gender tarkibi deyarli teng bo‘ldi: 53 foizi ayollar, 47 foizi erkaklar (O‘zStat,
2023). O‘zbekistonlik migrantlar uchun ular boradigan barcha mamlakatlar
to‘g‘risidagi ma lumotlar cheklangan bo‘lsa-da, Rossiya Federatsiyasidagi
ʼ
mehnat migrantlari soni o‘zgarishining bir qancha omillari quyidagilardan
iborat: birinchidan, migrantlarning asl mamlakatlaridagi umumiy iqtisodiy
vaziyat va Rossiya Federatsiyasidagi ish beruvchilarning ehtiyojlari;
ikkinchidan, Rossiya Federatsiyasiga kirish tartibi, ro‘yxatdan o‘tish tartiblari va
Rossiya mehnat bozoriga kirish; uchinchidan, mehnat bozoridagi vaziyatni
tartibga solish maqsadida Rossiya hukumati tomonidan migrantlarni ishga
joylashtirishga nisbatan kiritilgan cheklovlar (“to‘siqlar”) (iqtisodiyot tarmoqlari
bo‘yicha bandlik kvotalari, patent narxi). Ko‘pincha bu va boshqa omillarning
yig‘indisi migrantlarning tartibga solingan va tartibga solinmagan migratsiya
maqomi o‘rtasida harakatlanishiga olib keladi. Rossiya Federatsiyasi Ichki ishlar
vazirligining Migratsiya masalalari bosh boshqarmasi ma lumotlariga ko‘ra,
ʼ
2020-yilda Rossiya Federatsiyasida ro‘yxatga olingan migrantlar va mehnat
migrantlari soni COVID-19 pandemiyasi bilan bog‘liq cheklovlar tufayli qariyb
ikki barobarga kamaygan. Rossiya Federatsiyasi koronavirus tarqalishining
oldini olish maqsadida 2020-yil 20-martdan boshlab rejali havo qatnovlarini
to‘xtatganligi sababli, davlatlar o‘rtasida faqat charter (birinchi navbatda,
chiqish) reyslar amalga oshirilgan bo‘lib, pandemiya davrida ko‘plab mehnat
migrantlari Rossiya Federatsiyasini tark eta olmadi. Rossiya hukumati xorijiy
fuqarolarning COVID-19 pandemiyasi davrida mamlakat hududida bo‘lish
10

imkoniyatini bir necha bor uzaytirdi, jumladan 2020-yilning 15-iyuniga qadar,
2020-yilning 25-dekabriga qadar, 2021-yilning 15-iyuniga qadar va so‘nggi bor
2021-yilning 30-sentabriga qadar uzaytirildi. Tabiiyki, bunday sharoitda
Markaziy Osiyo davlatlaridan Rossiya Federatsiyasiga mehnat migrantlarining
oqimi keskin kamaydi. Faqat 2021-yil 1-apreldan boshlab O‘zbekiston
fuqarolari uchun chegaralar ochildi.
O‘zStat ma lumotlarga ko‘ra, 2022-yilda o‘zbekistonlik migrantlar oqimiʼ
221 ming nafarga teng bo‘lgan: jami immigrant oqimining 60 foizini (132,8
ming nafar) ayollar, 40 foizini (88,5 ming nafar) erkaklar tashkil etgan. O‘zbek
migrantlarining asosiy qismi shaharlardan 66 foiz (145,8 ming), qolgan 34 foizi
qishloq joylardan (75,5 ming) bo‘lgan (O‘zStat, 2023) Migratsiya jarayonini
muvofiqlashtirish uchun bir qancha dolzarb masalalarga yuzlanish va
muammolar tahliliga yuzlanish zarur, jumladan Eng avvalo, mehnat bozoridagi
ishchi kuchi taklifi va unga bo‘lgan talab o‘rtasidagi tafovutni kamaytirish;
Ushbu muammo va sohaga oidy angicha “yo‘l xaritasi”ni ishlab chiqish;
Noqonuniy migratsiyani va noqonuniy tashqi mehnatni tartibga solish;
Migratsiya jarayonlarini va byurokratiyani aholi uchun soddalashtirish va
aholining barcha qatlamlariga “to‘rtinchi hokimiyat” ommaviy axborot
₋
vositalari orqali tushuntirish ishlarini olib borish; Yoshlarning sohada amalga
oshirilayotgan islohotlar va o‘zgarishlarga tayyorligini o‘rganish va tahlil etish
orqali qanchalik ijobiy ta sir ko‘rsatishning psixologik-innovatsion yechimlarini
ʼ
asoslash; Aholi turmush darajasini yana ham oshirish va ular bilan doimiy
muloqot va uchrashuvlarni tashkil etish; Migratsiya sohasidagi davlat
boshqaruviga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llash va ushbu
sohani raqamlashtirishni huquqiy tartibga solish; Ushbu muammoni ijobiy hal
etgan va migratsiya tamoyillarini muvofiqlashtira olgan rivojlangan xorijiy
mamlakatlar tajribalarini o‘rgangan holatda yangi innovatsiyalarni hayotga
tadbiq qilish; Migratsiya masalalarini tahlil qilish va statistic ma lumotlarni
ʼ
ishlab chiqish uchun tegishli davlat organlari, migratsiya bilan shug‘ullanuvchi
11

xususiy kompaniyalar va tashkilotlar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi, ular
bilan umumiy va yakdil platforma yaratish. Migratsiya jarayonlarini
raqamlashtirish bo‘yicha xalqaro huquqiy hujjatlar hamda migratsiya tizimiga
axborot texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha xorijiy davlat tajribalarini ayrim
xalqaro xujjatlar va davlatlar misolida tahlil qilgan holda, migratsiya sohasida
xalqaro miqiyosida tizimli ishlar olib borilayotganini yodda tutish lozim.
Butunjahon migratsiya siyosati va uni amalga oshirish tamoyillari va
tendentsiyalari bo yicha yagona kelishuvga erishilmagan bo‘lsa-da, barchaʼ
davlatlar tomonidan migratsiyani tartibga solish bo‘yicha yangi metodlarni
ishlab chiqish va har bir mamlakat migratsiya sohasiga yangi va zamonaviy
texnologiyalar va axborot-kommunikatsiya vositalarining joriy etilishi
migratsiya borasidagi muammolarni hal qilinishiga muhim omil bo‘lishi
mumkin.
12

BOB. Xalqaro migratsiyaning iqtisodiy rivojlanishga ta'siriⅡ
2.1. Ishchi kuchi migratsiyasining mamlakat milliy iqtisodiyotiga ta'sir etish
omillari
Ishchi kuchi migratsiyasi global iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarning
muhim komponenti bo‘lib, uning mehnat bozori va iqtisodiy tizimlar ustida ko‘p
to‘g‘ri va orqali ta’siri mavjud. Bu jarayon odatda odamlar, oilalar yoki jamoalar
mamlakatlardan boshqa joylarga ko‘chib ketishini anglatadi va bu ko‘chishni
o‘zgartirish sababi sifatida ish qidirayotgan odamlarning soni katta o‘rin
egallaydi. Ishchi kuchi migratsiyasi ayni paytda mamlakatlar o‘rtasida iqtisodiy
munosabatlarni o‘zgartiradi. Masalan, bir mamlakatdan boshqa mamlakatga
o‘tadigan ishchilar, o‘zlarining mehnat bilimlarini o‘zgartirish va boshqa
mamlakatga jo‘natish orqali uni rivojlantirishadi. Shuningdek, qo‘shimcha
ishchi kuchining o‘sishi, har bir mamlakatning iqtisodiy jarayonlarini ko‘taradi
va yangi bozorlar yaratadi. Mehnat bozorlariga ta’sir esa migratsiya
jarayonlarining iqtisodiy sohalar ustida olib boradigan o‘zgarishlarni o‘z ichiga
oladi. Ko‘p mamlakatlarda immigratsiya xavfi barqarorlikka, bozor
ishtirokchilari uchun raqobatni oshirishga va ish bilan bog‘liq tartibotni
yangilashga sabab bo‘lishi mumkin. Migratsiya jarayonlarining mehnat bozori
ustida ta’siri tahlil qilishda, demografik o‘zgarishlar, kasbiy qobiliyatlar,
investitsiyalar va ish tartiboti to‘g‘risida tushunchalar keng qamrovli o‘rin
egallaydi. Bu maqola, ishchi kuchi migratsiyasining mehnat bozori va iqtisodiy
tizimlar ustida ko‘rsatadigan ta’sirini kengroq o‘rganib chiqishga qaratilgan.
Aholi daromadlarini barqarorligini oshirishda asosiy e’tibor iqtisodiy resurslar
va industrial salohiyatdan samarali foydalanish, ish o‘rinlari yaratish va ishchi
kuchi migratsiyasini oshirishga qaratilmog‘i lozim. Tadqiqotga qo‘yilgan
maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilab olinadi:
 ishchi kuchi migratsiyasining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati va tushunchasi
nazariy asoslarini o‘rganish;
13

 ishchi kuchi migratsiyasining samaradorligini oshirish bo‘yicha nazariy va
amaliy tavsiyalar ishlab chiqish
 ishchi kuchining mezoni va asosiy ko‘rsatkichlari;
 ishchi kuchi migratsiyasiga ta’sir etuvchi omillar va ularning o‘ziga xos
xususiyatlarini o‘rganish va uning muhim jihatlarini ochib berish;
 ishchi kuchi migratsiyasining mehnat bozoriga ta’sirini o‘rganish;
 ishchi kuchi migratsiyasining samaradorligini oshirish va uni takomillashtirish
bo‘yicha tavsiya va takliflar ishlab chiqish.
Ishchi kuchi migratsiyasi — bu odamlarning turar joylaridan boshqa
joylarga ish topish uchun ko‘chishidir. Bu odatda xalqaro miqyosda sodir
bo‘ladi va uning sababi bilan iqtisodiy, siyosiy yoki ijtimoiy holatlar bilan
bog‘liq bo‘ladi. Migratsiya turli xil ta’sirlarga ega bo‘lishi mumkin: Mehnat
bozori uchun zarur kasbiy qobiliyatlar: Ishchi kuchi migratsiyasi, mamlakatlar
o‘rtasidagi kasbiy farqni daromad olish imkoniyatini yaratadi. Misol uchun,
mamlakatlarning birida kasbga ega bo‘lgan ishchilar, boshqa mamlakatlarda
o‘zlarining kasbini o‘rganish va rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Iqtisodiy rivojlanish va investitsiyalar: Ishchi kuchi migratsiyasi o‘z ichiga
investitsiyalar va iqtisodiy rivojlanishni olib kelishi mumkin. Bunday
migratsiyalar, ishchilar tomonidan o‘rnatilgan mablag‘lar va ma’lumotlar
mamlakatlar iqtisodiy rivojlanishiga yordam beradi. Demografik o‘zgarishlar:
Migratsiya mamlakatlarning demografik ko‘rinishini o‘zgartirishi mumkin.
Bunday o‘zgarishlar, o‘sha mamlakatning ommaviy so‘nggi muddatdagi
iqtisodiy va siyosiy holatlariga ta’sir qilishi mumkin. Ko‘mak va maqsadlarni
qo‘llab-quvvatlash: Ishchi kuchi migratsiyasi, odamlarga yangi imkoniyatlar va
uning sabablariga ko‘mak qilishi mumkin. Misol uchun, qonuniy, iqtisodiy yoki
ijtimoiy qulayliklar uchun ko‘chgan ishchilar, o‘zlarining hayotini o‘zgartirish
va maqsadlariga erishish uchun yangi imkoniyatlarga ega bo‘lishadi.
14

Ishchi kuchi migratsiyasi o‘zida ko‘plab imkoniyatlarni o‘z ichiga oladi,
ammo uning ham o‘ziga xos muammolari bor. Mamlakatlar va xorijiy davlatlar
o‘rtasidagi hamkorlik va tartibotni o‘rgatish bilan boshqarilishi zarur. Statistika
agentligi ma’lumotiga ko‘ra, 2023-yil 1-aprel holatiga O‘zbekistonda doimiy
aholi soni 36, 2 mln. (36. 198. 612 kishi), shundan erkaklar 18, 1 mln. (50, 3%),
xotin-qizlar 17, 9 mln. (49, 7%) kishini tashkil qilmoqda. Mehnat bozori
tadqiqotlari instituti ma’lumotiga ko‘ra, (01. 07. 2023 y. holat) mehnat resurslari
soni o‘rtacha 19, 7 mln. , iqtisodiy faol aholi soni 15, 1 mln. , iqtisodiyot
tarmoqlarida band bo‘lganlar 13, 9 mln. , shundan rasmiy sektorda 6, 3 mln.
hamda norasmiy sektorda 5, 5 mln. kishiga to‘g‘ri keladi. (1-rasm)
1-RASM
2023 yil davomida xavfsiz, tartibli va qonuniy mehnat migratsiyasi tizimi
doirasida mehnat migratsiyasi geografiyasini kengaytirish, kasb-hunarga va chet
tillariga o‘qitish orqali fuqarolarni xorijda vaqtinchalik mehnat faoliyatini
amalga oshirishlariga ko‘maklashish, mehnat migrantlariga huquqiy va moddiy
yordam ko‘rsatish, xorijdan qaytgan mehnat migrantlari bandligini ta’minlash
borasida samarali ishlar amalga oshirildi.
Mehnat migratsiyasi yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish, rivojlangan
davlatlarga ko‘proq fuqarolarni ishga yuborish va kasbiy malakani baholash
15

maqsadida 21 ta xorijiy davlatning vakolatli tashkilotlari vakillari bilan 50 dan
ortiq muzokaralar o‘tkazildi. Tahlillarga ko‘ra, 2023 yil 12 dekabr holatiga
xorijdagi mehnat migrantlari soni o‘rtacha 2 mln. kishini (1. 980. 884), shundan
547, 7 ming (27, 6%) nafarini xotin qizlar, 647, 3 ming (32, 7%) nafarini yoshlar
tashkil etadi. Davlatlar: 1, 2 mln Rossiya, 191, 8 ming–Qozog‘iston, 113, 8
ming–Turkiya, 68, 1 ming–J. Koreya va 424, 4 ming-boshqa davlatlar hisobiga
to‘g‘ri keladi.
Mehnat migrantlarining xorijdagi ish faoliyati:
 Rossiya Federatsiyasi hududida – qurilish, transport va logistika, qishloq
xo‘jaligi, savdo, umumiy ovqatlanish, kommunal va maishiy xizmatlar;
 Qozog‘iston – qurilish, qishloq xo‘jaligi, Janubiy Koreya – og‘ir va yengil
sanoat;
 Turkiya va BAA – savdo, umumiy ovqatlanish, ijtimoiy ta’minot (keksa,
nogiron va yosh bolalarga yakka tartibda qarash va parvarishlash);
 AQSH va Yevropa – sanoat, qurilish, savdo, umumiy ovqatlanish, transport va
logistika, ijtimoiy ta’minot sohalari.
2.2. Mehnat bozoridagi o'zgarishlar va iqtisodiy rivojlanish yo'llari
Bozor munosabatlari tizimida mehnat bozori muhim o‘rinni egallaydi.
Mana shu bozorda mehnatga qobiliyatli kishilar va davlat biror bir jamoa va
xususiy tashkilotlarning nomidan ish ko‘ruvchilar va ish beruvchilarning
manfaati to‘qnash keladi. Mehnat bozorida vujudga keladigan munosabatlar
yaqqol ifodalangan ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatga ega bo‘lib, ular mamlakat
aholisi ko‘pchiligining muhim ehtiyojlariga daxldor bo‘ladi. Mehnat bozori
mexanizmi orqali aholining ish bilan bandligi va mehnatga haq to‘lash darajalari
belgilanadi. Mehnat bozorida ro‘y berayotgan jarayonlarning jiddiy oqibati
ishsizlik bo‘lib, u umuman olganda salbiy hodisa hisoblansa ham, lekin amalda
jamiyat hayotining muqarrar natijasidir. Mehnat va aholi ish bilan bandligi
16

sohasida bozor aloqalarini rivojlantirish yangi elementlarini va o‘xshash
bo‘lmagan yondashishni, mehnat bozori o‘rganishda muntazamlikni, bozor va
tushunchalarining uslubiy bazasini yangilashni talab etadi. Iqtisodiyotni
shakllantirish va rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish
kelgusida kategoriyalari aholini oqilona ish bilan bandligi sohasidagi
institutsional tuzilmalar faoliyatlarini jadallashtirish va normativ- huquqiy
bazalarini rivojlantirishni talab qiladi. Iqtisodiy taraqqiyot va inson salohiyatini
rivojlantirishda aholini ish bilan bandligi muhim omil hisoblanadi. Aholini ish
bilan bandligini ta’minlash uning takror ishlab chiqarilishi uchun zarur shartdir.
Chunki kishilarning turmush darajasi, iqtisodiyot sohalari va tarmoqlari uchun
kadrlar tanlash, tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasin oshirish,
ishga joylashtirish, ishsizlarni moddiy va psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlash
uchun qilinadigan sarflar aholini ish bilan ta’minlanishiga bog‘liqdir. Shuning
uchun aholini ish bilan bandligini ta’minlashning ijtimoiy-iqtisodiy va tashkiliy
jihatlarini tadqiq etish bugungi kundagi ijtimoiy-iqtisodiy muammo sifatida
alohida ahamiyatga ega va dolzarb mavzu bo‘lib qolaveradi. Mehnat bozorining
iqtisodiyotdagi o‘rni juda muhimdir, chunki u iqtisodiy tizimning asosiy tarkibiy
qismlaridan biri hisoblanadi. Mehnat bozori ishchi kuchining taqdimoti va
talabini, ishchilar va ish beruvchilar o‘rtasidagi munosabatlarni tashkil etadi.
Uning iqtisodiyotdagi asosiy o‘rinlari quyidagilardan iborat:
1. Ishchi kuchining taqsimoti: Mehnat bozori odamlarning turli sohalarda ishlash
imkoniyatlarini yaratadi. Bu orqali resurslar samarali taqsimlanadi, ya'ni har bir
ishchi o‘z mahorati va malakasiga mos ish joyida faoliyat yuritadi.
2. Ishsizlik darajasi: Mehnat bozori iqtisodiyotda ishchi kuchining talab va
taklifiga qarab ishchilarni ishlashga jalb qiladi. Ishsizlik darajasi iqtisodiy
holatni ko‘rsatadi va uning o‘zgarishi iqtisodiyotning ahvoliga ta'sir qiladi.
17

3. Ish haqi va maoshlar: Mehnat bozorida ishchilarga to‘lanadigan maoshlar va
ish haqi bozorning talab va taklifiga bog‘liq. Bu esa iste'molchi talablarini
shakllantiradi va iqtisodiy o‘sish sur'atlariga ta'sir qiladi.
4. Malaka va ta'lim: Mehnat bozori ta'lim va malaka olishni rag‘batlantiradi.
Agar ishchi kuchi malakali bo‘lsa, u yuqori daromadlar olishi mumkin va
iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi.
5. Iqtisodiy o‘sish: Mehnat bozorining samarali ishlashi iqtisodiy o‘sishni
ta'minlaydi, chunki ishchilar ishlab chiqarish jarayonida faol ishtirok etadilar.
Yaxshi ishlayotgan mehnat bozori iqtisodiy resurslarni samarali taqsimlaydi va
ishlab chiqarishning o‘sishiga yordam beradi.
6. Migratsiya va mehnat bozorining globalizatsiyasi: Mehnat bozorida
mamlakatlararo migratsiya va ishchilarni jalb qilish ham muhim ahamiyatga
ega. Bu iqtisodiy integratsiya va global bozorlarning rivojlanishiga ta'sir qiladi.
Mehnat bozori va iqtisodiy rivojlanish bir-biriga chambarchas bog‘liq
bo‘lgan jarayonlardir. Ushbu sohalardagi o‘zgarishlar ko‘pincha milliy va global
darajada iqtisodiy siyosat, texnologik taraqqiyot va demografik omillar bilan
belgilab beriladi.
Quyida bu mavzularni tahlil qilamiz:
1. Mehnat bozoridagi o‘zgarishlar
 Texnologik inqilob: Sun'iy intellekt, avtomatlashtirish va raqamli
texnologiyalarning rivojlanishi ko‘plab sohalarda ish o‘rinlarini o‘zgartirmoqda.
Ba’zi ish o‘rinlari yo‘qolib, o‘rniga yangi, yuqori malaka talab qiluvchi kasblar
paydo bo‘lmoqda.
 Ustuvor ko‘nikmalar: Ilg‘or texnologiyalarni boshqarish, kreativlik va
muammolarni hal qilish qobiliyati kabi yumshoq va texnik ko‘nikmalar mehnat
bozorida talabning asosiy tarkibiy qismiga aylanmoqda.
18

 Masofaviy ishlash: Pandemiya davridagi tajriba ko‘p kompaniyalarni
masofaviy ish modelini keng joriy etishga undadi, bu esa mehnat bozorini global
darajada o‘zgartirdi.
 Demografik o‘zgarishlar: Aholining qarishi, yoshlarning o‘sib borayotgan
talab va ehtiyojlari, shuningdek, migratsiya oqimlari ishchi kuchining tarkibiga
ta’sir qilmoqda.
2. Iqtisodiy rivojlanishning asosiy yo‘nalishlari
 Innovatsion iqtisodiyot: Iqtisodiy rivojlanishning eng muhim
harakatlantiruvchi kuchlaridan biri ilm-fan va texnologiyaga asoslangan
innovatsiyalardir. Ular yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulot va xizmatlarni
yaratishga imkon beradi.
 Barqaror rivojlanish: Iqlim o‘zgarishi va ekologik muammolarni hisobga olgan
holda iqtisodiy rivojlanish modeliga o‘tish muhim ahamiyatga ega. Bu yashil
texnologiyalarni joriy etishni talab qiladi.
 Globallashuv va raqobat: Jahon bozorlarining birlashishi mamlakatlarni
mahsulot va xizmatlarning sifatini oshirishga va narxlarni pasaytirishga
undamoqda.
 Kichik va o‘rta biznesning roli: Rivojlangan iqtisodiyotlarda KOB (kichik va
o‘rta biznes) iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi asosiy omil hisoblanadi. Ular
mehnat bozoriga sezilarli hissa qo‘shadi.
3. O‘zgarishlarning ijtimoiy ta’siri
 Ishsizlik darajasining o‘zgarishi, ayniqsa avtomatlashtirish tufayli past
malakali ishchilar uchun yangi muammolarni keltirib chiqaradi.
 Ijtimoiy tengsizlik masalalari chuqurlashishi mumkin, chunki yangi iqtisodiyot
yuqori malakali ishchilar uchun ko‘proq imkoniyatlar yaratadi.
19

 Ta’lim va qayta tayyorgarlik tizimlarini kuchaytirish iqtisodiy o‘sishni qo‘llab
quvvatlash uchun zarur.
4. O‘zbekiston misolida mehnat bozori va iqtisodiy rivojlanish O‘zbekistonda
so‘nggi yillarda iqtisodiy islohotlar mehnat bozoriga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmoqda:
 Xususiy sektorni rivojlantirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash orqali yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda.
 Yoshlar orasida bandlikni oshirish va ularni zamonaviy ko‘nikmalar bilan
ta’minlashga qaratilgan davlat dasturlari amalga oshirilmoqda.
 Mehnat migratsiyasi muammolarini hal qilish uchun malakali ish kuchini
xorijiy bozorga yo‘naltirish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rilmoqda.
O‘zbekiston mehnat bozorida o‘zgarishlar
 Demografik omillar: Yoshlarning ko‘pligi bozorni faolroq va dinamik qiladi,
lekin ish o‘rinlari yetarli emasligi muammolarni keltirib chiqaradi.
 Davlat dasturlari: Bandlikni ta’minlash va yangi ish o‘rinlarini yaratishga
qaratilgan loyihalar amalga oshirilmoqda (masalan, "Har bir oila – tadbirkor"
dasturi).
 Xususiy sektorning o‘sishi: So‘nggi yillarda xususiy sektor rivojlanmoqda, bu
yangi ish o‘rinlarini taqdim etadi.
20

Xulosa
Bu sohada yuzaga kelishi mumkin bo’lgan bir qancha muammolarga
shaxsiy yechim bo’lishi mumkin bo’lgan fikrlarimni keltirib o’taman.
Migratsiya jarayonlarini iloji boricha raqamlashtirilgan dasturlar orqali tartibga
solishi zarur, bu orqali noqonuniy migratsiya va noqonuniy tashqi mehnatni
tartibga solish zarur. Noqonuniy migratsiyalarni tartibga sola olgan davlatlar
tajribalaridan loyihalaridan andoza olishni taklif qilgan bo’lardim. Migratsiya
masalalari tahlil qilish va statistic ma’lumotlarni ishlab chiqish uchun tegishli
davlat organlari, migratsiyani tashkil qiluvchi xizmat ko’rsatuvchi konsalting
firmalar bilan hamkorlikni tashkil qilishi vas hu firmalar bilan birgalikda yagona
bazada ishlaydigan aholi ma’lumotlari mavjud bo’lgan bazani yakdil
platformani ishlab chiqish zarur.
Mehnat bozori doimiy ravishda o‘zgarib turadi va ushbu o‘zgarishlarga
moslashish uchun ishchilar malaka oshirishga, ish beruvchilar esa
moslashuvchan strategiyalarni qabul qilishga majbur. Iqtisodiy siyosat,
texnologik innovatsiyalar va global tendensiyalar ushbu jarayonga asosiy ta’sir
ko‘rsatadi.Mehnat bozori va iqtisodiy rivojlanishning samaradorligini ta’minlash
uchun:
 Ta’lim tizimini zamonaviy mehnat bozorining talablariga moslashtirish.
 Innovatsiyalarni rag‘batlantirish va barqaror rivojlanish strategiyalarini
ishlab chiqish.
 Ijtimoiy himoya tizimini kuchaytirish va yangi o‘zgarishlarga
moslashishga yordam berish zarur.
21

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi 4947-sonli
Farmoni bilan tasdiqlangan “2017-2021-yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha
“Harakatlar strategiyasi”
2. O‘zbekiston respublikasi prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining
tashqi mehnat migratsiya tizimini yanada takomillashtirish bo‘yicha
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qonuni
3. World Migration Report. Migrants and Cities: New Partnerships to
Manage Mobility. – Geneva, Switzerland, 2014-2017.
4. Ochilova N. A. Farming Management and their Economic Efficiency
//Innovation in the Modern Education System. – 2023. – Т. 3. – №. 28. –
С. 177 184.
5. Shodmonovna F. S., Negmatovich Y. N. THE ROLE OF LIVESTOCK
REFORM IN THE DEVELOPMENT OF THE COUNTRY'S
ECONOMY. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary
Research Journal [Электронный ресурс].
Internet saytlari:
1. https://uz.wikipedia.org/wiki/Migratsiya
2. https://zamon.uz/detail/migratsiya-kelib-chiqish-sabablari-qochqinlar-va-
migrantlar-farqi-muhojirlar-uchun-eng-maqbul-davlatlar-maxsus-ruknlar
3. Lex.uz
22

Купить