Mijoz bilan psixokarreksiya xususiyatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	223.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Mijoz bilan psixokarreksiya xususiyatlari

Купить

Mavzu:Mijoz bilan psixokarreksiya xususiyatlari
Reja:
Kirish
I Bob.Psixokorreksiya tarixi, rivojlanishi, vazifalari va unga qo’yiladigan
talablar.
1.1.Psixokorreksiya tarixi va uning rivojlanishi.
1.2. Psixokorreksiya turlari, vazifalari va qo’yiladigan talablar.
II Bob.Mijoz bilan temperament, xarakter va irodani rivojlantirish bo’yicha
psixokarreksiya xususiyatlari
2.1.Temperament bilan bog'liq masalalar bo'yicha psixokorreksion
maslahatlar xususiyatlari .
2.2.Xarakteri xususiyatlarini tuzatish bo'yicha umumiy
psixokorreksion tavsiyalar xususiyatlari.
2.3.Irodani rivojlantirish bo'yicha psixokorreksion maslahatlar
xususiyatlari.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.

Kirish
Amaliy psixolog o'zining kasbiy salohiyatini to'liq anglashi uchun u shaxsiy
resurslarini to'ldirishi, Psixokorreksiya ishining mohiyati haqidagi fikrlarini
chuqurlashtirishi va kengaytirishi kerak 1
.
Psixologik yordamning ikki sohasini - psixologik tuzatish va psixoterapiyani
ajratish masalasi juda munozarali va hozirgi kungacha. Psixokorreksiya va
psixoterapiyada ham mijozning va yordam ko'rsatuvchi mutaxassisning shaxsiga
o'xshash talablar qo'yiladi; uning kasbiy tayyorgarligi, malakasi va kasbiy mahorati
darajasiga; bir xil tartib va usullar qo'llaniladi; bir xil talablar qo'yiladi; yordam
mijoz va mutaxassis o'rtasidagi o'ziga xos o'zaro ta'sir natijasida yuzaga keladi.
Y. E. Aleshinaning fikriga ko'ra, "Psixokorreksiya" va psixoterapiya
atamalarining farqi ishning o'ziga xos xususiyatlari bilan bog'liq emas, balki
maxsus tibbiy ma'lumotga ega bo'lgan odamlar psixoterapiya bilan shug'ullanishi
mumkin degan fikr bilan paydo bo'ldi. Bundan tashqari, psixoterapiya atamasi"
xalqaro va dunyoning ko'plab mamlakatlarida professional psixologlar tomonidan
olib boriladigan ish usullariga nisbatan aniq qo'llaniladi.
1
Varga, A. ya o'yin guruhidagi boshlang'ich maktab o'quvchilarining aloqa buzilishlarini psixologik tuzatish / A. ya.
O'tish: saytda harakatlanish, qidiruv - P. 101-107.

I Bob.Psixokorreksiya tarixi, rivojlanishi va uning vazifalari.
1.1.Psixokorreksiya tarixi va uning rivojlanishi.
"Psixologik tuzatish" va "psixoterapiya"tushunchalarini amalda farqlashda
ma'lum qiyinchiliklar mavjud. R. S. Nemovning so'zlariga ko'ra, "psixoterapiya"
va "Psixokorreksiya" tushunchalari o'rtasidagi farq quyidagicha: psixoterapiya -
turli kasalliklarni davolash uchun shifokor tomonidan qo'llaniladigan tibbiy va
psixologik vositalar tizimi, Psixokorreksiya-psixologning psixologiyaning
kamchiliklarini yoki aqliy sog'lom odamning xatti - harakatlarini tuzatish uchun
foydalanadigan psixologik metodlar to'plami
Psixokorreksiya jarayonining o'ziga xos xususiyatlari uni psixoterapiyadan
ajratib turadi.
Psixokorreksiya kundalik hayotda psixologik qiyinchiliklar, muammolar,
nevrotik tabiatning shikoyatlari, shuningdek, o'zlarini yaxshi his qiladigan, ammo
o'z hayotlarini o'zgartirishni xohlaydigan yoki shaxsiy rivojlanish maqsadini
qo'ygan odamlarning klinik jihatdan sog'lom shaxsiga qaratilgan.
Tuzatish buzilish darajasidan qat'i nazar, shaxsning sog'lom tomonlariga
qaratilgan.
Psixokorreksiya ko'pincha mijozlarning hozirgi va kelajagiga qaratilgan.
Psixokorreksiya odatda o'rta muddatli yordamga qaratilgan (qisqa muddatli
uchrashuvlardan farqli o'laroq - 15 uchrashuvgacha - maslahat yordami va uzoq
muddatli - bir necha yilgacha - psixoterapiya yordami).
Psixokorreksiya psixologning qiymat hissasini ta'kidlaydi, garchi mijozga
ma'lum qadriyatlarni kiritish rad etilsa.
Psixokorreksiya ta'siri mijozning xulq-atvorini o'zgartirish va shaxsiyatni
rivojlantirishga qaratilgan.
Psixokorreksiya va insonning psixologik rivojlanishiga qaratilgan ta'sirlarning
asosiy farqi shundaki, Psixokorreksiya allaqachon shakllangan shaxsiy xususiyatlar
yoki xatti-harakatlar bilan shug'ullanadi va ularni qayta ishlashga qaratilgan bo'lsa,
rivojlanishning asosiy vazifasi-rivojlanishning etishmasligi yoki etishmasligi
bo'lsa, odamda kerakli psixologik fazilatlarni shakllantirish Psixokorreksiya

choralari yo'nalishning tabiati (simptomatik va sababni tuzatish), mazmuni
(kognitiv soha, shaxs, affektiv-ixtiyoriy soha, xulq-atvor jihatlari,
shaxslararo, guruh ichidagi, bolalar va ota-ona munosabatlari; mijoz bilan
ishlash shakli (individual, guruh, yopiq tabiiy guruh (oila, sinf, xodimlar va
boshqalar) bo'yicha tasniflanishi mumkin. shu kabi muammolarga duch
kelgan mijozlar uchun ochiq guruhda aralash shakl (individual guruh);
dasturlarning mavjudligi (dasturlashtirilgan, improvizatsiya qilingan);
tuzatuvchi ta'sirlarni boshqarishning tabiati bo'yicha( direktiv, noto'g'ri);
davomiyligi bo'yicha( juda qisqa, qisqa, uzoq, juda uzoq); hal qilinadigan
vazifalar ko'lami bo'yicha (umumiy, xususiy, maxsus).
Tuzatish ishlarining nazariyalari, maqsadlari, protseduralari va
shakllaridagi farqlarga qaramasdan, psixologik ta'sir bir kishining
boshqasiga yordam berishga harakat qilishiga olib keladi .
Tuzatish holati 5 ta asosiy elementni o'z ichiga oladi: azob
chekayotgan va o'z muammolarini engillashtiradigan kishi - mijoz, yordam
beradigan va o'rganish yoki tajriba orqali yordam berishga qodir bo'lgan
shaxs-psixolog, nazariya mijozning muammolarini tushuntirish uchun
ishlatiladigan protseduralar (texnikalar, usullar) mijozning muammolarini
hal qilish uchun ishlatiladi. mijoz va psixolog o'rtasida mijozning
muammolarini engillashtirishga yordam beradigan maxsus ijtimoiy
munosabatlar.
Psixolog mijoz o'z muammolarini hal qilishda nekbinlik bilan qarashga
imkon beradigan muhitni yaratishga intilishi kerak. Bunday maxsus
munosabat ta'sirning barcha shakllariga xos bo'lgan omildir .
Psixokorreksiya ishlarining asosiy printsiplari quyidagilardan iborat:
. Diagnostika va tuzatishning birligi printsipi.

. Normativ rivojlanish printsipi.
. "Yuqoridan pastga" tuzatish printsipi.
. "Pastdan yuqoriga" tuzatish printsipi.
. Aqliy faoliyatni tizimli rivojlantirish printsipi.
. Faoliyat tuzatish printsipi.
. Diagnostika va tuzatishning birligi printsipi psixologning amaliy
faoliyatining alohida turi sifatida psixologik yordam ko'rsatish jarayonining
yaxlitligini aks ettiradi. D. B. Elkonin, I. V. Dubrovina va boshqalarning
asarlarida batafsil ko'rib chiqilgan ushbu tamoyil barcha tuzatish ishlarining
asosidir, chunki tuzatish ishlarining samaradorligi 90% oldingi diagnostika
ishlarining murakkabligi, chuqurligi va chuqurligiga bog'liq.
Ushbu tamoyil ikki jihatdan amalga oshiriladi.
Birinchidan, tuzatish ishlarini boshlashdan oldin maqsadli keng
qamrovli diagnostika tekshiruvi bosqichi bo'lishi kerak, uning asosida
dastlabki xulosa tuziladi va tuzatish ishlarining maqsad va vazifalari
shakllantiriladi. Samarali tuzatish ishlari faqat oldindan sinchkovlik bilan
psixologik tekshiruv asosida qurilishi mumkin. Shu bilan birga," eng aniq,
chuqur diagnostika ma'lumotlari, agar ular psixologik va pedagogik
tuzatish tadbirlarining puxta o'ylangan tizimi bilan birga kelmasa,
ma'nosizdir " .
Ikkinchidan, psixologning tuzatish va rivojlanish faoliyatini amalga
oshirish shaxsning o'zgarishi, xulq-atvori, faoliyati, mijozning hissiy
holatlari dinamikasi, tuzatish ishlari jarayonida uning his-tuyg'ulari va
tajribalarini doimiy nazorat qilishni talab qiladi. Bunday nazorat sizga
dasturning vazifalariga kerakli o'zgarishlar kiritish, mijozga psixologik
ta'sir qilish usullari va vositalarini o'z vaqtida o'zgartirish va to'ldirish

imkonini beradi. Shunday qilib, tuzatish samaradorligi dinamikasini
nazorat qilish, o'z navbatida, tuzatish ishlarining butun jarayonini qamrab
oladigan va psixologga zarur ma'lumot va mulohazalar bilan ta'minlaydigan
diagnostika protseduralarini talab qiladi.
. Normativ rivojlanish prinsipi. Rivojlanishning normativligini
ontogenetik rivojlanishning keyingi yoshi, yosh bosqichlari ketma-ketligi
sifatida tushunish kerak.
"Psixologik yosh" tushunchasi L. S. Vygotskiy tomonidan kiritilgan.
Bu "shaxsning tuzilishining yangi turi, uning faoliyati, bolaning ongini,
uning atrof-muhitga bo'lgan munosabatini, ichki va tashqi hayotini, ma'lum
bir davrda rivojlanishning butun yo'nalishini belgilaydigan aqliy va ijtimoiy
o'zgarishlar".
Shunday qilib, bolaning rivojlanish darajasining yosh normasiga
muvofiqligini baholashda va tuzatish maqsadlarini shakllantirishda
quyidagi xususiyatlarni hisobga olish kerak:
Ijtimoiy rivojlanish holatining xususiyatlari (masalan, ta'lim yoki
ta'lim muassasasining turini o'zgartirish, bolaning muloqot doirasi, shu
jumladan tengdoshlar, kattalar, oilaviy muhit va boshqalar).
Yosh rivojlanishining ushbu bosqichida psixologik neoplazmalarning
shakllanish darajasi.
Bolaning etakchi faoliyatining rivojlanish darajasi, uni
optimallashtirish.
"Yosh normasi" tushunchasiga qo'shimcha ravishda, psixolog
"individual norma" tushunchasi bilan tanishishi kerak, bu esa
rivojlanishning yosh normasi doirasida har bir mijoz uchun uning

shaxsiyati va mustaqil rivojlanish yo'lini hisobga olgan holda rivojlanishni
optimallashtirish dasturini belgilashga imkon beradi.
. "Yuqoridan pastga" tuzatish printsipi. L. S. Vygotskiy tomonidan
ilgari surilgan ushbu tamoyil tuzatish ishlarining yo'nalishini ochib beradi.
Psixologning diqqat markazida ertangi rivojlanish kuni va tuzatish
faoliyatining asosiy mazmuni mijoz uchun "yaqin rivojlanish zonasi" ni
yaratishdir (L. S. Vygotskiy bunday mijozlar bolalar edi). "Yuqoridan
pastga" tamoyili bo'yicha tuzatish etakchi bo'lib, psixologik
neoplazmalarning o'z vaqtida shakllanishiga qaratilgan psixologik faoliyat
sifatida qurilgan.
. "Pastdan yuqoriga" tuzatish printsipi. Ushbu printsipni amalga
oshirishda tuzatish ishlarining asosiy mazmuni mavjud psixologik
qobiliyatlarni mashq qilish va o'qitish hisoblanadi. Ushbu tamoyil asosan
xulq-atvor yondoshuvi tarafdorlari tomonidan amalga oshiriladi. Ularning
tushunchasida xatti-harakatni tuzatish ijtimoiy-istalgan xatti-harakatni
mustahkamlash va ijtimoiy-istalmagan xatti-harakatlarni inhibe qilish
uchun mavjud bo'lgan xatti-harakatlarning mustahkamlanishi (ijobiy yoki
salbiy) sifatida qurilishi kerak. 2
Shunday qilib, "pastdan yuqoriga" tuzatishning asosiy vazifasi har
qanday usul bilan berilgan xatti-harakatni chaqirish va uni darhol
mustahkamlashdir. Tuzatish markazida-aqliy rivojlanishning hozirgi
darajasi, murakkablashuv jarayoni, xatti-harakatlarning o'zgarishi, mavjud
bo'lgan xatti-repertuaridan reaktsiyalarning kombinatsiyasi sifatida
tushuniladi.
. Psixologik faoliyatni tizimli rivojlantirish printsipi. Ushbu tamoyil
profilaktika va rivojlanish vazifalarini tuzatish ishlarida hisobga olishni
2
Adizova T.M. Psixokorrеksiya. − T.2005

talab qiladi. Ushbu vazifalarning izchilligi shaxsning turli tomonlarining
o'zaro bog'liqligini va ularning rivojlanishining heterokronikligini (ya'ni,
notekis) aks ettiradi. Psixika, ong va shaxsning tizimli tuzilishi tufayli
uning rivojlanishining barcha jihatlari o'zaro bog'liq va o'zaro bog'liqdir.
Tuzatish va rivojlanish faoliyatining maqsad va vazifalarini aniqlashda
bugungi kunda faqat dolzarb muammolar bilan cheklanib qolmaslik kerak,
ammo rivojlanishning eng yaqin prognozidan kelib chiqish kerak. O'z
vaqtida qabul qilingan profilaktika choralari rivojlanishdagi turli xil
anormalliklarni oldini oladi va shu bilan butun tizimni maxsus tuzatish
choralari tizimini joriy etish zaruriyati mavjud.
Tuzatish ishlarida tizimli rivojlanish tamoyilini amalga oshirish aqliy
rivojlanishdagi og'ishlarning sabablari va manbalarini yo'q qilishga
qaratilgan. Ushbu tuzatish usulining muvaffaqiyati diagnostika tekshiruvi
natijalariga asoslanadi, uning natijasi sabab-ta'sir munosabatlari tizimi va
alomatlar va ularning sabablari o'rtasidagi munosabatlar ierarxiyasining
vakili bo'ladi.
Tuzatish ishlari strategiyasini aniqlashda tizimli rivojlanish printsipi
yuqoridan pastga tuzatish printsipi bilan chambarchas bog'liq: tadqiqot
paytida bola erishgan hozirgi rivojlanish darajasini tizimli tahlil qilish
rivojlanishning Markaziy yo'nalishi, har bir yosh bosqichida aqliy faoliyat
shakllarining mavjud ierarxiyasi nuqtai nazaridan amalga oshiriladi.yaqin
rivojlanish zonasi va istiqbollari.
. Faoliyat tuzatish printsipi. Ushbu tamoyil tuzatish choralarini
qo'llash, maqsadga erishish vositalari va usullarini tanlash, tuzatish
ishlarining taktikasi, maqsadlarni amalga oshirish usullari va usullarini
belgilaydi.

Uning mohiyati shundan iboratki, tuzatish va rivojlanish ta'sirining
umumiy usuli mijozning faol faoliyatini tashkil etish bo'lib, uni amalga
oshirish jarayonida qiyin, ziddiyatli vaziyatlarda yo'naltirish uchun
sharoitlar yaratiladi va shaxsiy rivojlanishdagi ijobiy siljishlar uchun zarur
asos yaratiladi. Tuzatish ta'siri har doim faoliyatni yo'naltiradigan vosita
bo'lib, u yoki bu faoliyat kontekstida amalga oshiriladi.
Ushbu printsipga ko'ra, tuzatish ishining asosiy yo'nalishi-bu ob'ektiv
faoliyatning turli sohalarida, shaxslararo o'zaro ta'sirlarda, pirovardida,
rivojlanishning ijtimoiy holatida mijozni yo'naltirishning umumlashtirilgan
usullarini maqsadli shakllantirish. Tuzatish ishining o'zi oddiy ko'nikma va
ko'nikmalarni o'rgatish sifatida emas, balki mijozning kundalik hayot
munosabatlari tizimiga tabiiy va organik ravishda mos keladigan yaxlit
mazmunli faoliyat sifatida qurilgan.
Ayniqsa, bolalar bilan tuzatish ishlarida "etakchi faoliyat"tushunchasi
keng qo'llaniladi. Maktabgacha va boshlang'ich maktab yoshida bunday
etakchi faoliyat uning turli xil turlarida, o'smirlik davrida - aloqa va har xil
qo'shma harakatlarda o'ynashdir.
Faoliyat tuzatish printsipi: birinchidan, tuzatish harakatlarini qo'llash
mavzusini o'zi belgilaydi, ikkinchidan, yo'nalishning umumlashtirilgan
usullarini shakllantirish orqali tegishli faoliyatni tashkil etish orqali tuzatish
ishlarini bajarish usullarini belgilaydi .
Psixokorreksiya ishining maqsad va vazifalari.
Psixokorreksiya choralari rivojlanishdagi anormalliklarni tuzatishga
qaratilgan. Shu munosabat bilan bir qator dolzarb savollar tug'iladi:
Rivojlanishdagi og'ish nimani anglatadi?
Psixologik tuzatish uchun ko'rsatmalar qanday?

Tuzatish muammolarini aniqlashning maqsadga muvofiqligi uchun
kim qaror qiladi va javobgarlikni o'z zimmasiga oladi?
Tuzatish samaradorligini kim va qanday mezonlar bo'yicha baholaydi?
Tuzatish ishlari amaliyotida rivojlanishdagi qiyinchiliklar sabablarini
tushuntirishning turli modellari ajralib turadi.
Biologik model - rivojlanishdagi og'ishlarning etiologiyasini organik
Kamolot stavkasining pasayishi bilan izohlaydi.
Tibbiy model-anormal rivojlanish sohasida muammolar, qiyinchiliklar
va rivojlanish anormalliklariga olib keladi.
Interaktsionist model-rivojlanish muammolarining paydo bo'lishi
uchun, xususan, atrof-muhitning etishmasligi, bolaning hissiy va ijtimoiy
mahrumligi tufayli shaxs va atrof-muhit o'rtasidagi o'zaro ta'sirning
buzilishlari va buzilishlarining ahamiyatini ta'kidlaydi.
Pedagogik model-bolaning ijtimoiy va pedagogik beparvoligi
hodisalaridagi og'ish sabablarini ko'rib chiqadi.
Faoliyat modeli-faoliyatning etakchi turi va ushbu yosh bosqichiga xos
bo'lgan boshqa faoliyat turlarining shakllanmasligini birinchi o'ringa
qo'yadi.
Tuzatish ishlarining maqsadlarini belgilash aqliy rivojlanishning
nazariy modeli bilan bevosita bog'liq va u bilan belgilanadi .
Mahalliy psixologiyada tuzatish ishlarining maqsadlari bolaning aqliy
rivojlanish qonuniyatlarini kattalar bilan hamkorlikda amalga oshiriladigan
faol faoliyat jarayoni sifatida tushunish bilan belgilanadi. Shu asosda
tuzatish maqsadlarini belgilashning uchta asosiy yo'nalishi va yo'nalishlari
mavjud:
. Rivojlanishning ijtimoiy holatini optimallashtirish.

. Bola faoliyatining rivojlanishi.
. Yoshga bog'liq psixologik neoplazmalarning shakllanishi.
Xorijiy psixologiyada bolaning rivojlanishidagi qiyinchiliklarning
sabablari shaxsning ichki tuzilmalarini buzishda (3. Freyd, M. Kline va
boshqalar) yoki kam yoki buzilgan muhitda yoki bu nuqtai nazarlarni
birlashtiradi. Shunday qilib, ta'sir maqsadlari shaxsning yaxlitligini tiklash
va psixodinamik kuchlarning muvozanatini tiklash yoki atrof-muhitni
boyitish va o'zgartirish va unga yangi xatti-harakatlarni o'rgatish orqali
bolaning xatti-harakatlarini o'zgartirish sifatida tushuniladi [1].
Tuzatish ishlarining usullari va usullarini tanlash, uning
muvaffaqiyatini baholash mezonlarini aniqlash oxir-oqibat uning
maqsadlari bilan belgilanadi.
Tuzatish maqsadlarini aniqlashtirishda quyidagi qoidalarga amal qilish
kerak:
. Tuzatish maqsadlari salbiy shaklda emas, balki ijobiy shaklda
shakllantirilishi kerak. Tuzatish maqsadlarini aniqlash "yo'q" so'zidan
boshlanmasligi kerak, shaxsiy rivojlanish imkoniyatlarini va mijoz
tashabbusining namoyon bo'lishini cheklaydigan cheklovchi xususiyatga
ega bo'lmasligi kerak.
Tuzatish maqsadlarini aniqlashning salbiy shakli-bu xatti-
harakatlarning tavsifi, yo'q qilinishi kerak bo'lgan shaxsiy xususiyatlar,
bo'lmasligi kerak bo'lgan narsalarning tavsifi.
Tuzatish maqsadlarini taqdim etishning ijobiy shakli, aksincha,
mijozda shakllantirilishi kerak bo'lgan xatti-harakatlar, faoliyat, shaxsiyat
tuzilmalari va kognitiv qobiliyatlarning tavsifini o'z ichiga oladi. Tuzatish
maqsadlarini aniqlashning ijobiy shakli shaxsning o'sish nuqtalari uchun

ko'rsatmalarni aniq belgilab beradi, shaxsning samarali o'zini o'zi ifoda
etish maydonini ochib beradi va shu bilan kelajakda o'z-o'zini rivojlantirish
maqsadlarini belgilash uchun sharoit yaratadi.
. Tuzatish maqsadlari aniq va tuzatish ishlarining davomiyligi va mijoz
tomonidan yangi ijobiy tajriba va tuzatish darslarida o'rganilgan hayotiy
munosabatlarning haqiqiy amaliyotiga o'tish imkoniyatlari bilan bog'liq
bo'lishi kerak. Agar maqsadlar haqiqatdan uzoq bo'lsa, unda
Psixokorreksiya dasturi uning etishmasligidan ko'ra ko'proq yovuzlikdir,
chunki xavf shundaki, biror narsa foydali bo'lib tuyuladi va shuning uchun
yanada jiddiy harakatlar o'rnini bosadi.
. Tuzatishning umumiy maqsadlarini belgilashda shaxsni
rivojlantirishning uzoq va yaqin istiqbolini hisobga olish va tuzatish
dasturining oxiriga mijozning shaxsiy va intellektual rivojlanishining aniq
ko'rsatkichlarini, shuningdek ushbu ko'rsatkichlarni mijozning faoliyati va
aloqa xususiyatlarida aks ettirish imkoniyatini rejalashtirish kerak.uning
rivojlanishining keyingi bosqichlarida.
. Shuni esda tutish kerakki, tuzatish ishlarining ta'siri etarlicha uzoq
vaqt davomida namoyon bo'ladi: tuzatish ishlari jarayonida; tugallangach;
va nihoyat, taxminan olti oy o'tgach, mijozning tuzatish ishlarining ijobiy
ta'sirini aniqlash yoki yo'qotish haqida gapirishimiz mumkin.

1.2. Psixokorreksiya turlari va uning vazifalari
Psixokorr е ksiyaning asosiy maqsadi mijozning yosh va tur xususiyatlaridan,
uning sub' е ktiv voq е ligidan k е lib chiqib shaxsiga doir r е surslarini faollashtiruvchi
va m е 'yorga mos k е luvchi holatga olib k е lishdir.
Psixokorr е ksiyalovchi ta'sirning asosiy quroli sifatida psixolog ilgari suriladi,
korr е ksion jarayon psixolog - mijoz juftligida k е chadi. Mazkur jarayonni aks
ettiruvchi to`rtta asosiy strat е giya mavjud:
Psixokorr е ksiyaning so`ngi vazifalari uchta asosiy sohalardagi istalgan
o`zgarishlarga erishishdir:
- kognitiv;
- emotsional (his- tuyg`u);
- o`zini tuta bilish.
Shaxsiy psixokorr е ksiyaning hususiyatlarini hisobga olib mazkur uchta
alohida sohalarning har birida aniq vazifalarni qo`yish mumkin. Kognitiv
soha:
1) O`z xulq-atvori, munosabati, r е aksiyasi sababini anglash;
2) His-tuyg`u va xulq-atvor st е r е otiplarni anglash;
3) Psixologik omillar va somatik buzilishlar orasidagi bog`liqlikni anglash;
4) Mojarolar va ruhiy jarohatlovchi vaziyatlarni k е lib chiqishida o`zining roli
va javobgarligini his qilishi;
5) Munosabat usullarini, o`zining munosabati shakllanishi sharoitlarini anglashi.
Emotsional sohada:
1) Mijozning mutaxassis tomonidan emotsional qo`llab-quvvatlanishi;
2) Mijoz o`z tuyg`ularini anglashi va yuzaga chiqarishi;
3) O`ziga nisbatan yanada samimiy munosabatni shakllantirish;
4) Boshdan o`tkazish va emotsional munosabatlar usullarini o`zgartirish;
5) O`zini tuta bilish, xulq- atvor- sohasi:
6) Mijozdagi noadеkvat rеaksiyalarni korrеksiyalash;
7) Xulq- atvorning eff е ktiv usullarini o`zlashtirishdan iborat.
Korreksiyaning faoliyatli tamoyili

Korr е ksiyaning faoliyatga doir tamoyili: birinchidan, korr е ksion
urinishlarning tadbiq pr е dm е tini aniqlab b е rsa, ikkinchidan, xususiy
yo`nalishlarning umumlashgan
usullarini shakllantirish yo`li bilan yoshga xos faoliyat ko`rinishlarini uyushtirish
orqali korr е ksion m е todlarni b е lgilaydi.
Mazkur tamoyilning nazariy asoslari A.N.L е ont е v, D.B.Elkonin asarlarida
ishlab chiqilgan. Uning diqqat markazida bolaning psixik taraqqiyotida
faoliyatning alohida o`rni mavjudligi turadi.
A.N.Leontev faoliyatning psixologik nazariyasini yaratib, uning asosiy
tushunchasi sifatida "predmetli faoliyat" so`z birikmasini fanga olib kirdi. Muallif
180 tomonidan "odamning hissiy amaliy faoliyati" so`z birikmasi "ijtimoiy inson"
sifatida talqin etiladi. Uning asarlarida "faoliyat", "xulq" tushunchalari har xil
mazmunda ishlatiladi, jumladan, "teskari aloqalar vositasida xulqni boshqarish",
"faoliyatning halqali tuzilishi", "faoliyatni boshqarish", "qo`lning tuyush faoliyati",
"perseptiv faoliyat", "retseptor va effektor apparatlarning hamkorlik faoliyati"
kabilar.
Ushbu tamoyil korr е ksion urinishlarning tatbiq pr е dm е tini, maqsadga erishish
usullari va vositalarini tanlashni, korr е ksion ishni o`tkazish taktikasini, qo`yilgan
maqsadlarni amalga oshirish yo`llari va usullarini b е lgilaydi.
Mijozning yosh-psixologik, individual xususiyatlarini inobatga olish tamoyili
Mijozning yosh-psixologik va individual xususiyatlarini hisobga olish
tamoyili mijozning psixik va shaxs rivojlanishining normativ taraqqiyotiga ijobiy
ta'sir etadi.
Shuni alohida ta'kidlash k е rakki, mijoz xususiyatlarini hisobga olish, uni o`z
yo`lini o`zi b е lgilashiga yo`l ochadi.
Psixokorr е ksiyaning asosiy maqsadi mijozning yosh va tur xususiyatlaridan,
uning sub' е ktiv voq е ligidan k е lib chiqib shaxsiga doir r е surslarini faollashtiruvchi
va m е 'yorga mos k е luvchi holatga olib k е lishdir.
Fransuz psixologi E.Dyurkgeym, ulg`ayish – kishilarning his-tuygularni
o`zlashtirishi ekanligini, shu bois, idrok qilingan tasavvurlar bolaning ruhiy

faoliyatini ifodalashini, bolaning tajriba, an'ana, urf-odatlarni taqlid orqali
egallashini, biologiyada irsiyat qanchalik ahamiyatli bo`lsa, taqlid ham jamiyatda
shunday o`rin tutishini uqtiradi.
Shaxs tarkib topish jarayonining psixologik qonuniyatlarini, uning ilmiy
asoslarini mukammal bilmay turib, psixokorreksiyon faoliyatni muvaffaqiyatli
amalga oshirib bo`lmaydi.
Psixologik ta’sir metodlarining komplekslilik tamoyili
M е todlardan kompl е ks ta'sir etish tamoyili korr е ksion ta'sir ko`rsatish
programmalarini tuzishda amaliyotchi-psixolog turli m е todlar va t е xnikalardan
foydalanishi lozimligini e'tirof etadi. Ko`pgina ch е t el psixologlari tomonidan
tadbiq etilgan m е todlar psixoanaliz, bix е viorizm, gumanistik psixologiya,
g е shtaltpsixologiya kabi ilmiy maktablarning nazariy n е gizlarini ochib b е radi.
L е kin h е ch qaysi m е todika va t е xnika bittagina nazariyaga bog`langan emas.
Psixodinamik yo`nalishda asosan mustaqil asotsiatsialar, ko`chirish va qarshilik
r е aksiyalarini tahlili, tush ko`rish tahlili hamda kutilmagan xattiharakatlar tahlilini
o`z ichiga olgan v е rbal usullardan iborat m е todlardan foydalaniladi.
Kognitiv xulq-atvor yo`nalishida faoliyat ko`rsatayotgan psixologning asosiy
vazifasi diagnostik-o`qituv hisoblanadi.
Transakt analiz esa quyidagilarni o`z ichiga oladi:
− Tizimli tahlil
– Shaxs tizimi taxlili.
− Transaksiyalar analizi
– Odamlar orasidagi v е rbal va nov е rbal o`zaro ta'sir (munosabat)lar.
− Yutuqqa – hoxlangan natijaga olib k е luvchi yashirin transaksiyalar,
psixologik o`yinlar analizi.
− Inson o`zi hoxlamagan holda rioya qiluvchi st е nariy
− Individual xayotiy st е nariy analizi (skript - analiz).
G е shtaltkorr е ksiyada psixousullarga katta etibor qaratiladi. Ular o`yin va
eksp е rim е ntlar d е b nomlanib, g е shtaltkorr е ksiyaning k е ng tarqalishida o`yinlar
katta ahamiyatga ega.

Mijoz bilan ishlashda amaliyotchi-psixolog turli m е todlar va t е xnikalardan
foydalanishi korreksion ishning muvaffaqiyatini taminlaydi.
Psixik jarayonlarning notekislik darajasi tamoyili
Psixik jarayonlar tuzilmasining turli darajalariga tayanish tamoyili korr е ksion
dasturlarni tuzishda yaxshi taraqqiy etgan psixik jarayonlarga suyanish va ularni
aktivlashtiruvchi m е todlardan foydalanish maqsadga muvofiqligini ko`rsatadi.
Psixokorr е ksion ishlarda mijoz psixologik ta'siridan so`ng quyidagilarga qarab
baholanadi:
Psixologik ta'sir samarasini b е lgilashda psixofiziologik m е todlardan
foydalanish mumkin. Ular insonning v е g е tativ-somatik fiziologik va psixik
funksiyalarini baholaydi. Psixokorr е ksion ta'sirning samaraliligi krit е riysi har bir
shaxsdagi salbiy o`zgarishlarni aynan uni o`ziga xos ekanligini hamda tanlangan
psixokorr е ksion m е todlar ta'siri shu o`zgarishlarga qaratilganligini hisobga olish
bilan bog`liqdir.
Ta’limni dasturlashtirish tamoyili
Avval psixolog bilan birgalikda, k е yinchalik mustaqil ravishda bajarish orqali
zaruriy malakalarni shakllantiruvchi bir qator izchil muolajalardan iborat dasturlar
yaxshi samara b е radi. Korr е ksion ta'sir etishdan avval aniq korr е ksion ta'sir etish
mod е lini tuzish lozim: umumiy, tipik (odatiy), individual.
Korr е ksiyaning umumiy mod е li – bu har bir shaxs taraqqiyoti bir butun
olingan shartlar tarmog`idir, d е ydi. U insonning t е varak-atrof, uni o`rab turuvchi
dunyo haqidagi farazlarini chuqurroq, haqqoniy, k е ngroq bo`lishiga, insonlar
haqida, ular orasidagi munosabat, jamiyatdagi o`zgarishlar, ularning faoliyatlarini
analiz qila olish, kuzata olishiga sharoit yaratadi. Korr е ksiyaning bu mod е lida
mijozning sog`lig`i, mashg`ulotning vaqti aniq b е lgilab olinadi.
Korr е ksiyaning tipik (odatiy) mod е li – amaliy harakatlarni uyushtirishning
turli n е gizlariga asoslanadi; harakatlarning turli kompon е ntlarini o`zlashtirishga va
turli harakatlarni tadrijiy ravishda shakllantirishga qaratilgan.

Korr е ksiyaning individual formasi o`z ichiga mijozning o`ziga xos bo`lgan
individual tomonlarini hisobga oladi – uning qiziqishlari, psixik taraqqiyoti,
o`rgana olish qobiliyatlari kabi.
Amaliy psixolog ko'pincha tuzatish ta'sirini amalga oshirish uchun so'rovlarni
qabul qiladi. Tuzatish ishlarini olib borish mutaxassisni, uni amalga oshirishni,
ma'lum tayyorgarlikni talab qiladi. 3
Tuzatish ta'siriga professional tayyorgarlikning asosiy tarkibiy qismlari
Nazariy komponent: tuzatish ishlarining nazariy asoslarini, tuzatish
usullarini va boshqalarni bilish.
Amaliy komponent: aniq tuzatish usullari va usullariga ega bo'lish.
Shaxsiy tayyorlik: psixologning mijoz bilan tuzishni o'z ichiga olgan
sohalarda o'z muammolarini psixologik ishlab chiqishi.
Tuzatish ishlarini mustaqil ravishda amalga oshiradigan psixolog
psixologiya sohasida asosiy fundamental tayyorgarlikka va tuzatish ta'sirining
o'ziga xos usullari sohasida maxsus tayyorgarlikka ega bo'lishi kerak.
Nazariy komponent quyidagilarni o'z ichiga oladi: ontogenezda aqliy
rivojlanishning umumiy qonuniyatlarini bilish; aqliy rivojlanish davriyligini bilish;
ta'lim va rivojlanish nisbati muammosini bilish; asosiy nazariyalar, modellar va
shaxsiyat turlarini tushunish; guruhning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini bilish;
shaxsiy o'sish va ijodiy rivojlanishni ta'minlaydigan sharoitlarni bilish.
Umumiy kasbiy tayyorgarlikda uchta asosiy yondashuv mavjud: bitta
nazariyaga sodiqlik, bitta yondashuv; eklektizm - ko'plab yondashuvlarga sodiqlik;
umumiy doimiy yondashuv.
Bitta yondashuvga sodiqlik mavzuga chuqurroq kirib borish, nazariya va
amaliyot haqida to'liq ma'lumotga ega bo'lish imkonini beradi, ammo shu bilan
birga bitta yondashuv, bitta usulning imkoniyatlari bilan bog'liq muayyan
cheklovlarni qo'yadi.
Eklektizm mutaxassisga turli nazariyalar va amaliyotlardan tanlab nimadir
bilishiga olib keladi. Bunday mutaxassisning ishi samarali bo'lishi mumkin
3
Barotov Sh.R. Ta'limda psixologik xizmat. – Buxoro, 2007

(ayniqsa, dastlabki bosqichlarda), ammo tez orada u yuzaki tayyorgarlikning
kamchiliklariga, asosiy, asosiy, asosiy g'oyalarning yo'qligiga duch keladi.
Umumiy doimiy yondashuv - bu professional yondashuv bo'lib, unda
mutaxassis dastlab bitta nazariyaning izdoshi bo'lib, ushbu sohada ma'lum bo'lgan
hamma narsani o'rganadi, so'ngra professional poydevor va professional tajribaga
ega bo'lib, u uchun asosiy nazariyadan tashqariga chiqa boshlaydi. Bunday
mutaxassis ba'zi nazariyalarning kontseptual vakolatlaridan, boshqalari esa texnik
va amaliy yondashuvlardan foydalanishi mumkin.
Treningning amaliy komponenti aniq tuzatish usullari va usullarini
o'zlashtirishdan iborat. Muayyan usul va usullarni chuqur o'zlashtirish kasbiy
bo'lmagan va shaxsning kasbiy deformatsiyasidan qochadi.
Ikkinchisiga "yonish sindromi"kiradi. "Yonish sindromi" odamlar bilan
ishlaydigan va o'z ishlarida o'z shaxsiy resurslaridan foydalanadigan turli Profil
mutaxassislarida uchraydi. Bu ishda giperstimulyatsiya va kasbiy ortiqcha yuk
tufayli yuzaga kelgan hissiy, kognitiv va jismoniy charchoq bilan tavsiflanadi.
Bunday sindromning paydo bo'lishiga moyil bo'ladi: o'z-o'zidan hal qilinmagan
nizolar; qo'llab-quvvatlashning past darajasi va hamkasblarning yuqori darajadagi
tanqidiyligi; harakatsiz va kam ishtiyoqli mijozlar bilan individual va guruhli
ishlash; ishning past ishlashi; ko'pincha ma'muriy xarakterga ega bo'lgan
innovatsiya va ijodiy o'zini o'zi ifoda etishni taqiqlash; kasbiy sirlarini saqlab
qolish va sirlar e'lon qilingan usullarni o'z ichiga olmaydi; o'rganish va
takomillashtirish uchun imkoniyatlarning etishmasligi; tajribangizni
umumlashtirish va etkazish qobiliyati va istagi yo'qligi.
Ushbu sindromning rivojlanishining oldini olish uning ishi, kasbiy natijasi
uchun javobgarlikni o'z zimmasiga olish va mijozlarning mas'uliyatining bir
qismini topshirishdan, shoshilmaslik va ish va hayotdagi yutuqlar uchun vaqt
ajratishdan iborat.
Ularning imkoniyatlarini haqiqiy baholash va o'z-o'zini kamsitish va
kaltaklashsiz yo'qotish qobiliyati katta ahamiyatga ega, chunki professional
pasayish va hatto o'lik uchlari haqiqiy mutaxassisning kasbiy rivojlanishining

tabiiy bosqichlari .
Har bir mutaxassis professional kuchlarni tiklash va rivojlantirish uchun
ongli ravishda yoki ongsiz ravishda ishlatiladigan o'z umumiy va maxsus
variantlariga ega bo'lishi mumkin. Umumiy quyidagilarni o'z ichiga oladi:
o'z his-tuyg'ularini va his-tuyg'ularini erkin ifoda etish qobiliyati. Har bir
psixolog o'z mijozlaridan to'plash va almashtirish xususiyatlariga ega bo'lgan
salbiy his-tuyg'ularni olishi mumkin. Shuning uchun his-tuyg'ularning erkin ifodasi
juda muhimdir;
faqat istaklaringizni bajarish qobiliyati. Ko'pgina psixologlar "kerak" va
"kerak"ni boshqaradigan dunyoda yashaydilar. Qayta tiklash sizning istaklaringizni
bajarish qobiliyatiga yordam beradi, bu erda eng tez - tez uchraydigan narsalardan
biri yolg'iz qolish, dam olish istagi.
Keling, tuzatish ishlariga shaxsiy tayyorgarlik haqida batafsilroq to'xtalamiz.
Agar psixolog ta'sirchan bo'lsa, u o'z samaradorligining sabablari va
xususiyatlarini aniqlamaguncha affektiv sohada muammolarga duch kelgan
mijozlar bilan samarali ishlay olmaydi.
Agar psixolog kuchli irodali kuchga ega bo'lsa, uning bolalarning ixtiyoriy
faoliyatini tuzatish rasmiy bo'ladi.
Agar kattalar o'zini sevmasa va yolg'iz his qilsa, unga baxtli va mehribon
bolalarni tarbiyalash qiyin bo'ladi.
Shaxsiy tayyorgarlik tuzatish aloqasi talablariga psixologik to'siqlar shaklida
namoyon bo'lishi mumkin. Agar bolalikdagi psixolog jismonan jazolangan yoki
jazolangan bo'lsa va u shaxsiy tahqirlash jarohatidan omon qolgan bo'lsa, unda
tuzatish talabi - jismonan jazolanadigan va ruhiy tushkunlik holatida bo'lgan
mijozni (bolani) kamsitmaslik, bunday psixologni e'tiborsiz qoldirishi mumkin.
Voyaga etgan kishi bu talabni ixtiyoriy deb hisoblashi mumkin: men bolaligimda
kaltaklanganman va munosib odam bo'lib o'sganman. Natijada, psixolog va mijoz
o'rtasida hissiy rezonans paydo bo'ladi.
Psixolog va mijozda shunga o'xshash hissiy holatlar (masalan, shunga
o'xshash vaziyatlarda stressli reaktsiya) bir-birini kuchaytirishi va tuzatish

jarayoniga aralashishi mumkin.
Shaxsiy muammolarning xususiyatlari, kattalarning hissiy-ixtiyoriy ombori
bolaning shaxsiyatida tobora ko'payib bormoqda. Bolaga majburlash, kattalarning
stereotiplarini takrorlash mavjud. Voyaga etganlarning shaxsiy muammolari uning
subyektivligini va bolaning shaxsini baholashda o'ziga xosligini oshiradi. Bolaning
kelajagiga noto'g'ri baho berishning o'ziga xos ekstrapolyatsiyasi mavjud: "agar
hozir shunday qilsangiz, o'sganingizda nima bo'ladi?"Og'zaki salbiy posilkalar bola
tomonidan qabul qilinadi, u hozirgi va kelajakda eslab qoladi va takrorlanadi.
"Bizning Zamonamiz qahramoni" romanida M.Lermontov shunday deb
yozadi: "ha, bu bolaligimdan beri mening taqdirim edi! Har bir inson mening
yuzimda yomon xususiyatlar belgilarini o'qidi, ular yo'q edi; lekin ular taxmin
qildilar va ular tug'ildi. Men kamtar edim-meni ayyorlikda ayblashdi: men yashirin
bo'lib qoldim. Men yaxshi va yomonni chuqur his qildim; hech kim meni xafa
qilmadi, hamma haqorat qildi: men qasoskor bo'ldim; men xafa bo'ldim, - boshqa
bolalar - quvnoq va suhbatdosh; men ularning ustida his qildim, - men pastga
tushdim. Men hasad qildim. Men butun dunyoni sevishga tayyor edim-hech kim
meni tushunmadi: nafratlanishni o'rgandim. Men haqiqatni aytdim-ular menga
ishonmadilar: men aldashni boshladim".
Ushbu parcha atributning ta'sirini ko'rsatadi. Voyaga etgan kishi quyidagicha
fikr yuritishi mumkin:" bu bola to'liq bo'lmagan oiladan, shuning uchun u shaxsiy
rivojlanish nuqsonlariga ega "yoki"bu bola to'liq bo'lmagan oiladan, men ham
to'liq bo'lmagan oiladanman - men u bilan nima bo'lishi mumkinligini bilaman,
lekin nima qila olmaydi".
Shaxsiy muammolarni ishlab chiqish kattalarga bolaga nisbatan munosib
pozitsiyani tanlashga imkon beradi. Masalan, tuzatish tadbirlarini o'tkazish uchun
asoslarni tanlashda sabab bo'lishi mumkin: "bu bola juda shovqinli, harakatchan va
bu zararli, bu meni inhibe qiladi va bezovta qiladi, shuning uchun ularning xatti -
harakatlari tuzatilishi kerak". Bunday holda, bu kattalarga qaratilgan pozitsiya -
bola kattalarning ehtiyojiga qarab o'zgaradi.
Tuzatishni amalga oshirish uchun shaxsiy tayyorlik kattalardagi o'zidan

emas, balki boladan va uning muammolaridan [15]o'tishni talab qiladi.
Muayyan model (yosh, jinsiy, madaniy, milliy va boshqalar) bilan bolaning
tajribasi va xulq-atvorining xususiyatlarini o'zaro bog'lashdan keyin tuzatuvchi
ta'sir o'tkazilganda, shaxs modelida markazlashtirish imkoniyati bo'lishi mumkin.
Bunday holda, kattalar namunaning mazmuniga nisbatan neytral pozitsiyani
egallaydi, ammo ta'sir qilish usullari yana uning shaxsiyatiga bog'liq bo'ladi.
Kattalar va bolaning tabiiy aloqasi jarayonida o'zaro tuzatish doimiy ravishda
amalga oshirilishi kerak, ya'ni kattalar moslashuvchan bo'lishi kerak, o'zaro ta'sir
jarayonida bolaning reaktsiyalariga xolisona munosabatda bo'lishlari va unga turli
xil javob variantlarini taklif qilishlari, o'zlari ustida ishlashlari kerak.

II Bob.Mijoz bilan temperament, xarakter va irodani rivojlantirish bo’yicha
psixokarreksiya xususiyatlari.
2.1.Temperament bilan bog'liq masalalar bo'yicha psixokorreksion
maslahatlar xususiyatlari.
O'z temperamenti muammosidan tashvishlangan mijozga
psixolog-maslahatchi taklif etishi mumkin bo'lgan tavsiyalarni muhokama
qilishga kirishishdan oldin temperament psixologiyasiga taalluqli va psixologik
maslahat davomida hisobga olish kerak bo'lgan asosiy amallarni esga olaylik.
Odamning temperamenti - bu surati, reaksiyasi, tezligi, nerv impulslari, o'tkazilishi
dinamikasi, vazminligi va ta'sirchanligi xususiyatlaridan iborat odamning psixik
jarayonlari va harakatlari dinamik xususiyatlari to'plamidir. Tashqi xulqi namoyon
bo'lishidan tashqari bu barcha xususiyatlar ichki, nerv-psixik ko'rinishga ega, ular
odatda ko'zdan yashiringan bo'ladi.
Bir odamning temperamenti ichki va tashqi ko'rinishlari ba'zan mos bo'ladi,
ba'zan esa mos kelmaydi. Bundan tashqari odamning o'zi temperamentini tasavvur
qilishi haqiqatga to'g'ri kelmasligi mumkin. Odam o'z temperamentini uning
ustunliklari va kamchiliklarini baholashda yanglishishi mumkin. Odamning
temperamenti tabiiy turi ijtimoiy asosdagi xulqi shakli ortida yashiringan bo'lishi
mumkin. Odamga tabiat tomonidan berilgan temperamentlar turi yaxshi yoki
yomon bo'lishi mumkin emas. Masalan, xolerik yoki sangvinik, yoki flegmatik va
melanxoliklar o'z ustunliklariga va kamchiliklariga ega. Mijoz uning
temperamentiga taalluqli tavsiyalar berganida temperamenti asosida yotuvchi nerv
sistemasi xususiyatlari odamning atrofdagilar bilan va uning amaliy faoliyatida turli
xilda namoyon bo'lishi mumkinligi to'g'risidagi yangi ma'lumotlami hisobga olish
kerak bo'ladi. Inson temperamenti turlicha namoyon bo'lishi mumkin. Masalan,
odam atrofdagilar bilan munosabatlarda o'zini xolerik sifatida namoyon qilishi,
ishda esa sangvinik bo'lishi mumkin: u ishda flegmatik bo'lishi va odamlar bilan
munosabatlarda melanxolik bo'lishi mumkin. Endi esa odamni o'z
temperamentidan shikoyat qilib psixologik maslahatga kelishga majbur etuvchi,
yuzaga kelishi mumkin bo'lgan odatiy muammolarni ко 'rib chiqamiz:

l.Odam o'zining temperamenti tashqi namoyon bo'lishini boshqara olmasligi
borasida tashvishlanadi, masalan, vaziyatlar va boshqa odamlar harakatiga
hayajonlanishi va ta'sirlanishi.
2. Go'yoki o'zining to'la mos bo'lmagan temperamenti sababli u odamlar
bilan psixologik xotirjam munosabatlarda bo'la olmasligi bo'yicha odamning
xavotirlanishi;
3. Boshqa odamlardan ortda qolayotganligi yoki aksincha, ulardan ko'ra
tezroq harakat qilishi, umuman boshqa odamlaming talablariga u javob beradigandek
tuyulishi sababli ishda yoki odamlar bilan munosabatlarda unda keskinlik yuzaga
kelib turishi oqibatida odamning tashvishlanishi;
4. Boshqa odamlarga qaraganda uning ish surati birmuncha sekinligi, u
bilan aloqada bo'lgan odamlar harakatlariga javobi birmuncha.sustligi bo'yicha
odamning tashvishlanishi, masalan, gapirish yoki aqliy tezligida;
5. Go'yo unda nerv sistemasi bo'sh bo'lishi sababli odamning
xavotirlanishi;
6. Odamning emotsional o'zini tutishni bilmasligi sababli uning
tashvishlanishi.
Barcha xususiy holatlarni psixologik maslahat o'tkazish amaliyoti nuqtayi
nazaridan to'la ko'rib chiqamiz. Ular bilan bog'Iiq mijoz bilan ishlayotganda psixolog-
maslahatchi taklif etishi mumkin bo'lgan aniq tavsiyalami ifoda etib o'tamiz:
l-holat. Bu holatga mos keladigan vaziyat ikkita eng mumkin bo'lgan sabablar
oqibatida yuzaga keladi: odamda xolerik va sangvinik temperament bo'lishi va
nerv-psixik buzilishlar bilan bo'Iadigan jismoniy behollik.
Birinchi holatda psixologik testlar yordamida mijozning temperamenti turini
aniqlash kerak bo'ladi va yuqorida ko'rsatilgan temperament turi unda mavjudligi
tasdiqlansa, unda eng awal bu haqida mijozning o'ziga aytish kerak. Shundan keyin
iloji bo'Isa unga bu haqida tashvishlanmaslikni, o'zining hayajonlarini boshqara
olmasligini tuzatsa b o ' l i s h i n i , kuchli ta'sirchanligi shaxsiy mazmunda faqat
kamchilik emas, balki hayotda ko'pchilik hollarda odamning yaqqol ustunligi
sifatida ishtirok etishini tushuntirishga harakat qilish kerak.

Ikkinchi holatda (ikkinchi sabab) jiddiy jismoniy toliqish, kuchli hayajonlanish
hamda nerv-psixologik kasalliklarning oldini oladigan qilib ish tartibini tashkil
qilish, dam olish hisobiga muammo osongina hal etiladi. Biroq bu holat psixologlar
emas, balki ko'proq shifokorlar vazifasi doirasiga kiradi, shuning uchun biz uni
muhokama qilishda davom etmaymiz. Yuqorida fikr yuritilgan ta'sirchanlik
odamlar tomonidan yaxshi qadrlanadi, chunki odam atrofida bo'layotgan
hodisalarga xususan, u bilan munosabatlarda bo'Iadigan odamlarga befarq
emasligini yaqqol namoyon etadi (albatta, eng awal ijobiy emotsiyalari to'g'risida
gap boradi).
Mijozning hissiyotga beriluvchanligi uni juda ham tashvishlantirmasligini
ishonchliroq isbotlash uchun quyidagi asosni keltirish mumkin: odamdagi bu
xususiyat intellektual rivojlangan, ilmli va yuksak madaniyatli odamlar tomonidan
juda qadrlanishini aytish mumkin. Odamning emotsionalligi o'zidan tashqarida,
odamlar bilan munosabatlarida va harakatlarida qanday namoyon bo'lishi - bu
boshqa gap. Agarda kuchli emotsionalligi odamga juda yuqori natijalar bersa va
odamlar bilan uning munosabatlari yaxshilansa — unda bu albatta, ustunligi
hisoblanadi. Agarda haddan tashqari ta'sirchanligi ishiga xalaqit qilsa va
munosabatlarini yomonlashtirsa, unda bu haqida o'ylab ko'rish kerak bo'ladi.
Bunday holda odatda muammo emotsionalligining o'zida emas, balki odamning
tashqi namoyon bo'lishini boshqarishni bilmasligi bilan bog'Iiq bo'ladi. Mijoz iloji
bo'Isa o'zining tabiiy reaksiyasi tezligini va boshqa odamlardan u nimasi bilan farq
qilishini bilgani yaxshi bo'ladi. Agarda.shunday farq aniqlansa va mijozning uning
uchun muhim odamlar bilan munosabatlarini qiyinlashtiradigan darajada katta
bo'Isa, bunday holatda u reaksiya tezligi bilan bog'Iiq o'ziga xos xususiyatlari borligi
to'g'risida aloqa qiladigan odamlarini oldindan ogohlantirib qo'yish, mijozda
reaksiyasi yomonligi sababli yuzaga kelishi mumkin bo'lgan keraksiz muammolami
oldini oladi.
2-holat. Butunlay qarama-qarshi psixologik to'g'ri kelmaydigan
temperamentga ega, masalan, xolerik va melanxolik, sangvinik va fiegmatik
odamlar bir-biri bilan munosabatlarda odatda, noqulaylik, keskinlikni his qiladilar.

Bunday holat ayniqsa, bir-biri bilan yetarlicha tanish bo'lmagan odamlar orasida
ularning munosabatlari
boshida ko'pincha namoyon bo'ladi. Ularning o'zlari bir-birlariga psixologik
mos emasdek tuyuladi va ular orasida yuzaga keladigan keskinlik xuddi ulaiga
yo'qotib bo'lmaydigandek ko'rinishi mumkin. Psixologik mos kelmaslik odamni juda
qiynaydi va ba'zida ular orasida yaxshi munosabatiar o'rnatish yo'lida yo'qotib
bo'lmaydigan muammodek bo'lib ko'rinadi. Aslida, bu to'g'ri emas.
Birinchidan, barcha odamlarning bir-biriga moslashishi o'z xulqini
o'zgartirishda katta imkoniyatlarga ega, bu bir-biriga yaxshi moslashishga yordam
beradi.
Ikkinchidan, bu imkoniyatlarni amalga oshirish va bir-biriga o'zaro
moslashishning yakuniy natijasi ularning temperamentlari dastlabki tabiiy farqidan
ko'ra ko'proq darajada odamlarning bir-birini tushunish istagiga bog'liq bo'ladi.
Uchinchidan va eng asosiysi — simpatiya yoki antipatiya, odamlarning bir-
birini yoqtirishi yoki yomon ko'rishi. Ularqanday temperament turiga ega
ekanliklariga hech qanday bog'liq emas. Bir-birlariga ijobiy yoki salbiy hissiyotlarini
bir xil darajada xoleriklar ham, sangviniklar ham va flegmatiklar ham his etishlari
mumkin. Shuning uchun temperamenti xususiyatidagi farqlar shaxsiy yoki amaliy
munosabatiar uchun zararli bo'lib qoladi, deb tashvishlanish uchun hech bir jiddiy
asos yo'q. Mijoz uchun muhim bo'lgan odamlar uning o'zining temperamentidagi
farqlar bo'yicha psixologik maslahatga murojaat etgan mijozning o'zini birinchi
navbatda bunga ishontirishi kerak. Temperamentlarining psixologik mos emasligini
sabab qilib ko'rsatish ko'pincha o'zaro munosabatiar sabablarini yashirish vositasi
bo'lib xizmat qiladi. Mana shu sababli psixologik mos kelmasligidan shikoyat qilib
murojaat etgan mijoz bilan ishlaganda psixolog-maslahatchi amalga oshirishi kerak
bo'lgan keyingi ish quyidagilardan iborat: mijozga u va uning atrofidagi odamlar
o'rtasida psixologik mos kelmaslik aniqlanadigan munosabatlami chuqur psixologik
tahlil qilib chiqish zarurligini tushuntiradi. Agarda biroz vaqt o'tgach uning odamlar
bilan o'zaro munosabatlari muammosi temperamenti xususiyatlari bilan bog'liq

emasligini mijoz tushunsa, uning sababini temperamenti farqida emas, balki biron
boshqa narsadan qidirish kerak bo'ladi.
3-holat. Agarda mijoz ishda yoki odamlar bilan munosabatlarda yuzaga
keladigan doimiy keskinlik to'g'risida psixolog-maslahatchiga shikoyat qilsa,
buning asosida uchta sabab yotishi mumkin: bajarayotgan ishiga qiziqishi yo'qligi,
odamga qiziqishi yo'qligi, bir-biri bilan o'zaro aloqalarda bo'lmaydigan
odamlarning temperamenti tabiiy turiga to'la mos kelmaydigan ish bajarish yoki
kommunikativ harakatlari dinamikasi. Birinchi navbatda mijoz bilan ishlashda
psixolog-maslahatchi aslida mumkin bo'lgan sabablardan qay biriga duch
kelganligini aniqlab olish kerak. Agarda birinchi yoki ikkinchi sabablar haqiqiy
ta'sir ko'rsatuvchi bo'lib chiqsa, unda ular sababli yuzaga kelgan psixologik
keskinlikni faqat ishiga, yoki odamga bo'lgan salbiy munosabatini ijobiy o'zgartirish
hisobiga yo'qotish mumkin bo'ladi. Shu bilan birga ishlash va munosabatiar ancha
quiay dinamik ko'rsatkichlariga o'tishi bilan uning ishi va odamlar bilan munosabati
sifati yomonlashmasligini, balki oqibatda yaxshilanishiga mijozni ishontirsa juda
yaxshi bo'ladi. Biroq awaliga unga yangicha ishlash va munosabatiar noqulay va
qiyindek ko'rinishi mumkin.
4-holat. Boshqa odamlarga nisbatan ish bajarish tezligi pastligi bo'yicha va
ba'zi vaziyatlarda ularning harakatlariga javobi juda sekinligi bo'yicha
xavotirlanish. Bunday xavotirlanishlarko'pchilik hollarda to'la asosga ega
bo'lmaydi. Yuqorida sustlik va reaksiyasi sekinligi odamning shaxsiy kamchiligi
hisoblanmasligi to'g'risida ko'p gapirdik. Ular ish bajarish natijasi pasayishi va
odamlar bilan munosabatlarda qiyinchiliklar hamda kuchli ichki keskinlik kelib
chiqqanda kamchilik bo'lib ishtirok etadi. Lekin nima ish qilsa tez bajarishi va shu
bilan bir vaqtda sifatli bo'lishi hayotda juda kam hollarda hamda alohida iste'dodli
odamlarda bo'ladi. Aksincha, shoshilmay ishlaydigan odamlarda ish sifati ancha
yuqori sifatli bo'lishi ko'proq uchraydi. Agarda tez va sekin ishlash, tez yoki sekin
aqliy harakatlanish reaksiyalari barcha ustunliklari va kamchiliklarini to'plab
hamda solishtirib chiqilsa, unda aynan, shoshilmasdan ishlash va ancha bir tekis
reaksiya sifati va mahsuldorligidan ustun bo'lib chiqadi. Shuningdek, boshqalardan

ortda qolishi yoki aksincha, ulardan o'zib ketishiga shikoyat qilgan mijozga kamida
ikkita ishni bajarishni tavsiya etish kerak: birinchidan, bu masalada jiddiy shaxsiy
kamchilik sifatida tashvishlanmaslik: ikkinchidan, birinchi navbatda o'zida ish
sifati va munosabatlar natijasi to'g'risida o'ylab va ish hamda muloqot surati
tezligiga juda ham e'tibor bermay ishlash va boshqa odamlar harakatlariga e'tibor
bermaslik odatini ishlab chiqishga harakat qilish kerak.
5-holat. Nerv sistemasi bo'shligi va u bilan bog'liq temperamenti xususiyatlari
faqat kuchli keskinlik keltirib chiqaradigan va odamdan katta jismoniy hamda
psixologik chidamlilik talab etuvchi faoliyat turlariga nisbatangina odamning
shaxsiy kamchiligi hisoblanishi mumkin. Hozirgi davrda faoliyatning bunday
turlari unchalik ham ko'p emas va ulardan ko'pchiligi obro'li hisoblanmaydi.
Bunday faoliyat turlariga masalan, odamning doimiy va kuchli shovqinli sharoitda
ishlashi kiradi. Boshqa zamonaviy odamlar qiziqadigan faoliyatlar haqida gapirsak,
ular bilan shug'ullanish uchun nerv sistemasi bo'shligi juda ahamiyatsiz, ba'zida esa
hatto ijobiy omildir.
6-holat. Odamning temperamenti bilan bog'liq bo'lgan boshqa muammolardan
farqli ravishda emotsional og'ir, vazmin emasligi haqiqatda jiddiy muammo
hisoblanadi. Uni altbatta, hal etish kerak. Mijozni esa u mavjud emas deb,
ishontirish kerak emas. Birinchi navbatda odamning vazmin emasligi - bu uning
temperamenti goho ichki, goho tashqi namoyon bo'lishi ekanligini aytib o'tish
zarur. U odam nerv sistemasida qo'zg'alish va sustlashish jarayonlari bir-biri ustidan
yaqqol ustunligida ifodalanadi (og'ir, vazmin bo'lmaslik qo'zg'alishning
sekinlashishdan ustunligida va sekinlashishning qo'zg'alishdan ustunligi hollarida
bo'lishi mumkin). Ustun bo'lgan nerv jarayoni odamning vaziyatga mos bo'lmagan
reaksiyasida o'zini tashqi ifoda etadi. Xotirjam javob berish talab etiladigan
vaziyatda odam juda qizg'in javob beradi, agarda emotsional faol javob berish mos
bo'lganida odamning javobi sust bo'ladi. Agarda hayotda bu odam emotsional ruhi
tushgandan ko'ra ko'proq emotsional qo'zg'almaydigandek tuyulsa va o'zining
xulqini boshqara olmaydigan bo'lsa, unda u haqida tormozlanishdan ko'ra
qo'zg'aluvchanligi ustun bo'lgan, ammo xarakteri vazmin bo'lmagan odam deb

hisoblanadi. Lekin aksincha, ko'proq darajada sustkash bo'lsa va uning xulqida
tormozlanish qo'zg'alishdan yaqqol ustun bo'lsa, uning tormozlanishi qo'zg'alishdan
ustun bo'lgan beqaror odam sifatida ifodalanadi. Psixolog-maslahatchi o'zining
emotsional beqarorligi ustidan shikoyat qilib murojaat etgan inson bilan birgalikda
birinchi navbatda ushbu mijoz mana shu ikki turdagi odamlardan qaysi biriga
kirishini bilib olishi kerak. Bu qadamning muhimligini emotsional beqarorligi
turlicha bo'lgan odamlar uchun amaliy maslahatlar va tavsiyalar turlicha bo'lishi
bilan bog'liqdir. Shundan keyin beqarorligi sabablarini aniqlashga kirishishi mumkin.
Ular har bir odamda turlicha bo'ladi. Psixologik diagnoz davomida aniqlangan
mana shu sabablar asosida mijozning emotsional beqarorligi sabablarini yo'qotish
bo'yicha aniq, individual o'ziga mos tavsiyalar beriladi.
2.2.Xarakteri xususiyatlarini tuzatish bo'yicha umumiy
psixokorreksion tavsiyalar xususiyatlari.
Insonning xarakteri tuzatishning eng murakkab muammolaridan biri
hisoblanadi hamda ayniqsa, psixologik maslahatlar jarayonida uni tuzatish juda
qiyin. Bunga sabab aynan odamning xarakteri uning harakatlarini bevosita
belgilaydi. Biroq odamning xarakteri temperamentiga qaraganda kamroq barqaror
bo'ladi. Shundayekan, uni qay bir darajada o'zgartirish mumkin. Uni faqat
bolalardagina emas, balki kattalarda ham o'zgartirsa bo'ladi. Shuning uchun
mijozning xarakterini tuzatish bo'yicha unga tavsiyalar taklif etayotganda psixolog-
maslahatchi faqatgina o'z xarakterini bilish va hisobga olish to'g'risidagi fikrlardan
iborat bo'lgan moslashuvchanlik mazmunidagi maslahatlar bilan cheklanmasligi
mumkin. Shu bilan birga ayniqsa, yoshi katta odamning xarakteri mustahkam
bo'ladi va uni hatto odamning istagi kuchli bo'lganida ham o'zgartirish deyarli,
mumkin bo'lmaydi. Juda kech va tartibsiz boshlangan bunday urinishlar ko'pincha
muvaffaqiyatsiz tugaydi. Odamning xarakterida nimanidir o'zgartirishga erishiladi,
biroq ko'pchiligi va uning uchun yoqadiganlari qanday bo'lsa shundayligicha
qoladi. O'smirlik yoshidan o'tgan odamlar haqida gap ketganda deyarli barcha

hollarda ularning xarakterlari xususiyatlarini tuzatish bo'yicha tavsiyalar ikki
yo'nalishda bo'lishi mumkin: bir tomondan ular xarakteri mavjud xususiyatlarini
o'zgartirish bo'yicha, boshqa tomondan esa ularda xarakteri ba'zi
xususiyatlarini ularda qanday bo'lsa shunday qabul qilish, moslashish bo'yicha
maslahatlardan iborat bo'ladi (albatta, agarda ularni tuzatishning umuman iloji
bo'lmasa). Yuqorida aytib o'tilganlardan tashqari xarakteri bilan bog'liq muammolar
bo'yicha psixologik maslahatlar o'tkazishda yana nimalarga e'tibor berish kerak?
Birinchi navbatda odamda xarakterining ko'plab turli xususiyatlari bo'lishiga
e'tibor berish kerak. Agarda odam shaxsi barcha xususiyatlarini uning xarakteri
xususiyatlari deb hisoblanmasa ham baribir shaxs xususiyatlari orasida aynan,
xarakteri xususiyatlari sifatida qaralishi mumkin bo'lganlari anchagina topiladi.
Psixologik maslahat o'tkazishga va odam xarakterini tuzatishga kirishilganda,
o'zining xarakteri kamchiliklari to'g'risida faqat mijozning o'zi aytgan gaplar bilan
qoniqish kerak emas. U xato qilishi mumkin va ko'pincha uning xarakterida
haqiqatda hammasi joyida emas, deb baholab xato qilishi mumkin. Deyarii har doim
shu bilan birga maxsus testlar yordamida mijozda xarakteri bo'yicha haqiqatda
qanday muammolar borligini va ulardan qaysilari mijozning o'zi o'ylab topgan,
xayoliy yoki uning atrofida odamlaming u to'g'risidagi yuzaga kelgan fikri sababli
unda paydo bo'lganligini aniqlab olish kerak bo'ladi. Odamning xarakteri turli
xususiyatlari ikki guruhga bo'linadi va ular orasida kamida quyidagi uchta asosiy
guruhlarga ajratiladi: irodaviy, amaliy, kommunikativ. Ular shunchaki xarakteri
xususiyatlari guruhlaridan iborat bo'lib qolmay, balki odamning ontogenezida turli
davrlarda yuqorida ko'rsatilgan tartibda paydo bo'ladi va rivojlanadi. Odamda qaysi
bir xarakter xususiyati qanchalik erta yuzaga kelsa, u shunchalik barqaror bo'lishi
va uni o'zgartirish ham shunchalik qiyin bo'lishi ma'lum. Demak, odamning -
kommunikativ, amaliy va irodaviy xarakteri xususiyatlarini muvaffaqiyatli tuzatish
imkoniyati asta-sekinlik bilan ko'rsatilgan ketma-ketlikda kamayib boradi. Xarakteri
xususiyatlari ro'yxatida birinchi bo'lib aytilgan kommunikativ xususiyatlarini -
umuman olganda, odamning deyarii butun hayoti davomida tuzatish mumkin.

Xarakteri xususiyatlari ikkinchi amaliy guruhini - yoshi ulg'ayishiga, ya'ni
taxminan 25-30 yoshigacha samarali o'zgartirish mumkin.
Shundan keyin bu masalani hal etilishi qiyin bo'lib qoladi. Xarakteri
xususiyatlari uchinchi guruhini asosan, o'smirlik davrigacha, ya'ni 14—15
yoshigacha o'zgartirish mumkin. Keyin esa odamda xarakteri yangi irodaviy
xususiyatlarini tarbiyalash deyarii mumkin bo'lmaydi. Agarda mijoz yoshida endi
o'zgartirish mumkin bo'lmay qolgan xarakteri xususiyatlari yo'qligi yoki bo'sh
rivojlanganligiga shikoyat qilgan hollarda unga quyidagilami maslahat berish
mumkin: birinchi navbatda psixologik testdan o'tish, kerakli xarakteri xususiyatlari
mavjudligi va rivojlanganligi darajasini aniqlash. Keyin - xarakteri mavjud
xususiyatlarini ular qanday bo'lsa, shundayligicha qabul qilishni va ushbu
xususiyatlarni yomon deb tushunmay, ular xususida tashvishlanmaslik maslahat
beriladi. Mijoz shikoyat qilayotgan xarakteri xususiyatlarini amalda tuzatish
mumkin bo'lgan hollarda xarakteri xususiyatlari turli guruhlari - irodaviy, amaliy,
kommunikativ guruhlariga taalluqli quyida keltiriladigan tavsiyalarga amal qilishi
kerak bo'ladi.
Agarda psixolog-maslahatchiga bolalarda u yoki bu xarakteri xususiyati
yetarlicha rivojlanmaganligi masalasi bo'yicha katta odamlar, masalan bolaning
ota-onasi murojaat etsa, bolaning o'zi hali uch yoshdan ham kichik bo'lsa, unda
birinchi navbatda bolada xarakterning kerakli irodaviy xususiyatlarini hali osonlik
bilan shakllantirish mumkinligiga ishontirishi kerak. Shu bilan birga iloji boricha
kattalarning bola bilan munosabatlarini to'g'ri tashkil etishlariga e'tiborni qaratish
kerak. Bu munosabatlarda quyidagi holatlami albatta, hisobga olish lozim bo'ladi:
1. Bola qanday qilib mustaqillikni his etayotganligini diqqat bilan
kuzatish va uning belgilarini har tomonlama qo'llab-quwatlash kerak.
2. Agarda «men o'zim» deb aytsa va atrofdagi odamlar aralashmasdan
biror ishni o'zi mustaqil bajarishga harakat qilsa, unda bolaning ishiga aralashish
kerak emas. Lekin shunday vaziyatlarda ham katta odamning bola ishiga
aralashishi uning jig'iga tegadigan bo'lmasligi, iloji boricha bolaning o'ziga
sezilmaydigan bo'lishi kerak.

3. Bola biror ishni yaxshiroq bajarishga harakat qilib, to'siqlami yengishda
tashabbuskorlik va qat'iylik ko'rsatgan hollarda bolaning mustaqilligini alohida
rag'batlantirish kerak. Bola hatto bir ishni o'zi bajarishga urinib hammasi yaxshi
chiqmayotgan hollarda ham rag'batlantirish zarur. Asosiysi, bolaning olayotgan
rag'bati uning xayolida faqat qobiliyatini kattalarning yuqori baholashi deb emas,
balki aynan uning intilishi bilan bog'liq, deb tushunishdan iborat.
4. Bola bilan pedagogik munosabatlarda rag'batlantirish jazolashdan
ustun bo'lishi kerak. Bu o'z navbatida uning irodaviy sifatlari rivojlanishida muhim
rol o'ynaydi. Munosabatlarning bunday usuli irodasi bilan bog'liq bo'lgan
muvaffaqiyatlarga erishish asosini mustahkamlash uchun qulay sharoitlar yaratadi.
Agarda bolalar irodaviy muammolari bo'yicha psixolog-maslahatchiga katta yoshdagi
odamlar murojaat etsalar va ularni maktabgacha yoshdagi bolalar (to'rt-besh yoshdan
to olti-yetti yoshgacha) taqdirlari tashvishlantirsa, bu yoshdagi bolalar irodasini
mustahkamlash bo'yicha umumiy tavsiyalar asosan, erta maktabgacha yoshdagi
(bir yoshdan uch yoshgacha) bolalarga berilgan tavsiyalar kabi bo'ladi. Biroq o'rta
va katta maktabgacha yoshdagi bolalar uchun bu yetarli emasligini esda tutish
kerak, chunki birinchidan, bolaning irodasi ushbu yoshida shakllanib ulgurgan va
ikkinchidan, maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi, umuman olganda, ilk
maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasidan farq qiladi. Maktabgacha yoshdagi
bolalar irodasini rivojlantirish bo'yicha maslahat berilganda, bu holatni albatta,
hisobga olish kerak.
Birinchi navbatda — bu yerda maktabgacha yoshdagi bola shaxsi irodaviy
sifatlari faoliyati asosiy turlarida shakllanishini esda tutish kerak. Bola psixologik
rivojlanishida o'yin boshqa faoliyat turlaridan ustun bo'ladi. Shuning uchun
maktabgacha yoshida o'yinda qo'yilgan maqsadlarga erishish uchun boladan
qat'iylik, tirishqoqlik va irodasini namoyon etishini talab etuvchi turli o'yinlarda
xarakteri irodaviy xususiyatlarini takomillashtirish uchun sharoitlar yaratish
barchasidan muhimdir. Maktabgacha yoshda irodasini rivojlantirishda bolaning
boshqa bolalar bilan katta yoshdagilar o'rtasida musobaqalashishi ijobiy rol
o'ynashi mumkin. Haqiqatan, rivojlangan iroda odamning aqli va ongiga

asoslanishini esda tutish kerak, ya'ni qaysarlik turidagi ko'r-ko'rona anglab
yetilmagan intellektdan nazorat qilinmaydigan kuchga emas, balki oqilona, aql
bilan qabul qilinadigan yechimlarga asoslanadi. Maktabgacha, ayniqsa, katta
maktabgacha yoshdagi bolaning ongi ancha rivojlanib ulgurgan bo'ladi. Shuning
uchun bu yoshidan boshlab bolaning irodaviy xulqiga mos ravishda irodaviy
sifatlari to'la aql asosida shakllanishi va rivojlanishiga erishish muhim. Aks holda
irodasi deyarli, qaysarlikka yoki quioqsizlikka, ya'ni bolaning injiqligiga aylanib
qolishi mumkin. Bu holatni ayniqsa, o'z irodasini mustahkamlash masalasi
bo'yicha o'smirlar bilan psixologik maslahatlar o'tkazishda hisobga olish zarur.
2.3.Irodani rivojlantirish bo'yicha psixokorreksion maslahatlar
xususiyatlari.
Xarakteri amaliy xususiyatlarini rivojlantirish uchun bolada yoshligidan
kerakli xarakter xususiyatlarini tarbiyalash muhim ahamiyatga ega bo'ladi. Gap
shundaki, xarakteri amaliy xususiyatlari irodaviy xususiyatlari kabi ancha erta
shakllana boshlaydi va ma'lum davrga masalan, maktabga borishi davriga kelib
xarakteri amaliy xususiyatlari unda hali shakllanmagan bo'lsa, keyinchalik ulaming
rivojlanishi katta qiyinchiliklar bilan boradi. Ushbu holatda odamning xarakteri
dastlabki amaliy xususiyatlari deganda nimani nazarda tutilishini tushuntirib
o'tamiz. Bu birinchi navbatda tartiblilik, mas'uliyatlilik, itoatkorlik, intizomlilik.
Bola gapirishni va predmetlar bilan o'ynay boshlaganida shakllana boshlaydigan
xarakteri xususiyatlari asosida keyinchalik endi katta odamning xarakteri
xususiyatlari rivojlana boshlaydi. Ularga masalan, tashabbuskorlik, ishbilarmonlik,
mehnatsevarlik, topqirlik, ishni tashkil etishni bilishi va uning yaxshi ijrochisi
bo'lishi kabilar kiradi. Shuning uchun psixologik maslahatga bolada xarakteri
amaliy xususiyatlari rivojlanishi sababli katta yoshdagi odam murojaat etganida
birinchi navbatda, agarda bola bir yarim, ikki yoshdan o'tgan bo'lsa — bu odamga
darhol xarakteri birlamchi amaliy xususiyatlarini rivojlantirish bilan shug'ullanishni
tavsiya etish zarur. Biroq agarda bolaning yoshi kattaroq bo'lsa ham tavsiyalar
xuddi shunday bo'ladi. Lekin bu holatda xarakteri xususiyatlari birlamchi

xususiyatlarini shakllantirish va ikkilamchi amaliy xususiyatlarini rivojlantirish
bilan shug'ullanishga to'g'ri keladi. Amaliyot katta yoshdagi odamning xarakteri
amaliy xususiyatlarini tarbiyalaganda katta odamda uning bolaligida shakllanishi
kerak bo'lgan xarakteri xususiyatlarini ishlab chiqish qiyin bo'lganligi uchun biz
ko'pincha muvaffaqiyatsizlikka uchrashimizni ko'rsatadi. Odamning xarakteri amaliy
xususiyatlari ishda, uning amaliy faoliyatida va odamlar bilan ish yuzasidan
munosabatlarida rivojlanadi hamda mustahkamlanadi. Shuning uchun qanchalik
erta jiddiy ish bilan shug'ullanishni boshlasa, kerakli xarakteri xususiyatlari unda
shakllanishi va rivojlanishi ancha yuksak darajasiga o'z vaqtida erishishi mumkin
bo'ladi. Aksincha, shu mazmunda juda cho'zilib ketgan bolaligi xarakteri bunday
xususiyatlari rivojlanishi yo'lida jiddiy to'siq bo'ladi. Mana shu sababli iloji boricha
ertaroq bolalarni kattalar bilan birgalikda jiddiy ishlarda ishtirok etishga jalb etish
kerak, bu ishlar misolida bola o'zida kerakli amaliy sifatlarni rivojlantira oladi
hamda ularga mos bo'lgan xarakteri xususiyatlarini rivojlantiradi. Shu bilan birga
bolalaming har tomonlama psixologik rivojlanishlari uchun faqat mehnat emas,
boshqa faoliyat turlarida ham, shu jumladan o'yin, o'qish va muloqotda faol ishtirok
etishlari zarur. Shuning uchun hech bo'lmaganda bola o'smirlik yoshiga
yetmagunicha mehnat qilishga ajratiladigan vaqti bola kun tartibining to'rtdan bir
qismidan oshmasligi kerak. Agarda bolalarda xarakteri birlamchi amaliy xususiyatlari
shakllanmagan bo'lsa, faqat quyidagi shartlar bajarilganda ularni ham rivojlantirish
mumkin bo'ladi:
1. Xarakteri amaliy xususiyatlari shakllantirilayotgan bolada yoki ularni
rivojlantirish zarurligi to'g'risida tashvishlanuvchi katta odamda bunday sifatlarni
ishlab chiqish uchun yetarlicha qat'iy istak bo'lishi kerak.
2. Xarakteri amaliy xususiyatlarini ishlab chiqish va mustahkamlashda
amaliy yo'naltirilgan uzoq vaqt davom etadigan ma'lum ketma-ketlikka amal qilish
kerak.
3. Bola tomonidan xarakteri amaliy xususiyatlarini namoyon etganida bu
xislat asta-sekin mustahkamlab boriladi.
4. Mas'uliyatsizlik, betartiblik, dangasalik, itoatsizlik kabi

xarakteri salbiy xususiyatlari namoyon etilganida yanada kuchli jazo choralari
mexanizmi ta ' siri bo ' lishi kerak .
Agarda 13—14 yoshli o ' smirda kerakli xarakteri amaliy xususiyatlari hali
ishlab chiqilmagan bo ' lsa ularni shakllantirish va mustahkamlash uchun ko ' p vaqt
va kuch talab etiladi . Agarda 25-30 yoshga to ' lgan odamda xarakteri amaliy
xususiyatlari bo ' Imasa , unda bu ishni amalga oshirishga bir necha yillar kerak
bo ' lishi mumkin . Boshqa tomondan balki bu masalani umuman hal etib ham
bo'lmasligi mumkin. Bunga faqat bu yoshda xarakteri xususiyatini shakllantirish
qiyin bo'Iishidan tashqari odamda boshqa masalan, mas'uliyatsizlik kabi xarakteri
salbiy xislatlarini mayjudligi albatta, bu ishga to'sqinlik qiladi. Nihoyat quyidagi
muhim holatni esda tutish kerak. Shaxs sifati odamning psixologiyasida xarakteri
xususiyatlarida alohida, bir-biridan mustaqil mavjud bo'lmaydi. Ular yoshi
ulg'ayishi bilan bir yaxlit, juda barqaror tizimni tashkil qiladi va bu tizimda
xarakteri boshqa xususiyatlarini o'zgartirmay turib, boshqalarini o'zgartirish
deyarli, mumkin emas. Shuning uchun odamning xarakteri ma'lum amaliy
xususiyatlarini tuzatishga kirishishdan awal odamning xarakteri qaysi bir
xususiyatlari bilan u funksional o'zaro bog'liqligini aniqlab olish va mijozga uning
xarakteri tizimli bog'liqligiga kirgan boshqa xususiyatlari bo'yicha amaliy takliflar
tavsiya etish kerak.
Xarakter kommunikativ xususiyatlari odamda quyidagi malaka va
ko'nikmalarida namoyon bo'ladi:
- odamlarni, shu bilan birga ularning individual, xarakterologik, xususiyatlarini,
maqsadi, motivi, niyatlarini, holatini to'g'ri tushunish va baholashni bilish;
- yuzaga kelgan hayotiy vaziyatni to'g'ri baholash va uni hisobga olib harakat
qilishni bilish;
- minimal harakatlar bilan munosabatlar yakuniy maqsadiga olib kela oladigan
munosabat uslubi, vositasi, turini tanlashni bilish;
- odamlarga mehribonlik qilish, tashvishlariga sherik bo'lishni bilish;
- — munosabatlar bo'yicha sherigini ishontirish samarali vositalarini tanlashda
va ta'sir ko'rsatishda namoyon etadigan tez fikrlashida, xarakteri kommunikativ

xususiyatlariga odamlar bilan munosabatlarda namoyon etadigan odamning qator
amaliy va ishbilarmonlik xususiyatlarini kiritish mumkin. Shuning uchun xarakteri
kommunikativ xususiyatlarini rivojlantirish deganda biz shu insonning odamlar
bilan munosabatlariga qandaydir ta'siri bor bo'lgan xarakteri barcha xususiyatlarini
mustahkamlashni nazarda tutamiz. Psixolog-maslahatchi unda xarakteri alohida
kommunikativ xususiyatlarini, malaka va ko'nikmalarini rivojlantirish bo'yicha
mijozga berishi mumkin bo'lgan tavsiyalarni muhokama qilib chiqamiz.
- lnsonda odamlarni to'g'ri tushunish va baholashni bilishi rivojlanishi uchun
birinchidan, u odamlarni diqqat bilan kuzatishga, u muloqotda bo'ladigan odamlar
individual xususiyatlari to'g'risida unga fikr yuritishga imkon beruvchi
ma'lumotlarni maqsadga muvofiq topishni va to'g'ri foydalanishni o'rganib olishi
kerak. Kim odamlarni to'g'ri tushunishni o'rganib olishni istasa, odamlarni
psixologik baholash odatini va doimiy amal qiluvchi ko'rsatmani ishlab chiqish
kerak bo'ladi. Bu ko'rsatma xususan, yangi odam bilan uchrashganda shu odam u
haqida iloji boricha ko'proq bilib olishga, birinchi navbatda uni shaxs sifatida to'g'ri
baholash va tushunishga imkon beradigan mazmunda bilib olishga intilishida
namoyon bo'ladi. Ikkinchidan, odamlarni to'g'ri tushunish va baholash uchun
o'zining ular to'g'risidagi taassurotlarini boshqa odamlar fikrlari va baholari bilan
solishtirishni o'rganib olish kerak. Bunday odat odam to'g'risida obyektiv fikrni
shakllantirishga imkon beradi. Chunki bir odamni tushunish odatda, subyektiv va
bir tomonlama bo'ladi. Odamning xarakteri masalan, yuzaga kelayotgan hayotiy
vaziyatlarga va boshqa odamlar harakatlariga uning odatiy javobida namoyon
bo'ladi.

Xulosa
Psixokorreksiya-bu psixologik ta'sirning maxsus vositalaridan foydalangan
holda psixologiya yoki inson xatti-harakatlarining kamchiliklarini tuzatishga
qaratilgan chora-tadbirlar tizimi. Psixokorreksiyalar organik asosga ega bo'lmagan
va juda erta shakllangan va kelajakda deyarli o'zgarmaydigan barqaror fazilatlarga
ega bo'lmagan kamchiliklarga duch keladi.
Tuzatish ishlari dasturi psixologik jihatdan asosli bo'lishi kerak. Har qanday
tuzatish va rivojlanish dasturining maqsad va vazifalari uchta darajadagi vazifalar
tizimi sifatida shakllantirilishi kerak: tuzatish, profilaktika, rivojlanish. Ushbu
turdagi vazifalarning faqat birligi tuzatish va rivojlanish dasturlarining
muvaffaqiyati va samaradorligini ta'minlaydi.
Tuzatish ishlari amaliyotida rivojlanishdagi qiyinchiliklar sabablarini
tushuntirishning turli modellari ajralib turadi: biologik, tibbiy, interaktsionistik,
pedagogik, faoliyat. Tuzatish ishlarining maqsadlarini belgilash aqliy
rivojlanishning nazariy modeli bilan bevosita bog'liq va u bilan belgilanadi.
Tuzatish ta'sirini amalga oshirish uchun ma'lum bir tuzatish modelini
yaratish va amalga oshirish kerak: umumiy, tipik, individual.
Tuzatish ishlarini olib borish mutaxassisni, uni amalga oshirishni, ma'lum
tayyorgarlikni talab qiladi. Psixologning tuzatish ta'siriga kasbiy tayyorgarligining
asosiy tarkibiy qismlari nazariy, amaliy komponentlar, shaxsiy tayyorgarlikdir.
Tuzatish samaradorligini baholash uni kim baholaganiga qarab farq qilishi
mumkin, chunki tuzatish jarayonida ishtirokchining pozitsiyasi uning
muvaffaqiyatining yakuniy bahosini aniqlaydi.
Tuzatish ishlarining muvaffaqiyati, birinchi navbatda, diagnostika tekshiruvi
natijalarini to'g'ri, ob'ektiv, har tomonlama baholashga bog'liq. Tuzatish ishlari turli
funktsiyalarni sifatli o'zgartirishga, shuningdek mijozning turli qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan bo'lishi kerak.

Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Adizova T.M. Psixokorrеksiya. − T.2005.
2. Barotov Sh.R. Ta'limda psixologik xizmat. – Buxoro, 2007.
3. ДубровинаИ.В.Рабочая книга школьного психолога. – М.:
Просвещение, 1991. – 303 с. 482
4. Дубровина И.В. Школьная психологическая служба. –М.: Педагогика,
1991. – 232 с.
5. Дубровина И.В. Практическая психология в образовании. – М.:
Педагогика, 1998.
6. Дубровина И.В. Я работаю психологом. –М. 2001.
7. Колесникова Г.И. Основы психопрофлактики и психокоррекции.Ростов
– н/Д.: Феникс.2002.
8. Лебедева Л.Д. Практика Арт-терапии: подходы, диагностика, система
занятий. – СПб.: Речь,2003.

Mijoz bilan psixokarreksiya xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish