Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 27.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Mikrobiopreparatlar va ularni qishloq xo‘jalik ekinlari zararkunandalariga qarshi qo‘llash

Купить
MIKROBIOPREPARATLAR VA ULARNI QISHLOQ XO’JALIK EKINLARI ZARARKUNANDALARIGA QARSHI QO’LLASH. R E J A : 1.Ha sh oratlarni basterial kasalliklarga ta’rif. 2. Hashoratlarning virusli, zamburig’li kassalliklari, ularning biologis usuldagi ahamiyati. 3.Zamburig’li, basterial virusli va antibiotis Tabiatda juda ko’p hasharotlar va kemiruvchilarning oshqozonida juda ko’plab bakteriyalar mavjud bo’lib, ularning ko’pchiligi saprofit ya’ni ziyon keltirmaydigan bakteriyalar balki hasharotlar va kemiruvchi zararkunandalar uchun zarur bakteriyalardir, ularning ayrimlarigina hasharotlar va kemiruvchi zararkunandalarda bakteriya kasalliklarni tarqatadi. Tabiatda hasharotlarning va kemiruvchi zararkunandalarning bakterial kasalliklari borligini 1897 yilda Rus olimi I.I.Mechnikov tomonidan birinchi bo’lib aniqlandi. U bug’doy qo’ng’izi qurtida kasallik tarqatuvchi batsillius sometarius mavjudligi haqida yoegan. Xuddi shuningdek, Lun Paster keyinrok ipak qurtida bakterial kasallik borligi haqida ma’lumot tarqatadi. Keyinchalik dunyoning ko’plab mamlakatlari olimlari tomonidan kemiruvchi zararkunandalarda kasallik tarqatuvchi bakteriyalar soni 100 dan ortiq zkanligini aniqladilar. Hozirgi paytda bu bakteriyalardan zaiodlarda biologik preparatlar tayyorlashda keng foydalanilayotir. Hasharotlarda kasallik tarqatuvchi bakteriyalarning morfologik tuzilishi va xususiyati yetarlicha aniq bo’lmaganligi sababli bu bakteriyalarning klassifikatsiyasi to’liq yaratilgani yo’q. Bakteriyalarning hasharotlar va kemiruvchi zararkunadalarda kasallik tarqatish xususiyati va sharoitiga qarab ularni 4 guruhga bo’lish mumkin: 1.Obligat kasallik tarqatuvchi bakteriyalar-patogenlar 2.Spora hosil qiluvchi kasallik tarqatuvchi bakteriyalar 3.Fakultativ kasallik tarqatuvchi bakteriyalar 4.Potentsial kasallik tarqatuvchi bakteriyalardir. Hasharotlar va kemiruvchi zararkunandalarda bakterial kasallikni tarqatuvchi bakteriyalar hamda Rikketsiyalar turkumi aniqlandi va ular ustida ayniqsa rikketsiyalar ustida ko’plab ilmiy ishlar olib borilmokda. SHunday qilib hasharotlarda kasallik tarqatuvchi bakteriyalar asosan eubakteriyalar va Rikketsiyalarga bo’linadi. Eubakteriyalar turkumidagi bakteriyalar uch avlodga bo’linadi: A) Pseidomonadlarga, b) enterobaktervatsiyalarga, i)Batsillvatsiyalarga bo’linadi. Pseidomonadlar tabiatda ko’p tarqalgan bo’lib bu oila tarkibiga tayoqchasimon xivchinli, spora hosil qilmaydigan bakteriyalardir.Bu bakteriyalarning ko’pchiligi organiq substratlarda, ayrim turlari esa mineral muhitda rivojlanadi. Pseidomonadlar avlodiga pseidomonas azroginoza, pseudomonas, xlororapis, pseidomonas fluorestseno kabi kasallik tarqatuvchi turlar kiradi. Oshqozon bakteriyalari avlodi, bu avlod tayoqchasimon anaerob va aerob sharoitida yashovchi xivchinli bakteriyalar bo’lib, spora hosil qilmaydi, oddiy muhitda yaxshi rivojlanadi. Bu avlod tarkibiga 12 turdagi bakteriyalar kiradi, bo’lar ichida saprofitlar ham uchraydi. SHu bilan birga oblegat va fakultativ kasallik tarqatuvchi manbaalar mavjuddir. Fakultativ kasallik tarqatuvchi bakteriyalarga seoratiyalar kiradi, Bu bakteriyalar boshqalardan konsimon qizil pigment-prodiogizin ajratishi bilan farq qiladi. Obligat kasallik tarqatuvchi bakteriyalar turkumiga salmonellalar kiradi. Salmonellarning salmonell entritidia turi hasharotlarda va kemiruvchi zararkunandalarda qorin tifini tarqatadi. SHuning uchun ham bu bakteriyadan sichqon va kalamushlarga qarshi kurashda ishlatiladigan bakteriodentsid biologik preparatini ishlab chiqariladi. Spora hosil qiladigan Batsilla avlodi, bu avlodga issiqlikka chidamli endosporalardan tashkil topgan bakteriyalar kiradi. Bu bakteriyalar ichida biologik usul uchun eng foydalisi batsillius va klostridium hisoblaadi. Batsillius turkumiga aerob sharoitida yashaydigan tayoqchasimon bakteriyalar kiradi. Kristall shaklidagi bakteriyalar turkumiga batsillius tyuringiyenzis kiradi. Bu bakteriyalardan kemiruvchi zararkunandalarga qarshi kurashda ishlatiladigan biologik preparatlar ishlab chiqarilishi yo’lga qo’yilgan. Klostridium turkumiga mansub bakteriyalarga havosiz-anaerob sharoitida yashovchi oblegat, spora hosil qiluvchi bakteriyalar kiradi. Bu bakteriyalarning batsillalardan farqi shundaki, klostridium bakteriyalari spora hosil qilayotganida hujayralari yo’g’onlashadi. Bu bakteriyalar bilan zararlangan kemiruvchi zararkunandalar sekinlik bilan kurib boradi va mum shakliga aylanadi. Rikketsiya turkumiga mansub bo’lgan rikketsiya pillip bakteriyasi kemiruvchi zararkunandalarning hujayra to’qimalaridagi yog’ qatlamlarida rivojlanadi, sporalari bo’linishi yo’li bilan ko’payib zararkunandalarni uldirishga olib keladi. YUqoridagi bakteriyalar turkumi qishloq xo’jaligi ekinlarining kemiruvchi zararkunandalari tanasida ko’payib, turli xildagi bakterial kasalliklarni tarqatadi va ularni tabiatdagi sonini keskin kamayishiga olib keladi. SHu bilan birga bu bakteriyalar yordamida tarqalgan kasalliklar tufayli ko’plab zararkunandalar qirilib ketadi bu tabiiy munozanatni saqlashda alohida ahamityatga ega bo’lib, biologik usul uchun o’ta muhimdir. Hasharotlar va kemiruvchi zararkunandalarning bakterial kasalliklari tufayli ekinzorlarda zarariy hasharotlar soni kamayadi, foydali hasharotlar soni zsa keskin ko’payadi, buni biologik usul uchun ahamiyati kattadir. Qishloq xo’jalik ekinlarining kemiruvchi zararkunandalariga qarshi kurashda ishlatiladigan bakterial preparatlar ko’pchilik xollarda kristallsimon bakteriya hisoblangan batsillius tyuringiyenzis asosida tayyorlanadi. Bu bakteriyalarning 2% dan ortiq xillari shu guruhga kiradi. Biologik preparat tayyorlash uchun ko’proq amaliy ahamiyatga ega bo’lgan turi bu tyuringiyenzis hisoblanadi. Tyuringiyenzis tipidagi bakteriyalardan alfa, beta va gamma zkzotoksinlar tayyorlanadi, bu zaharli moddalar yordamida g’o’za va boshqa ekinlarning kemiruvchi zararkunandalariga qarshi kurashning biologik vositasi sifatida foydalaniladi. Tyuringiyenzis tipidagi kristalsimon yoki kristalsimon endotoksin ishlab chiqariladi, shu bilan bir qatorda beta zkzotoksin yoki issiqlikka chidamli zkzotoksin, zndotoksinga nisbatan zararli hasharotlarga qarshi ta’sir doirasi keng bo’lib, u faqatgina parda qanotlilargagina ta’sir etmasdan balki to’g’ri qanotlilarga qo’ng’izlarga xatto o’rgimchakkanalarga ham ta’sir etadi. Viruslarning klassifikatsiyasining asosini Nuklein kislotasidan tashkil topgan nirionlardir. Nuklein kislotasining turlariga nirion Iira hukmronligi ikki mayda hukumronlikka bo’linadi: A) Deoksiiira bu virusning tarkibi Deonuklein kislotasi DNK dan iborat. B) Riioiira bu virusning tarkibi Ribonuklein kislotasi RNK dan iborat. Hasharotlarning hujayralarida ko’payadigan viruslar va deonuklein kislotasidan tashkil topganlar tarkibidagi Bakuloiiridze, Poksonidas, Iridoiiridae va Parioiiridas viruslar avlodli kiradi. Ribonuklein kislotasidan tashkil topgan viruslarga Pikiriiridae va Reoioiiridas oilalariga mansub viruslar kiradi. 1.Bakuloviruslar yoki tayoqchasimon viruslar oilasiga mansub bo’lgan viruslar asosan hasharotlarning tanasida riiojlanadi. Bakuloviruslar ikkita gruppachaga bo’linadi. A) Kasallik tarqatuvchi poliyedrozlarga B) Kasallik tarqatuvchi granulezlarga Poliyedrozlarning bu kichik gruppachasiga juda ko’plab viruslar kiradi va ular hasharotlarda turli xildagi virusli kasalliklarni tarqatadi. 1982 yilda professor I.I.Guliy tomonidan aniqlanib to’zilgan ruyxatda 109 turdagi hasharotlarni zararlashi aniqlangan. Bu poliyedrozlar bilan asosan kemiruvchi zararkunandalarning qurtlari zararlanadi, viruslar bilan kasallangan qurtlarning tanasi ok-sariq suyuklikka aylanadi va anashu suyuklik og’zidan okib kurib qoladi. Bu biologik usulni rivojlanishida tabiiy munozanatni saqlanishida alohida ahamiyatga egadir. I) kichik guruhidagi Granulezlar tayokchasimon zmas oval shaklida dumalok bo’ladi va poliyedrozlarga nisbatan ancha kichik bo’ladi. Bu turdagi granulezlardan archa bargini bujmaloqlantirunchi qurtni kasallantiradigan I ( ) deb yuritiladi. Bu virus 34 turdagi kemiruvchi zararkunandalarni kasallantiradi. 2. Paksvirus yoki chechak virusi - bu viruslar bilan juda ko’plab umurtqasiz hayvonlar, hasharotlar kasallanadi. Bu kasalliklarni tarqatuvchi bo’lib, bu may qo’ng’izini chechak kasali bilan zararlaydi, natijada juda ko’plab may qo’ng’izi ulib ketadi. Bundan tashqari kemiruvchi zararkunandalardan 20 turdagisi shu chechak virusi yordamida kasallanib halok bo’lishi manbaalarda z’lon etilgan. Bo’lardan tashqari yaltirok viruslar, Parioviruslar, Pikarnoviruslar, Reoviruslar ham tsitoplazmatik poliyedrozlardan tashkil topgan bo’lib sobiq SSSR hududidagi 70 turdagi kemiruvchi zararkunandalarni zararlanishi aniqlangan. ( Guliy 1982 y) bo’lib qishloq xo’jaligida biologik usulni riiojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Polidroz va Granulez tipidagi viruslar ancha turgun bo’lib, tabiatda o’zok muddatda saqlanib zararli hasharotlarni kasallantirib, ko’payish xususiyatiga egadir, bu biologik usulni yanada riiojlantirishga katta yo’l ochadi. Har bir kemiruvchi zararkunandalarning alohida-alohida zararlaydigan maxsus viruslari xafi mavjud. Masalan, Bakulovirus bombikus faqat ipak qurtini zararlaydi xolos, boshqa qurtlarni zararlamaydi. Bu sohada virusologiya fani keyinchalik kuchli rivojlana borishi natijasida ko’plab yangidan-yangi viruslar topiladi, ulardan biologik usulda keng foydalanish imkoni tug’iladi. Hozirning o’zida viruslardan ko’plab biologik preparatlar Iirin-NSH, Iirin-KSH kabi moddalar ishlab chiqarilib biologik usulda keng qo’llanilayotir. Viruslarning zararli hasharotlarni kasallantirishi havo nazorati issiq va quruq bo’lsa tezlashadi, aksincha namlik kuchli sovuq bo’lsa ularni faoliyati susayadi. Viruslar shu tariqa biologik usulni rivojlanishiga katta hissa qo’shadi. Qishloq xo’jalik ekinlarini zararkunandalari bilan juda ko’plab zamburug’lar o’zaro bog’liq bo’lib, faqat zntomopatogen zamburug’larning soni 530 turdan ko’proqni tashkil etadi. Bu zamburug’larning asosiy xususiyatlaridan biri shuki, ular zararli hasharotlar tanasiga bemalol kirib oladi, hasharotlar ichida zamburug’lar turli xildagi fermentlar (xitinaza) chiqaradi, zamburug’lar sporalar yordamida ko’payishi hisobiga hasharot tanasida shishlar hosil bo’ladi, sekin-asta sporalarning ko’payishi natijasida hasharotlar halok bo’ladi. Zamburug’lar hasharotlarni imago va g’umbak holatida ham zararlaydi. 1883 yilda Rus olimi I.I.Mechnikov tomonidan g’alladagi mitani kasallantiradigan kuk muskardinni aniqladi va 1990 yillarga kelib. I. Krasilshikov bilan birgalikda bu zamburug’ni ko’paytirishib, bug’doy mita qo’ng’iziga va lavlagi o’zunburuniga qarshi kurashda ishlatilib biologik usulni boshlashga ilk qadam kuydilar. Zararkunandalarda eng ko’p kasallik tarqatuvchi zamburug’lardan zigamitsetlar sinfiga mansub bo’lgan Labulben guruhidagi zamburug’lardir. Labulben guruhiga mansub zamburug’lar 1500 tur, 150 avlod va 3 oilani tashkil qiladi. Bu zamburug’lar butun dunyoga tarqalgan bo’lib ko’pincha tropik va subtropik sharoitlarda ko’plab tarqalgan. Labulben zamburug’larning ko’pchilik qismi hasharotlar bilan bog’liq bo’lib, asosan qattiqqanotlilar, to’g’riqanotlilar, pardaqanotlilar, ikki qanotlilar va kanalarda tekinxo’rlik qiladi. Qishloq xo’jalik ekinlarining zararkunandalariga kasallik tarqatuvchi zamburug’lar kuyidagicha klassifikatsiyalanadi: Bu zamburug’lar asosan 2 ta sinfga ya’ni zigomitsetlar va deytromitsetlar sinfiga bo’linadi. Zigomitsetlar sinfi o’ziga zntomoftor oilasini biriktiradi. entomofor zamburug’ uncha riiojlanmagan bir hujayrali mitseliy-ipchalardan iborat. Bu zamburug’ bilan zararlangan hasharot tanasida ipchalar mitseliylar alohida gifat tana hisoblangan elementlarga bo’linadi, bu elementlar hasharotlar tanasiga zahlangan yeridan kirib olib uning tanasi to’liq parchalangungacha zamburug’lar ko’payaveradi, konidiyalarning hasharot tanasida o’sishi to hasharot ulib bo’lmaguncha davom etadi bu chigirtkalarda 5-8 kun, shiralarda zsa 2-3 kun davom etadi. Entomoftor zamburug’larning yana bir asosiy xususiyatlaridan biri shuki, zamburug’ pishib yetilgan ipchalarini- konidiyalarini yuqori kuch bilan o’zining tanasi kattaligidan bir necha ming barobar o’zokka tashlay oladi, anashu tashlangan konidiyalar 72 soatgacha hayotchanligini saqlaydi va unga ham tegishi bilan o’sa boshlaydi. Zamburug’ning ipchalarini tashlaydigan o’ljalari topilmasa yetilgan ipchalarini birinchi, ikkinchi, uchinchi marta hatto to’rtinchi marta tashlab turadi va qachon o’ljasi topilguncha zamburug’ o’z hayotchanligini saqlab turish qobiliyatiga ega, entomoftor zamburug’larda konidiyadan tashqari uyqudagi sporalar ham bo’ladi, bu sporalar yoz paytida o’ljasi tanasiga tushish bilanoq rivojlana boshlaydi va o’ljasini o’ldiradi. Bu entomoftora oilasiga 3 tur kiradi, bo’lar entomoftora,massaspora va tarixiumlardir. Zamburug’ning entomoftora vaqili birgina hasharotlarni zararlashdan tashqari otlarni, eshaklarni va hatto odamlarni ham zararlaydi va ularda mikoz kasalligini tarqatadi. Bu zamburug’ning to’rt safdagisi shiralarning bir necha turini, tripslarni qo’ng’izlar va ularning qurtlarini, karam oq kapalagi qurtlarini, karam kuyasi, chigirtkalarni va qandalalarni ham zararlaydi. Massaspora zamburug’i faqatgina Amerika ashulachi tsikadasinigina zararlaydi xolos. Keyingi yillarda entomoftor zamburug’lar ustida qator ilmiy muassasalarda ilmiy ishlari olib borilyapti, 1977 yilda Ioronina tomonidan o’tkazilgan tajribada shiralarga qarshi zamburug’larni qo’llash mumkinligi haqida xulosa qiladi. Deytromitsetlar sinfi-bu sinfga ko’p mag’izli hujayradan iborat shoxlovchi gaploidli mitseliydan iborat bo’lgan zamburug’larni birlashtiradi. Deytromitsetlar-mayda jonivorlarning to’plam guruhidir. Bu sinfga kiruvchi takomillashmagan zamburug’lar to’rt tartibiga bo’linib, ulardan ikkitasi gifomitsetlar va sferopsidallardir, bular kasallik tarqatuvchi zamburug’lar hisoblanadi. Gifromitsetlar tartibi - bu tartibga zamburug’larning o’z konidiyasini o’zi olib yuradigan guruhlari birikkan bo’lib, bu tartibdagi zamburug’lar to’rt oilaga bo’linadi, shulardan uchtasi maniliyelar, stilbellolar, tuberkulyarlar asosan hasharotlarda kasallik tarqatuvchi zamburug’lar hisoblanadi. Maniliylar oilasi - 200 dan ortiq avlod va 1500 dan ortiq turni o’ziga biriktiradi. Bular ichida zararkunandalar va o’simliklarda kasallik tarqatuvchi zamburug’lar mujassamlangan, bu oilaga iyertitsillium aspergillius, petsilomi щ es, boiyeriya, metarrizium avlodlari kiradi, bu avlodlar ichida hasharotlarda kasallik tarqatuvchi zamburug’lar ko’pchilikni tashkil qiladi. Iyertitsillium avlodiga mansub bo’lgan zamburug’lar bir hujayrali konidiyadan iborat. Bu zamburug’ A.A.Eiloxova IIZR tomonidan 1940 yillarda kashf etilgan bo’lib, issiqxonalardagi okqanot pashshaga qarshi kurashda ishlatilmokda. Zamburug’ni laboratoriya sharoitida ko’paytirsa bo’ladi, buning uchun biolaboratoriyada don kuyasini ko’paytirishda ishlatilgan arpani sut shishasiga solinadi aitolai yoki qaynoq suvda zararsizlantiriladi va uni zamburug’ bilan zararlanadi. 2-3 haftadan suvg hosil bo’lgan ipchalar – konidiyalar yigib olinib undan (milimetr suvda 6-8 millvard konidiya sporali suspenziya tayyorlanib issiqxonalardagi oqqant pashshaga qarshi purkaladi). Nektriyeiid avlodiga mansub bo’lgan zamburug’lar yumaloq piknidiya iborat bo’lib, bu zamburug’lar ichida amaliy ahamiyatga ega bo’lgani ashersoniyadir, qaysiqi, uning tarkibiga 60 turdagi zamburug’lar kiradi, ularni ko’pchiligi xaltachasimon zamburug’lardan iborat. Ashersoniya zamburug’i 20 gramm agar, 1 litr piio sislosiga aralashtirib uni avtoklavda zararsizlantiriladi va unga zamburug’ qo’shiladi, bu muhitda qayta ashersoniya ko’payadi, shu tariqa ko’paytirilgan ashersoniya zamburug’i yig’ib olinib Adjariya sharoitida iyun – iyul oylarida tsitrus ekinlarida tarqaladigan oqqanaot pashshasiga qarshi kurashish maqsadida 0,5 litr ashersoniya zamburug’ini 1000 litr suvga aralashtirib purkaladi. Zamburug’ni rivojlanishi uchun 80-90% namlik va 20-25 0S issiqliq bo’lishi lozim shunda zamburug’ tez ko’payib oqqanotni uldiradi. Ashersoniya zamburug’i bilan oqqanotga qarshi ishlov berilganda uning samarasi 95-97% ni tashkil etmokda. Ashersoniyaning afzallik tomoni shundaki, u znkarziyada kasallik tarqatadi. - Tabiatda mavjud bo’lgan zamburug’lar ichida, ularning yirtqichlik bilan hayot kechiradiganlari ham mavjud. Yirtqich zamburug’lar qanotsiz hasharotlar va nematodalar bilan oziqlanadi. Yirtqich zamburug’larning ipchalari-misheliylari tuproqda ko’payadi, tuproqdagi o’simlik qoldiqlari va boshqa chirindilar bilan oziqlanadi, zamburug’ oziqasining bir qismini o’zi ushlab olgan o’ljasidan oladi. Yirtqich zamburug’larga xitridiomitsetlar, zigomitsetlar va oomitsetlardan tashkil topgan turkum taksonomik guruhlardan iborat. Yirtqich zamburug’larning mitseylarida har - xil to’tqich vazifasini bajaruvchi moslamalar riiojlanadi, bu moslamalar tarkibi yopishqoq kleysimon bo’lib, ular yordamida o’ljasiga yopishib oladi, uning tanasida ko’payib halok qiladi. Yirtqich zamburug’lar asosan zararli nematodalarni kuchli darajada zararlaydi 1979 yilda Mixtaev va 1981 yilda Frantsiyalik R.Ferronlarning yozishlariga qaraganda yirtqich zamburug’larni laboratoriya sharoitida ko’paytirib, zamburug’ suspenziyasini tuproqqa o’tkazishdan bir oy oldin purkab qo’yilganida ekinlarni 18 oygacha zararli nematodalardan himoya qilib turganligini e’lon qilgan. Demak, yirtqich zamburug’larni zararli nematodalarga qarshi ishlatib yuqori samara olish mumkin zkan. Tabiatda zamburug’larning turlari turli tuman bo’lib, ular har xil sharoitida rivojlanadi, har xil zararkunandalarni kasallantirish xususiyatiga ega bo’lib, zamburug’larning hayotiy faoliyati natijasida zararli hasharotlarning sonini iqtisodiyy zarar keltirmaydigan darajada saqlab turishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Ayniqsa, zamburug’lardan tayyorlangan suspenziya va preparatlar yordamida hasharotlarga qarshi ishlov berilishi natijasida ularning soni 80-85 % kamayishi, qishloq xo’jalik ekinlari zararkunandalari va kasalliklariga qarshi biologik usulni keng joriy qilishda zamburug’lar muhim ahamiyatga egadir. Qishloq xo’jalik ekinlari zararkunandalari va kasalliklariga qarshi kurashda ko’zga ko’rinmas mayda jonivorlar bilan bir qatorda zamburug’li, bakteriali, virusli va antibiotik biologik moddalar qo’llaniladi. Biologik preparatlar dunyoda sanoqli miqdorda bo’lib, hozirgi vaqtda 30 ga yaqin sanoatda mikrobiologik preparatlar ishlab chiqariladi. Biologik moddalarning ishlab chiqarilayotgan qismini teng yarmi qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishida ishlatiladi. Biologik preparatlar batsillius tyurinchiyezis deb nomlangan issiqqa chidamli yuqori zaharlilik xususiyatiga ega bo’lgan o’zidan kuchli zaharli modda ekzotoksin chiqaradigan kristall shakldagi moddalar hisoblanadi. Biologik preparatlar batsillius tyuringiyezis deb nomlangan issiqqa chidamli yuqori zaharlilik xususiyatiga ega bo’lgan, o’zidan kuchli zaharli modda zkzotoksin chiqaradigan kristall shakldagi moddalar hisoblanadi. Biologik preparatlar kemiruvchi va surunchi zararkunandalarga qarshi kurashiganida ularga keng doirada ta’sir etish xususiyatiga egadir. Biologik moddalar bakteriyalardan tashqari, zamburug’lardan viruslardan va antibiotiklardan ham ishlab chiqaradi. Biologik preparatlar asosan xorijiy mamlakatlarda ishlab chiqariladi. Masalan: baktospgin, dipel biologik preparatlarning insektitsidlardan farqi shundaki, ularning hasharotlarga ta’sir etish kuchi uzoq muddatgacha saqlanadi, ular zararkunandalarga qarshi kurashda tezlik bilan ta’sir etmay asta sekin bo’ladi. Entobakterin - quruq, pushti rangdagi kukun holida ishlab chiqarilib, 1 g da 30 mld gacha hayotchan sporalari bor. O’simlik bargini kemiruvchi zararkunandalarga qarshi qo’llaniladigan 1 ga yer uchun havo harorati +24- 32 o S bo’lganda 2 kg dan, 8-24 o S da 2,5 kg, 13-17 o S da 3 kgdan sarflab purkaladi.Entobakterin Rossiyada ishlab chiqariladi. Baktospein-zamburug’li biologik modda bo’lib, 1g da 16 mingta spora bo’lib, o’simlik va zararkunandaga yaxshi yorishadi. U purkalganda 3-4 soat keyin zararkunandaning oziqlanishi to’xtab, 1,5-3 kundan so’ng halok bo’ladi. Bu modda umuman zaharsiz bo’lib, o’simlikning o’sishi va rivojlanish davrining hamma paytlarida 400 g/ga sariflash mumkin. U faqat qurtlarning 1-2 yildagilariga ta’sir etadi xolos. Bitoksibatsillin (BTB)-zamburug’li hisoblanib, uning ta’sir etunchi qismi-zkzotoksin zaharlik xususiyatiga ega bo’lgan 45 mld hayotga sporasi 1 g da bo’lib, hamma turdagi qurtlar uchun 1,5-2 kg/ga, bog’lardagi qurtlar uchun 3-5 kg/ga, kolorado qo’ng’iziga, g’o’za tunlamiga 3-4 kg/ga sariflab purkaladi. Dendrobatsillin-asosan batsillius tyurgiyenzis kompleksidan iborat bo’lib, bunga qo’shimcha tekinxo’r dendrolimus moddasi qo’shiladi. Och pushti rangdagi quruq kukun xolida bo’lib, 1 g da 30-60 mld hayotchan spora bor. Hamma turdagi qurtlarga qarshi keng qo’llaniladi. Bedapoya daraxtlardagi qurtiga qarshi 1-2 kg/ga, sabzaiot qurtlariga 2-3 kg/ga, ko’sak qurtiga 2-2,5 kg dan, unga 30 g fozolon qo’shib purkaladi. Bu miqdor 30 mldli dendrobatsillindan hisoblanib, 60 mld sporaligidan 2 borabor kam ishlatiladi. Dipel - bu ham zamburug’li modda bo’lib, oq tusdagi kukun, uning 1 gda 16 ming spora bo’lib, daraxtlarni zararlaydigan kemiruvchilarga qarshi 0,5-2 kg/ga hisobida ishlatiladi. Biologik moddalar ichida dipel ipak qurtiga kuchli zarar keltiradi. Ho’l shaklidagi bakterodentsid katta-katta donador shakldagi sariq rangdagi mahsulot bo’lib, uning 1 grammida 0,1 millard hayotchan sporalarga ega bo’lib, preparatning asosi salmonella interidis Isachenko turi hisoblanadi. Bu biologik preparatni uy sichqonlari, kalamushlar va so’ng kalamushlariga qarshi kurashda tajriba tarqasida ishlatishga ruxsat etilgan bo’lib, undan 20 foizli zaharli yem tayyorlanadi. YA’ni 80 kilogramm bug’doyga 20 kilogramm baktorodentsid aralashtiraladi, zaharlisi tayyorlashda bug’doyga preparatni yetishtirish uchun 80 kg bug’doyga 10 kg un qo’shib yengil namlanadi. Omborxonalarga to’plangan bug’doy atroflariga bakterodentsiddan tayyorlangan zaharli yemdan 1m 3 joyga 1-6 grammgacha sariflanadi, so’ngra kolgan qismini zxtiyotkorlik bilan yigib olinadi va yokib tashlanadi, dala sharoitida zaharli yem sichqon va kalamush uyalari og’ziga 0,1-0,4 kg/ga sariflanadi, faqat bir marta ishloi berishga ruxsat etiladi, omborxonalarda zsa omborga don qo’ygungacha va don qo’yilgandan keyin ya’ni 2 marta zaharli yem bilan ishloi berishga ruxsat etiladi. So’ng kalamushga qarshi kurashi uchun zaharli yem mayda qilib to’g’ralgan kartoshkadan tayyorlanadi. Bunda 100 kg pishmagan, maydalangan kartoshkaga 36 kg bakteritsidni qo’shiladi va aralashtiriladi. 36 kg bakteritsidni 20 kilogrammi preparat va 16 kilogrammi suvdan iborat bo’ladi. Ishlatishda zaharli yemni kalamush ko’paygan suv havzalariga, zavurlarning qirg’oqlariga sochma usulda 1m 2 joyga 0,5 kg dan sarflab ishlovberiladi. BIP – biologik insektitsidni modda bakterial, ya’ni bakteriallardan tashkil topgan bo’lib, B. Turinchiyenzis bilan birga uning kaikazius qismidan quruq kukun shaklida ishlab chiqarilib, 1 g da 20-30 mld hayotchan spora bo’lib, sabzaiotdagi kemiruvchi zararkunandag a 2-3 kg/ga, olma qurtiga 2,5- 5 kg, ko’sak qurtiga 2,5-3 kg, harorat +13 o S dan yuqori bo’lganda purkaladi, chunki sporalarning rivojlanishi past haroratda sekin bo’ladi. Iirin – KSH virusli biologik modda bo’lib, suyuq holida poliyedrozlardan tashqari topgan bo’lib, uning tarkibida 50% glitserin 1 ml da 1 mld poliyedroz bor. Bu moddani temperatura +4-22 0 S da xalkasimon ipakchi qurtiga qarshi kurashda va olma krtining 1-2 yoshdagisiga 0,2- kg/ga sariflanadi, faqat 1 marta, chunki u uzoq turish xususiyatiga ega. Iirin-ZKS suyuk holdagi virusli poliyedrozlardan tashkil topgan bo’lib, 1 ml yoki titrida 1 mld hayotchan bakulovirus bo’lib, Iirin-Kshga nisbatan zararsiz, karam kapalagining qurtiga 100 g/ga sarflab, harorat +15 0 S bo’lganda kechki payt ishlatiladi. Iirin-ZNSH, Iirin-GYAP kabilar kemiruvchi zararkunandalarga qarshi 0,2 kg/ga va 0,3 kg/ga ishlatiladi. Antibiotiklar asosan qishloq xo’jalik ekinlari kasalliklariga qarshi ishlatiladigan biologik preparat bo’lib, bular jumlasiga trixottsin, fitobakteriomitsin va fitoilavin-100 kiradi. Trixotetsin sariq rangdagi suvda erimaydigan kristall shaklida texnik mahsulot bo’lib tarkibida hayotchan trixotetsium deb nomlangan zamburug’ bo’lib, u spirt va dixlor etan va boshqa erituvchilarda yaxshi eriydi. Trixotitsinni 10% li ho’llanunchi kukun shaklida ishlab chiqariladi 1 grammi tarkibida 100000 hayotchang spora bor, suv bilan turg’un suspenziya hosil bo’ladi, kishilar va issiqkonli hayvonlarga o’rtacha zaharlilik xususiyatiga ega, bu preparat bodringni un shudring kasalliga qarshi kurashda gektariga 2 kg dan sariflanib ishlov beriladi, ishlov berishni 2 marta 7-8 kundan so’ng qaytadan purkash usuli bilan ishlatiladi. Trixotetsinning 1% li dusti bug’doyning ildiz chirish kasalliga qarshi 1 tn urug’likka 2 kg preparat sariflab urug’ni ekishdan oldin dorilab eqiladi. Fitobakteriomitsin hayotchan aktinomitsetlardan bo’lib, uning 1 gramm tarkibida 50000 hayotchan sporasi bo’ladi, 5 va 2% li dust shaklida ishlab chiqariladi qo’shimcha massasi koalin va talk hisoblanadi, 5% ligidan bug’doyning ildiz chirish kasalligini oldini olish uchun 1 tonnasiga 3 kg sarflab dorilab eqiladi. Fitobakteriomitsinning 1% li suspenziyasi bakterioz kasalligini oldini olishda ishlatiladi. Fitolavin-100 1 gr tarkibida 100000 birlikdagi quruq kukun bo’lib, uning aktivligi fitobakteriomitsinga uxshashdir. Kishilar va issiqqonli hayvonlarga kam zaharli, bu preparat bug’doy, arpadagi ildiz chirish soyadagi bakterioz kasalligini oldini olishda 1 t siga 2 - 3 kg sariflab urug’liklar dorilab eqiladi. Hamma biologik moddalarning saqlash muddati 2 yil bo’ladi. Umuman, biologik moddalarning ko’pi tabiat uchun, issiqqonli hayvonlar uchun zararsiz bo’lib, biologik usulni keng joriy etishda keyingi yillarda katta maydonlarda qo’llanilmokda. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Kimsanboyev X.X., Yo’ldoshev A. va boshqalar - O’simliklarni kimyoviy himoya qilish. Darslik - T.: “O’qituvchi”, 1997.-280 b. 2. Xo’jaev SH.T., Xolmurodov E.A. - “Entomologiya, o’simliklarni zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish, qishlok xo’jalik ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari”. Darslik - Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2009.-396 b. 3. Xasanov B.O. va boshqalar “G’o’zani zararkunanda kasallik va begona o’tlardan himoya qilish”. Darslik- “Universitet” nashriyoti, Toshkent. 2002.-379 b. 4. O’ zbekiston Respublikasi q ishlo q x o’ ja l igida ishlatish uchun ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar r o’ yxati. “ O ’ simliklar himoyasi va karantini ” jurnali ilovasi. Toshkent, 2013.-335 b. 5. YAxontov V.V. - O’rta Osiyoda qishloq ekinlarining va mahsulotlarining zararkunandalarini va ularga qarshi kurash. Darslik- T., 1962. -186 b. 6. Vasilev V.II., Livshits I.Z.- Vrediteli plodov ы x kultur 2-e izd. Uchebnik.-M.: «Kolos», 1984,-190 b. 7. Kimsanboyev X.X. va bosh q alar. - G’o’ zaning zararkunandalariga q arshi uy g’ unlashgan kurash choralari. Ma’ruza matni. T., 1994.-196 b. 8. K i msa n boyev X.X., Boltaev B.S., Sulaymonov B.A. - Bo g’ za rarkuna n dalar g a q arshi uy g’ unla shg an kurash choralari. O’q uv qo’ llanma T oshkent. 1998,- 168 b.

Mikrobiopreparatlar va ularni qishloq xo‘jalik ekinlari zararkunandalariga qarshi qo‘llash

Купить