Mikroorganizmlarning azot bilan oziqlanishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	263.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mikroorganizmlarning azot bilan oziqlanishi

Купить

Mikroorganizmlarning azot bilan oziqlanishi
Reja:
1. Mikroorganizmlarning azot bilan oziqlanishi
2. Oziqa moddalarning mikroorganizm hujayrasiga o`tishi
3. Mikroorganizmlar nafas olish

Mikroorganizmlarning azot bilan oziqlanishi
Azot elementiga munosabatiga ko`ra, mikroorganizmlar turli gruppalarga
bo`linadi. Ba`zilari oqsil va peptonlarni o`zlashtirsa, boshqalari nitratlarni,
uchinchilari ammiakni, turtinchilari atmosfera azotini o`zlashtiradi.
Oqsil va peptonlar proteoliz (parchalanish) va dezaminlanishdan so`ng
o`zlashtirilsa, aminokislotalarning tuliq aralashmasi
bevosita parchalanadi, ba`zi vakillari nitratlarni, ko`pchiligi ammiakni
o`zlashtiradi.
Patogen mikroorganizmlarni ham aminokislotalarda o`stirish mumkin. Hayvonlar
singari bakteriyalar ham o`zi sintez qila
olmaydigan aminokislotalarni talab qiladi , lekin hayvonlarning ko`pchiligi 8—10
ta aminokislota talab qilsa, bakteriyalarning ayrimlari 2—3 ta, ba`zilari esa 17 taga
yaqin aminokislotani talab qiladi. Ayniqsa patogen, sut kislota hosil qiluvchi va
chirituvchi bakteriyalar uchun aminokislotalar nihoyatda zarur. Zamburug`lar ,
turushlar va aktinomitsetlar ozig`ida aminokislotalar bo`lsa, ular tez o`sadi,
mabodo, aminokislotalar bo`lmasa, ularni o`zi sintezlay oladi.
N.D.Ierusalimskiy (1963) aminokislota sintezlovchilarni aminoavtotroflar,
sintezlay olmaydiganlarni aminogeterotroflar deb atagan. Mikroorganizmlar uchun
zarur bo`lgan aminokislotalar ro`yhatini aminogramma deb ta`riflagan.
Mikroorganizmlarning normal o`sishi uchun V vitaminlar gruppasiga kiradigan va
suvda eriydigan moddalar zarur. Ba`zilari, nuklein kislotalar yoki fermentlar
tarkibiga kiradigan komponentlardir. Ba`zi mikroorganizmlar o`zi vitamin
sintezlaydi, ularni Shopfer (1938) auksotroflar deb atagan. Geteroauksotroflar
vitamin sintezlay olmaydi.
Bakteriyalarning uglevodorodlarni o`zlashtirishi. V.O.Tauson 1925 yildan boshlab
to 1935 yilgacha uglevodorodlarni oksidlovchi bakteriyalar va zamburug`lar ustida
ish olib boradi va ularni ikki gruppaga: aeroblar va anaeroblarga ajratadi. U
parafinlarning Asp. flavus tomonidan parchalanishini va oraliq mahsulot —
murakkab efirlar hosil bo`lishini kuzatgan.
Keyinchalik u ochiq zanjirli uglevodorodlarni oksidlovchi formalarni ham topgan.
Toluol, benzol, ksilolni parchalovchi
turlarni aniqlagan. Ba`zilari faqat toluolni parchalasa, boshqalari 2 xalqali (definil,
naftalinni), uchinchilari uch xalqali (fenantren va antratsen) uglevodorodlarni
parchalaydi. Tauson neft, terpinlar va smolalarning oksidlanishini ham aniqlagan.
Uning bu ishlari geterotrof mikroorganizmlarda moddalar almashinuvi jarayoni
nihoyatda xilma-xil ekanligini kursatadi.

Yashil va qirmizi rang bakteriyalarda fotosintez. Barcha yashil o`simliklarning eng
muhim hususiyatlaridan biri quyosh nurlari yordamida С O2 va Н 2O dan organik
modda hosil qilish, ya`ni fotosintez jarayonidir. Uni tubandagi tenglama bilan
ifodalash mumkin:
6 СО 2 + 6 Н 2 О → С 6 Н 12 О 6 + 6 О 2
Fotosintez jarayonida yorug`lik energiyasi yutiladi va organik moddada tuplanadi,
atrofga esa kislorod ajralib chiqadi.
Tuban organizmlardan ko`k-yashil va bir hujayrali yashil suvo`tlarda ham
fotosintez jarayoni boradi, Ayniqsa xlorella
muhim ahamiyatga ega. Yuksak o`simliklardan farq qilib, yashil
bakteriyalar (Chlorobium, Pelodictyon), ko`k-yashil suvo`tlar xlorofillni
qorong`ida hosil qiladi. Rus olimi Artari (1899, 1913) aniqlashicha, ko`pchilik
yashil suvo`tlar va lishayniklar tanasidan ajratib olingan suvo`tlar agar-agarda
yaxshi o`sadi (ya`ni oziqda glyukoza, pepton, mineral tuzlar bo`lganda). Bu esa
V.N.Lyubimenko va A.I.Oparinning fikrini tasdiqlaydi , ya`ni ular geterotrof
oziqlanish avtotrofdan oldin kelib chiqadi deganlar. Yashil bakteriyalar va yuksak
o`simliklardagi xlorofill, turli nurni yutadi. Yuksak o`simliklardagi xlorofill qizil
va ko`k-binafsha nurni yutsa, bakteriyalardagi xlorofill olti xil rangli nurni yutadi.
Qirmizi rang bakteriyalardagi xlorofill o`simliklardagi «a» xlorofilldan farq qiladi,
o`simlik xlorofilidagi birinchi pirol xalqada vinil gruppa, ya`ni СН 2 bo`lsa,
bakterioxlorofillda СН 2, ya`ni
metil gruppa bor.
Bundan tashqari, bakterioxlorofill molekulasida ikki atom vodorod ortiqcha,
nurlarning yutilish maksimumi yashil va
qirmizi rang bakteriyalarda 800—890 nm oralig`ida. Qirmizi bakteriyalarning
karotinoidlari 400—600 nm orasidagi nurni yutib, uni bakterioxlorofillga
o`tkazadi. Ulardagi xlorofill granalarda joylashadi va faqat elektron mikroskopda
ko`rinadi.
Bir hujayrali suvo`tlar kulturasi. Bir hujayrali suvo`tlardan Chlorella avlodiga
mansub Chl. ellipsoidea, Chl. vulgaris.
Chl. pyrenoides va boshqa bir hujayrali suvo`tlardan diatom va ko`k yashil
suvo`tlar keyingi vaqtlarda ko`p miqdorda Yaponiyada o`stirilmokda. Ular hosil
qilgan biomassada ko`p miqdorda oqsil, yog`lar va vitaminlar uchraydi, shuning
uchun ular

hayvonlar uchun foydali oziq sifatida o`stiriladi. Masalan, xlorella yorug`lik
energiyasini 24% o`zlashtirib, 1m2 yuzada 1 kunda 70 g quruq modda hosil qiladi.
1 gektardan 700 kg dan, Amerika Kushma Shtatlarida 1m2 da 110 kg dan hosil
olingan. O`zbekiston Fanlar akademiyasi mikrobiologiya institutining olimlari 1
gektar suv yuzasidan 30 tonnaga yaqin quruq xlorella olishga muvaffaq buldilar.
Xlorella hosil qiladigan biomassada 50% oqsil va ko`p miqdorda S vitamin
bo`ladi. Quritilganida esa vitamin miqdori kamaydi. Xlorelladan olingan oqsil
tarkibida juda oz miqdorda bo`lsa ham metionin aminokislotasi uchraydi, 5—6%
yog bo`ladi. Agar o`stirish sharoiti o`zgartirilsa, unda yog miqdori ortishi mumkin ,
oziq muhitida azot kam bo`lsa, xlorella sekin o`sadi, oqsil miqdori kamayadi, yog
miqdori esa ko`payadi.
Tajribalarning birida Chl. pyrenoides normal usulda oziqlantirilganda, biomassada
88,2% oqsil va 5,2% yog hosil bo`lgan. Azot yetishmaganda 7,3% oqsil va 83,2%
yog hosil bo`lgan. Xlorella mahsus ochiq yoki yopiqsistemalarda CO2 bilan
boyitilgan
havoda va oziq tuzlari yetarli bo`lgan sharoitda o`stiriladi. Azot manbai sifatida
KNO3 yoki (NH4)2SO4 to`zi beriladi. Ayniqsa mochevina yaxshi o`g`it
hisoblanadi. Xlorella o`stirilayotgan hovuzlarda temir tuzlari chukmaga o`tib
qolmasligi va xlorella hujayralarida fotosintez jarayoni yaxshi borishi uchun,
hovuzlardagi suyuqlik muntazam ravishda aralashtirib turiladi. Xlorella kosmik
kemalarda o`stirilsa, kosmonavtlarni kislorod bilan muntazam ta`minlab turadi.
Oziqa moddalarning mikroorganizm hujayrasiga o`tishi
Suvda erigan oziqa moddalari bakteriya hujayrasiga har xil usullar yordamida
kiradi. Hujayraga ularning o`tishida hujayra devori barerlik vazifasini bajarsa,
tsitoplazmatik membrana aktiv tanlovchi rolini uynaydi. Moddalar hujayraga
passiv diffo`ziya
orqali, kontsentratsiyalar farqi (noelektrik moddalar bo`lsa) yoki elektr
potentsiallari farqi buyicha (tsitoplazmatik membrananing ikki tomonida elektr
potentsiallar farqi) mavjud bo`lsa o`tadi. Moddalar transporti osonlashgan
diffo`ziya orqali,
kontsentratsiyalar farqi mavjud sharoitda energiya sarflanmay ham yuz berishi
mumkin, Yana ikkinchi tipi aktiv transport, moddalar hujayra ichiga
kontsentratsiya gradientga qarshi yunalishda ham kiradi. Unga ATF sarflanadi. Bu
mexanizm moddalarning muhitdagi kontsentratsiyam kam bo`lganda ishlatiladi.
Bakteriya hujayrasida permeaza molekulalari bo`lib, ular
hujayraga moddalarni olib kirishda xizmat qiladi. Birgina esherixiya koli
tayoqchasida 8000 tacha permeaza mavjud.

Kant moddalarining hujayraga o`tishida, avvalo ular hujayra tashqarisida ferment
yordamida fosforlanadi, so`ngra tsitoplazmaga o`tadi.
Mikroorganizmlar metabolizmi
Katabolizm va biosintez xakida tushuncha.
Mikroorganizm hujayrasiga o`tgan moddalar Har xil kimyoviy reaktsiyalarda
qatnashadi. Bundan tashqari hujayra hayot faoliyatida ishtirok etadigan kimyoviy
reaktsiyalarning hammasi birgalikda, katabolizm — modda almashish deyiladn. U
metabolizmning bir qismidir, ya`ni metabolizm = katabolizm + biosintezdir.
Katabolizm yoki energiya almashinishi, oziqa moddalari — uglevodlar, oqsil va
yoglarining parchalanishi oksidlanish reaktsiyalari hisobiga amalga oshib, natijada
energiya ajralib chiqadi. Mikroorganizmlarda ikki xil katabolizm mavjud bo`lib,
ular: aerob nafas olish va bijg`ish jarayonlaridir.
Aerob nafas olishda, organik modda tuliq parchalanadi va ko`p miqdorda energiya
ajralib chiqadi. Oxirgi mahsulot sifatida
energiyaga kambag`al moddalar ( С O2, Н 2O) hosil bo`ladi. Bijg`ish jarayonida esa
organik moddalarning chala parchalanishi kuzatiladi. Kam miqdorda energiya
ajralib chiqadi va energiyaga boy oxirgi mahsulotlar (etanol, sut kislota, moy
kislota va xokazo) hosil bo`ladi.
Katabolizmda ajralib chiqadi erkin energiya ATF shaklida tuplanadi.
Biosintez (konstruktiv modda almashish) jarayonida atrof muhitdagi sodda
birikmalardan makromolekulalar (nuklein
kislota, oqsillar, polisaHaridlar va boshqalar) sintezlanadi. Bu jarayonda
katabolizmda ajralib chiqqan erkin energiya sarflanadi (bunday energiya
fotosintez, xemosintez va boshqalarda ham hosil bo`ladi) va ATF holida tuplanadi.
Katabolizm va biosintez bir vaqtda o`tadi, ko`pgina reaktsiyalar va oraliq
mahsulotlar ular uchun umumiy bo`lishi mumkin.
Oksidlanish jarayonining eng takomillashgan formasi va hayot uchun zarur
bo`lgan energiya ajratadigan jarayon bu nafas
olishdir. Har bir tirik organizmga xos nafas olish tipi muayyan jarayonga xizmat
qiluvchi fermentlar yig`indisiga bog`liq. Nafas olish jarayonida shakarlar, oqsillar,
yoglar yoki hujayradagi boshqa zapas moddalar havo kislorodining ishtirokn bilan
oksidlanadi, okibatda karbonat angidrid bilan suv hosil bo`ladi. Jarayonda ajralib
chiqadi energiya mikroorganizmlarning hayot faoliyati uchun, o`sishi va
rivojlanishi uchun sarf bo`ladi.

Nafas olish jarayonini quyidagi tenglama bilan ifodalash mumkin: С 6 Н 12 О 6 +
6 О 2 = 6 СО 2 + 6 Н 2 О + 2,87 106 J
Yuqoridagi tenglamadan kurinib turibdiki, nafas olish jarayonida ko`p miqdorda
energiya ajralar ekan, lekin u oz-ozdan ajraladi. Uning bir qismi ATF da tuplanadi,
zarur bo`lgan vaqtda ATF parchalanadi va hayot uchun zarur energiya ajraladi.
Nafas olish jarayonida sodir bo`ladigan fermentativ reaktsiyalar hayvonlarda,
o`simliklarda, ko`pchilik mikroorganizmlarda bir xilda boradi. Nafas olish jarayoni
glyukoza molekulasining oksidlanishi bilan boshlanadi va tubandagi bosqichlardan
iborat.
Barcha tirik organizmlar hayot uchun zarur bo`lgan energiyani moddalar
almashinuvi jarayonidan (metabolizm jarayonidan) oladi. Energiya manbai tashqi
muhitdan kirgan oziq moddalardir. Hujayrada bu moddalar fermentlar ishtirokida
o`zgarishlarga uchraydi. Moddalar almashinuvi jarayonida — metabolizmda
asosan ikki funktsiya amalga oshadi: hujayra komponentlari uchun qurilish
materiallari yetkazib beriladi; ikkinchidan, hujayradagi sintez jarayonlari uchun
energiya yetkazib
beriladi. Moddalar almashinuvi asosan uch bosqichdan iborat. Birinchi bosqichda
oziq mahsulotlari kichikrok fragmentlarga (bulaklarga) parchalanadi (parchalanish
— katabolizm); ikkinchi bosqichda organik kislotalar va fosforli efirlar hosil
bo`ladi (oraliq moddalar almashinuvi — amfibolizm). Bu bosqichlar bir-biriga
chambarchas bog`liq.
birikmalardan: pirouzum kislota, sut
fosfodioksiatseton,
past
sirka komponentlari
molekulali
aldegid,
—
fosfoglitserindan, aminokislotalar,
Turli kislota, hujayra purin
va pirimidin asoslari,
qurilish fosfatlar,

bloklari:
organik kislotalar va
boshqalar sintezlanadi. Bulardan polimer makromolekulalari (nuklein kislotalar,
oqsillar, zapas oziq moddalar, hujayra kobig`i va xokazolar) hosil bo`ladi. Bu
bosqichlar, ya`ni qurilish bloklari va polimerlarning sintezlanishi moddalar
almashinuvining uchinchi bosqichi — anabolizm deb nomlanadi.
Mikroorganizmlar fermentlari. Mikroorganizmlar metabolizmi va undagi
jarayonlarni tushunish uchun avvalo usha jarayonlarda qatnashadigan fermentlar
va ularning ahamiyati bilan qisqacha tanishish lozim.
Fermentlar biologik katalizatorlardir. Ular bir vaqtning o`zida minglab
reaktsiyalarni olib boradi va shu reaktsiyalar metabolizmi asoslarini tashkil etadi.
Fermentlar odatda u parchalaydigan substrat nomiga aza qushimchasi qo`shib
nomlanadi.
Tsellyulaza tsellyulozani, tsellobiaza tsellobiozani, ureaza mochevinani
parchalaydigan fermentlardir. Fermentlar ko`pincha fermentlar olib boradigan
reaktsiyasining kimyoviy tabiatga qarab ham nomlanadi.
Fermentlar olti sinfga bo`linadi.
Oksireduktazalar - oksidlanish - qaytarish reaktsiyalarini olib boradi. Ular biologik
yul bilan energiya olishda ishtirok etadi. Degidrogenazalar (NAD, NADF, FAD),
tsitoxromlar (v, s, c1, a, a1), H, elektronlar va kislorodni olib utuvchi fermentlar
jumlasidandir.
Transferazalar — ayrim radikallarni o`tkazishda ishlatiladi. Masalan, atsetil
transferaza — sirka kislota qoldig`i ( СН 3 СО -), fosfotransferaza (kinaza) fosfat
kislota qoldig`ini ( Н 2 РО 32-) o`tkazadi. Shu xil fermentlardan aminotransferaza va
fosforlazalarni ko`rsatish mumkin.
Gidrolazalar — oqsil, moy uglevodlarni suv ishtirokida parchalaydi, sintezlaydi.
Peptidogidrogenazalar oqsil va peptidlarni , glyukozidgidrolazalar, lipazalar
uglevodlar, yotlarni parchalaydi.
Liazalar — substratlardan kimyoviy guruhlar, radikallarni olib qo`sh bog`, hosil
qiladi, yoki kimyoviy guruhlarni, radikallarni qo`sh bog`larga ulaydi. Pirouzum
kislotadan karbonat angidridni olib, sirka kislota hosil qiladi.
Izomerazalar — organik moddalarni ularning izomerlariga aylantiradi.
Izomerlanish molekula ichidagi atomlar, radikallar va guruhlarning urnini

o`zgartadi. Uglevodlar, organik kislotalar va aminokislotalarning izomerlanishida
qatnashadi. Bu
metabolizmda katta rol uynaydi. Ularga, triozafosfat izomeraza,
glyukozafosfatizomerazalarni misol qilib keltirish
fermentlar mumkin.
6. Ligazalar - oddiy moddalardan murakkab moddalarni sintezlaydi. Masalan,
asparagin sintetaza fermenti asparagin kislota, ammiak va ATF dan asparagin,
ADF va fosfat kislota hosil qiladi. Karboqsilaza esa С O2 ni organik moddalarga
biriktiradi. Piruvat karboqsilaza sirka pirouzum kislotaga С O2 ni piruvat
karboqsilaza shavel kislotaga aylantiradi.
Fermentlar to`zilishiga qarab, ikki xil bo`ladi:
Oddiy fermentlar. Ular faqat oksildangina iborat bo`ladi, Masalan, gidrolazalar.
Murakkab fermentlar. Masalan, oksidlanish — kaytarish reaktsiyalarini olib
boruvchi , kimyoviy guruhlarni kuchiruvchi
fermentlar. Ular ikki qism dan iborat bo`ladi: apoferment qismi, (oqsil qismi) va
ferment aktivligini belgilaydigan kofaktor qismi. Bu qism lar ayrim-ayrim holatda
aktivlikga ega emas. Ularga NAD (nikotinamid dinukleotid), NADF (nikotinamid
dinukleotid fosfat) larni misol qilish mumkin. Ba`zi kofermentlar oqsil bilan ancha
mustahkam bog`langan bo`ladi va ular fermentlarning prosintetik guruhi deyiladi.
Ko`p fermentlarning kofermentlari V guruhiga kiruvchi vitaminlardan tashkil
topgan.
Metabolizmda katnashuvchi fermentlarning hujayra ichida bo`lganliklari uchun
endofermentlar deyiladi. Ba`zi fermentlar esa mikroorganizmlar tomonidan
hujayra tashqarisiga ajratiladi, ularga hujayra — tashqarisi fermentlari yoki
ekzofermentlar deyiladi. Odatda, hujayra tashqarisiga katta molekulalarni
parchalovchi gidrolazalar ajraladi. Parchalangan moddalar hujayra tomonidan
o`zlashtiriladi va oziqa modda sifatida ishlatiladi. Mikroorganizmlar tomonidan
ajratilgan fermentlar uglevodlar, moylar va boshqalarni parchalaydi va tabiatda
modda almashinishida katta rol uynaydi.
Mikroorganizmlar eiergiyani makroergik bog`lar xolida zahiralaydi. Gidroliz
vaqtida makroergik bog`lardagi energiya ajraladi va biosintetik reaktsnyalarida
ishlatiladi. Makroergik bog`lar ATF, ADF, TsTF, UGF, GTF, kreatinfosfat,
atsetilfosfatlarda tuplanadi. Oxirgi fosfat guruhni ajralishidan 3,4 104 - 5,0 104 Dj
energiya ajraladi (Oddiy kimyoviy bog` o`zilganda esa 1,3 104 Dj, demak, 3 marta
kam energiya ajraladi).

Energetik modda almashinish jarayoni yoki mikroorganizmlarni nafas olishi. Nafas
olish juda murakkab jarayonidir. Bu jarayon natijasida energiya hosil bo`ladi va
makroergik bog`larda yigiladi va hosil bo`lgan biosintetik ishlarga sarflanadn.
Mikroorganizmlar nafas olish turiga ko`ra bir necha guruhlarga bo`linadi:
Obligat aerob;
Mikroaerofil (kam kislorod talab aktinomitsetlar, brutsellalar);
Fakultativ anaerob;
Bog`langan kislorod hisobiga nafas oluvchilar.
1. Obligat aerob nafas oluvchi mikroorganizmlar. Bu guruhga kiruvchilarning
ko`pi geterotroflar bo`lib, ular kislorod yordamida geksozani parchalab, energiya
ajratib chiqadi. Hosil bo`lgan mahsulot karbonat angidrid va suv 680 kal energiya
ajralib
chiqadi. Kislorod yetarli bo`lmagan xollarda geksoza oxirigacha parchalanmasdan
organik kislotalar (limon, fumar, yantar), karbonat angidrid, suv va X kaloriya
energiya hosil bo`ladi. Sanoatda limon kislota olishda shu usuldan foydalanishadi.
Hosil bo`lgan organik kislotalar energiya materiali sifatida ishlatilishi mumkin,
ya`ni organik kislota kislorod ishtirokida endi oxirgi mahsulotlar bo`lgan karbonat
angidrid, suv va X kaloriya energiya hosil qiladi. Masalan, etanol kislorodli
muhitda sirka
kislotagacha oksidlanadi, suv va X kaloriya energiya hosil bo`ladi. Sirka kislota
o`z navbatida kislorod ishtirokida karbonat angidrid, suv va X kaloriya energiya
hosil qiladi.
Mikroorganizmlar yoki Mikroblar ( grekcha : mikros — kichik, bios — hayot) —
asosan, bir hujayrali mikroskopik tirik mavjudotlarning katta guruhi.
M.ga bakteriyalar , aktinometsitlar , achitqilar, viruslar , mog or zamburug lari, ʻ ʻ
mikroskopik suvo tlar va boshqa kiradi. M.
ʻ prokariotlar (hujayrasida yadro va
xromosoma apparati yo q organizmlar) va
ʻ eukariotlar (hujayrasida sitoplazma va
membrana bilan ajratilgan yadrosi bor bir yoki ko p hujayrali organizmlar)ga
ʻ
bo linadi.
ʻ M. tabiat (tuproq, suv, o simlik qoldiqlari va boshqalar)da keng ʻ
tarqalgan. 1 g tuproq yoki suv osti gruntida 2—3 mlrd.gacha M. bo ladi. M.ning
ʻ
o lchami turlicha bo lib, ular mikronning o ndan bir qismidan bir necha
ʻ ʻ ʻ
mikrongacha. M.ning fiziologik-morfologik xususiyatlari va hayot sikli har xil.
Ko pgina M. bir hujayrali, ba zilari, mas., mog or zamburuglari ko p hujayrali
ʻ ʼ ʻ ʻ
iplar (mitseliy)ga ega. M., odatda, xlorofillsiz, ammo ba zilarida bakterioxlorofill
ʼ
va xlorofill bor. Ko pchiligi bo linib, ba zilari kurtaklanib, shuningdek, konidiya
ʻ ʻ ʼ
va sporalar hosil qilib ko payadi. Kasallik qo zg atuvchi M. ham mavjud. M.
ʻ ʻ ʻ

tashqi muhitning har xil omillari ta siriga juda chidamli. M. tabiatda moddalar ʼ
aylanishida katta rol o ynaydi. M. o simlik va hayvon qoldiqlarini parchalab,
ʻ ʻ
yashil o simliklar o zlashtirishi mumkin bo lgan mineral birikmalar (mas.,
ʻ ʻ ʻ
karbonat angidrid gazi, ammiak va boshqalar)ga aylantiradi. Azot to plovchi M. va
ʻ
tuganak bakteriyalari molekulyar azotni yig ish xususiyatiga ega.
ʻ M. fosfor, azot,
uglerod, oltingugurt, temir va boshqalarning tabiatda aylanishida ishtirok etadi.
Bundan tashqari, tuproqda ko payib, so ng nobud bo lib, uni organik moddalarga
ʻ ʻ ʻ
boyitadi. M. hayot faoliyati natijasida tuproq unumdorligi ortadi
Tabiatdagi bakteriyalar
Bu tirik organizmlar sayyoramizda birinchilardan bo'lib paydo bo'lgan. Ular
hamma joyda tarqatiladi. Bakteriyalar suv havzalarining tubida, tuproqda yashaydi
va past haroratga ham, yuqori haroratga ham bardosh bera oladi.
Bu organizmlarning tabiatdagi ahamiyati shubhasizdir. Aynan bakteriyalar
tabiatdagi moddalarning aylanishini ta'minlaydi, bu Yerdagi hayot uchun asosiy
hisoblanadi. Ularning ta'sirida organik birikmalar o'zgaradi va noorganik
moddalarga parchalanadi.
Tuproq hosil qiluvchi jarayonlar tuproq mikroorganizmlari tomonidan
ta'minlanadi. O'simliklar va hayvonlarning qoldiqlari faqat bakteriyalar tufayli
chirindi va chirindiga aylanadi.
Suv muhitida bu qirollikning vakillari suv omborlarini, shuningdek, oqava suvlarni
tozalash uchun ishlatiladi. Hayotiy faoliyati tufayli bakteriyalar xavfli organik
moddalarni xavfsiz noorganik moddalarga aylantiradi.
Guruch. 1. Bakteriyalarning tabiatdagi roli.
patogenlar

Biroq, boshqa tirik organizmlarga zarar etkazadigan bakteriyalar mavjud.
Patogenlar o'simliklar, hayvonlar va odamlarda kasallikka olib kelishi mumkin.
Misol uchun:
Salmonellalar tif isitmasi keltirib chiqaradi;
Shigella - dizenteriya;
Clostridium - tetanoz va gangrena;
Tuberkulyoz tayoqchasi - sil kasalligi
Stafilokokklar va streptokokklar - yiringlash va boshqalar.
Etkazish yo'llari har xil bo'lishi mumkin:
kasal odamdan hapşırma, gaplashish, yo'talayotganda;
jismoniy aloqa paytida;
tashuvchilar (hasharotlar, kemiruvchilar) yordamida;
yara penetratsiyasi orqali.
Ko'pgina kasalliklar o'lim bilan tugaydi, chunki ularning dori vositalariga
moslashish qobiliyati tufayli bakteriyalarni yo'q qilish oson emas. Zamonaviy ilm-
fan patogenlarga qarshi faol kurash olib boradi, yangi dori-darmonlarni chiqaradi.
Guruch. 2. Patogen mikroorganizmlar.

Bakteriyalar fiziologiyasini o'rganishga 1850-yillarda Lui Paster asos solgan.
Uning tadqiqotlarini M. V. Beyerink va S. N. Vinogradskiylar davom ettirib,
mikroorganizmlarning tabiatdagi ahamiyatini o‘rgandilar.
Bakteriyalardan foydalanish
Insoniyat bakteriyalardan o'z manfaati uchun foydalanishni o'rgandi, masalan:
dori vositalarini ishlab chiqarishda;
Tetratsiklin va streptomitsin kabi eng kuchli antibiotiklarni ishlab chiqarishga
qodir bo'lgan maxsus bakteriyalar turlari mavjud. Ularning harakati bilan ular
ko'plab patogenlarni o'ldiradilar.
yangi oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash;
organik moddalarni chiqarish;
fermentlangan sut mahsulotlarini olish (yogurtlar, boshlang'ich madaniyatlar,
kefirlar, achitilgan pishirilgan sut);
har xil turdagi pishloqlar ishlab chiqarish;
vinochilik;
sabzavotlarni marinadlash va fermentatsiya qilish.
Guruch. 3. Odamlarning bakteriyalardan foydalanishi.

Biz nimani o'rgandik?
Bakteriyalar tabiatda va inson hayotida katta ahamiyatga ega. Ushbu
mikroorganizmlarsiz atrof-muhitdagi moddalarning aylanishi sodir bo'lmaydi. Va
ularning ko'pchiligi hayot va sog'liq uchun zararli bo'lishi mumkin bo'lsa-da, inson
tomonidan bakteriyalardan foydalanish ko'plab kasalliklarga qarshi kurashish va
ko'plab yangi oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish imkonini berdi.
Mavzu viktorina
Hisobotni baholash
O'rtacha reyting: 4 . Qabul qilingan umumiy baholar: 840.
Bakteriyalar nima: bakteriyalar turlari, ularning tasnifi
Bakteriyalar ming yillar davomida mavjud bo'lgan kichik mikroorganizmlardir.
Mikroblarni oddiy ko'z bilan ko'rishning iloji yo'q, lekin ularning mavjudligini
unutmasligimiz kerak. Ko'p sonli tayoqchalar mavjud. Ularni tasniflash, o'rganish,
navlari, tuzilishi va fiziologiyasi xususiyatlari bilan mikrobiologiya fani
shug'ullanadi.
Mikroorganizmlar harakat va funksiyalariga qarab har xil nomlanadi. Mikroskop
ostida siz bu kichik jonzotlar bir-biri bilan qanday munosabatda bo'lishini
kuzatishingiz mumkin. Birinchi mikroorganizmlar shakl jihatidan ancha ibtidoiy
edi, ammo ularning ahamiyatini e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi. Eng boshidanoq
tayoqchalar rivojlanib, koloniyalar yaratdi, o'zgaruvchan iqlim sharoitida omon
qolishga harakat qildi. Turli vibrionlar normal o'sishi va rivojlanishi uchun
aminokislotalarni almashtirishga qodir.
Bugungi kunda bu mikroorganizmlarning er yuzida qancha turlari borligini aytish
qiyin (bu raqam milliondan oshadi), lekin eng mashhurlari va ularning nomlari
deyarli har bir kishiga tanish. Mikroblar nima va ular nima deb nomlanishi muhim
emas, ularning barchasi bitta afzalliklarga ega - ular koloniyalarda yashaydilar,
shuning uchun ularga moslashish va omon qolish osonroq.
Birinchidan, qanday mikroorganizmlar mavjudligini aniqlaylik. Eng oddiy tasnif
yaxshi va yomon. Boshqacha qilib aytganda, inson tanasiga zararli bo'lganlar
ko'plab kasalliklarni keltirib chiqaradi va foydali bo'ladi. Keyinchalik, biz asosiy
foydali bakteriyalar nima haqida batafsil gaplashamiz va ularning tavsifini
beramiz.
Mikroorganizmlarni shakli, xususiyatlariga ko'ra ham tasniflashingiz mumkin.
Ehtimol, ko'pchilik maktab darsliklarida turli xil mikroorganizmlar tasvirlangan
maxsus stol borligini va uning yonida ularning tabiatdagi ma'nosi va roli borligini
eslaydi. Bir necha turdagi bakteriyalar mavjud:

kokklar - zanjirga o'xshash kichik to'plar, chunki ular bir-birining orqasida
joylashgan;
novda shaklidagi;
spirilla, spiroketalar (burilish shakliga ega);
vibrionlar.
Turli shakldagi bakteriyalar
Tasniflashlardan biri mikroblarni shakliga qarab turlarga ajratishini yuqorida aytib
o‘tgan edik.
Bakteriyalar ham ba'zi xususiyatlarga ega. Masalan, novdasimon tayoqchali,
qalinlashgan, yumaloq yoki tekis uchli turlari mavjud. Qoida tariqasida, tayoqcha
shaklidagi mikroblar juda farq qiladi va doimo tartibsizlikda bo'ladi, ular zanjir
bo'lib (streptobakteriyalar bundan mustasno), ular bir-biriga yopishmaydi
(diplobakteriyalardan tashqari).
Sferik shakldagi mikroorganizmlarga mikrobiologlar streptokokklar,
stafilokokklar, diplokokklar, gonokokklar kiradi. Bu juft yoki uzun zanjirli to'plar
bo'lishi mumkin.
Egri tayoqchalar spirillalar, spiroketalardir. Ular doimo faol, ammo spora hosil
qilmaydi. Spirilla odamlar va hayvonlar uchun xavfsizdir. Agar siz jingalaklarning
soniga e'tibor qaratsangiz, spirillani spiroketlardan ajrata olasiz, ular kamroq
egilgan, oyoq-qo'llarida maxsus flagella mavjud.
Patogen bakteriyalarning turlari
Misol uchun, kokklar deb ataladigan mikroorganizmlar guruhi va batafsilroq
streptokokklar va stafilokokklar haqiqiy yiringli kasalliklarni (furunkuloz,
streptokokk tonzillit) keltirib chiqaradi.
Anaeroblar kislorodsiz mukammal yashaydi va rivojlanadi; bu
mikroorganizmlarning ba'zi turlari uchun kislorod odatda halokatli bo'ladi. Aerob
mikroblar omon qolish uchun kislorodga muhtoj.
Arxeylar deyarli rangsiz bir hujayrali organizmlardir.
Patogen bakteriyalardan qochish kerak, chunki ular infektsiyalarni keltirib
chiqaradi, gramm-manfiy mikroorganizmlar antikorlarga chidamli hisoblanadi.
Zararli, foydali bo'lgan tuproq, chirigan mikroorganizmlar haqida juda ko'p
ma'lumotlar mavjud.
Umuman olganda, spirilla xavfli emas, lekin ba'zi turlar sodokuga olib kelishi
mumkin.
Foydali bakteriyalarning turlari

Hatto maktab o'quvchilari ham tayoqchalar foydali va zararli ekanligini bilishadi.
Odamlar ba'zi nomlarni quloqdan bilishadi (stafilokokklar, streptokokklar, vabo
tayoqchasi). Bu nafaqat tashqi muhitga, balki odamlarga ham aralashadigan zararli
mavjudotlardir. Oziq-ovqat zaharlanishiga olib keladigan mikroskopik tayoqchalar
mavjud.
Sut kislotasi, oziq-ovqat, probiyotik mikroorganizmlar haqida foydali
ma'lumotlarni bilishingizga ishonch hosil qiling. Masalan, probiyotiklar,
boshqacha aytganda, yaxshi organizmlar ko'pincha tibbiy maqsadlarda qo'llaniladi.
Siz so'raysiz: nima uchun? Ular inson ichida zararli bakteriyalarning ko'payishiga
yo'l qo'ymaydi, ichakning himoya funktsiyalarini kuchaytiradi va inson
immunitetiga yaxshi ta'sir qiladi.
Bifidobakteriyalar ham ichaklar uchun juda foydali. Sut kislotasi vibrionlari
taxminan 25 turni o'z ichiga oladi. Inson tanasida ular ko'p miqdorda mavjud,
ammo xavfli emas. Aksincha, ular oshqozon-ichak traktini chirigan va boshqa
mikroblardan himoya qiladi.
Yaxshilar haqida gapirganda, streptomitsetlarning ulkan turlarini eslatib o'tish
mumkin emas

Mikroorganizmlarning azot bilan oziqlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish