Mikroorganizmlarning hayot faoliyatiga tashqi muhit omillarning ta’siri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mikroorganizmlarning hayot faoliyatiga tashqi muhit omillarning ta’siri

Купить

Mikroorganizmlarning hayot faoliyatiga tashqi muhit omillarning ta’siri
Reja:
1. Mikroorganizmlarga ta’sir qiluvchi tashqi muhit omillari.
2. Mikroorganizmlarga fizik omillarning ta’siri.
3. Mikroblarga kimyoviy omillarning ta’siri.
4. Mikroblarga biologik omillarning ta’siri.

Mikroorganizmlarning rivojlanish va hayot faoliyatining tezligi tevarak
atrof muhit bilan chambarchas bog‘liq. Mana shu sharoit mazkur mikroorganizm
uchun qancha qulay bo‘lsa, u shuncha tez rivojlanadi va shu bilan uning hayot
faoliyati shuncha yuqori bo‘ladi. Tashqi muhitninghar bir omiliga bo‘lgan
munosabatiga ko‘ra, mikroorganizmlarning rivojlanish tezligini belgilovchi 3 ta
kardinal nuqta olish mumkin.
Agar mazkur omilning ta’siri minimumga yetsa, mikroorganizmlarning
hayot faoliyati juda sekin boradi. Bu omilning ta’siri ortib, optimumga ko‘tarilsa,
mikroorganizmlarning hayot faoliyati juda tez boradi. Omilning kuchi
maksimumga ko‘tarilsa, mikroorganizmlarninghayot faoliyati butunlay to‘xtaydi.
Tashqi muhitning mikroorganizmlar rivojlanishiga katta ta’sir qiluvchi
hamma omillarini uchta asosiy guruhga:
1. fizik
2. kimyoviy
3. biologik omillarga bo‘lish mumkin.
Fizikaviy omillarga temperatura, namlik, suvda erigan moddalar
konsentrasiyasi, yorug‘lik, bosim, harakat va boshqalar kiradi.
Mikroorganizmlar ham xuddi boshqa tirik organizmlar singari o‘ziga xos
normal temperaturada yashay oladilar. Temperatura yuqori yoki past bo‘lsa,
mikroblarning o‘sishi, rivojlanishi va ko‘payishi pasayadi. Har bir mikrob uchun
o‘ziga xos temperatura rejimi bor. Ya’ni optimal, minimal va maksimal. Barcha
mikroorganizmlar temperatura ta’siriga qarab 3 ta katta guruhga bo‘linadi.
1.Psixrofillar – grekcha “psixro” sovuq, “fillin” sevaman degan ma’noni bildiradi.
Bular sovuqni sevadigan mikroorganizmlardir. Misol uchun shimoliy qutb dengizi
mikroblari uchun qulay optimal temperatura +15, +20, maksimali +30, +35,
minimali – 0 va minus 6 darajadir. Bu guruhga nur sochuvchi, dengiz, suv
havzalarida uchraydigan va temir bakteriyalari kiradi.
2.Mezofil – grekcha “mezos” o‘rtacha degan ma’noni anglatadi. Unga o‘rtacha
temperaturada rivojlanuvchi mikroblar kiradi. Bular uchun optimal temperatura

+30, +37, minimal +10, va maksimal +45, +50 0
S dir. Bu guruhga saprofit
bakteriyalar va barcha kasallik qo‘zg‘atuvchi, hamda achitqi bakteriyalari kiradi.
3.Termofil – grekcha termos issiq degan ma’noni anglatadi. Bunday mikroblar
uchun optimal temperatura - +50, +60, minimal temperatura +35 va maksimal
temperatura + 80 darajagacha boradi.
Past temperatura mikroblarni o‘ldirmaydi, balki ularning o‘sishini bir
muncha pasaytiradi. Past temperaturada mikroblar uzoq vaqt tursa modda
almashinuvi pasayadi va qarishdan ham ochlikdan o‘ladi. Yuqori temperatura
mikroblarga halokatli ta’sir qiladi, ya’ni ularning protoplazmasini uyushtiradi.
Ko‘pchilik mikroblar +80 0
S qizdirilganda haloq bo‘ladi. Mikroblarni quruq issiqda
o‘ldirish uchun harorat +160, +180 0
bo‘lishi kerak.
Mikroblarni yuqori temperatura bilan sterilizasiya qilinadi.
Sterilizasiya – “sterillis” lotincha so‘z bo‘lib, naslsizlantirish degan ma’noni
anglatadi. Sterilizasiya qilinganda patogen va patogensiz mikroblar, ularning
sporalari ham o‘ladi. Sterilizasiya bir nechta usullar bilan o‘tkaziladi:
1.Alangada qizdirish yoki flambir qilish usuli. Bu usul bilan alangado
buzilmaydigan asbob-uskunalar sterilizasiya qilinadi.
2.Quruq issiq bilan sterillashda quritish yoki Paster shkafidan foydalaniladi. Quruq
issiq bilan sterillash +170 0
da 45 minutdan 1 soatgacha, 180 0
da 15 minut va 200
darajada faqat 5 minut davomida o‘tkaziladi.
3.Qaynatib sterillash usuli bilan asosan vegetativ shaklli mikroblar, ammo uzoq
muddat sterillansa spora ham o‘ladi.
4.Harakatdagi bug‘ bilan sterillash maxsus KOX apparati ishlatiladi.
5.Bosim ostida bug‘ bilan sterillash usulini qo‘llash uchun avtoklav kerak.
6.Tendellizasiya usulini Tendel tavsiya etgan. Bunda suyuqlik +60, +65 0
da 1
soatdan 5 kun yoki +70 – 80 0
da 1 soatdan 3 kun sterillanadi.
7.Pasterizasiya usuli ham tendelizasiyaga o‘xshash. Farqi shuki, pasterizasiya +70
darajada 30 minut yoki +80 darajada 15 minut davomida o‘tkaziladi.
Namning ta’siri . Mikrob hujayrasining 85%i suvdan iborat va uning barcha
hayot faoliyati ham muhitda nam bo‘lish bilan bog‘liq. Ko‘p oziq moddalar suvda

erimasdan hujayra ichiga kira olmaydi va natijada hujayra yashay olmaydi.
Mikroblarning ba’zilari nam yetishmasligiga yomon chidaydi, boshqalari esa
aksincha ancha chidamli bo‘lib, qurigan holatda ham ancha vaqtgacha saqlanishi
mumkin. Uchinchi xil mikroblar qurigan holatda hayotchanligini 10 yilgacha
saqlashi mumkin. Yerda umumiy nam sig‘imining 60%iga yaqin nam
bo‘lgandagina mikroorganizmlar uchun eng qulay sharoit yaratiladi. Eng namsevar
tuproq bakteriyalari qatoriga, azot to‘plovchi bakteriyalar (azotobakter va tuganak
bakteriyalari) kiradi, lekin ular uchun ham eng qulay sharoit tuproq to‘liq nam
sig‘imining 40-80% o‘rtasida bo‘ladi. Faqat nam yetarli bo‘lgandagina
mikrobiologik aktivlik maksimumgacha ko‘tariladi va yerdagi biokimyoviy
jarayonlar juda tez boradi. Yer qatkaloq bo‘lganda bunday jarayonlar susayadi.
Mahsulotlar quritib saqlanganda ham xuddi shunday holat yuz beradi.
Quritilgan baliq, go‘sht, sabzavot va mevalarda yetarli miqdorda nam
bo‘lmagandan mikroorganizmlar oziqlana olmaydi, natijada bu mahsulotlar
buzilmaydi.
Shuni esda tutish kerakki, bakteriyalar faqat yetarlicha nam bo‘lgan
moddalarda o‘sa oladi, mog‘or zamburug‘lari esa juda oz miqdordagi nam bilan
qanoatlanadi. Bu ko‘p zamburug‘lar hujayralaridagi osmotik bosimning bakteriya
hujayralaridagiga nisbatan ancha yuqori bo‘lishiga bog‘liq.
Suvda erigan moddalar konsentrasiyasining ta’siri. Eritmadagi turli xil
moddalarning konsentrasiyasi ham mikroblar rivojlanishiga katta ta’sir qiladi.
Ularning yuqori konsentrasiyasi hujayra atrofida fiziologik quruqlik hosil qiladi.
Chunki bunda suv mikroorganizm hujayrasi ichiga kira olmaydi. Ularning
hujayrasi suvini chiarib plazmolizga uchray boshlaydi va oziqa moddalar hujayra
ichiga kira olmaganligidan tashqi muhit bilan normal modda almashinuvi
to‘xtaydi. Mikroorganizmlar hujayrasining protoplazmasi yuqori
o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lganligidan, ular tashqi muhitdagi osmotik bosimning
o‘zgarishiga moslashish mumkin. Mikroblar hujayra suyuqligida tuzlar iloji
boricha ko‘p to‘planganidan uning osmotik bosimi juda yuqori ko‘tarilib ketishi

mumkin. Hujayra suyuqligining maksimal osmotik bosimi mog‘or
zamburug‘larida 220 atm. Tuproq bakteriyalarida 50-80 atm.ga teng bo‘ladi.
Nurlarning ta’siri. To‘g‘ri tushgan quyosh nuri barcha turdagi mikroblarga
halokatli ta’sir qiladi. Ko‘pchilik bakteriyalar to‘g‘ri tushgan quyosh nuridan bir
necha minut yoki soat davomida o‘ladilar (yorug‘lik sevuvchi bakteriyalardan
tashqari). Ayniqsa ultrabinafsha nurlar mikroblarga kuchli ta’sir qiladi. Quyosh
nuri faqat oltingugurt to‘plovchi bakteriyalarga salbiy ta’sir qilmaydi. Chunki ular
rivojlanish uchun quyosh nurini talab qiladi.
Rentgen va radiy nurlarimikroblarga qisqa vaqt va oz miqdorda ta’sir
ettirilsa, o‘sishga yordam beradi, ko‘p miqdordagisi ularni o‘ldiradi. Mikroblar bir
suvga doimiy elektr toki o‘tkazsa ular musbat tomonga to‘plana boshlaydilar.
Shundan ma’lumki ular elektrmanfiy zaryadga egadirlar. Yuqori to‘lqinli elektr
toki mikroblarni o‘ldiradi.
Mexanik harakat va yuqori bosim natijasida mikroblarning modda
almashinish jarayoni buziladi. Bu esa ularning o‘limiga sabab bo‘ladi. Suv tez oqsa
ham mikroblar o‘ladi. Atmosfera bosimi mikroblarga ko‘p ta’sir qilmaydi. Chunki
dengizda 6 km suv chuqurligida ham mikroorganizmlar borligi aniqlangan.
Viruslarning 6500 atmosfera bosimida o‘lganligi aniqlangan.
Kimyoviy moddalar turli mikroorganizmlarga turlicha ta’sir etadi. Ba’zi
bir mikroblar ta’sir qilgan kimyoviy moddalarga yaqinlashadi, boshqa xil
kimyoviy moddalardan uzoqlashadi. Bu hodisa ximiotoksis deyiladi. U ikki xil
bo‘ladi:
1. O‘ziga tortuvchi – musbat.
2. O‘zidan uzoqlashtiruvchi – manfiy.
Bu hadisani quyidagi tajribada ko‘rish mumkin. Bir idishdagi suvga
harakatchan mikroblar solinib, unga shakar eritmasi to‘ldirilgan naycha tushiriladi.
Natijada suvdagi mikroblar naycha teshigi atrofida to‘plana boshlaydilar. Bu
o‘ziga xostortuvchi ximiotaksisdir. Agar naychaga kislota quyilgan bo‘lsa,
mikroblar kapillyar atrofidan uzoqlasha boshlaydilar. Bu uzoqlashtiruvchi
ximiotoksisdir. Shunga o‘xshagan hodisa kislorodga nisbatan ham bo‘lishi

mumkin. Aeroblar kislorod bor joyga to‘planadi, anaerob bo‘lsa uzoqlashadi. Bu
hodisaga aerotoksis deyiladi. Ximiotoksis hodisasida tirik mik5rob protoplazmasi
atrof-muhit ta’siriga sezgir bo‘ladi va shu ta’sirga javob qaytaradi. Ba’zi kimyoviy
moddalarning mikroblarga ta’siri bor, shu sababli ular mikroblarni o‘ldirish uchun
ishlatiladi va dezinfeksiyalovchi vositalar deyiladi. Bu dezinfeksion moddalarning
ta’siri har xil bo‘ladi. Misol: efir, spirt va ishqorning kuchsiz eritmalari mikrob
hujayrasi tarkibidagi lipoid (yog‘simon) moddalarni parchalaydi. Og‘ir metallar
tuzlari (sulema, simob, mis kuporosi), kislotalar, formalin – bular mikrob
hujayrasidagi oqsil moddalarni uyushtirib, ularning hayot faoliyatini buzadi va
halokatga olib keladi.
Nitrat kislota, xlor, kalsiy xlor, kaliy permanganat va boshqalar mikrob
hujayrasini to‘g‘ridan – to‘g‘ri buzadi. Gliserin, shakar, osh tuzining yuqori
konsentrasiyali eritmalari mikroblarning osmotik bosqichiga ta’sir etadi.
Mikroblarga kimyoviy moddalarning ta’siri, moddalar konsentrasiyasiga, ta’sir
qilish davriga va temperaturasigi bog‘liq. Ishlatiladigan kimyoviy zahar moddalar
+40, +45 darajada qo‘llanilsa, u mikroblarga kuchli va tez ta’sir qiladi.
Zaharli moddalarning mikroblarga ta’siri ularning konsentrasiyasi bilan
bog‘liq. Masalan: karbol kislotasi 2,5%, formalin – 1%, xlor ohagining suvi – 1:10,
sulema 1:1000 – 1:5000 eritmalar barcha mikroblarga ta’sir qiladi. Spirt 70-80%
mikroblarga halokatli ta’sir qiladi. Kimyoviy moddalar mikroorganizmlarga 3 xil
ta’sir qiladi.
1. Juda oz konsentrasiyada ta’sir etsa, u mikrobning rivojlanishiga yordam
beradi.
2. Oz miqdordagi kimyoviy moddalar mikrobning vegetativ qismini
o‘ldirish mumkin, ammo sporasi tirik qoladi.
3. Kimyoviy moddalar konsentrasiyasi kuchli bo‘lsa, u mikroblar vegetativ
va spora qismini o‘ldirish mumkin, ammo sporani o‘ldirish uchun zahar
uzoq muddat ta’sir qilish kerak.
Mikroorganizmlar tabiatda bir-biri bilan yoki boshqa bir organizmlar bilan
bog‘liq holda yashaydilar. Bu hol biosenoz deyiladi. Bundan tashqari simbioz,

metabioz, sinergizm va optogonizm deb ataladigan hadisalar ham mavjud. Bir
muhitda ikki xil mikrob, ikki xil organizmning bir-biriga qarshilik ko‘rsatmasdan
yashashi simbioz hadisasi deyiladi. Masalan, anaerob va aerob mikroblarning
yashashi. Aerob mikroblar kislorodni o‘zlashtirib anaerob mikroblar uchun qulay
sharoit yaratadi. Anaerob mikroblar esa o‘z navbatida erkin azotni to‘plab, azotli
moddalarga aylantiradi. Bular aerob mikroblar uchun oziq hisoblanadi.
Mikroblar o‘zlarining yashash davrlarida boshqa bir mikroblar uchun qulay
sharoit yaratishlari metabioz hadisasi deyiladi. Masalan, ko‘pchilik saprofit
mikroblar oqsilni peptonga, aminokislotalar va boshqa oddiy birikmalargacha
parchalab nitrifikasiyalovchi bakteriyalar uchun oziq tayyorlaydilar. Ular esa o‘z
navbatida azot kislotasi tuzlarini hosil qilib, o‘simliklarga yetkazib beradilar. Ikki
yoki bir nechta mikroblarning bir-biriga ko‘maklashuvi sinergizm hadisasi
deyiladi. Masalan: azotabakterning sof kulturasi o‘sganda, 173 mg geteroauksin
hosil qiladi. U Bac Micondec bilan birga o‘zganda 220 mg getero auksin hosil
qiladi. Bir turdagi mikrob rivojlangan, muhitda ikkinchi bir turdagi mikrobning
rivojlana olmasligi ontogonizm yoki antibioz hadisasi deyiladi. Bu hadisani
birinchi bo‘lib L. Paster aniqlagan. U kuydirgi tayoqchasining rivojlanishiga
chirituvchi bakteriyalar to‘sqinlik qilishini isbotlagan. Ontogonizm hadisasi
antibiotiklarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Antibiotik – grekcha “anti” - qarshi,
“bios” - hayot ma’nosini beradi. Mikroblar hayotiga qarish ishlatiladigan
antibiotiklar mikroblar, o‘simlik, hayvonot dunyosidan olinadigan mahsulotlardir.
Antibiotiklar mikroorganizmlarga uch xil ta’sir qiladi:
1. Bakteriostatik ta’sir mikrobning o‘sish va rivojlanishini to‘xtadi.
2. Bakteriosidin ta’sir ularni halokatga olib keladi.
3. Bakteriolitik ta’sir ularni eritib yuboradi.
Ba’zi bir mikroblar antibiotiklarning ta’siriga chidamli bo‘ladi. Bu hadisa bir xil
antibiotiklar ko‘p marta ishlatilganda ro‘y beradi. Mikrob antibiotikni qarshi
ferment ishlab chiqarib, uni eritib yuboradi.
Masalan, penisellin organizmga yuborilganda, mikroblarni o‘ldirmasdan,
ularning rivojlanishini tuxtatib qo‘yadi, ba’zi birlari organizmning himoya

qobig‘ini kuchaytiradi. Streptomisin to‘qimalarning nafas olishini yaxshilab,
tuberkulyoz mikrobining o‘sishini tuxtatadi.
Fitonsidlar o‘simliklardan olingan antibiotik bo‘lib, 1928 y. Da topilgan.
Fitonsid efir moylari va har xil organik kislotalar ko‘p bo‘lgan sarimsoq piyoz va
gorchisa o‘simliklaridan olinadi. Bu moddalar mikroblarni haloq qiladi.

Mikroorganizmlarning hayot faoliyatiga tashqi muhit omillarning ta’siri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish