Mikroorganizmlarning o‘zaro va boshqa organizmlar bilan o‘zaro munosabati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mikroorganizmlarning o‘zaro va boshqa organizmlar bilan o‘zaro munosabati

Купить

MAVZU: MIKROORGANIZMLARNING O’ZARO VA BOSHQA
ORGANIZMLAR BILAN O’ZARO MUNOSABATI
Reja :
1. Simbioz
2. Sinergizm
3. Antogonizm
4. Parazitizm .
5. Simbiotik munosabatda yashovchi mikroorganizmlar.
6. Tuproqda azot hosil bo’lishida mikroorganizmlar ta’siri.
7. Atmosfera azotining biologik fiksasiyasi
8. Azotofiksatorlar sianobakteriyalar

Mikroorganizmlar bir-biri bilan yoki boshqa organizmlar birgalikda yoki
bog’liq holda rivojlanadi. Bunday holatga biosenoz deyiladi . Uni qo ’ yidagi
gruppalarga bo ’ lib o ’ rganiladi .
Simbioz
Metabioz
Sinrgizm
Antogonizm
Parazitizm .
Simbioz – bir xil muhitda ikki xil mikrob yoki ikki xil organizm
birgalikda hamkorlikda yashaydi . Masalan : lishayniklar – bu yerda
zamburug ’ lar bilan suv o ’ simliklari birgalikda hayot kechiradi . Yoki
dukkaklilar oilasiga kiruvchi o ’ simliklar bilan Rhizobium avlodigadagi
tuganak bakteriyalarning birgalikda yashashi .
Metabioz – ikkita organizm birga yonma - yon yashab yashash davrida biri
ishlab chiqqan mahsulotidan ikkitasi bahramand bo ’ ladi , ya ’ ni sharoit
yaratib beradi . Masalan : saprofit mikroblar oqsillarni parchalab leptonga
va aminokislotalarga ajralib undan nitrafikasiyalovchi mikroorganizmlar
nitrat kislota va uning olib boradi . Ammonifikasiyada N
3 S chiqib u
fototrof mikroorganizmlar o ’ zlashtirishadi .
Sinergizm 2 va ko ’ plab organizmlar birgalikda yashab foyda ko ’ radi .
Masalan : ammonifikatorlar bilan nitrofikatorlar fototrof bakteriyalarning
birgalikda yashashi .
Antogonizm – bir turdagi mikrob rivojlangan joyda ikkinchi turdagi mikrob
rivojlana olmasa , ya ’ ni u ishlab chiqqan mahsuloti ta ’ sir kilib halokatga
olib keladi . Bunday hodisani zamburug ’ lar bilan bakteriyalar o ’ rtasida
ko ’ rish mumkin .
Abu Ali ibn Sino ham moxlar yaralarni tuzatishda yordam berishini
kuzatgan va foydalangan . I . I . Mechnikov ham antogonizm ustida ish olib

borgan . Bu hodisani 1877 yili L . Paster chuqur o ’ rganib quydirgi
tayoqchasining rivojlanishiga chirituvchi mikroblar tusqinlik qilishini
aniqlagan . Antogonizm hodisasi antibiotiklarning paydo bo ’ lishiga olib keldi .
Antibiotik – grekcha « anti » – qarshi « bios » – hayot ma ’ nosini bildiradi .
Mikroblar hayotiga qarshi ishlatiladigan antibiotiklar o ’ simlik va
hayvonlardan olinadigan mahsulotlardan tayyorlanadi . 1871-1872 yillarda
V . A . Manassein va A . G . Polotobnev Penisillin avlodidagi zamburug ’ lar
patogen bakteriyalarning o ’ sishini to ’ xtata olishini ko ’ rsatdi . Antiseptik
xususiyatga ega bo ’ lgan bakteriyalardan olingan antibiotiklarni esa
R . Emmerx va O . Lev tavsiya etishgan . 1929 yili A . Flsming mog ’ or
zamburug ’ ining penisillium netatumran birinchi marta antibiotik ajratib oldi .
Antibiotik moddalar zamburug ’ lardan aktinomisetlardan , bakteriyalardan ,
o ’ simliklardan va hayvonlardan olinadi . Hayvonlar organizmidan olingan
antibiotiklarga : eritrin , ekmolin va lizosinlar kiradi . O ’ simliklar organizmidan
fitonsid degan antibiotiklar olinadi . Fitonsidlar sarimsok piyozda , limon ,
terak bargida bo ’ ladi . Umuman antibiotiklar qo ’ yidagi talablarga javob
berishi kerak .
Nihoyatda past (10-50 mkg ) konsentrasiyada ham bakteriosidlik
xususiyatiga ega bo ’ lishi kerak .
1. Organizmga yomon ta ’ sir etmasdan va organizmga yuborilganda o ’ zining
aktivligini yo ’ qotmasligi
2. Organizmning fiziologik holatini buzmasdan mikroblarning hayot
faoliyatiga yomon ta ’ sir etishi kerak .
Simbiotik yashash munosabatlari ba’zi mikroorganizmlarning boshqa
trik mikroorganizmlar faoliyatida boradi. Ba’zi bir suv o’tlarning simbiotik
munosabatlari o’ta sodda mikroorganizmlar hisobida boradi. Har bitta
mikroorganizmdar ajralib chiqqan moddalar hisobiga boshqa
mikroorganizmlar foydalana oladi. Bunga misol bo’lib, bateriyalar

mineralizatorlardir. Sellyulozaning bakteriyalarning ta’sirida sellyuloza
parchalanadi va mahsulotlar hisobidan boshqa mikroorganizmlar oziqlanadi.
O’z navbatida moddalar almashinuvi natijasida ajralishi sellyuloza
parchalovchi qiluvchi bakteriyalar uchun oziqa bo’lib hisoblanadi.
Shunday holatda boshqa gruppalarga kiradigan bateriyalar ham bo’lishi
mumkin. Masalan- amonifikatorlar, nitrozo- va nitrobakteriyalar.
Aminokislotalar parchalanishi natijasida ammiak hosil bo’ladi u esa
nitrozobakteriyalar ta’sirida nitritlarga aylanadi. Ular nitritlar ta’srida
nitratlarga aylanadi. Simbiotik va metobiotik munosabatlarga keskin chegara
qo’yilmaydi.
Simbiotik azotofiksasiya qiladigan sistemalarda mikroorganizm va
yuksak o’simliklar orasida murakkab o’zaro ta’sir ko’rsatadi. Aztofiksasiya
jarayoninng mexanizmi tuganaklar bilan bog’lanib o’ziga xos xususiyatga
ega bunda ikkita turli partner birgalikda faoliyat ko’rsatadi. Bunda
leggemolobun ishtirok etib fiksasiya jarayonida qatnashadi.
Mikroorganizmlar o’rtasida simbiotik munosabatlar turli shakllarda
bo’ladi. Masalan kefirda ham achitqi zamburug’ va sut kislotali bakteriya
ishtirok etadi. Bakteriyalar sut kislotani sintez qiladi. Bakteriya ta’sirida sut
kislotani hosil qiladi. Uning natijasida qulay muhit hosil bo’ladi. Buning
natijasida vitaminlar kerakli vitaminlar sut mahsulotlarini bakteriyalar hosil
qiladi. Ba’zi hollarda bir gruppa mikrooblar ishlab chiqqan mahsulotdan
boshqa mikroorganizmlar foydalaniladi. Masalan: ba’zida oqava suvlar
hisobiga ularning orqasidan boshqa gruppa mikroorganizmlar shu moddalar
hisobida oziqlanadi.
Tabiatda shunday mikroorganizmlar borki o’zida simbiotik
munosabatlarning jam’ qilgan. Simbiotik munosabatlar nafaqat dukkkakli
o’simliklarda balkim boshqa oilaga kiruvchi o’simliklarga ham mavjuddir.

Aktiv il – bu murakkab kompleks bo’lib, turli mikroorganimzmlar
gruppasiga kiradi, oddiy bakteriyalar va zamburug’lar bo’ladi. Ular bir-biriga
foyda keltiruvchi yoki bir-biriga qarama-qarshi (antogonist) munosabatda
bo’ladi. Bir xil mikroorganizmlar hayot faoliyati natijasida hosil bo’lgan
mahsulotlar boshqa mikroorganizmlar oziqa bo’lib hisoblanadi. Masalan soda
mikroorganizmlar bilan bakteriyaar oziqlanadi.
Bakteriyalar – prokariotlar (yadrosiz) mikroorganizmlar. Bu
mikroorganizmlar ekosistemada muhim rol o’ynaydi biosfera va
ekosistemada ular muhim rollarni o’ynaydi. Ularga taaluqli bo’lgan
moddalarning aylashinuvida asosiy o’rinda ishtirok etadi. Bakteriyalar
organizmlar populyasiyasida o’zaro ishtirok etadi o’simliklar va
hayvonlarning simbiotik munosabatlariga to’liq ishtirok etadi.
Tabiatda mikroorganizmlar eng muhim simbiotik munosabatni yuksak
o’simliklar o’rtasida ham ishtirok etadi va atmosferadagi azotni o’zlashtirib
yerni azot bilan boyitadi. Bu yuksak o’simliklar bilan asosiy sibiotik
munosabat hisoblanadi. Bu munosabat bakteriyalar nafaqat havodagi erkin
azotni o’zlashtirib azot boyitibgina qolmasdan balki tuproqning tuproqni
unumdorligi va tuproqda kelajak zapas azot miqdorini saqlaydi.
Ko’p yillik tajribalarga asoslanib dukkakli o’simliklar o’rtasidagi
simbiotik munosabatlar faqatgina tuproqni azot bilan boyitib qolmasdan
balkim o’simliklarning hosildorligini oshiradi. Bu bakteriyalar hisobida
ekonomik jihatdan arzon yoki tekin qishloq xo’jaligida biologik azot zapasi
bilan boyitadi. Shu munosabat bilan dunyoda Yevropa mamlakatlarida
biologik azot dukkkakli o’simliklarning urug’lari ekilib yer maydoni
kengaytirilmoqda.
Atmosferadan azotni fiksasiya qiluvchi mikroorganizmlarning ikki
guruhi uchraydi. Ularning bittasi o’simliklar bilan simbiotik munosabatda
bo’ladi, ular o’simliklarning ildzida tuganak holatida uchraydi. Bu gruppa

tuganak bakteriyalar kiradi. Boshqa gruppa mikroorganizmlarga o’simliklar
bilan tobe’ bo’lmagan holda tuproqda uchraydi. Bularga azotobakter,
klostridium, beyerink va erkin yashovchi mikroorganizmlar kiradi.
Mikroorganizmlarning biologik omillari tabiiy holda va boshqa
mikroorganizmlar o’simlik va hayvonlar bilan birgalikda uchraydi. Bular
o’zaro munosabatda bo’lishadi. Bir –biriga qarshi munosabatlarni
antogonistlar deb aytiladi. Antogonistik munosabatlar boshqa zarar
keltiruvchi mikroorganizmlarni surib chiqib hayvon mikroorganizimidagi
simbiotik munosabat keltirib chiqaradi. Mikroorginizmlar neytral
munosabatda ham bo’lishadi.
Qisqacha qilib, aytganda simbiotik munosabat erkin yashovchi
azotofiksator mikroorganizmlar bilan avtotrof, geterotrof ekosistema yarusida
aerob va anaerob tuproq qatlamida uchraydi.
Mikroorganizmlar havoga bo’lgan munosabatiga ko’ra aerob va
anaerob gruppalarga bo’linadi. Aerob mikroorganizmlar – zamburug’lar,
aktinomisetlarning kattagina qismi va ko’pgina bakteriyalar bo’lib, havoda
kislorod, erkin yetarli bo’lgan sharoitda yashaydi. Aerob bakteriyalarning
funksiyasi xilma-xil bo’lib, u oksidlanish, nitratlash ammoniylashish va
chirish jarayonlarini amalga oshiradi. Natijada uglerodning oksidlanishi
sababli karbonat angidrib (SO
2 ) vodoroddan suvgacha, azotdan azotli va azot
kislasigacha, fosfordan forforli kislotagacha va boshqalarni hosil qiladi.
Mikroorganizmlarning oziqaga bo’lgan munosabati jihatidan avtorof
va geterotrof gruppalarga bo’linadi.
Azot to’plovchi bakteriyalardan nitrat hosil qiluvchi bakteriya (Nitro
bacter), azot o’zlashtiruvchi (Azotobacter) kabilar havodagi erkin molekulyar
azotni sintezlashtirib beradi. Buning miqdori 1 ga yerda vegetasiya davrida
20-50 kg tashkil etadi. Bu bakteriyalardan tashqari dukkakli o’simliklar
ildizida yashovchi tuganak bakteriyalar ham tuproqda ancha miqdrda azot

to’planishiga yordam beradi. Tuganak bakteriyalar bilan dukkakli o’simliklar
o’rtasida o’ziga xos simbioz hayot kechirish ro’y beradi, ya’ni , avvalo,
tuganakli bakteriya o’simlik hisobiga ta’minlansa so’ngra tuganakli
bakteriyalardagi azot o’simliklar tomonidan o’zlashtiriladi. Tuganakli
bakteriyalar yordamida vegetasiya davrida bir gektar yerda 50 kg dan 400 kg
gacha azot to’planishi mumkin.
Qishloq xo’jaligida azotofiksasiyaning ahamiyati kattadir.
Mikroorganizmlar tomonidan atmosfera azotining o’zlashtirilishi yer yuzida
biologik yo’l bilan to’planadigan hosilning umumiy miqdoriga katta ta’sir
ko’rsatadi. Shuning uchun atmosfera azotining biologik yo’l bilan
o’zlashtirilishini o’rganish qishloq xo’jaligi va biologiya uchun muhim
ahamiyatga ega bo’lgan muammolardan biridir.
Azot to’plovchilarning o’zi ham atmosfera azotini o’zlashtirib oqsillar
sintezlaydi. Bu oqsillar o’z navbatida chirituvchi bakteriyalar tomonidan
parchalanadi. Denifikatorlar nitratlarni parchalab atmosferaga azotni
qaytaradi. Shunday qilib, azot tabiatda ayanib yuradi

ADABIYOTLAR
1. M.Inog‘omova, A.h.Vahobov. Mikrobiologiya va virusologiya asoslari.
Toshkent, “Universitet”, 2010, 203.
2. Mishustin E.N., Ems e v V.G. Mikrobiologiya. M. Kolos, 1987.
3. Ag ol V.I., Atabekov I.G. , Tixonenko T.I. , Kr o‘ lov V.N. Molekulyarnaya
biologiya virusov. M. Nauka, 1971.
Qo‘shimcha
4. Bo y ko A.L. Ekologiya virusov rasteniy. Uchebnoe posobie dlya vuzov.
Kiev,1990.
5.Nizametdinova YA.F., Mansurova M.L., Muzaffarova I.A.,
Kondratьeva K.V.. Vahobov A.h. Mikrobiologiyadan amaliy mashg‘ulotlar.
Metodik qo‘llanma. Toshkent, ToshDU, 1992
8. Gibbs A., Xarrison B. Osnov o‘ virusologii rasteniy. M.: Mir. 1978.
9. Vahobov A,h. O‘simlik viruslarini aniqlashda immunologiya usullarini
qo‘llash (Uslubiy ko‘rsatma) ToshDU ,1991.

Mikroorganizmlarning o‘zaro va boshqa organizmlar bilan o‘zaro munosabati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish