Mikroorganizmlarning parazitlik turlari.Patogenlik mexanizmlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mikroorganizmlarning parazitlik turlari.Patogenlik mexanizmlari

Купить

Mikroorganizmlarning parazitlik turlari.Patogenlik mexanizmlari.
R e j a
1. Parazitlik turlari.
2. Parazitlarning asosiy xususiyatlari
3. Patogenlikning mexanizmlari
4. Patologik jarayon
5. O‘simliklarning himoyalanish mexanizmlari

Parazitlar o‘simlik to‘qimalariga faqat oziqlanishi uchun kerak bo‘lgan
moddalar muhayyo bo‘lganda yashash uchun o‘tadi. Shunday qilib, parazitizm
hamma vaqt ikkita organizmning ozuqaviy o‘zaro bog‘liqlik ro‘y berganda
amalga oshadi. O‘zining patogenlik xossalari bilan har xil kasallik
qo‘zg‘atuvchilari bir-biriga o‘xshamaydi. O‘lik yoki tirik hujayralarda yashashi
bilan bir-biridan farq qiladigan mikroorganizmlar tegishli ravishda saprofit va
parazitlarga bo‘linadi. Ko‘p tadqiqotchilarning fikricha, o‘simlik dunyosidagi
parazitizm evolyusiyasi obligat saprofitizmdan obligat parazitizmga aylanib
amalga oshgan. Aslida o‘simliklar parazitlari har xil o‘simliklar tuqimalarida
saprofitlik hayot kechiradigan mikroorganizmlardan kelib chiqqan.
Obligat saprofitlar uchun ozuqa sifatida o‘lik organik moddalar xizmat
qiladi.
Fakultativ parazitlar deb aksariyat xollarda saprofitlik xayot kechirib
ma’lum sharoitlarda tirik, lekin qarigan va shikastlangan hujayralarga ham
xujum qiladigan mikroorganizmlarga aytiladi (masalan, kul rang chirish
zamburug‘i Botritis cenerea). Bunaqa patogenlar ko‘pxo‘rlik bilan ajralib turadi
va har xil moslangan muhitlarda yaxshi o‘sadi. Ko‘pchiligi o‘simlikning
shikastlangan joylarida parazitlik qiladi.
Fakultativ saprofitlar – odatda parazitlik xayot kechiradi, lekin ayrim
vaqtlarda saprofitlik ham qiladi (masalan, kartoshkaning fitoftoroz zamburug‘i).
Odatda bu patogenlarning xo‘jayin – o‘simliklari kam uchraydi va shunga
yarasha ixtisoslashuvi ham tor bo‘ladi. Sun’iy muhitda yaxshi o‘smaydi.
Obligat parazitlar deb tirik hujayralar bilan oziqlanadigan va sun’iy
muhitlarda yaxshi o‘smaydigan mikroorganizmlarga aytiladi. Bu turdagi
parazitlarga zang, un shudring, qorakuya kasalliklarini qo‘zg‘atuvchilari kiradi.
Parazitlar o‘z xo‘jayin – o‘simliklarda turlicha usulda oziqlanadi va bu
kursatkichga asosan ularni biotrof va nekrotrof guruhlariga ajratish mumkin
(Goyman, 1950). Biotroflar tirik xo‘jayin –o‘simlik hujayralari bilan oziqlansa,
nekrotroflar o‘lik hujayralar evaziga yashaydi.

Biotroflar, yoki boshqacha obligat parazitlar zararlagan hujayralarni
o‘ldirmaydi, chunki hujayrani o‘lishi parazitning o‘lishi bilan teng. Shuning
uchun obligat parazitning o‘simlik hujayralariga ta’siri kuchli emas, ko‘p
hollarda nekroz ham paydo bo‘lmaydi. Bu parazitlarning yana bitta xislati, ular
tor ixtisoslashgan patogen bo‘lib faqat ma’lum turdagi o‘simliklarni, xattoki
ayrim ma’lum navlarni zararlaydi.
Yana bir xislati, obligat parazitlar zaif o‘simliklarda emas, balki kuchli,
sog‘lom o‘simliklarda yaxshi rivojlanadi.
Fakultativ, yoki boshqacha shartli parazitlar o‘simlik hujayrasiga
bevosita kirolmaydi va shu bois o‘zining toksinlari yordamida uni oldin o‘ldiradi
va keyin oziqlanadi. Yana bitta xislati shundan iboratki, fakultativ parazitlar
kuchli ferment tizimiga ega bo‘lib, uning yordamida hujayrani o‘ziga kerakli
tarzda hazm bo‘ladigan moddalarga parchalaydi. Bu parazitlar odatda tor
ixtisoslanmagan bo‘lib, turli oilalarga mansub o‘simliklarni zararlaydi.
Fakultativ parazitlar o‘lik hujayralar bilan oziqlanishga moslanganligi tufayli
zaif o‘simliklarga birinchi navbatda shikast yetkazadi.
Fakultativ saprofitlar oziqlanish usuli bilan obligat parazitlarga
yaqinlashadi va shu bois hujayralarni o‘ldirish uchun toksinlardan
foydalanmaydi. Ammo bu guruh parazitlari saprofitlik hayot tarzini butunlay
unutmagan bo‘lib, ma’lum rivojlanish davrida o‘laksaxo‘rlikka ham o‘tishi
mumkin.
Saprofitlik va parazitlik hayot kechirishlarining o‘rtasida aniq chegara
yo‘qligi aksariyat mikroorganizmlarining aralash oziqlanishi bilan bog‘lik.
Xaqiqatdan ham, son jihatdan o‘lkan fakultativ parazitlar guruhiga mansub
organizmlar saprofitlik davrini shartli ravishda o‘tadi. Masalan, piyozda hayot
kechiradigan Colletotrichum circinans zamburug‘i oldin saprofit sifatida
piyozning qurib qolgan pustlog‘lari bilan oziqlanadi, keyin esa bevosita tirik
piyozning o‘ziga o‘tadi va tajovuzkor parazitga aylanadi.

Bir oziqlanish turidan ikkinchisiga o‘tishi Botritis bissoides
zamburug‘ida murakkabroq kechadi. Saprofitlik davrida zamburug‘ qari
tuqimalardan piyozning uchiga o‘tadi va bu yerda parazitga aylanib tirik
hujayralarda rivojlana boshlaydi. Tirik hujayralarni o‘ldirib yana saprofitga
aylanadi va o‘laksaxo‘rlik qiladi.
Simbiontlar, birga mavjud bo‘lmoq tarzida yashovchi organizmlar. Bu
yashash tarzni tadqiqotchilar parazitizmning eng cho‘qqi formasi sifatida
ta’riflaydi, chunki bu yerda simbiozga qatnashgan organizmlar bir-biriga ziyon
yetkazmaydi, hatto bir-biriga foyda keltiradi. Lekin, agar simbiontlardan bittasi
zaiflashsa ikkinchisi birdaniga parazitga aylanadi va sherigini nobud qiladi. Bu
munosabatlarning yorqin misoli hammaga ma’lum bo‘lgan ko‘p daraxtlarda
uchraydigan mikorizadir.
Parazit – o‘simlik tizimining o‘zaro munosabatlar evolyusiyasi.

Saprofit
O‘simlik
Nekrotroflar Biotroflar
Fakultativ Fakultativ Obligat
Parazitlik Saprofitlik Parazitlik
Simbioz

Parazitlarning asosiy xususiyatlari patogenlik, virulentlik va tajovuzkorlik.

Patogenlik – mikroorganizmlarning kasallik qo‘zg‘ata olish xususiyatidir.
Patogenlikni parazit hayot kechirishining tur belgisi sifatida qarash lozim yoki
bu belgi tur ichidagi organizmlar differensiyasidir.
Virulentlik – patogenlikning sifat ko‘rsatkichidir. Virulentlik patogenni
o‘simliklarning ma’lum tur va navlarga nisbatan zararli bo‘lishi. Masalan,
kartoshka fitoftorozi – kartoshkaga nisbatan virulent, lekin boshqa bir qator
ekinlar uchun (bug‘doy, lavlagi va b.q.) virulent emas.
Keyin patogenning ixtisoslashuvi degan tushuncha ham bor. Masalan, g‘alla
ekinlarida poya zangi kasalligi Ruccinia graminis ning bug‘doy, so‘li, arpa va
javdarni zararlaydigan 6 –ta ixtisoslashgan turlari mavjud. Misol, P . Graminis , f .
Avenae – so‘lini zararlaydi, boshqa g‘allagullilarda rivojlanmaydi.
Tajovuzkorlik – chidamsiz o‘simliklarni ommaviy ravishda zararlash
xususiyatiga ega bo‘lgan patogenlikning miqdor ko‘rsatkichidir. Tajovuzkorlik –
minimal miqdordagi inokulyum orqali kasallik tarqalishiga, parazitning tez
tarqalishiga, kasallikni inkubatsion davri davomiyligiga, sporalar miqdoriga va
tarqalish tezligiga va boshqa ko‘rsatkichlarga bog‘liq.
Agar biz keltirgan misolni olsak, zang kasalliklari juda tajovuzkor patogenlar
toifasiga kiradi, chunki kasallanish bitta uredosporadan tarkalishi mumkin, qisqa
inkubatsion davriga ega, sporalar ochiq xolda mavsum davomida bir necha
marta avlod beradi, sporalari yengil bo‘lganligi tufayli shamol bilan juda uzoq
masofaga borishi mumkin.
Patogenning zararli ta’siri uning moddalar chiqarishi bilan yoki zararlanishga
javoban xo‘jayin-o‘simlik tomonidan chiqarilgan moddalar bilan ifodalanadi.
Bunday moddalarga fermentlar va toksinlar kiradi.
Fermentlar tirik organizmlarda ko‘pchilik biokimyoviy jarayonlarda katalizator
sifatida qatnashadi va shuning uchun o‘simlik va parazitning o‘zaro
munosabatlarida katta rol o‘ynaydi. Fermentlar parazitlarga, birinchidan,
o‘simlik hujayralari devorlarini eritishda, ya’ni o‘simlik organizmiga kirishi va

tarqalishi uchun, ikkinchidan, hujayra ichidagi moddalarni eritib ozuqabop
qilinishi uchun kerak.
Ayniqsa parazitlar uchun xarakterli chirish va so‘lish reaksiyalarini chaqiradigan
pektolitik fermentlarining majmuasi muhim rol o‘ynaydi. Ularni sintez qilish
qobiliyati ko‘pchilik zamburug‘ va bakteriyalarga xosdir. Pektolitik
fermentlarning yuqori faolligi infeksiyaning dastlabki tarqalishi davrida
kuzatiladi, va aynan shu vaqtda ularni o‘rganish tadqiqotlarda odat bo‘lib
qolgan. Pektolitik fermentlar ta’sirida parenxima hujayralari bir-biridan
ajratiladi. Keyin hujayraning birlamchi qobig‘i parchalanadi. Bu fermentlar
ta’sirida hujayra ichiga moddalarning kirishi va patogen uchun ozuqa bo‘lgan
moddalarning chiqishi yengillashadi.
Pektolitik fermentlarni asosan xo‘l chirish va so‘lish kasalliklarini ko‘zg‘atuvchi
patogen misolida o‘rganilgan. Xo‘l chirishda pektinaza hujayralararo joylashgan
moddalarni parchalaydi va o‘simlik to‘qimalari shaklsiz butqaga aylanadi
(kartoshka, boshqa ildizmevali sabzavotlar xo‘l chirishi).
Tomirli so‘lishda pektolitik fermentlar tomir tizimi atrofidagi o‘simlik
to‘qimalariga patogen o‘tishini yengillashtiradi. Parchalangan pektin moddalar
tomir devorchalaridan o‘tib bevosita tomir tizimiga kiradi va natijada ular
yopilib qoladi.
Patogenlikni boshqa muhim mexanizmiga oid moddalar – bu fitotoksinlardir.
Ular yordamida patogen tirik hujayralarni o‘ldiradi, inokulyum kirishi va
saprofitlik oziqlanishi uchun qulay sharoit yaratadi. Bunday oziqlanish turi
nekrotroflarga xos belgi va shu bois fitotoksinlar fakultativ parazitlar uchun
asosiy qurol sifatida xizmat qiladi.
Fitotoksinlar ta’siri jihatidan 2 –ta guruhga bo‘linadi – vivotoksinlar va
patotoksinlar.
Vivotoksinlar – zararlangan organizmda patogen sintez qilgan va kasallik
alomatlarini chaqiruvchi moddalardir.

Parazit ularni saprofitlik oziqlanishda muhitga va bevosita zararlangan
o‘simlikka yetkazadi. Vivotoksinlar o‘simliklarda ayrim kasallik alomatlariga
o‘xshash shikastlanishlarini chaqiradi, ammo vivotoksinlar parazitning tor
ma’nodagi ixtisoslashuvini ko‘rsatmaydi. Masalan, tamakining bakteriyali
olachiporligini ko‘zg‘atuvchi yuqori ixtisoslangan parazit boshqa bir qator
yuksak o‘simliklarga va hatto yakkahujayrali Chlorella suv o‘tiga ham
toksinlari bilan ta’sir etadi.
Vivotoksinlar patogenlikni omili bo‘lishi mumkin. Masalan, g‘o‘zaning fuzarioz
so‘lish ko‘zg‘atuvchining patogenligi va parazitning vivotoksinlar chiqarishi
o‘rtasida korrelyatsiya (bog‘liqlik) borligi aniqlandi (Bekker, Chadova, 1971).
Lekin bu bog‘liqlik hamma holatlarda va hamma hollarda kuzatilmaydi.
Patotoksinlar – fitopatogen zamburug‘larning kasallik paydo bo‘lishida katta rol
o‘ynaydigan zahar moddalar hisoblanadi. Patotoksinlarni bevosita kasallik
sababi sifatida ko‘rsatish mumkin, chunki ular o‘simliklar zararlanishida yuqori
ixtisoslanishga egadir. Patotoksinlar aynan shu kasallikni chaqiruvchi moddalar
deb topilishi uchun 3 – ta shart bajarilishi kerak (Uiler va Lyuke, 1963) :
1. Toksinning past konsentratsiyasi ta’sirida kasallikka moyil o‘simliklarda
hamma yoki deyarli hamma alomatlari yuzaga chiqishi kerak.
2. Toksin va patogen bir xil zararlangan o‘simliklar doirasiga ega bo‘lishi
va immun navlarga ta’sir eta olmasligi kerak.
3. Mikroorganizm patogenligi va uning toksin chiqarishi o‘rtasida
korrelyatsiya (bog‘liqlik) bo‘lishi kerak, ya’ni past patogenlik shtammlar
toksin miqdorini kam chiqarishi kerak.
O‘simlikka ta’sir etish nuqtai nazarda toksinlar ichida eng yaxshi
o‘rganilgan patotoksin viktorin hisoblanadi. Uni so‘li gelmintosporiozni
qo‘zg‘atuvchi zamburug‘ Helmintosporium victoriae chiqaradi. Bu juda zararli
patogen bo‘lib, so‘lining ildiz chirish va barg dog‘lanish kasalliklarini
qo‘zg‘atadi. Ham patogen, ham toksin faqat kasallikka moyil navlarda uchraydi.
Kasal o‘simliklardan olingan ekstraktlar chidamsiz o‘simliklarga kiritilganda

kasallik alomatlari paydo bo‘ladi. Zamburug‘ o‘simlik hujayralari nobud
bo‘lgandan biroz vaqt o‘tgandan keyin paydo bo‘ladi, demak, toksin
zamburug‘dan oldin harakatlanadi.
Toksinlar mikroorganizmlarning yuksak o‘simliklarga xujum qilishning
eng qadim qurollaridan biri hisoblanadi. Toksinlar evolyusiyasi vivotoksinlardan
boshlanib patotoksinlarga aylangan, chunki patotoksinlar yuqori ixtisoslangan
fakultativ saprofitlarda ko‘proq uchraydi.
Obligat parazitlar tirik hujayralardan oziqa olganligi va hujayraning
o‘limi patogenning o‘limiga olib borishini ma’ruzamizning boshlanishida
ta’kidlagandik, va shu bois, tabiiyki, obligat parazitlar o‘simlik hujayralarini
o‘ldiradigan toksinlar chiqarmaydi. Aksincha, ayrim hollarda ular xo‘jayin –
o‘simlik to‘qimalarini o‘sishga undaydigan o‘sish stimulyatorlarini chiqaradi.
Lekin bu holat patogenning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, haqiqatdan ham
parazit dastlabki rivojlanish davrlarida toksin chiqarmaydi. Toksin chiqarish
jarayoni parazitning hayoti oxirlarida ro‘y beradi, aniqrog‘i qishlash arafasida.
Ma’ruzamizni bu qismiga yakun yasab shuni ta’kidlashimiz kerakki,
agar nekrotroflarda xo‘jayin – o‘simlik to‘qimalarining o‘lishi parazit
tarqalishidan o‘zib ketishi odatiy xodisa bo‘lsa, aksincha holat biotroflarda
kuzatiladi: ularning tarqalish jarayoni to‘qimalar o‘lishidan ancha ilgari yuradi.
Albatta, fermentlar, toksinlar va o‘sish regulyatorlar – patogenlikning
asosiy mexanizmlaridir. Ammo o‘simlikni zararlashda patogenlarning boshqa
ko‘p xossalari ham e’tiborga sazovordir: sporalar unishining tezligi, patogenning
to‘qimaga kirish tezligi, to‘qimada patogenning o‘sish quvvati va boshqalar.
.
Patologik jarayon . Patogen bilan xo‘jayin – o‘simlik to‘qnashganda
zararlanish ro‘y beradimi yoki yo‘qmi, bu bir-biri bilan o‘zaro harakatda bo‘lgan
omillarga bog‘liq: harorat, namlik, patogenning tajovuzkorligi va boshqalar.

O‘simliklarning zararlanishi 3 – ta hamma vaqt harakatda bo‘lgan
komponentlar bilan belgilanadi: parazit, xo‘jayin-o‘simlik va tashqi muhit.
Zararlanish jarayonni shartli ravishda 3-ta davrga bo‘lish mumkin:
- patogenni kirmasdan oldingi davri;
- patogenni kirish davri;
- patogenni kirgandan keyingi davri.
Ushbu davrlarining har bittasini alohida o‘tish xarakteri patogenning
parazitlik qobiliyatiga, xo‘jayin –o‘simlikning o‘ziga xosligiga, uning
himoyalanish reaksiyalarini amalga oshirishiga bog‘liq.
Patologik jarayonni o‘tish davrlarida o‘simlikning himoyalanish
mexanizmlari ma’lum ahamiyatga egadir. Shuning uchun himoyalanish va
immunitet mexanizmini o‘rganish jarayoni parazitning o‘ziga xosligini hisobga
olgan holda patologik jarayonning har bir davrini o‘tishi to‘g‘risida tasavvurga
ega bo‘lish shart.
Kirishdan oldingi davr . Zamburug‘lar o‘simlikning tanasiga asosan
o‘sish quvurchalari yordamida kiradi. Quvurchalar sporaning unishi yoki undan
paydo bo‘lgan yakka va ko‘p holdagi gifalar yoki rizomorfalar yordamida hosil
bo‘ladi. Rizomorfalar aksariyat hollarda tuproq zamburug‘larda uchraydi.
Kamroq hollarda spora va gifalar boshqa usullar ko‘magida, masalan
hasharotlar, nematodalar yordamida o‘simlik to‘qimalariga kiradi. Bakteriyalar
bevosita o‘simlik to‘qimalariga kirishga qodirdir.
Unib chiqish – bu deyarli to‘liq harakatsizlikdan jadal hayot kechirishga
o‘tish demakdir. Shu bois uni amalga oshirish uchun energiya manbasi kerak
bo‘ladi(ko‘p holatlarda yog‘ va uglevod moddalari).
Ayrim sporalar unib chiqish uchun hamma kerak moddalarga ega bo‘lib,
hatto oddiy suvda ham rivojlana boshlashi mumkin. Lekin o‘simlik
to‘qimalaridan chiqayotgan moddalar sporalar unib chiqishi uchun zarurdir.
Chunki yuqori ixtisoslashgan parazitlar uchun hujayra moddalari o‘simlikning
chidamli yoki moyilligi haqida patogenga bildirgi sifatida ham xizmat qiladi.

Masalan, tuproq parazitlari Fusarium va Verticillium zamburug‘lari kasalikka
moyil o‘simlik ildizlari yaqinida sporalarining unishi jadallashadi. Karamning
gulchangi Alternaria brassicola sporalarining unishini tezlashtiradi.
Biroq ko‘p holatlarda sporalarning unishi noqulay muhitda ham ro‘y
berishi mumkin. Agar kungaboqarning shumg‘iya urug‘lari faqat uning ildiz
ajratmalari bor joylarda unib chiqsa, o‘simlikning boshqa turi – shohlanuvchi
shumg‘iya urug‘lari esa ayrim ularda parazitlik qilmaydigan o‘simliklar
ajratmalari ta’sirida ham unib chiqishi mumkin.
Shunday qilib, sporalarining unishi murakkab jarayon bo‘lib, bu yerda
asosiy omil sifatida tashqi muhit sharoitlari katta rol o‘ynaydi: harorat, namlik
va boshqalar.
Patogenni o‘simlikka kirishi. Patogen o‘simlik tuqimalariga 3-ta
yo‘lning bittasi yordamida kirishi mumkin:
- bevosita kutikula va epidermis orqali;
- tabiiy teshiklaridan, masalan barg og‘izchalari orqali;
- jarohatlangan to‘qimalar orqali.
Patogenlarning aksariyati o‘simlik to‘qimalariga o‘ziga xos yo‘llar bilan
kirishga moslashgan. Masalan, poya zangning bazidiosporalari oraliq o‘simlik
bo‘lmish zirkga bevosita kutikuladan kirishga ixtisoslashgan. Tokning mildyu
kasalligi zoosporalari bargning og‘izchalari orqali kirishga odatlangan.
O‘simliklarning havfli kasalliklari qo‘zg‘atuvchilaridan Botritis cinerea (kul
rang chirish), Fusarium coeruleum (kartoshkaning quruq chirishi) xo‘jayin-
o‘simlik to‘qimalariga har xil jarohatlangan joylardan o‘tishga moslashgan.
Viruslar o‘simlikka ham jarohatlangan to‘qima orqali, ham zararkunandalar
yordamida kiradi. Bakteriyalar esa ko‘pincha o‘simlikning tabiiy teshiklari yoki
har xil jarohatlar orqali kirishga o‘rgangan. Jarohatlar ham tabiiy, masalan, do‘l,
hasharotlar, ham odam faoliyati bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin (o‘simliklarga
ishlov berganda, hosilning yig‘ishtirganda va hokazo).

Patogenning kirgandan keyingi davri. Patogen o‘simlikka kirgandan
keyin zararlashni davom ettirishi mumkin, yoki toksinlar yordamida
hujayralarga chuqur kirmasdan ularni masofadan o‘ldirishi mumkin. Patogen
zamburug‘lar, masalan, Botritis cinerea (kul rang chirish) o‘zidan pektolitik
fermentlar chiqaradi va o‘simlik tuqimalarini o‘ldiradi.
Shu bilan birga, ayrim patogenlar, masalan soxta un shudring turlari yoki
viruslarning ayrimlari xo‘jayin-o‘simlikda ko‘p vaqt rivojlanishiga qaramasdan,
unga ko‘zga tashlanadigan jarohatlar yetkazmaydi.
Aynan hozir muhokama qilib turgan infeksion jarayonning kechishida
parazitizmning nekrotrof va biotrof belgilari yaqqol namoyon bo‘ladi. Ya’ni
nekrotrof organizmlar xo‘jayin-o‘simlik hujayralarini toksinlar yordamida
nobud qilib keyin oziqlanadi. Biotrof organizmlar esa, ilgari bir necha marta
ta’kidlaganimizdek, tirik hujayralar ichidagi moddalar bilan oziqlanadi va shu
bois hujayrani o‘ldirmaydi, chunki hujayraning o‘limi patogenni o‘limi
demakdir.
Biotrof parazitlar mitseliyasi hujayralararo bo‘shliklarda tarqalgan
bo‘lib, hujayralarga uning o‘smasi, yoki boshqacha gaustoriyasi kiradi.
Gaustoriyaning tuzilishi o‘simlik hujayralarida biotrof parazitlarning
faoliyatini tushunishda katta ahamiyatga ega. Aksariyat zamburug‘larning
gaustoriyalari bir uzakli, atrofi g‘ilof bilan qoplangan bo‘ladi.
G‘ilof quyidagi tartibda hosil bo‘ladi: o‘simlik hujayrasiga kirganda
uning devorchasi fermentlar ta’sirida parchalanadi, lekin plazmalemmaga
shikast yetkazilmaydi; gaustoriya o‘sish jarayonida uni sitoplazmaga bosib
kiritib yuboradi; hujayra devorchalarining moddalari uni o‘rab oladi va
gaustoriya g‘ilof bilan qoplanadi. Shunday qilib, gaustoriya uchidagi g‘ilof
hujayra devorchalarining parchalangan moddalardan iborat bo‘ladi. Demak, bu
yerda g‘ilofning ichi parazitga tegishli bo‘lsa, sirti hujayraga, aniqrog‘i
plazmalemma bilan o‘ralgan bo‘ladi. Mana shu ikki qatlamdan iborat g‘ilof

orqali parazit va o‘simlik o‘rtasida moddalar almashinuvi, shu jumladan parazit
oziqlanishi ham amalga oshiriladi.
G‘ilof o‘simlik hujayralarini parazitning toksin moddalaridan himoya
qiladi va shu bois ancha vaqt ularga shikast yetkazmaydi. Ammo, boshqa
holatlarda, masalan, Phytophtora infestans kartoshkani zararlashida
gaustoriyalar tez vaqt ichida hujayralarni nobud qilishi mumkin.
Kaloug (1969) zamburug‘larning gaustoriyalarini o‘rganib quyidagi
qonuniyatlarga e’tibor berdi: obligat parazitlarning gaustoriyalari g‘ilof bilan
to‘liq qoplangan bo‘lib, ularni oziqlanish jarayonida hujayralar o‘lmaydi.
Fakultativ saprofitlarda gaustoriyalar faqat qisman g‘ilof bilan qoplangan
bo‘ladi va hujayralar parazit oziqlanish jarayonida ko‘p vaqt o‘tmay nobud
bo‘ladi. Fakultativ parazitlarning gaustoriyalari g‘ilof hosil qilmaydi, natijada
hujayralar tez nobud bo‘ladi. Shunday qilib, gaustorial oziqlanish aksariat
hollarda zararlangan hujayralarni tirik qolishida asosiy rol o‘ynaydi.
Yuqorida bizlar kasallikka moyil o‘simliklar to‘g‘risida fikr yuritgandik.
Bu jarayonlar chidamli nav o‘simliklarda qay tarzda o‘tadi? Kelinglar,
birgalikda bu masalani ko‘rib chiqamiz.
Chidamli o‘simliklar hujayralarida patogenga qarata har xil
himoyalanish reaksiyalari bo‘lib o‘tadi. O‘simlik organizmi reaksiyalarining
kechishi asosan parazitizm turi va parazitning oziqlanish usuli bilan bog‘liq
bo‘ladi. Xo‘jayin – o‘simlikning parazitga nisbatan ta’sirchanligi shunday kuchli
bo‘lishi mumkinki, parazit hujayraga kirishi bilanoq birlamchi infeksiya
atrofidagi hujayralar juda tez nobud bo‘ladi va parazit ham nekrozlangan
joylarda haloq bo‘ladi. Ushbu himoya reaksiyasi o‘ta ta’sirchanlik deb ataladi.
O‘ta ta’sirchanlik reaksiyasi kasalliklarga immun navlarga xos xususiyat.
O‘simliklarning himoya reaksiyalari parazitni bevosita nobud qilishga
emas, balki uning toksinlarini parchalanishiga qaratilgan bo‘lishi mumkin.Bu
turdagi reaksiyalar antitoksik deb ataladi.

Parazit va xo‘jayin – o‘simlik o‘rtasidagi munosabatlarning kechishiga
keyingi, yakun etuvchi etap bevosita bog‘liq bo‘lib, patologik jarayonning bu
etapi – kasallikning tashqi alomatlari va parazitning spora hosil qilishidir.
Kasallikni tashqi alomatlarining namoyon bo‘lishi. Infeksion
jarayonning ushbu ohirgi etapi patogenning o‘simlik to‘qimalaridagi hayot
kechirishining bog‘lanishini va yakunlanishini ifoda qiladi. Parazitning
o‘simlikka kirishi va kasallikni tashqi alomatlarining ko‘rinishini va parazitning
spora hosil qilishini o‘ziga qamragan muddatni inkubatsion davr deb nomlash
mumkin..
Bu davrning davomiyligi hech qachon bir hil bo‘lmaydi va parazitning
o‘ziga xosligiga (tajovuzkorlik), o‘simlikning chidamligiga, tashqi muhit
sharoitlarning kechishiga bog‘liq bo‘ladi.
Agar o‘simliklar himoya reaksiyalarini ishga solib patogenni
to‘qimalariga kirishiga to‘sqinlik qilsa, uni tarqalishiga chek ko‘ysa inkubatsion
davr ancha chuzilishi mumkin.
Inkubatsion davrning davomiyligi kasallikning umumiy rivojlanishida va
kechishida katta ahamiyatga ega. Inkubatsion davr qanchalik qisqa bo‘lsa,
shunchalik mavsum davomida fitopatogen zamburug‘lar va bakteriyalar
bo‘g‘inlari ko‘proq almashadi va kasallik avj oladi, va aksincha, agar
inkubatsion davr cho‘zilsa kasallik rivojlanishi qisqaradi, chunki inokulyum
miqdori so‘st yig‘iladi.
Shunday qilib, patologik jarayonning har bir bosqichida ma’lum
himoyalanish mexanizmlari ish beradi ularni patologik jarayonni alohida
bosqichlariga bog‘lagan holda va ta’sir etish yo‘nalishlariga qarab quyidagi
tarzda ifodalasa bo‘ladi – infeksiya kirishiga chidamlilik, infeksiya tarqalishiga
chidamlilik va inkubatsion chidamlilik.
O‘simlik chidamlilikni bir turiga ega bo‘lishi mumkin, masalan,
infeksiya kirishiga. Lekin bir o‘simlikda infeksiya kirishiga va tarqalishiga
hamda inkubatsion chidamliliklar mo‘jassam bo‘lishi ham mumkin.

O‘simlikning himoyalanish mexanizmlari. O‘simlik bilan
to‘qnashgandan keyin patogen o‘zini turlicha tutishi mumkin. Ma’lum ma’noda,
o‘simlik va patogen o‘rtasidagi munosabatlar ularning har bittasining alohida
imkoniyatlariga bog‘liq. Imkoniyatlari va vazifalari har xil bo‘lishi tabiiy narsa:
o‘simlik o‘zini himoya qiladi, patogen esa himoyani yengish kerak.
S. Tarr (1975) o‘sishi uchun qulay sharoitda zamburug‘ning sporasini
barg sathiga tushganligini quyidagicha ta’riflaydi:
1. Spora va barg o‘rtasida hech qanday munosabatlar belgilari yo‘q. Spora
unishidan keyin barg sathiga o‘tolmadi va nobud bo‘ldi.
2. Sporaning unishiga ingibitorlik va stimulyatorlik ta’sir o‘tkazilayapti.
Ingibitorlik reaksiyasi zararlanish xavfini pasaytiradi, stimulyatorlik
reaksiya esa, aksincha, oshiradi. Ushbu ta’sir etishlar barg tarkibidagi
allaqanday moddalar bilan bog‘liq.
3. O‘sish quvurchasi barg tanasiga kiradi, lekin rivojlanishdan to‘xtaydi.
Demak, spora kirganiga qaramasdan zararlanish ro‘y bermadi. Ushbu
hodisa o‘simlikka tushgan patogenning to‘qimalarga mos kelmasligidan
dalolat beradi. Boshqacha aytganda, ixtisoslanmagan immunitet guvohi
bo‘ldik.
4. Xo‘jayin-o‘simlik to‘qimalariga kirishi juda sust kechdi. Undan keyin
xo‘jayin-o‘simlik reaksiyasi patogen tarqalishiga yo‘l quymayapti.
Lekin o‘simlik reaksiyasi boshqacha ham kechishi mumkin: patogen
kirgan joy darhol o‘lgan hujayralar bilan o‘rab olinadi. Demak, uta
ta’sirchanlik reaksiyasi namoyon bo‘ldi, patogen atrofida nekroz paydo
bo‘ldi.
5. Xo‘jayin-o‘simlik to‘qimalari jadal ravishda zararlandi, chidamlilik
yengildi, kasalikka xos alomatlar yaqqol ko‘rindi.
Yuqorida qayd etilgan o‘simlik va patogen o‘rtasidagi munosabatlar
boshqacha tus olishi ham mumkin. Muhit sharoitlari, inokulyum miqdori,
yuqtiruvchilar soni va bir qator boshqa omillar hal qiluvchi rol o‘ynashi

mumkin. Odam sun’iy ravishda ushbu omillarni o‘zgartirishi mumkin va bu
holatda gap ortirilgan immunitet to‘g‘risida ketishi shubhasizdir.
Patogenlarga nisbatan chidamlilik o‘simliklarda infeksiya ta’siriga
javoban paydo bo‘ladi. Shu bilan birga, o‘simlik infeksiya ta’sir etmasdan oldin
himoya mexanizmlariga ega bo‘lishi mumkin, ya’ni bu tug‘ma omildir. Bu
mexanizmlar sust himoya omillari qatoriga kiradi.
Himoyalanish reaksiyalarining xarakteriga qarab barcha himoya
mexanizmlarini 2 kategoriyaga bo‘lish mumkin – sust va faol immunitet.

A D A B I Y O T L A R
1. Vavilov N.I. Izbrann ы e proizvedeniya, L., “Nauka”, 1967.
2. Van der Plank Ya. Ustoychivost rasteniy k boleznyam, M., Kolos,1972.
3. Verderevskiy D.D. Immunitet rasteniy k parazitarnыm boleznyam,
M.,1959.
4. Geshele E.E. Osnovы fitopatologicheskoy otsenki v seleksii rasteniy,
M., Kolos, 1978.
5. Gorlenko M. V. Kratkiy kurs immuniteta rasteniy k infeksionnыm
boleznyam, M., 1962.
6. Golovin P.N. i dr. Fitopatologiya, L., Kolos, 1971.
7. Grushevoy S. Ye. Selskoxozyaystvennaya fitopatologiya, M., Kolos,
1965.
8. Kimsanboev X.X. Umumiy va qishloq xo‘jalik entomologiyasi, T.
O‘qituvchi, 2002.
9. Krasnikov M. i dr. Spravochnik ogorodnika, Alma-Ata, Kaynar, 1975.
10. Metliskiy L.V., Ozereskovskaya O.L. Kak rasteniya zaщiщayutsya ot
bolezney, M., Nauka, 1985.
11. Musaev T. S. va b.q. Qishloq xo‘jalik fitopatologiyasi, Samarqand,
2002.
12. Popkova K.V. Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos, 1979.
13. Popkova K. V., Kachalova Z.P. Praktikum po immunitetu rasteniy, M.
Kolos, 1984.
14. Tokin B.P. Selebnыe yadы rasteniy. L., Lenizdat, 1974.
15. Uspenskaya G.D. i dr. Obщaya fitopatologiya s osnovami immuniteta.
M., Kolos, 1967.
16. Sheraliev A. O‘simliklarning kasallik va hasharotlarga immuniteti
(ma’ruzalar matni), T., 2000.
17. Sheraliev A. O‘simliklarning kasallik va hasharotlarga immuniteti
(uslubiy qo‘llanma) T., 2001.

Mikroorganizmlarning parazitlik turlari.Patogenlik mexanizmlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish