Mikroorganizmlarning parazitlik turlari. Patogenlik mexanizmlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	639.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Mikroorganizmlarning parazitlik turlari. Patogenlik mexanizmlari

Купить

Mikroorganizmlarning parazitlik turlari. Patogenlik mexanizmlari .
Reja:
1. Saprotrofizm va parazitizm, obligat saprofitlar va parazitlar.
2. Fakulatativ saprofitlar va parazitlar biotroflar, nekrotro flar.
3. Pataginlik, virulentlik va tajovuzkorlik.
4. Qo’zg’atuvchilarni inkubatsiya davri va kasallikni tashqi alomatlari
(belgilarini) namoyon bo’lishi.

O‘simlik hujayrasiga har qanday mikroorganizmlar ular uchun zarur
bo‘lgan oziqa muhiti mavjud bo‘lgan taqdirdagina kirib kelish imkoniga ega
bo‘ladi. Oziqa muhitidan foydalanish zamburug‘lard a turlichadir, ya’ni ayrimlari
tirik to‘qimalar hisobiga hayot kechirsa, ayrimlari o‘lik hujayralar hisobiga
oziqlanadi. S h uning uchun ular saprofitlar va patogenlar deb ikkita guruhga
ajratiladi.
Evolyusion taraqqiyot davomida mikroorginizmlar rivojlanishi saprofit hayot
kechirish usulidan parazit usulda hayot kechirishga qarab rivojlanib borgan.
Saprofit mikroorganizmlar uchun o‘simliklarni qoldiqlari asosiy oziqa bazasi
bo‘lib hisoblanadi.
Parazit mikroorganizmlar esa tirik hujayralardagi tayyor organik
moddalar hisobiga hayot kechiradi. Ular o‘z navbatida, fakultativ saprofitlar
va fakultativ parazitlarga bo‘linadi. Fakultativ saprofitlar parazit usulda
hayot kechirsada, ba’zan saprofit usulda yashashi mumkin. Masalan
Rhutorhtora, G‘usarium, A1ternaria zamburug‘lari shunday usulda yashaydi.
Fakultativ parizitlar esa asosan saprofitlar tariqasida hayot kechirsada ayrim
sharoitlarda o‘simlikning tirik to‘qimalariga kirib parazit usulda haet kechirishi
mumkin, Masalan Votgutis sinerea zamburug‘i fakultativ parazit hisoblanadi.
Bunday mikroorganizmlar ko’p o‘simliklarni kasallantirish xususiyatiga ega
bo‘lib, qisqa ixtisoslashgan bo‘ladi. Tarr (1975) fikricha parazit
mikroorganizmlar deb faqat o‘simlik to‘qimasida parazitlik bilan hayot
kechiradigan va hujayra ichiga kiradigan mikroorganizmlarga aytiladi.
Parazit mikroorganizmlarni oziqlanish xususiyatiga qarab ikkita guruxga
bo‘lish mumkin. 1. Biotroflar. 2. Nekrotroflar (Goyman, 1950 ).
Bi ot r of l ar o‘ zi uchun zar ur bo‘ l gan ener gi yani t ir i k hujayra lardan
olsalar, Nekrotroflar esa zarur energiyani o‘lik hujayralardan oladilar. Biotrof
organizmlar uchun tirik hujayralar ichiga kirib kelgandan keyin ularni halok
qilmaslik xarakterlidir. Natijada ular tayyor organik modda hisobiga uzoq
muddat da hayot kechiradi . Par azi t l ar ni ng o‘ si m l i k huj ayr asi da hayot
kechi r i shi m avj ud to‘qimalarda nekroz hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi.

Nekrozning intensivlik darajasi patogenning agressivlik darajasiga bog‘liqdir.
Ko‘pincha patogen mikroorganizm va ho‘jayin o‘simlik simbiotrof u sulda
yashaganday bo‘ladi, chunki parazit organizmlar ma’lum turga yoki navga
nisbatan qisqa moslashgan bo‘ladi.
Fakultativ saprofitlarning o‘simlik bilan bo‘lgan munosabati boshqacha
namoyon bo‘ladi. Parazitlik xususiyatining namoyon bo‘lish xususiyatiga qarab
ular fakul’tativ parazitlar va fakul’tativ saprofitlarga bo‘linadi.
Fakul’tativ parazitlar xo‘jayin o‘simlik hujayrasini zaharli moddalari
bilan halok qilib unga kirib keladi va shu hisobga oziqlanadi. Ularning asosiy
xususiyati o‘zida zaharli moddalarni va sellyulozolitik fermentlarni hosil
qilishidir. Zaharli modda hisobiga tirik hujayralarni halok qilib, ularni
fermentlar ta’sirida parchalaydi va organik modda hosil qiladi. Natijada bunday
hujayralar o‘sishdan orqada qoladi yoki zaif hujayralar bo‘ladi. Fakultativ
saprofitlar oziqlanishi uchun toksinlarni hosil qilmaydi.
Fakultativ parazit va fakultativ saprofitlar oracidan keskin chegara
o‘tkazish juda qiyin, chunki ular kuyidagi aralash usulda oziqlanadilar.
Masalan piyoz po‘stini zararlaydigan Salletotriachum zamburug‘i, dastlab
saprofit usulda oziqlanadi, keyinchalik piyoz po‘stida tezda rivojlanib
parazitlik bilan hayot kechiradi.
Piyozning ustki qismida tarqalgan Votritus zamburug‘i dastlab parazit
usulda hayot kechirib to‘qimalarni parchalaydi. Keyinchalik tirik to‘qimani
parchalab hosil bo‘lgan organik modda hisobiga saprofit usulda hayot kechiradi.
SHunday xususiyat Alternaria zamburug‘ida h a m k u z a t i l a d i . B u z a m b u r u g ‘
a s o s a n s a p r o f i t t u r b o ‘ l s a d a dukkakdoshlar oilasi vakill ar ini, g‘ o‘zani, t ut
o‘sim li gi ni bargi ni kasallantirib ularni qorayishiga sabab bo‘ladi (Gorlenko,
CHinov, Levkina, 1957: SHeraliev, 1990). Mualliflar fikricha bu turning
evolyusion taraqqiyoti patogenlik xususiyatining o‘sish tomoniga o‘zgarib
bormoqda. Parazitlik evolyusiyasi tabiatdagi zamburug‘larda eng ko‘p tarqalgan
hisoblanadi. SHuning uchun tabiatda yangi kasalliklarni kelib chiqish xollari
kuzatilib turadi.

Har qanday parazitlarning asosiy xususiyatlari qatoriga patogenlik,
virulentlik va agressivlik (tajavuzkorlik) kabilarni kiritish mumkin.
Patogenlik xususiyati deb mikoorganizmlarning o‘simliklarda kasallik
keltirib chiqarish xususiyati tushuniladi. Patogenlik har bir tur uchun xos
bo‘lgan belgi hisoblanadi. Patogenlik xususiyati tufayli turlararo taffovutlar kelib
chiqadi. (Gorlenko va bosh.,1962). Macalan, takomillashgan zamburug‘lar
oilasi vakili Slodosporium zamburug‘i quyidagi turlarga ega:
1.S.s1adosporioides o‘simlikni kasallantirmaydigan saprofit tur.
2. S.cucumerinum nekrotrop oziqlanuvchi bodringda kasallik keltiruvchi
fakultativ parazit. Z.S .fulvum biotrof tipda oziqlanuvchi pomidorda kasallik
qo‘zg‘atuvchi fakultativ saprofit, bunday holat bakteriyalar orasida ham
uchraydi. Pseudomonas bakteriyasi vakillari orasida uchraydigan vakillaridan
P.aeruginosa saprofit , P. fluorescens fakultativ parazit, P. tabaca,
P .phaseolicola turlari yuksak parazitlar hisoblanadi.
Masalan, Rseudomonas asruginosa saprofit tur o‘simliklarni
kasallantirmaydi; Rseudomonas fluorescans fakultativ parazit sabzavot
ekinlarini kasallantiradi ; R.tabaci, R.rhaseolicola fakultativ saprofit tur
hisoblanadi.
Virulentlik patogenning sifat belgisi hisoblanib, malum turdagi
patogenning ayrim tur, yoki navdagi o‘simlikka nisbatan patogenlik
xususiyati tushiniladi. Masalan, kartoshkada fitoftoroz kasalligini keltirib
chiqaruchi zamburug‘ boshqa o‘simliklarga (bug‘doy, lavlagi, karam) nisbatan
virullent hisoblanadi. Virullentlik faqat patogen turlarga nisbatan xos xususiyat
bo‘lib, shu tufayli patogen turlar orasida taffovutlarni keltirib chiqaradi. Bu
taffovutlar patogen rassalar deb yuritiladi. Masalan, b oshoqdoshlar poyasida
parazitlik qiladigan zang zamburug‘i Rissinia graminis bug‘doy, suli va javdarda
kasallik qo‘zg‘atuvchi 6 ta maxsus rassani hosil qiladi. Boshoqdoshlar oilasi
vakillarida un shudring kasalligini keltirib chiqaruvchi Egusiphe graminis 7ta
maxsus rassani hosil qiladi O‘simliklarda so‘lish kasalligini keltirib
chiqaruvchi G ‘ u s a r i u m o x y s p o r i u m z a m b u r u g ‘ i 6 6 t a m a x s u s r a s s a h o s i l

q i l a d i . G ‘ o ‘ z a d a vertitsilliyoz vilt kasalligini keltirib chiqaruvchi V.dahliae
zambur ug‘ ining 2 ta rassasi m avjud bo‘li b ul ar vi rul entl ik xususiyat ini
turlicha namoyon qiladi. Masalan V.dahliae zamburug‘ining 1 rassasi
g‘o‘zaning 108-F navini kasallantirsa, II rassasi g‘o‘zanning Toshkent-1,2
navlarini kasallantirish xususiyatiga ega. Virulentlik xususiyati biotrof
patogenlar uchun doimiy xususiyat hisoblanadi.
Nekrotrof patogenlarda bunday qat’iiy moslanish kuzatilmaydi. Masalan,
G‘.oxusporium zamburug‘i bilan sun’iy usulda o‘simliklarni zararlantirilganda
tabiiy xolga nisbatan bir necha marta ortiq miqdordagi o‘simliklarni
kasallantirishi mumkim. Demak, nekrotroflarda virulentlik xususiyati
biotroflarga nisbatan kamroq ifodalangan ekan.
Fitopatogen mikroorganizmlarning uchinchi xususiyati agressivlik deyiladi.
Agressivlik mohiyati - kasallik qo‘zg‘atuvchisining mikroorganizmlar patogenlik
xususiyatining miqdor ko‘rsatkichidir. Agressivlik xususiyati pat ogenni ng
kam m i qdor dagi zar ar l ovchi m anba (i nokul yum ) xi sobi ga , infeksiyaning
tarqalish tezligi, inkubatsion davrining qisqaligi,. kasallangan o‘simlikda hosil
bo‘lgan sporalar miqdori, inokulyumning tarqalish tezligi, sporaning qancha
masofaga tarqalish tezligi, inkubatsion davri, kasallangan o‘simlikda hosil bo‘lgan
sporalar soni inokulyumning tarqalish tezligiga bog‘liq.
2-rasm. Bug‘doyning har xil navlarida zang kasalligiga chidamliligiga
qarab kasallik belgilarining namoyon bo‘lishi
(0-4 har xil chidamlilik darajasi)

Shu xususiyatlarni hisobga olib, zang zamburug‘ini eng agressiv t u r l a r
q a t o r i g a k i r i t i s h m u m k i n . C h u n k i b u z a m b u r u g ‘ b i t t a uredosporalari bilan
qisqa muddatli inkubatsiya davrida, ochiq usulda hosil bo‘ladigan, tez
tarqaladigan sporalari mavjudligi uning ko‘p o‘simlikni qisqa fursatda
zararlash imkonini beridi. Qora kuya zamburug‘lari kam agressiv
zamburug‘lar qatoriga kiradi Chunki bir mavsumda bir marta spora hosil qilib
ko‘p o‘simliklarni zararlantirish xususiyatiga ega xolos. Ildiz chirish kasalini
keltirib chiqaruvchi F.oxysporium, F.s o1ani zamburug‘i tuproqda o‘simlikni
kasallantirgan xoldan boshqa joylarga tezda tarqalish imkonini bermaydi.
C h unki, ularning sporalari havo yordamida tarqalish imkoniyatlari
chegaralangan hisoblanadi. Agressiv bo‘lmagan turlarning sporalari havo
yordamida tarqalish xususiyatiga ega bo‘lmaydi. Zamburug‘larning
agressivlik xususiyati kasallikka beriluvchan o‘simlik navlarida yorqin namoyon
bo‘ladi. Ya’ni virullentlik xususiyati ma’lum navdagi o‘simlikni kasallantirishda
nomoyon bo‘lsa, agressivlik uning qanday darajada namoyon bo‘lishini
ko‘rsatadi.

Asosiy adabiyotlar
1. J.E.van der Plank – Disease resistance in plants. New York and London .
1968. 25 4 bet
2. S h erali y ev A., Raximov U. - O‘simliklar immuniteti. O‘zbekiston
faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, Toshkent, 2007. O‘quv qo‘llanma, 144 bet
3. Sheraliyev A. - Qishloq xo‘jalik ekinlarining kasallik va xashoratlarga
qarshi immunitetidan amaliy mashg‘ulotlar. ToshDAU nashriyoti., Toshkent,
2003. Uslubiy qo‘llanma, 20 bet.
4. Popkova K.V. - Uchenie ob immunitete rasteniy. M., Kolos 1979.
Darslik, 272 bet.
5. S h erali y ev.A.SH va boshk. - O‘simliklarning kasallik va xasharotlarga
qarshi immuniteti fanidan /ma’ruza matnlari/. Toshkent., 1999. 125 bet
S h erali y ev A., Raximov U., Buxorov K. – Bakteriologiya. Toshkent, 2015. O‘quv
qo‘llanma. 152 bet

Mikroorganizmlarning parazitlik turlari. Patogenlik mexanizmlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish