Millat genofondini mustahkamlashda ijtimoiy tartibning o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Millat genofondini mustahkamlashda ijtimoiy tartibning o‘rni

Купить

Millat genofondini mustahkamlashda ijtimoiy tartibning o‘rni
Reja
1.Millat genofondiga bo‘lgan tahdidlarning tabiiy va ijtimoiy omillari.
2. Millat genofondining yaxshilanib borishini ko‘rsatuvchi eng muhim
indikatorlardan biri – bu o‘rtacha umr ko‘rsatkichining oshib bor ishi .
3.Millat genofondini muhofaza qilish adolatli ijtimoiy tartibga, bunday
tartibning o‘rnatilishi samarali nazorat tizimining shakllanganligiga
bog‘liqligi.

1.Millat genofondiga bo‘lgan tahdidlarning tabiiy va ijtimoiy omillari.
Bugungi kunda insoniyat jamiyatidagi global muammolar inson zotining
keyingi mavjud bo‘lishini ham gumon qilib qo‘ymoqda. Shuning uchun bugungi
kunda inson zotini asrab qolish muammosi zamonamizning eng dolzarb
muammolaridan hisoblanadi. Inson zotini asrash muammosi har bir mamlakatning
milliy genofondini asrash va mustahkamlash masalasining ustuvorligini belgilab
beradi. Millat genofondiga va, umuman, inson zotiga bo‘lgan tahdidlarning tabiiy
va ijtimoiy omillari mavjud. Bunga 2019 yilning oxirida Xitoyda paydo bo‘lib
butun dunyoga tarqalgan SOVID-19 koronavirus pandemiyasi bunga yaqqol misol
bo‘la oladi. Mavjud bo‘lgan tabiiy va ijtimoiy muammolar insoniyat jamiyatining
keyingi mavjud bo‘lishini gumon qilib qo‘ydi. Tabiiy va ijtimoiy muammolarni
bartaraf qilish uchun ularni keltirib chiqargan sabablarni aniqlash kerak bo‘ladi.
Chuqurroq fikr-mulohaza yuritib ko‘rilsa, sabab insoniyat jamiyatida ijtimoiy
tartibning buzilganligi ekanligini anglab olish mumkin. Chunki insoniyat
jamiyatining nafaqat taraqqiy etishining, balki mavjud bo‘lishining ham muhim
sharti ijtimoiy tartibning o‘rnatilganligi hisoblanadi. Ijtimoiy tartibsizlik natijasida
kelib chiqqan ekologik muammolar, yadro qirg‘in quroli, oila global inqirozi va
boshqa global muammolar tahdidi har bir millat genofondini asrab qolish
masalasining dolzarbligini belgilab beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev rahnamoligida
mamlakatimizda kuchli, aniq va manzilli tarzda ijtimoiy himoyalash, xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirish, hech kimdan kam bo‘lmagan avlodni voyaga
yetkazish, millatimiz genofondini yanada sog‘lomlashtirish, tibbiy xizmat sifatini
yaxshilash, ixtisoslashtirilgan shifo maskanlarini barpo etish va ular faoliyatini
zamon talablari darajasida yo‘lga qo‘yish, aholining tibbiy madaniyatini
yuksaltirishga ustuvor vazifa sifatida e’tibor qaratilayotganini alohida ta’kidlash
darkor. Ushbu ishlarda nafaqat davlat, balki fuqarolik jamiyati institutlari,
jumladan, nodavlat tashkilotlar ham faol ishtirok etmoqda va bu keng xalqaro
jamoatchilik tomonidan e’tirof etilmoqda.

Masalan, AQShning “Cheksiz imkoniyatlar” tashkiloti rahbari Sindi
EDSON ushbu xususda gapirib: “O‘zbekistonda olib borilayotgan islohotlar,
aholini ijtimoiy muhofaza qilish jarayonida erishilgan yutuqlar ko‘lami va miqyosi
jihatdan g‘oyat ulkandir. Xususan, bolalarni ijtimoiy himoyalash, ularning
jismonan va ma’nan sog‘lom voyaga yetishi uchun zarur imkoniyat va sharoitlarni
yaratish, vazirlik va idoralar, jamoat tashkilotlarining bu boradagi hamkorligini
kuchaytirish, ijtimoiy xizmatning yangi turlarini joriy etish va sifatini yaxshilashga
oid barcha ishlar ibratlidir”, 1
-deydi.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning 2004 yil
25 mayda qabul qilingan “O‘zbekiston Xotin-qizlar qo‘mitasi faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash borasidagi qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni xotin-
qizlarning jismoniy, ma’naviy va intellektual saviyasini yuksaltirish, oila, onalik va
bolalik manfaatlarini ta’minlash, millat genofondini yanada sog‘lomlashtirishda
muhim dasturilamal bo‘layotir. Ayni paytda mazkur hujjat xotin-qizlar nodavlat-
notijorat tashkilotlarining samarali faoliyat ko‘rsatishi uchun zarur tashkiliy-texnik
sharoitlarni yaratish, ular ishini muvofiqlashtirishga h am xizmat qilmoqda.
Millat genofondini saqlashda O‘zbekiston Yoshlar ittifoqining ham roli
kattadir. Yoshlarni har tomonlama barkamol qilib tarbiyalashda ushbu tashkilot
muhim rol o‘ynamoqda. Ayniqsa, yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlashda, oila
muqaddasligini anglab olishda va bola tarbiyasi oldidagi mas’uliyatni
shakllantirishda Yo shlar ttifoq i o‘z o‘rniga ega bo‘lmoqda. Yoshlarga erta turmush
qurishning salbiy oqibatlarini tushuntirish va nikoh to‘ylaridagi ortiqcha
dabdababozliklarning oldini olishga qaratilgan tadbirlar ham muntazam ravishda
amalga oshirilmoqda. Yoshlar ittifoq i jismonan sog‘lom, aqlan yetuk va ma’nan
yuksak avlodni shakllantirishda faol ishtirok etib kelmoqda. Yoshlarni ng ijtimoiy
siyosiy hayotda ishtirok etish ehtiyojlarini qondirishda mazkur tashkilo t o‘z
o‘rniga ega bo‘lmoqda. Bu bilan yoshlar harkati millat genofondini yanada
mustahkamlash g a o‘zining munosib hissasin qo‘shib kelmoqda. Bunda “ Kamolot ”
1
Ме ҳ р-мурувват марафони . 2012 й. 25 январь // Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги (ЎзА)нинг веб-сайти
– www.uza.uz.

yoshlar ijtimoiy harakatini ng tashkilotga aylantiri li sh i muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi .
Mamlakatimiz yirik jamoat tashkilotlaridan biri – O‘zbekiston Xotin-qizlar
qo‘mitasi – o‘z faoliyati davomida xotin-qizlarning jismoniy, ma’naviy va
intellektual salohiyatini yuksaltirish, oila, onalik va bolalik manfaatlarini
ta’minlash, millat genofondini yanada sog‘lomlashtirishga alohida e’tibor
qaratmoqda. Ayollarning ilg‘or g‘oya va tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash va
hayotga tatbiq etishga doir bir qator ijtimoiy loyihalar muvaffaqiyatli amalga
oshirilmoqda.
Xotin-qizlar qo‘mitasi boshlang‘ich tashkilotlari o‘z faoliyatida qizlarni
milliy qadriyatlarimizga hurmat ruhida tarbiyalash, ularni yot g‘oyalar ta’siridan
asrab-avaylash, mustaqil hayotga tayyorlashga alohida e’tibor qaratmoqda.
Xususan, o‘quv muassasalarida “Orasta qizlar” to‘garaklarining tashkil etilgani
qizlarimizning o‘z salomatligi, oila, jamiyat oldidagi mas’uliyatni teran anglashiga
ko‘maklashmoqda. Toshkent tibbiyot akademiyasi xotin-qizlar qo‘mitasi
boshlang‘ich tashkilotining hisobotida: “Bizning oliy ta’lim maskanimizda ham
olimalar, tibbiyot xodimlari, faol talaba-qizlar ishtirokida joylarda sog‘lom
turmush tarzini targ‘ib etishga oid muloqotlar, uchrashuvlar, ma’rifiy anjumanlar
o‘tkazishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu yurtimizda ona va bola salomatligini
ta’minlash, millatimiz genofondini yanada sog‘lomlashtirish, yoshlarni oilaviy
hayotga tayyorlashga doir ibratli ishlar mohiyatini aholiga kengroq yetkazish
imkonini bermoqda” 2
deyilgan.
Qo‘mita tashabbusi bilan o‘tkazilayotgan ayollar spartakiadalari, sport
festivallari, turli kasb sohibalari o‘rtasidagi musobaqalar, talaba, o‘quvchi qizlar
turnirlari, oilaviy sport bellashuvlari, “To‘maris” ayollar sport festivallari
chinakamiga salomatlik, nafosat va go‘zallik bayramiga aylangan bo‘lsa, havaskor
haydovchi xotin-qizlar o‘rtasidagi “Avtoolam malikasi” avtopoygasi, ot sporti
bo‘yicha “Chavandoz malikalar” turniri, yakkakurash bo‘yicha “Mashriq zamin
malikasi” ko‘rik-tanlovi xotin-qizlarda tobora katta qiziqish uyg‘otmoqda. Sinxron
2
Бошлан ғ ич ташкилотлар фаоллиги ошмо қ да . 2011 й. 16 ноябрь // www.uza.uz.

suzish, badiiy gimnastika bo‘yicha respublika miqyosidagi bellashuvlar, qizlar
o‘rtasida stol tennisi bo‘yicha “Kamolot malikasi” turniri, oilaviy sport
musobaqalari, sog‘lomlashtirish marafonlarini muntazam ravishda o‘tkazib borish
xayrli an’anaga aylangan. Mazkur jamoat tashkiloti qoshida tashkil etilgan “Ayol
va sport” komissiyasi yurtimizning barcha hududlaridagi mahallalarda xotin-qizlar,
oddiy uy bekalarini ommaviy sportga jalb etish, ular o‘rtasida sog‘lom turmush
tarzini targ‘ib etish, sportning muayyan turi bo‘yicha ayol murabbiylarni
tayyorlash yuzasidan keng ko‘lamli ishlarni amalga oshirmoqda 3
.
Atrof-muhit muhofazasini ta’minlashda jamoat fondlarining o‘rni va
ularning bu boradagi faoliyatini yanada takomillashtirish masalalari katta ahamiyat
kasb etadi. Hukumatga qarashli bo‘lmagan “Sog‘lom avlod uchun” xalqaro xayriya
jamg‘armasining asosiy vazifalari doirasiga: 1) tug‘ruqqa yordam va bolalar
muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlashga, ularni zamonaviy
uskunalar bilan jihozlashga, yangi, samarali davolash vositalari bilan ta’minlash;
2) jamoatchilik va davlat tuzilmalarining jahon tajribasini hisobga olgan holda
kelajak avlod naslini yaxshilashga qaratilgan kuch-g‘ayratlarini
muvofiqlashtirishga keng ko‘lamda ko‘maklashish kiradi 4
.
Orolbo‘yi hududida yashayotgan odamlarning ahvolini yaxshilash,
avvalambor, ularning sog‘lig‘ini asrash, nasl-nasabini ba’zi ofatlardan saqlash, bu
yerdagi ijtimoiy vaziyatni o‘nglash borasida amaliy ishlarni bajarish, bunga kerakli
mablag‘ va imkoniyatlarni topish va shu maqsadga yo‘naltirish – bugungi kundagi
eng dolzarb, chetga surib bo‘lmaydigan vazifadir 5
. Hozirgi vaqtda Jahon banki,
Osiyo taraqqiyot banki, Global ekologiya fondi, turli xalqaro tashkilotlar va ayrim
mamlakatlarning faol yordami hamda ishtirokida mintaqada istiqomat qiluvchi
3
“Аёллар ва спорт” мавзуида давра су ҳ бати . 2008 й. 28 февраль // www.uza.uz.
4
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1993 й. 23 апрель “Ҳукуматга қарашли бўлмаган “Соғлом авлод
учун” Халқаро хайрия жамғармасини ташкил этиш тўғрисида”ги Фармони // Ўзбекистон Республикаси
Қонун хужжатлари Миллий базасининг веб-сайти – www.lex.uz.
5
Каримов И.А. Қорақалпоқ диёрининг салоҳиятини рўёбга чиқариш, одамлар ҳаётини янада яхшилаш –
долзарб вазифа. Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгесининг навбатдан ташқари сессиясида
сўзланган нутқ. 2002 й. 2 май // www.press-service.uz.

aholi genofondiga xavf solayotgan noxush vaziyatni sog‘lomlashtirish bo‘yicha bir
qator loyihalar amalga oshirilmoqda 6
.
Orolbo‘yi genofondini muhofaza qilish xayriya jamg‘armasi: 1) mintaqani
barqaror rivojlantirishning asosiy sharti sifatida Orolbo‘yi aholisi sog‘lig‘ini
saqlash va atrof tabiiy muhitini muhofaza qilish masalalari bo‘yicha tizimli
dasturlar va loyihalar ishlab chiqishni tashkil etish va ularni amalga oshirish; 2)
sog‘liqni saqlash mintaqaviy tizimini takomillashtirishda, aholining, ayniqsa,
bolalar va ayollarning sog‘lig‘i darajasini oshirishda, sanitariya-epidemiologiya
vaziyatini yaxshilashda, kundalik hayotga oilaviy salomatlik madaniyatini joriy
etishda yordam ko‘rsatish; 3) atrof tabiiy muhit, shu jumladan, Orolbo‘yi nabotot
va hayvonot dunyosini sog‘lomlashtirish hamda muhofaza qilish muammolarini
hal etishga jamoatchilikni jalb etish; 4) mintaqaning biologik rang-barangligini
saqlashda va tiklashda faol ishtirok etish; 5) yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan
muammolar va vazifalarni hal qilishga xalqaro tashkilotlarni keng jalb etish 7
bilan
shug‘ullanadi.
2. Millat genofondining yaxshilanib borishini ko‘rsatuvchi eng muhim
indikatorlardan biri – bu o‘rtacha umr ko‘rsatkichining oshib bor ishi .
Ko‘rib chiqilayotgan yo‘nalishda jahondagi nufuzli moliya muassasalari va
xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan qator loyihalar
yuksak samaralar bermoqda. Oziq-ovqat mahsulotlarini foydali mikroelementlar
bilan boyitish, chaqaloqlarni ko‘krak suti bilan oziqlantirish, bolalarni va tug‘ruq
yoshidagi ayollarni vitaminlar, shifobaxsh preparatlar bilan ta’minlashga
yo‘naltirilgan keng ko‘lamli ishlar shular jumlasidandir. Ushbu chora-tadbirlar
aholi, ayniqsa, onalar va bolalar o‘rtasida temir moddasi tanqisligi va yod
yetishmovchiligi tufayli kelib chiqadigan xastaliklarning oldini olish, oilada
sog‘lom farzand tug‘ilishi va kamolga yetishini ta’minlash, millatimizning
6
Каримов И.А. Оролни қутқариш халқаро жамғармаси таъсисчи давлатлари раҳбарларининг учрашувида
сўзланган нутқ. 2009 й. 29 апрель // www.press-service.uz.
7
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 й. 3 апрель “Оролбўйи генофондини муҳофаза
қилиш хайрия жамғармасини ташкил этиш тўғрисида”ги Қарори // www.lex.uz.

genofondini mustahkamlash, inson umrini yanada uzaytirishga xizmat qilayotir 8
.
Aholining ovqatlanish darajasini yanada yaxshilashga doir milliy strategiya 9
bunda
muhim o‘rin tutadi.
“O‘zbekiston madaniyati va san’ati forumi” jamg‘armasi, “Hayot uchun!”
milliy uyushmasi, “Ayollar kengashi” respublika jamoat birlashmasi faoliyatida
aholi tibbiy madaniyatini yuksaltirish, jamiyatda sog‘lom turmush tarzi g‘oyalarini
qaror toptirish, ayollarda uchraydigan xavfli xastaliklarni erta aniqlash kabi
masalalar ustuvor ahamiyat kasb etadi. Hamkorlikda o‘tkazilayotgan ijtimoiy
aksiyalar, grant dasturlari, sog‘lomlashtirish-profilaktika choralari ushbu xayrli
maqsadlarga xizmat qilmoqda 10
.
AQShning Syuzan Komen nomidagi saratonga qarshi kurashish fondi vakili
Donna Anderson ushbu xususda gapirib: “O‘zbekistonda barkamol yoshlarni
tarbiyalash, sog‘liqni saqlash, oilalar manfaatlarini himoyalash borasida faxrlansa
arzigulik ishlar amalga oshirilmoqda. Bunday loyihalarda jamoat tashkilotlari ham
faol ishtirok etayotgani e’tiborga molik”, 11
-deb ta’kidlaydi.
Sport sog‘lom avlodni kamol toptirish, millat genofondini
sog‘lomlashtirish yo‘lidagi sa’y-harakatning bir bosqichidir. Ushbu jarayonlarda
sport yo‘nalishidagi jamoat tashkilotlarining ishtirok etishi mazkur harakatga yangi
kuch qo‘shyapti.
Jamoat tashkilotlari, shuningdek, istiqlol yillarida millat genofondini
saqlashda erishilgan ulkan yutuqlarning mohiyati va ahamiyatini
yurtdoshlarimizga samarali va ta’sirchan tarzda yetkazishga qaratilgan bir qator
ijodiy loyihalar, badiiy fotoko‘rgazmalar, ko‘rik-tanlovlarni o‘tkazib kelmoqda 12
.
Tamaki chekishga qarshi milliy markaz kashandalikning oldini olishdek
ezgu maqsadga xizmat qilayotir 13
. Bugun mazkur markaz aholi, ayniqsa, yoshlar
o‘rtasida kashandalikning oldini olish, ularga buning oqibatida kelib chiqadigan
8
Янги тиббий-ижтимоий марказ та қ димоти . 2009 й. 25 июнь // www . uza . uz .
9
Қаранг: “Қишлоқ тараққиёти ва фаровонлиги йили” Давлат дастури. Ўзбекистон Республикаси
Президентининг 2009 й. 26 январдаги Қарорига илова //www.lex.uz.
10
Ме ҳ р ва эзгулик ак ц ияси . 2012 й. 1 май // www . uza . uz
11
Ме ҳ р-мурувват марафони . 2012 й. 25 январь // www . uza . uz .
12
Саломатлик – фотоижодкорлар ниго ҳ ида . 2012 й. 24 июль // www . uza . uz .
13
Тамаки – саломатлик кушандаси . 2011 й. 1 июнь // www . uza . uz .

kasalliklarni tushuntirish, kashandalikdan qutilishga ko‘maklashish maqsadida
muayyan chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda.
Muhim fuqarolik instituti – ommaviy axborot vositalarining
qadriyatlarimizning bardavomligini ta’minlash, oilalarni yanada mustahkamlashga
oid faoliyati diqqatga sazovordir. Milliy media tizimda tashkil qilingan “Oila –
jamiyat tayanchi”, “Oila sog‘lom ekan, jamiyat mustahkam, jamiyat mustahkam
ekan, mamlakat barqaror” va boshqa maxsus ruknlar orqali fuqarolar axborot bilan
to‘la ta’minlanmoqda. Oilalarga g‘amxo‘rlik ko‘rsatishga doir ezgu ishlar
ko‘lamidan yurtimiz va jahon jamoatchiligini tezkor, xolis, samarali va ta’sirchan
tarzda xabardor etib borish maqsadida internet nashrlar, gazeta va jurnallarning
veb-saytlari faoliyati yanada jonlanmoqda 14
.
Fuqarolik institutlarining mazkur yo‘nalishdagi ezgu sa’y-harakatlari
jamiyatda sog‘lom turmush tarzi g‘oyalarini mustahkam qaror toptirish, turli
xastaliklarning oldini olish, xalqimizning o‘rtacha umr ko‘rish ko‘rsatkichini
sezilarli darajada oshirishda muhim omil bo‘lmoqda.
Millat genofondining yaxshilanib borishini ko‘rsatuvchi eng muhim
indikatorlardan biri – bu o‘rtacha umr ko‘rsatkichining oshib borayotganligidir.
Mustaqillik yillarida o‘rtacha umr ko‘rsatkichi 65 yoshdan 75 yoshgacha
uzayganligi davlat ijtimoiy siyosatining kuchliligini va fuqarolik jamiyati
institutlarining aholi ijtimoiy himoyasida faol ishtirokining natijasi hisoblanadi.
Millat genofondini mustahkamlashning muhim ko‘rsatkichi bo‘lgan hayot
davomiyligini uzaytirish biologik, genetik va ijtimoiy sharoit omillariga bog‘liq.
Inson hayotining davomiyligini uzaytirish millat genofondi
mustahkamligining muhim omili ekan, asosiy e’tibor aholining hayotini uzaytirish
masalalariga qaratilishi lozim. Albatta, hayotni uzaytirishda insonning moddiy va
ma’naviy ehtiyojlari to‘liq qondirilganlik holati muhim ahamiyatga ega. Lekin
inson hayotini uzaytirishda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yana bir omil bor, u
ham bo‘lsa, insondagi qo‘rquvsiz, erkin yashash hissining mavjudligi. Fiziolog
olimlarning qo‘y ustida o‘tkazgan tajribasi qo‘rquv t irik organizmga qattiq salbiy
14
Оила му ст а ҳ камлиги ва журнали ст мас ъ улияти . 2012 й. 30 март // www . uza . uz .

ta’sir etishini ko‘rsatgan. Tajriba jarayonida ikkita alohida xonada ikkita qo‘y
boqilgan, faqat xonalardan birida qafasga bo‘ri solib qo‘yilgan. Natija shunday
bo‘lganki, bo‘ri bo‘lgan xonadagi qo‘y suv ichyapti, ovqat iste’mol qilyapti, lekin
ozib boryapti va oxir oqibatda o‘lyapti, demak, qo‘rquv tirik organizmga halokatli
ta’sir etar ekan.
Inson qo‘rqmasdan erkin yashashi uchun u oldin mustaqil bo‘lishi lozim,
mustaqil bo‘lmagan odam erkin yashay olmaydi, chunki, u o‘z x atti-harakati
mustamlakachi hokimiyat tomonidan qanday baholanishini bilmaydi. Shu nuqtai
nazardan qaraganda mustaqillik millat genofondini mustahkamlashning muhim
sharti hisoblanadi, chunki mustaqillik o‘zbek xalqiga qo‘rqmasdan, erkin yashash
imkoniyatini berdi. Albatta, inson mutlaq erkin bo‘la olmaydi, aks holda u
hayvondan farq qilmay qoladi. Insonning erki huquq va axloq me’yorlari orqali
cheklanib turadi va shu tarzda insoniyat jamiyatida ijtimoiy tartib o‘rnatiladi.
Buning uchun ijtimoiy tartib o‘rnatishga xizmat qiladigan huquq va axloq
me’yorlariga rioya qilish ta’minlangan bo‘lishi lozim. Bu esa, barcha vaqtlarda eng
mura k kab muammo bo‘lib kelgan va bugungi kunda ham xuddi shunday bo‘lib
qolmoqda.
Ijtimoiy tartib o‘rnatilishi uchun davlat va jamiyat nazoratidan iborat
bo‘lgan nazorat mexanizmi shakllangan bo‘lishi lozim. Bugungi kunda fuqarolik
jamiyati institutlarining kuchayib borishi va nazorat jarayonida davlatga hamkor va
sherik bo‘lishi ijtimoiy tartibni o‘rnatishning muhim omili bo‘lib xizmat qilmoqda.
Demak, fuqarolik jamiyati institlari insonni qo‘rquvsiz, erkin yashashining muhim
sharti bo‘lgan ijtimoiy tartibni o‘rnatishda o‘zlarining munosib o‘rinlariga ega
bo‘lishmoqda. Bu esa millat genofondi mustahkamligini belgilovchi hayot
davomiyligini uzaytirishning muhim sharti hisoblanadi. Buni anglab olish uchun
millat genofondini mustahkamlashda ijtimoiy tartibning o‘rni masalasini
chuqurroq tahlil qilish kerak bo‘ladi.
Ijtimoiy tartib o‘rnatilmaganda edi, inson zoti biologik mavjudot sifatida
allaqachonlar yo‘q bo‘lib ketgan bo‘lar edi. Umuman, inson zoti abadiy fakt emas,
ya’ni u qachonlardir paydo bo‘lgan va, demak, qachonlardir yo‘q bulib ketish

ehtimoli mavjuddir. Insoniyat mavjud bo‘lishining muhim sharti – bu ijtimoiy
tartibning barqarorligi ta’minlanganlik holatidir. Ijtimoiy tartib o‘rnatilmagan
muhitda insoniyat genofondiga tahdid kuchayib boradi.
Genofondga bo‘lgan tahdid to‘g‘risida gapirganda, uni keng va tor
ma’noda tushunish lozim. Keng ma’noda, umuman, insoniyat genofondiga bo‘lgan
tahdid sifatida tushunilsa, tor ma’noda, alohida millat genofondiga tahdid sifatida
tushunish lozim. Insoniyat genofondi deganda global miqyosda insoniyat
populyatsiyasi tarkibiga kiradigan inson zotidagi genlarni ng majmui tushuniladi.
Millat genofondi deganda esa ma’lum bir millat populyatsiyasiga kiradigan inson
zotidagi genlarning majmui tushuniladi. Ushbu genlar insonni va o‘ziga xos
bo‘lgan alohida bir millatning keyingi mavjud bo‘lishini ta’minlashga xizmat
qiladi.
Millat genofondi insonning keyingi mavjud bo‘lishini ta’minlash bilan
birga, ming yillar davomida nasldan-naslga meros bo‘lib o‘tib kelayotgan
qadriyatlarning tashuvchisi ham hisoblanadi. Dunyoga Xorazmiy, Beruniy, Ibn
Sino, Imom Buxoriy, Abu Nasr Farobiy, Amir Temur va Alisher Navoiydek buyuk
allomalarni bergan millat genofondida o‘sha buyuk zotlarning genlari saqlanib
kelmoqda. Bugungi kunda o‘zbek millati orasidan ana shunday buyuk shaxslarning
yetishib chiqish imkoniyati kengayib bormoqda. Chunki bir yarim asrlik
mustamlakachilik davrida erkin yashash imkoniyati bo‘lmaganligi tufayli buyuk
shaxslarning shakllanishiga xizmat qiladigan genlar yuzaga chiqmay, yashirin
imkoniyat sifatida saqlanib keldi. Inson erkin bo‘lgan taqdirdagina uning ichki
imkoniyatlari to‘liq namoyon bo‘ladi, ya’ni u o‘z imkoniyatlaridan to‘liq foydalana
oladi. Lekin inson erkin bo‘lishi uchun u oldin mustaqil bo‘lishi kerak.
3.Millat genofondini muhofaza qilish adolatli ijtimoiy tartibga,
bunday tartibning o‘rnatilishi samarali nazorat tizimining shakllanganligiga
bog‘liqligi.
Mana endi mustaqillik sharofati bilan erkin yashash, ya’ni erkin fikrlash,
erkin gapirish va erkin harkat qilish imkoniyati paydo bo‘ldi. Mustaqillik bergan

bu erkinlik millat genofondidagi buyuk genlarning yuzaga chiqishini
ta’minlaydigan muhim omildir. Mustamlakachilik davrida erkin yashash
imkoniyati bo‘lmaganligi, ya’ni qo‘rquvning mavjudligi tufayli dunyoga buyuk
shaxslarni bergan yurtdan birorta ham dunyo tan olgan olim, yoki birorta ham
Nobel mukofotining lauriyati yetishib chiqmadi. Mana endi mustaqillik sharofati
bilan millat genofondidagi buyuk genlar va madaniyat negizida buyuk
shaxslarning shakllanish imkoniyati paydo bo‘ldi.
Hayot mazmuni bo‘lgan hayotni ng davomiyligini ta’minlashda oila
instituti alohida o‘ringa ega. Oila insoniyatning shunday noyob evolyusion
kashfiyotiki, u ming yillar davomida insoniyatning keyingi mavjud bo‘lishini
ta’minlab keldi. Lekin bugungi kunda oila o‘z funksiyalarini bajarishi gumon
bo‘lib qolmoqda, chunki oila o‘z boshidan global inqirozni kechirmoqda. Oila
global inqirozini nikohsiz oilalarda, ajralishlarda, yolg‘iz oilalarda va bir jinsli
nikohlarda, ya’ni gey va lesbiyankalarning ko‘payib borishida yaqqol ko‘rish
mumkin. Oila hayotning davomiyligini ta’minlashga xizmat qilar ekan, demak oila
inqirozi insoniyatning keyingi mavjud bo‘lishi va taraqqiyotini gumon ostiga
qo‘yadi. Chunki hayotni ng davomiyligini ta’minl a ydigan boshqa biror bir ijtimoiy
institut mavjud emas. Millat genofondini asrash, himoya qilish va mustahkamlash
oilani mustahkamlash bilan bog‘liqdir. Har qanday millatning genofondi bo‘lgan
bolalarning sog‘lomligi onaning sog‘lomligiga bog‘liqdir. Bugungi kunda
mamlakatmizda “Sog‘lom bola – sog‘lom ona” konsepsiyasi ham millat
genofondini mustahkamlashga qaratilgan muhim tadbirdir.
Millat genofondini himoya qilish va yanada mustahkamlash uchun sog‘lom
bola – sog‘lom ona konsepsiyasini takomillashtirishni hayot talab qilmoqda.
Chunki sog‘lom farzand sog‘lom onadan tug‘ilar ekan, ona sog‘lom bo‘lishi uchun
nima kerak ? degan savol tug‘iladi. Ona sog‘lom bo‘lishi uchun sog‘lom oila kerak,
chunki oila va ona tushunchasi bir - biriga bog‘liq bo‘lgan tushuncha bo‘lib, ularni
bir-birisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Tabiat insoniyat jamiyatini shunday qilib
yaratganki, unda oilani ayolsiz, onasiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Sog‘lom bola
tug‘ilishi sog‘lom onaga, sog‘lom ona bo‘lishi sog‘lom oilaga bog‘liq ekan,

sog‘lom oilaning shakllanishi nimaga bog‘liq? degan savol tug‘iladi. Sog‘lom oila
bo‘lishi uchun sog‘lom jamiyat bo‘lishi kerak, ya’ni ijtimoiy sog‘lom muhit
bo‘lishi kerak. Ijtimoiy sog‘lom muhit deganda adolatli ijtimoiy tartibning
barqarorligi ta’minlangan muhit tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda, azaldan
mavjud bo‘lgan adolat bilan razolat o‘rtasidagi kurashda adolat g‘alaba qozongan
muhit tushuniladi. Bunday muhit, ya’ni adolat g‘alaba qozongan muhit inson
baxtliligining muhim shartidir. Shuning uchun “Sog‘lom bola – sog‘lom ona”
konsepsiyasini zamon talablaridan kelib chiqib “Sog‘lom bola – sog‘lom ona –
sog‘lom oila – sog‘lom jamiyat” deb takomillashtirish maqsadga muvofiqdir.
Inson zoti har qanday qiyinchiliklarga toqat qilishi mumkin, lekin
adolatsizlikka toqat qila olmaydi. Adolat ijtimoiy tartibning barqarorligi
o‘rnatilgan muhit bo‘lib, ana shunday muhitda insoniyat jamiyati mavjud bo‘lishi
mumkin. Lekin adolat tamoyili buzilgan joyda inson zotini ng mavjud bo‘lishi
gumon bo‘lib qoladi, chunki bunday muhitda inson o‘zini o‘zi qirg‘in qilish xavfi
kuchayadi. Insoniyat jamiyati mavjud bo‘lishini ng muhim sharti bo‘lgan adolatli
ijtimoiy tartibni ng o‘rnatilishi davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan nazorat
mexanizmiga bog‘liq. Bunday nazorat mexanizmini ng shakllanishi esa,
odamlardagi befarqlik kayfiyati jilovlanib , daxldorlik hissi shakllanganligiga
bog‘liqdir. Bugungi kunda befarqlik, beparvolik va loqaydlik insoniyat jamiyatini
halokat yoqasiga olib kelib qo‘ygan ma’naviy qashshoqlik oqibatida yuzaga kelgan
sabab hisoblanadi.
Adolatli ijtimoiy tartibning barqarorligi ta’minlanmagan muhitda millat
genofondiga turli xil tahdidlar kelib chiqish ehtimoli kuchli bo‘ladi. Masalan,
dunyoning ayrim mamlakatlarida paxta moyini gossipol moddasidan tozalamasdan
iste’mol qilish oqibatida depupulyatsiya jarayoni kelib chiqmoqda. Chunki
gossipolni muntazam ravishda iste’mol qilish bepushtlikni keltirib chiqaradi.
Ayrim vijdonsiz tadbirkorlar paxta moyini gossipoldan tozalamasdan aholiga
iste’mol uchun yetkazishmoqda. O‘ zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I.A.Karimov 2007 yil 12 fevralda Vazirlar Maxkamasi majlisida so‘zlagan nutqida
ushbu xususda gapirib, jumladan shunday deb ta’kidladi: “...Yoki hali-beri

saqlanib qolayotgan, sifatli texnologiyalar, ekstraksiya uskunalarga ega bo‘lmagan,
katta zarar evaziga sifatsiz, iste’mol uchun yaroqsiz o‘simlik yog‘i ishlab
chiqarayotgan yog‘-moy korxonalarini olaylik. Bu sohadagi mavjud ahvol uchun
mas’uliyatni kim o‘z bo‘yniga oladi?” 15
Paxta moyini iste’molga zararsiz
ekanligini aniqlash murakkab bo‘lganligi uchun ushbu muammo uzoq vaqtlar
davomida o‘z yechimini topmay keldi. Bugungi kunda olimlar, jumladan SamDU
professori Ne’mat Nizomov paxta yog‘i tarkibidagi gossipolni aniqlaydigan
indikatorni kashf etdi. Bundan tashqari, professor chigitni gossipoldan tozalash
muammosi yechimini ham topishga muvaffaq bo‘ldi. Lekin nimagadir uning ilmiy
yangiliklarini amaliyotga joriy qilish muammo bo‘lib qolmoqda.
Millat genofondiga tahdid bo‘lgan bunday holatga befarq bo‘lish millatning
keyingi mavjud bo‘lishini gumon qilib qo‘yishi mumkin. Chunki inson nimaga
befarq bo‘lsa, o‘shandan mahrum bo‘ladi. Aytaylik, sog‘ligingizga befarq
bo‘lsangiz salomatlik qo‘ldan ketib, bemor bo‘lib qolasiz, huquqingizga befarq
bo‘lsangiz , huquqingiz paymol bo‘ladi, mustaqillikka befarq bo‘lsangiz ,
mustaqillik qo‘ldan ketadi, xuddi shunday, inson zotiga befarq bo‘lsak, insonning
keyingi hayoti ham gumon bo‘lib qoladi.
Bugungi kunda har bir millat va , umuman , insoniyat genofondini halokat
yoqasiga olib kelgan global muammolar, jumladan , oilaning global inqirozi
ma’naviy qashshoqlik natijasida kelib chiqdi. Shuning uchun millat genofondini
asrash, himoya qilish va mustahkamlash axloqiy tarbiya negizida ma’naviyatni
yuksaltirishni taqozo etadi. Ma’naviyatni yuksaltirishga bo‘lgan ehtiyoj hadis
ilmining sultoni Imom Buxoriyning “Odamlarning najoti faqat bilim va undan
boshqasi bo‘lmagay” degan dona so‘zlarini bugungi kun talabidan kelib chiqib ,
“Odamlarning najoti bilim va ma’naviyatda” deb aytishni talab qilmoqda.
Mamlakatim i zda amalga oshirilayotgan ma’naviy-ma’rifiy ishlarni yanada
jonlantirish va ma’naviyat ahli mehnatini yanada qadrlash ma’naviyatni
yuksaltirishning va uning negizida millat genofondini mustahkamlashning muhim
omili bo‘lib xizmat qiladi.
15
Каримов И.А. Вазирлар Махкамасидаги 2007 йил 12 феврал маърузаси.Тошкент 2007 йил. Халқ сўзи 2007
йил 13 феврал.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, millat genofondini muhofaza qilishda
adolatli ijtimoiy tartibning o‘rnatilganligi muhim shart hisoblanadi. Bunday
tartibning o‘rnatilishi samarali nazorat tizimining shakllanganligiga bog‘liq bo‘lsa,
nazorat tizimining samaradorligi esa ma’naviy yuksaklikka bog‘liqdir. Demak,
millat genofondini asrab qolish va mustahkamlash axloqiy tarbiya negizida
ma’naviyatni yuksaltirish bilan bog‘liq deb aytish mumkin.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:
.Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, kat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik
barcha darajadagi rahbarlarning kundalik hayot qoidasi bo‘lishi kerak. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. 2017-2021 yillvarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishi bo‘ycha Harkatlar strategiyasi. Toshkent.
O‘zbekiston. 2017 yil.
3.Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent, 2021 yil.- 464 b.
4.Karimov I. A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. T. O‘zbekiston. 2010 y.
5.Bafoev Sh. Jamoatchilik nazorati demokratik huquqiy davlat va fuqarolik
jamiyati qurishning muhim omili sifatida // Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari. – 2007
№ 1.
6.Mustafoev M. Jamoatchilik nazorati – jamiyat muvozanati // Muloqot 2004 y. №
4
7.Muxtorov N. Amnistiya aktlarini qo‘llanilishida jamoatchilik nazorati: davlat
boshqaruv organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligi // Fuqarolik
jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 y. № 3
8.Nabiev T., Soleev A. O‘zini o‘zi boshqarish organlari jamoatchilik nazoratining
sub’ekti sifatida // Fuqarolik jamiyati – Grajdanskoe obщestvo – Civil Society.
2008 y. № 4
9.Nabiev F. X. Obespechenie i sovershenstvovanie obщestvennogo kontrolya v
programmnыx dokumentax politicheskix partiy Uzbekistana // Fuqarolik jamiyati
– Grajdanskoe obщestvo – Civil Society. 2010 № 3
10.Nabiev F. X. Ijtimoiy nazorat. Samarqand. 2016 yil.

Millat genofondini mustahkamlashda ijtimoiy tartibning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish