Millioy ma’naviyatimizning takomillashtirish bosqichlari ma’naviyatni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	41.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Millioy ma’naviyatimizning takomillashtirish bosqichlari ma’naviyatni

Купить

Millioy ma’naviyatimizning takomillashtirish bosqichlari ma’naviyatni
shakllantiradigan sosiy mezonlar
Reja:
1.Ma’naviyatning takomil tarixini nega o’rganamiz? Ma’naviyatni
shakllantiradigan asosiy mezonlar
2. Milliy ma’naviyatimiz rivojida «Majoz tariqi» bosqichi
Foydalanilgan adabiyot

1

1.Ma’naviyatning takomil tarixini nega o’rganamiz?
Ma’naviyatni shakllantiradigan asosiy mezonlar.
1-fasl. Ajdodlarimiz yaratgan ma’naviy va madaniy boyliklar millat ma’naviyatini
shakllantiradigan asosiy mezonlar sifatida.
Mustaqillik davrida O’zbekiston Prezidenti I.A. Karimovning bevosita tashabbusi bilan
barcha darajadagi ta’lim tizimida “Ma’naviyat asoslari” alohida va maxsus fan sifatida
o’qitila boshlandi. Keyinchalik shu sohada kadr tayyorlash masalasi yo’lga qo’yilishi
munosabati bilan oxirgi yillarda bu fan ham tarmoqlanib, “Ma’naviyatning diniy asoslari”,
“Axloqning ma’naviy asoslari”, “San’atning ma’naviy asoslari”, “Oila ma’naviyati”
“Milliy mustaqillik va ma’naviyat” kabi yangi-yangi kurslar maxsus yo’nalishning
bakalavriat va magistrlik o’quv rejalariga kiritilmoqda. Shulardan biri, balki eng muhimi
“Ma’naviyatning rivojlanish tarixi” kursidir. “Nega eng muhimi?” degan savol tug’ilishi
mumkin. Nazarimizda, suhbatni ushbu savolga javob qidirishdan boshlash kerak bo’ladi.
Ahli bashar ma’naviyatsiz bo’lmaydi, chunki aslida inson mohiyati moddiyat va
ma’naviyatning tutashuvidadir. Har bir shaxs, har bir ijtimoiy guruh yoki toifa, har bir elat,
millat va mintaqa xalqlarining o’ziga xos ma’naviy olami mavjud. Ushbu ma’naviy
olamlar doimo bir xil saqlanmaydi, zamon va makonda o’zgarib, goh kamolot sari
yuksalib, goh qashshoqlashib turadi. Lekin ma’naviyat hodisasini tadqiq etish oson ish
emas, bu hozirgi kunda ushbu ilmni rivojlantirishga urinishlar o’ta qiyinchilik bilan
samara berayotganida ham sezilmoqda. Masalan, O’zbekistonda barcha oliy o’quv
yurtlarida
“Ma’naviyat asoslari” maxsus fan sifa-tida 1997 yildan o’qitila boshlagan bo’lsa, shundan
beri bu mavzuda qator tadqiqotlar, o’quv qo’llanmalari, ma’ruza matnlari tayyorlandi va
nashr etildi. Ularning har biri fan rivojiga ozmi-ko’pmi muayyan hissa qo’shganligini
inkor etmagan holda, tan olish kerakki, ma’naviyat hodisasining mohiyatini teran ochib
beruvchi, sohaning ko’pchilik xodimlarini har jihatdan qoniqtira olgan ta’riflar hanuz keng
iste’molga kirmadi. Buning turli sabablari bor. Ammo, bizning nazarimizda, eng birinchi
sabab shu kungacha millat ma’naviyatini shakllantiradigan asosiy mezonlar biror
kitobda aniq belgilab olinmaganida edi. Ayni shu vazifa O’zbekiston Prezidenti Islom
Karimovning “ Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch” asarida birinchi marta aniq va
mukammal amalga oshirildi .
2

Ma’naviyat hodisasi asosan ikki ko’rinishda namoyon bo’ladi: shaxs ma’naviyati va
millat ma’naviyati. Ma’naviyat ko’ngil ko’zgusidan taralgan nur, u inson qalbida
yashiringan. Demak, ma’naviyatni tadqiq etish aslida Shaxs ma’naviyati ni o’rganishdan
boshlanmog’i zarurdek ko’rinadi. Darhaqiqat, har bir insonning ma’naviy dunyosi o’ziga
xos hududsiz bir olam. Ammo har bir inson muayyan bir jamiyatda, muayyan bir insonlar
jamoasi ichida yashaydi, muayyan bir millatga mansub bo’ladi. Tabiiyki, har bir alohida
inson o’sib-ulg’ayar ekan, unga atrof-
muhitida yashayotgan insonlarning ta’siri bo’ladi. Insonning ma’naviy
kamoloti ayni shu muhitning ta’siridan bosh-lanadi. Har bir shaxs, o’zi buni chuqur idrok
qiladimi, yo’qmi, qat’i nazar, biror elat yo millatga mansub bo’lmay iloji yo’q, hech bir
inson eldan butkul ajralib yashamaydi. Prezidentning g’oyatda hikmatli
iborasi bilan aytganda,
har bir inson “o’zini xalqining bir zarrasi deb sezgandagina, u haqda o’ylab, mehnat qilib
yashagandagina ma’naviyat bilan tutashadi” 1
. Buning ma’nosi, shaxs ma’naviyati
voqelikda millat ma’naviyatidan ayru, undan tashqarida bo’lmaydi. Shunday ekan, millat
ma’naviyati haqida muayyan tasavvurga ega bo’lmay turib, alohida shaxs ma’naviyatini
ham o’rganish imkondan tashqari. Agarchi, tarixan va nazariy jihatdan millat
ma’naviyati , tom ma’noda olganda, ushbu millatga qaysidir bir tarzda aloqador
hisoblanuvchi o’tmish, bugun va kelajakdagi barcha shaxslar ma’naviyatining majmuidan
iborat bo’lsa-da, voqelikda har bir shaxs ma’naviyati millat ma’naviyati dan oziqlanadi,
uning asosida kamol topadi.
Agar bir millat vakili o’z ajdodlarining ma’naviy merosidan butkul bebahra qolgan bo’lsa
va muayyan sharoitda to’liq boshqa millat madaniyati ruhida tarbiya olsa, uni endi o’z
millatining to’laqonli vakili deyish qiyin. Ammo eng yomon holat Sho’rolar davrida yuz
berdi. Bu davrda sun’iy birlashtirilgan ulkan bir hududning barcha aholisi, millatidan qat’i
nazar, kuchli va har taraflama taziyq ostida muayyan maqsadlarda maxsus ishlab chiqilgan
yolg’on mafkura ruhida majburiy “tarbiya” qilindi. Bu zug’umga barcha ham birday bo’y
bergani yo’q, ammo afsus bilan e’tirof qilishga to’g’ri keladiki, bunday vahshiyona va
makkorona “ta’lim-tarbiya” tizimi juda ko’p insonlar ongida og’ir asoratlar qoldirdi. Eng
achinarlisi, bugungi aksariyat ijtimoiy-gumanitar sohaga mansub ziyolilarimiz bunday
1 Islom Karimov.Asarlar. 1-jild, s. 81
3

mafkuraviy taziyqdan eng ko’p ziyon ko’rdilar. Mustaqillik tufayli biz bugun endi ushbu
noxush asoratlarni ongimizdan bartaraf qilishning qulay imkoniyatlarini qo’lga kiritdik.
Ammo bor imkoniyatdan unumli foydalanish uchun ham inson o’z holatiga to’g’ri baho
bera bilmog’i, o’z ustida jiddiy mehnat qilishga havsala qilmog’i kerak bo’ladi.
Hech bir xalq dunyoda yakka yashamaydi, yolg’izlikda rivojlanmaydi ham. Elat va
millatlar doimo o’zaro turlicha munosabatda bo’ladilar va tarix davomida bir-birlariga
ta’sir o’tkazib, o’zlarini ham, o’zgalarni ham ma’naviy boyitib boradilar. Ammo hech
qachon, hech bir xalq o’zligidan butkul kechib, boshqa xalq ma’naviyati hisobidan o’zini
boyita olgan emas. Yakka bir shaxs butkul o’zga bir
ma’naviy muhitda tarbiya topib, unga to’liq moslashishi mumkin. Bu inson tabiatiga xos
narsa. Ammo bir xalq to’lig’icha o’zligidan kechib, o’zga xalq ma’naviy dunyosini qabul
qilsa, demak, unday xalq yo’q bo’ladi, o’z ma’naviy qiyofasini yo’qotgan millat yo’qolgan
millatdir. Shu sababli ham milliy mustaqillik poydevorini ma’naviy muctaqillik tashkil
etadi, deymiz. Milliy ma’naviyatning takomili esa o’sha millatga mansub har bir shaxsning
ma’naviy kamoloti bilan bevosita bog’liq va ushbu zaminga tayanib yuksaladi.

Milliy ma’naviyat nazariyasini yaratish uchun qaysi manbalarga tayanish, uning
asoslarini qaerlardan qidirish kerakligi Prezident asarlarida avvalboshidanoq aniq ko’rsatib
va qayta-qayta ta’kidlab kelinmoqda. Bu manbalardan eng birinchi va asosiysi buyuk
ajdodlarimiz merosidir. Buyuk ajdodlarimiz bizga qoldirgan ulkan meros – milliy
ma’naviyatimiz nazariyasini shakllantirish uchun butun kerakli unsur va tarkiblarni yaratib
qo’yipti, faqat uni xolis nazar bilan astoydil qidirsak, kifoya. Mustaqillikning dastlabki
yillaridan boshlab muntazam davom etib kelayotgan qutlug’ an’ana – ulug’ bobolarimiz,
dunyoga dong taratgan, jahon jamoatchiligi allaqachon o’z muqaddas mulki deb tan olgan
ma’naviy meros sohiblarining yubileylarini mamlakat va jahon miqyosida nishonlash
haqidagi farmonlar va ularning ijrosi ayni shu masala – milliy ma’naviyatimiz
sarchashmalariga butun xalqimiz va, birinchi navbatda, yosh avlod e’tiborini jalb etish
maqsadini ko’zda tutadi.
Islom Karimov xalq ma’naviyatini yuksaltirish deganda nimani ko’zda tutganligini hali
mustaqillikka erishmasimizdan - 1990 yili O’zbekiston Prezidenti sifatidagi birinchi
nutqidayoq ochiq-oydin bayon etgan bo’lib, ushbu ma’ruzada inson ruhiyatining nozik va
4

murakkab tomonlari bilan, “xazinalarga to’la milliytarixiy an’analar bilan, umuminsoniy
ma’naviy boyliklar bilan hisoblashmaslik” yaqin o’tmishimizda jamiyatimizga qanchalar
zarar keltirganligi qayd etilib, bu sohada yangicha vazifalar olg’a surilgan edi:
“Birinchi navbatda milliy madaniyatimiz, xalq ma’naviy boyligining ildizlariga e’tibor
berish lozim. Bu xazina asrlar davomida misqollab to’plangan. Tarixning ne-ne
sinovlaridan o’tgan. Insonlarga og’ir damda madad bo’lgan. Bizning vazifamiz - shu
xazinani ko’z qorachig’imizdek asrash va yanada boyitish, so’zda emas, amalda har bir
kishining vijdon erkinligini, e’tiqodining erkinligini ta’minlashimiz kerak” 2
.
O’zbekiston Prezidenti I.A.Karimov yangi kitobida o’zining ushbu fikrlarini yanada
rivojlantiradi va muayyanlashtiradi. Unda ajdodlarimiz merosiga birinchi darajali ahamiyat
ajratilib, Yurtboshimiz ulkan g’urur va iftixor bilan shunday deb yozadi: “Ajdodlarimiz
tafakkuri va dahosi bilan yaratilgan eng qadimgi toshyozuv va bitiklar, xalq og’zaki ijodi
namunalaridan tortib, bugungi kunda kutubxonalarimiz xazinasida saqlanayotgan ming-
minglab qo’lyozmalar, ularda mujassamlashgan tarix, adabiyot, san’at, siyosat, axloq,
falsafa, tibbiyot, matematika, mineralogiya, kimyo, astronomiya, me’morlik, dehqonchilik
va boshqa sohalarga oid qimmatbaho asarlar bizning buyuk ma’naviy boyligimizdir.
Bunchalik katta merosga ega bo’lgan xalq dunyoda kamdankam topiladi.”
Prezidentning yangi asarida bu to’g’ridagi qarashlarini umumiy ifodasi bilan cheklanib
qolmay, ushbu mavzuga alohida fasl bag’ishlab, unda milliy ma’naviyatimizning
shakllanishiga asos bo’lgan, bugungi kun yosh avlod ma’naviy olamini shakllantiradigan
asosiy mezonlarni birma-bir batafsil ta’riflab beradi. Biz bu o’rinda kitobning tegishli
qismini to’liq takrorlashga harakat qilmasdan undagi eng muhim jihatlarga diqqatni
qaratib o’tamiz.
1. MA’NAVIYaTSIZ KELAJAK YO’Q.
1. Kommunistik aqidaparastlar diktaturasi 70 yil davomida, izchil sur’atda millionmillion
xalqlarni yalpi manqurtlashtirish siyosatini olib bordi. Bu tuzum turli millat, turli o’lkalarni majburiy
ravishda bir partiya izmiga bo’ysundirgan qurama mamlakat aholisini millatsiz, ma’naviyatsiz, mustaqil
o’y-fikrsiz “kommunizm quruvchilari” atalmish qiyofasiz mavjudotlarga, dunyoga hukmdorlik orzusida
bo’lgan kichik bir guruhning irodasini quloq qoqmay ijro etuvchi ulkan mexanizmning “parrak” va
“vintcha”lariga aylantirish niyatida edi. Va, aytish mumkinki, ushbu manfur niyatlar ancha-muncha
2 Islam Karimov. Istiqlol va ma’naviyat. T.-«O’zbekiston»- 1994, s. 65-66
5

amalga oshib ulgurdi, ya’ni, XX asrning 70-yillariga kelib «Sovet Ittifoqi» atalmish ulkan bir hududda
voqean «manqurtlar saltanati » shakllandi. Mustaqil O’zbekiston Respublikasi Oliy majlisining birinchi
yig’ilishida Prezident I.A. Karimov bu haqda shunday fikr bildirgan edi: “Bu tuzum o’z xalqining
tarixini, uning ruhi va urf-odatlarini, o’z avlod-ajdodini bilmaydigan manqurtlarga tayanar edi.”
Darhaqiqat, o’sha davrda xalq ongiga “markscha-lenincha” totalitar mafkurani singdirish, uning barcha
faoliyatini markaz izmiga so’zsiz bo’ysundirish ishonib topshirilgan aksariyat rahbarlar va ijtimoiy fan
vakillari ayni shunday manqurtlarga tamomila aylanib bo’lgan edi.
2. Insonlar ongining eski aqidalar asoratidan poklanishi oson savdo emas. Ayniqsa, yurtning
etakchilari bo’lishi lozim bo’lgan ziyolilarimiz ruhiga singib ketgan ko’nikmalarni engib o’tish
mashaqqati har qadamda sezilib qolyapti. Insonlar tafakkurini eski andazalar, tor qoliplar tugal tark etishi
qiyinchilik bilan amalga oshmoqda. Tafakkurimiz, qarashlarimizdagi yangi tamoyillar hanuz ancha
yuzada, ongimizning sirtqi qatlamlarida qolib ketmoqda, ba’zan yangi qadriyatlarni ham eski o’lchovlar
bilan baholashga urinmoqdamiz.Shunday ekan, yangicha, mustaqil tafakkur zarurati hanuz dolzarb,
milliy mafkurani shakllantirish, xalq ma’naviyatini yuksaltirish bugunning ham eng muhim
vazifasidir. Sababi insonlar ongida tub o’zgarishlar yuz bermas ekan, O’zbekistonning buyuk kelajagini
qurish orzusi shirin xayolligicha qola beradi.
“O’z istiqlol va taraqqiyot yo’limiz,- deb yozgan edi I.A.Karimov mustaqilligimizning dastlabki
yillaridayoq, - bu gul bilan qoplangan yo’l emas, totalitarizm merosidan xalos bo’lish va poklanish,
mafkuraviylik illati etkazgan ziyon-zahmatlarni bartaraf etishning qiyin, uzoq davom etadigan yo’lidir”. 3

3 4
. Mustaqillik ma’naviyatining bosh mezoni, asos-poydevori mas’uliyat tuyg’usidir . Ushbu tuyg’u,
afsuski, ko’pchiligimizda etishmaydi. Bu masalada mustaqillikning dastlabki qadamlaridan barchaga
namuna bo’lib kelayotgan shaxs O’zbekistonning birinchi Prezidenti I.A.Karimov bo’lib, bu lavozimga
ilk saylangan kunlaridan beri xalq ma’naviyatini yuksaltirishga birinchi darajali e’tibor qaratib kelmoqda.
Hali sho’rolar tuzumi to’la barham topmasidan 1990 yil 24 mart Oliy Kengash sessiyasida O’zbekistonda
birinchi marta prezident lavozimi joriy etilib, Islom Abdug’anievich Karimov ushbu lavozimga munosib
topilgach, O’zbekiston Prezidentining birinchi nutqidayoq “xalqni ma’naviy yuksaltirish, insonni axloqiy
va ma’naviy yuksaltirish” masalasi davlat rahbarining eng muhim vazifalaridan ekanligi
10 alohida ta’kidlab o’tgan edi. Ma’naviyat degan so’zni yuqori doiralarda ishlatish mutlaqo urf
bo’lmagan o’sha zamonlarda bu mutlaqo yangicha yondoshuv, katta jasorat edi.
Milliy mustaqilligimizning ikkinchi yilida Prezident “O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li”
risolasini e’lon qildi. Ushbu kitobning alohida bobi “Mustaqil O’zbekistonni rivojlantirishning ma’naviy-
axloqiy negizlari” deb nomlandi va unda ilk bor xalq ma’naviyatini rivojlantirish masalalari batafsil tahlil
etildi. 5

3 I.Karimov. Asarlar. 1-jild, s. 359
4 I.Karimov. Istiqlol va ma’naviyat. T.-«O’zbekiston»-1994, s. 65
5 I. Karimov. Asarlar. 1-jild, s. 76-85
6

1995 yil fevral oyida ilk bor ko’ppartiyaviylik asosida o’tkazilgan erkin va demokratik saylovlar hosilasi
bo’lmish O’zbekiston respublikasi birinchi chaqiriq Oliy majlisining birinchi yig’ilishida Prezident
I.A.Karimov “O’zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari” mavzuida
katta ma’ruza qilib, mamlakatning siyosiy va iqtisodiy rivojiga oid muhim masalalar bilan bir qatorda
millatning ma’naviy takomili yo’nalishida ham yangicha yondoshuvlar, dolzarb muammolarning puxta
o’ylangan echimlarini xalq namoyandalari muhokamasiga havola etdi. Ma’ruzaning “Yuksak ma’naviyat
- kelajak poydevori” 6
deb nomlangan faslida mustaqillikning dastlabki to’rt yilida bu sohada erishgan
yutuqlarni tilga olish barobarida kelajak yo’nalishlarni ham batafsil tahlil etib berdi. “Endigi asosiy
vazifa, -deb fikrini izhor etdi yurtboshimiz,- kishilarimizning mustaqil fikrlashga o’rganishi, o’ziga
ishonchining orta borishidir” 7
. Buning uchun har birimiz “bosib o’tgan yo’limizni tanqidiy baholab”,
“buyuk madaniyatimiz tomirlariga, qadimiy merosimiz ildizlariga qaytib, o’tmishimizdagi boy
an’analarni yangi jamiyat qurilishiga tatbiq etmog’imiz kerak”. 8

1994 yilda I.A.Karimovning “Istiqlol va ma’naviyat ” nomli kitobi, 1997-98 yillarda bu mavzu yanada
mukammallashib, « Ma’naviy yuksalish yo’lida» («Na puti duxovnogo Vozrojdeniya») kitobi o’zbek va
rus tillarida nashr etildi 9
. Prezidentning ushbu kitoblari tarkibida va undan keyin e’lon qilingan « Xalqni
Vatan manfaatlari birlashtiradi» (Yozuvchilar bilan suhbat), «Yuksak malakali mutaxassislar –
taraqqiyot omili » (O’zbekiston respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi
akademiyasining ochilishi marosimida so’zlangan nutq), «Vatan –hamma narsadan mo’’tabar»
(Mustaqillikning besh yilligidagi bayram tabrigi), «Ma’naviy qadriyatlar va milliy o’zlikni anglashning
tiklanishi » (“O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
kafolatlari ” kitobida), « Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin»
(«Tafakkur» jurnali bosh muharriri savollariga javoblar), «Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q» (Tarixchi
olimlar bilan suhbat), «Milliy istiqlol mafkurasi - xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir »
(«Fidokor» gazetasi muxbiri bilan suhbat), «Egali yurt erkini bermas » (2000 yil avgust Oliy majlis
sessiyasida so’zlangan nutq), «Alloh qalbimizda, yuragimizda» kabi qator asarlarida ma’naviyat
masalalariga oid muhim fikrlar, yangicha g’oyalar olg’a surilgan.
1994 yil bahorida “Ma’naviyat va ma’rifat” respublika jamoatchilik markazini tuzish haqida
Prezidentning Farmoni chiqdi. 1996 yil sentyabrda ushbu markaz faoliyatini yanada takomillashtirish va
samaradorligini oshirish to’g’risida yana alohida Farmon bo’ldi va uning asosida Vazirlar Mahkamasi
maxsus qaror qabul qildi. Nihoyat, 1999 yilga kelib, bu markaz Respublika Ma’naviyat va ma’rifat
kengashiga aylantirildi.
2008 yili “Ma’naviyat” nashriyotidan O’zbekiston Prezidentining Islom Karimovning “Yuksak
ma’naviyat – engilmas kuch” nomli ma’naviyat masalalariga bag’ishlangan alohida risolasi bosilib
6 O’sha kitob, s. 33-42
7 O’sha kitob, s. 34
8 O’sha kitob, s. 7
9 I.Karimov. Ma’naviy yuksalish yo’lida. T.-«O’zbekiston»-1998 (I.Karimov. Na puti duxovnogo
Vozrojdeniya. T.-«O’zbekiston»-1997)
7

chiqdi. Kitob 4 bobdan iborat bo’lib, “Ma’naviyat – insonning ulg’ayish va kuchqudrat manbaidir” deb
nomlangan birinchi bobida “ma’naviyat” tushunchasi, ma’naviyatli va ma’naviyatsiz insonlar,
ma’naviyatni shakllantiruvchi mezonlar ma’naviy va moddiy hayot uyg’unligi kabi masalalar keng omma
uchun tushunarli tilda batafsil bayon qilingan. Kitobning ikkinchi bobi “ Mustaqillik – ma’naviy tiklanish
va yuksalish” deb atalgan va unda avvalo milliy g’oyaning ma’naviy hayotdagi o’rni, mustaqillik davri
jamiyatimizdagi milliy-ma’naviy tiklanish va yuksalish jarayoni, tilimiz va dinimiz, milliy va diniy
bayramlarimiz mavqeining qayta tiklanishi, islohotlarning ma’naviy ahamiyati haqida so’z boradi.
Uchinchi bobga “Ma’naviyatga tahdid – o’zimiz va kelajagimizga tahdid” deb nom qo’yilgan bo’lib,
unda ma’naviyat va ma’naviy tarbiya masalalari bugungi kunda jahonda kechayotgan globallashuv
jarayonlari sharoitida naqadar dolzarblashgani va endi bu masalalar faqat milliy hududda chegaralanib
qolmay umumbashariy muammoga aylanayotgani tahlil etiladi. Dunyodagi eng buyuk jasorat ma’naviy
jasoratdir, deb xulosa qiladi I.Karimov “Vatanimiz taraqqiyotining mustahkam poydevori” deb
nomlangan oxirgi bobda. Prezidentning chuqur ishonchiga ko’ra ma’naviy tarbiyaning ibtidosi har bir
inson qalbiga quloq tutish va ko’ngliga yo’l topishdan boshlanadi va bu sohada ziyolilarimizning o’rni va
mas’uliyati o’ta muhimdir.
Kitob muqaddimasida muallif shunday deb yozadi:
“Biz xalqimizning dunyoda hech kimdan kam bo’lmasligi, farzandlarimizning bizdan ko’ra kuchli,
bilimli, dono va, albatta, baxtli bo’lib yashashi uchun bor kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etayotgan
ekanmiz, bu borada ma’naviy tarbiya masalasi, hech shubhasiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi. Agar biz bu
masalada hushyorlik va sezgirligimizni, qat’iyat va mas’uliyatimizni yo’qotsak, bu o’ta muhim ishni o’z
holiga, o’zibo’larchilikka tashlab qo’yadigan bo’lsak, muqaddas qadriyatlarimizga yo’g’rilgan va
ulardan oziqlangan ma’naviyatimizdan, tarixiy xotiramizdan ayrilib, oxir-oqibatda o’zimiz intilgan
umumbashariy taraqqiyot yo’lidan chetga chiqib qolishimiz mumkin.”
Yurtboshi xalqdan ayru emas. Chunki xalqning, millatning nihoniy tilagi, istagi bugun
Yurtboshining ko’nglidagi tilakdir, istakdir. Prezidentning barcha nutq va risolalarini ma’naviyat
mavzusi nuqtai nazaridan birma-bir ko’zdan o’tkazib chiqqan odamni hayratga soladigan narsa
shuki, ajdodlarimiz yaratgan ma’naviy meros, xalqimizning dilida saralanib kelayotgan, uning
og’zaki ijodi, hikmatlari, matal va maqollarida aks etgan ezgu aqidalar va O’zbekiston
Prezidentining ma’naviyat masalalariga munosabati, mulohazalari, fikr yo’nalishi o’zak-o’zagidan
o’zaro muvofiq va uyg’undir.

2.Milliy ma’naviyatimiz rivojida «Majoz tariqi» bosqichi
Badiiy adabiyotning mintaqa madaniyatida tutgan o’rni.
8

«Majoz tariqi» o’zi nima? Nega islom mintaqa madaniyati doirasida milliy
ma’naviyatimizning takomili haqida gapirar ekanmiz, alohida va eng mukammal kamolot
bosqichining nomi sifatida ushbu iborani tilga olmoqdamiz? Bu ibora Alisher Navoiy
ijodining so’nggi davridagi qator asarlari, jumladan, «Holoti Pahlavon Muhammad» va
«Muhokamat ul-lug’atayn»larda tilga olinadi va «Mahbub ul-qulub»da maxsus tushuncha
sifatida tahlil etiladi. Alisher Navoiy «Majoz tariqi» tushunchasini Borliq haqiqatini
anglab etishning badiiy adabiyotga xos maxsus yo’nalishi sifatida talqin etadi. Shu sababli
bu safar suhbatni umuman badiiy adabiyotning mintaqa ma’naviyatida tutgan o’rni
masalasidan boshlash o’rinli
bo’ladi. Mintaqa madaniyatining boshqa sohalari singari badiiy adabiyotda ham til har xil
bo’lganiga qaramay (biz, asosan, mintaqa darajasiga ko’tarilgan uch til - arab, fors va
umumturkiy adabiy tildagi adabiyotni nazarda tutamiz), g’oyalar, timsollar olami,
syujetlar, turli badiiy shakl unsurlari (vazn, qofiya, badiiy san’atlar), nazariy zamin ko’p
jihatdan mushtarak edi. Umummintaqa madaniyatining boshqa yo’nalishlari - Sunna,
Kalom, falsafa, tasavvuf kabi badiiy adabiyot ham asrlar davomida rivojlanib keldi. Asli
har uch tildagi badiiy adabiyot ham islomdan oldin shakllangan bo’lib, tabiiyki, islomiy
yo’nalish birinchi davrda arab tilidagi adabiyotda o’z aksini topa boshladi. Ammo
Ummaviylar davri saroy adabiyotida islomiy tus
ko’proq tashqi libos darajasida bo’lib, al-Axtal (640-710) hatto islomni qabul qilmagan
holda islom xalifalari saroyida ijod qilar, al-Farazdak (641-730) va Jarir (653-733)
ijodlarida ham hanuz qabilachilik an’analari ustun edi. Arab mumtoz adabiyotida
«yangilanish» xarakatini boshlab berganlarning aksariyati asli kelib chiqishiga ko’ra sof
arab emas edilar. Bashshar ibn Burd (714-784) fors, Ibn alMuqaffa (724-759) ham Eronda,
zardushtiylikka e’tiqod etuvchi oilada tug’ilgan, bu davrning eng zabardast shoiri Abu
Nuvas (762-713) ning ham onasi fors ayoli edi. Sunna bilan bir bosqichda arab nasrida
adab yo’nalishi shakllanganini, islom davri ilk turkiy she’riyat namunasi Adib Ahmad
ijodi shunga yaqin turishini oldinroq eslab o’tgan edik. Bu yo’nalish Abul Ataxiya (748-
825) ijodi bilan hamohang bo’lib, Abu Nuvasda shakkoklik mayllari kuchliroq edi.
Umuman, arab tilidagi mumtoz adabiyot gullab yashnagan davr sunna va islom
ma’rifatchiligi bosqichlariga ko’proq mos keladi va unda ikki yo’nalish yorqin namoyon
9

bo’lgan: biri saroy adabiyoti uchun xos bo’lgan madhiya, may va go’zallar vasfi bilan
yo’g’rilgan she’riyat bo’lsa, ikkinchisi, pand-nasihat, hayotning mohiyati haqidagi falsafiy
mushohadalarga bag’ishlangan qasida, qit’a va nasriy risola (noma)lardan iborat bo’lib,
dastlabki davrda bu ikki yo’nalish hatto bir-biriga muayyan darajada qovushmay turdi.
Ammo asta-sekin ishqiy mavzu teranlik kasb etib, adab yo’nalishi bilan mazmunan
yaqinlashib bordi va Abula’lo al-Maarriy (973-1058) ijodida yuksak falsafiylik, Ibn al-
Farid (1181-1234) she’riyatida esa irfoniy ishqning eng oliy qabatlariga ko’tarildi. IX-XII
asrlardagi adabiyot ham ilm singari ko’proq saroyda markazlashgan bo’lib, madhiya
qasidalar, ishqiy g’azallar, xamriyot (may mavzui), zuhdiyot (dunyo va uning hoyu
havaslari bebaqoligi va ularga mehr qo’ymaslik mavzui), hijo (muayyan shaxslarga
yo’naltirilgan hajv) kabi mavzu turlari etakchilik qilardi, ya’ni badiiy adabiyotning
vazifasi hanuz ikkinchi darajali, amaliyroq ko’rinishda edi. Shu davrda «eng yolg’on she’r
– eng yaxshi she’rdir» va «eng rost she’r - eng yaxshi she’rdir» degan iboralarda o’z
aksini topgan she’riyatga ikki xil yondoshuv shakllangani ilmiy adabiyotlarda qayd etilgan
va bunga muayyan darajada o’sha davr adabiyotining mavzu qamrovi va vazifasi, ijtimoiy
voqelikda tutgan mavqei ham sababchidir. Hukmdorni madh etish, uning dilini xushlash,
hukmdorning va o’zining shaxsiy raqiblarini hajv etish VIII-XI asrlar saroy adabiyotida
etakchi o’rin tutar va shoirning mavqei ham ushbu sohalardagi yutuqlari bilan
belgilanardi. Bu davr arab tilidagi she’riyat bilan boshlanib, VIII asr ikkinchi yarmidan
turkiy tilidagi dastlabki asarlar (Adib Ahmad va Mahmud Koshg’ariy asaridagi ba’zi
namunalar) paydo bo’lgan bo’lsa, X asr boshlaridan Somoniylar
saroyida Abu Abdulloh Rudakiy etakchiligidagi baquvvat fors she’riyat maktabi
shakllandi. IX-X asrlar davomida Movarounnahr va Xurosonda har uch tilda
asarlar yaratilgan bo’lsa, XI asr boshlaridan arab tili asosan ilm tili sifatida saqlanib qolib,
G’aznaviylar saroyida asosan fors tilida va Qoraxoniylar saroyida turkiy va forsiy
tillaridagi she’riyat rivoj topdi. Mahmud G’aznaviy saroyida shakllangan nufuzli she’riyat
maktabi namoyandalari Unsuriy, Farruhiy, Manuchehriy va boshqalar madhiyaviy
qasidaning mumtoz namunalarini yaratdilar. Shu davrning o’zida adabiyotda ma’rifatchilik
bosqichiga xos yana bir yo’nalish - islomdan oldingi merosni yangicha talqinda
o’zlashtirish ham rivojlanib bordi. Arab tilidagi adabiyot vakillari johiliya davri adabiy
merosini to’plash va tartibga solishga jiddiy kirishdilar. Rum, Eron, Hind adabiyotining
10

mashhur namunalari arab tiliga o’girildi. Masalan, «Panchatantra» - «Kalila va Dimna»
«Xudoynamak»lar - «Siyar ul-Muluk» nomlari bilan arabchalashtirildi. Keyinroq borib
Rudakiy fors tilida she’riy «Kalila va Dimna» dostonini yaratgan bo’lsa, Unsuriy Rumning
lotin va yunon tilidagi ishqiy romanlar mavzu doirasida bir necha dostonlar yozdi. Afsus,
bu asarlardan bizgacha faqat ayrim parchalargina etib kelgan. X asrda Daqiqiy va boshqa
ba’zilar «Shohnoma» yaratishga urindilar. Va nihoyat X asr oxiri - XI asr boshlarida
Firdavsiy Tusiy (940-1020) o’zining ulug’ epopeyasini yozib tugatdi. Firdavsiyning 60
ming baytga yaqin ulkan «Shohnoma» si islomgacha Eron va Turonda yaralgan boy
ma’naviy merosning o’ziga xos badiiy qayta ishlangan qomusidir. Uning tarkibida yuzlab
qahramonlar, o’nlab alohida murakkab syujetli dostonlar mavjud. Unda asotir tafakkur
mevalari va Eron, Turon xalqlari tarixi o’z badiiy in’ikosini to’liq namoyon etgan.
Firdavsiy asari fors va turkiy tildagi keyingi necha asrlar badiiy mumtoz adabiyotiga
mavzu va qahramonlar etkazib bergan ulug’ xazina bo’ldi. Forsiy tildagi adabiyotda
dostonchilik, ya’ni ishqiy, tarixiy, qahramonlik dostonlari yozish an’anasi mintaqa
adabiyotining etakchi yo’nalishlaridan biriga aylandi. Ammo Firdavsiyga ko’r-ko’rona
ergashganlar, yangicha talqin yarata olmadilar, hech qaysisi Firdavsiy shuhratiga yaqin
bora olgan emas. Faqat Yusuf Xos Hojib singari turkiy she’riyat vakillari butkul yangicha
uslubda, yangilik yaratish yo’lidan borganliklari uchun adabiyot tarixida munosib o’rin
egallay bildilar. 2-fasl. Mintaqa adabiyoti Alisher Navoiy talqinida. Alisher Navoiy
Firdavsiy va uning «Shohnoma»sini yaxshi biladi va chuqur ehtirom bilan yodga oladi.
Ammo badiiy ijod tariqi haqidagi nazariy mulohazalariga muayyan shoirlar ijodini misol
keltirganda, biror-bir o’rinda Firdavsiyni eslamaydi, u sanab o’tgan ustozlarning tarixan
eng birinchisi Sanoiydir, chunki fors tilidagi adabiyotda «Haqiqat asrori»ni (ya’ni
Borliqning mohiyatini) badiiy tarzda anglab etish va anglatishga ilk bor jiddiy ravishda
kirishgan ulug’ mutafakkir shoir Sanoiy edi. Uning «Sayr ul-ibod ilal maod» («Alloh
bandalarining qaytar makonga safari») va «Hadoyiq ul-haqoyiq» («Haqiqat bog’lari»)
asarlari nomlarining o’ziyoq shoir maqsadini aniq anglatib turipti. E’tiborga sazovor yana
bir jihati shundaki, Navoiy Sanoiy ijodini baholashda o’sha davr an’anasiga zid borib, uni
«haqiqat tariqi» suxanvarlari qatorida emas, «Haqiqat asrorig’a majoz tariqini maxlut»
qilganlar safida tilga olgan. Buning sababi, bizning nazarimizda, shundaki, XI asr
oxirlariga borib Abulmajd Sanoiy birinchilardan bo’lib saroy madhiyago’yligini tark etgan
11

va ijtimoiy-falsafiy yo’nalishni badiiy adabiyotga dadil olib kirganligida edi. XII asr
oxirgi choragiga borganda esa saroyni, madhiyaviy qasidaguylikni tark etib, ijtimoiy-
falsafiy yo’nalishga o’tgan shoirlar soni keskin ko’paydi. XI asrda tasavvuf she’riyati
kichik lirik janrlar (ruboiy, g’azal) bilan cheklangan bo’lsa, XII asrdan tasavvufiy ruhdagi
dostonlar yaratila boshlandi. Va nihoyat, XII asr oxirgi choragidan boshlab, fors tilidagi
she’riyatning ikki yorqin yulduzi Nizomiy Ganjaviy va Farididdin Attor siymolari
adabiyot osmonida paydo bo’ldi. «Mahbub ul- qulub» risolasi «avvalgi qism»ining 16-
faslini Alisher Navoiy «Nazm gulistonining xushnag’ma qushlari zikrida» deb ataydi va
shunday boshlaydi: «Ul necha tabaqadir: avvalgi jamoa nuqudi kunuzi ma’rifati ilohiydin
g’aniylar va xalq ta’rifidin mustag’niylardur. Ishlari maoniy xazoinidin ma’rifat javharin
termak va el fayzi uchun vazn silkida nazm termak. Nazm adosi bag’oyat arjumand va
benihoyat sharif va dilpisand o’ldug’i uchun oyoti kalomda nozil bor va hadisi
mo’’jiznizomda tilagan topar, chun maal-qasd emas, el hurmati jihatidin ani
she’r demas» 10
(Nasriy bayoni: Ular bir necha guruhdir. Birinchi guruh ma’rifati ilohiy
xazinasining naqdinalari bilan boyigan va xalq ta’rifiga ehtiyoj
sezmaganlardir. Ishlari ma’nilar xazinasidan Ma’rifat gavharini termoq va u
gavharni el fayz topsin uchun nazm ipiga tortmoq. Nazmlarining ifodasi g’oyat
qutlug’ va benihoyat yoqimli va ulug’ bo’lganligidan ilohiy kalom oyatlari
va Rasulullohning mo’’jizali hadislari mazmunini izlagan kishi ulardan
topa oladi va qasddan yozilmagani sababli el ularga ehtirom bildirib, she’r
deb atashga jur’at etmaslar».) Alisher Navoiy bu toifani «haqiqat tariqining
suxanvari «, deb ataydi va ular jumlasidan tasavvuf adabiyotining eng buyuk
siymolari Farididdin Attor va Jaloliddin Rumiy nomlarini tilga oladi. Olim bu guruh
vakillarini «avliyoi ogoh va mashoyix va ahlulloh», deb ulug’laydi. Attorga «nozimi
javohiri asror» («haqiqat sirlari javohirlarini nazmga soluvchi»), Rumiyga «g’avvosi bahri
yaqin» («yaqinlik dengizining g’avvosi»), deb sifat beradi. Navoiy ta’riflarining qanchalar
voqelikka muvofiq ekanligiga iqror bo’lish uchun Attor va Rumiy asarlarining nomlarini
eslab o’tish kifoya: «Ilohiynoma», «Asrornoma», «Mantiq-ut-tayr» («Qushlar mantiqi»),
«Masnaviyi ma’naviy» va h.k. Bu asarlar haqida Sharq va G’arbda shuncha ko’p
tadqiqotlar amalga oshirilganki, biz ulardan o’tkazib so’z aytish qudratiga ega emasmiz.
10 Alisher Navoiy. Mukammal asarlar to’plami. 14-jild. T.-«Fan »-1998, s.24
12

Navoiy «majoz tariqi « xususidagi ta’riflarga o’tib, o’zi kashf etgan haqiqatlarni shunday
bayon qiladi: «Yana bir jamoatdurkim, haqiqat asrorig’a majoz tariqin maxlut qilubdurlar
va kalomlarin bu uslubda marbut etibdurlar. Andoqki, maoniy ahlining nuqtapardozi
Shayx Muslihiddin Sa’diy Sheroziy va ishq ahli guruhining pokbozi va pokravi Amir
Xusrav Dehlaviy va tasavvuf va diqqat mushkulotining girihkushoyi Shayx Zahiriddin
Sanoiy va faridi ahli yaqin Shayx Avhadiddin va maoniy adosiga lofiz Xoja Shamsuddin
Muhammad al- Hofiz. Yana jam’e bordurlarki, majoz tariqi adosi alar nazmiga g’olib va
alar bu shevaga ko’proq rog’ibdurlar. Andoqkim, Kamoli Isfaxoniy va Xoqoniyi Shirvoniy
va Xojuyi Kirmoniy va mavlono Jaloliddin va Xoja Kamol va Anvariy va Zahir va
Abdulvosi’ va Asir va Calmon Sovajiy va Nosir Buxoriy va Kotibiy Nishopuriy va Shohiy
Sabzavoriy». 11
(Nasriy bayoni: «Yana bir guruhdurkim, Haqiqat sirlariga majoz yo’lini
aralashtiribdurlar va so’zlarini bu uslubda bog’labdurlar. Chunonchi: ma’ni ahlining nozik
so’zlisi Shayx Muclihiddin Sa’diy Sheroziy va ishq guruhining halol oshiqi Amir Xusrav
Dehlaviy, tasavvuf va tafakkur mushkullarining chigalini echuvchi Shayx Zahiriddin
Sanoiy, haqiqat ahlining yagonasi Shayx Avhadiddin va lafz bilan ma’noni anglatishga
mohir Shamsuddin Muhammad Hofiz. Yana bir qanchalari bordurlarki, majoz yo’li
ularning she’rlarida g’alaba qozongan va ular bu ravishga ko’proq rag’bat etganlar.
Chunonchi: Kamol Isfahoniy, Xoqoniy Shirvoniy, Xojuyi Kirmoniy, Mavlono Jaloliddin,
Xoja Kamol, Anvariy, Zohir, Abdulvosi’, Asir, Salmon Sovajiy, Nosir Buxoriy, Kotibi
Nishopuriy va Shohiy Sabzavoriy». 12
Yuqorida tasavvuf she’riyatining eng ulug’
ustozlariga «haqiqat tariqi suxanvarlari» deb nom berilganini qayd etib o’tgan edik.
Ko’rdikki, Navoiy «majoz tariqi»ga aloqador deb hisoblagan shoirlarni ham ikki qismga
ajratadi. Nazarimizda, birinchi qismda ulug’ ustozlar, ushbu yo’nalishning qudratini
belgilovchilar yodga olingan bo’lib, ikkinchi qismda ijodiy qarashlari ushbu tariqqa mos
tushuvchi mintaqa miqyosida nomlari ma’lum bo’lgan shoirlar sanab o’tilgan. Endi ularni
tarixiy tadrijiylikda ko’zdan kechiraylik. «Haqiqat asroriga majoz tariqin maxlut»
etganlarning tarixan birinchisi tabiiy ravishda Sanoiy (1048-1140) bo’lib chiqmoqda.
Undan keyin XII asr ikkinchi yarmida yashab ijod etgan Abdulvosi’ Jabaliy (vafoti 1160),
Anvariy (vafoti 1191), Asiriddin Axsmkatiy (1108-1196), Xoqoniy (1120-1199), Zohir
Faryobiy (vafoti (1202) va boshqalar sanab o’tilgan bo’lib, bu atoqli fors shoirlari deyarli
11 O’sha kitob, s.25
12 Alisher Navoiy. Asarlar. 13-jild. T., 1966, s.191
13

barchasi Sanoiy singari umrlarining oxirida saroy madhiyago’yligini tark etib, ijtimoiy-
falsafiy ruhda qasidalar yozishga kirishganlar. Ular ichida alohida yirik doston yozganlar
deyarli uchramaydi. Bularga XII-XIII asr chegarasida yashagan Kamol Isfahoniy (vafoti
1237) va XIII asrning buyuk axloq muallimi Sa’diy Sheroziy (1189-1292)lar ham
qo’shiladi. Yana bular qatorida surat («majoz») va ma’ni («haqiqat») nisbati xususida
g’oyat muhim fikrni aks ettirgan ruboiy muallifi sufiy shayxi Avhadiddin Kirmoniy (vafoti
1236) ham tilga olingan. XIII asrdan faqat ikki ulug’ shoir (Kamol va Sa’diy) yodga
olingan bo’lsa, XIV asrga borib Alisher Navoiy «majoz tariqi»ga mansub deb hisoblagan
mashhur shoirlar ro’yxati keskin oshib ketadi. Bular avvalo Navoiyning «xamsanavislik»
va g’azalnavislikda g’oyat qadr etgan salafi Amir Xusrav Dehlaviy (1253-1325), dunyoga
dong’i taralgan Xo’ja Hofiz Sheroziy (1320-1389) va nihoyat g’azal va qasidalar ustasi
Nosir Buxoriy (vafoti 1371). XV asr shoirlaridan Navoiy o’zidan ilgari yashab o’tgan
Kotibiy (vafoti 1436) va o’zi shaxsan tanigan Shohiy Sabzavoriy (1385-1453) ni tilga
oladi. «Mahbubul-qulub»ning ikkinchi qismi «Ishq zikrida» bobida «xos ishq» egalari
qatorida Amir Xusrav va Xoja Hofizlar qatorida Faxriddin Iroqiy (1207-1289) yodlab
o’tilsa, «Holoti Pahlavon Muhammad» risolasida XV asr atoqli turkigo’y shoirlardan
Mavlono Lutfiy eslanadi. Demak, Alisher Navoiy «majoz tariqi» haqida gapirganida ikki
guruh shoirlar tilga olingan, birinchi guruhi asosan XII asrda yashagan bo’lsa, ikkinchi
guruhi XIV-XV asrlarga mansub shoirlardir. Bular orasida ayrim farqlar mavjud bo’lib,
suhbat davomida yana bunga alohida to’xtalib o’tamiz. 3-fasl. Badiiy tafakkur tariqlari -
dunyoni idrok etish va uni ijodiy akslantirishning o’ziga xos yo’llari sifatida. Bir
narsani afsus bilan qayd etish lozimki, sovet davri o’zbek adabiyotshunosligi, ayniqsa, 30-
yillardan boshlab asos e’tibori bilan noto’g’ri tamoyilga yo’naltirildi. Bu tamoyilning
mohiyati - bir mintaqa adabiy merosini o’rganishda, ko’ra bila turib, butkul begona
an’analar asosida shakllangan o’zga mintaqa adabiyot nazariyasiga tayanishdir. Ma’lumki,
badiiy adabiyot amaliyoti bilan uning nazariyasi orasida uzviy bog’liqlik mavjud bo’ladi.
Ammo adabiyot nazariyasi odatda bir millat adabiyoti tajribasiga emas, balki muayyan
madaniy mintaqaning etakchi xalqlari badiiy ijodi tajribalariga suyanadi va shu zaminda
yaratiladi. XIX asr o’rtalarigacha ham yaxlit jahon madaniyati emas, balki mintaqa
madaniyatlari mavjud bo’lganini nazarda tutsak, Evropa mintaqasi xalqlari yaratgan buyuk
badiiy meros Evropa adabiyotshunosligiga asos bo’lganligini, ammo qadim davrlardan
14

Uzoq Sharq (Xitoy, Yaponiya, Koreya), Hindiston, Yaqin va O’rta Sharq mintaqalarining
har birida alohida o’ziga xos mukammal rivojlangan adabiyot nazariyalari mavjudligi, bu
nazariy tizimlar ushbu mintaqalardagi butun madaniy-ma’naviy muhit, jumladan, ushbu
mintaqa xalqlari badiiy tafakkuri mevalarining bevosita ta’sirida shakllangan va o’z
navbatida ushbu mintaqa adabiyoti namoyandalari ijodiga asrlar davomida sezilarli ta’sir
ham ko’rsatib kelganligi bugungi kunda aniq-ravshan isbot etilgan tarixiy voqelikdir. Bu
haqda yaratilgan tadqiqotlar majmui ilgari ko’proq Uzoq Sharq va Janubiy Osiyo
mintaqalariga oid bo’lgan bo’lsa, oxirgi yigirma yilda islom mintaqa adabiyotshunosligini
o’rganish bo’yicha ham jahon ilmida bir qancha ishlar amalga oshirildi. Ushbu ilmiy tahlil
va kuzatishlar natijasini umumlashtirish, ularning takomil tarixini adabiy jarayon bilan
bog’lab o’rganish hozirgi davr adabiyotshunosligining dolzarb masalalaridan bo’lmog’i,
hatto diqqat markaziga qo’yilmog’i joiz. Xullas, har bir mintaqa adabiyoti o’sha mintaqada
yaratilgan adabiyot nazariyasi bilan mushtarak holda o’sha mintaqa ma’naviy qadriyatlari
muhitidan ajratib olinmay o’rganilsa, natijalar ham asl voqelikka muvofiq bo’ladi.
Jumladan, islom mintaqa adabiyotshunosligi haqida qisqacha gapirib o’tadigan bo’lsak,
quyidagilarni qayd etish o’rinlidir. VIII-IX asrlardanoq arab tilida islom mintaqa
adabiyotshunosligining o’ziga xos maktabi vujudga kela boshladi. Xalil ibn Ahmad (718-
786), Ibn Qutayba (828889), Ibn al-Mutazz (861-908) va boshqa iqtidorli nazariyotchilar
qadim yunon poetikasidan mohiyatan farq qiluvchi islom she’riyat va badiiyat ilmini
shakllantirishga kirishdilar. Ko’p o’tmay bu sohaga Movarounnahrdan etishib chiqqan
qomusiy allomalar o’z hissalarini qo’shdilar. Forobiy, Ibn Sino, Nasriddin Tusiy kabi
zabardast faylasuflar qadim yunon poetika ilmini mintaqa adabiy an’analari bilan qiyosiy
o’rganib, she’riyat ilmiga oid maxsus nazariy risolalar yaratdilar. X-XV asrlarda bu
yo’nalishda ijod etgan qator allomalarimizning qomusiy asarlari jahon ma’naviyat
xazinasining boqiy mulkiga aylandi. Masalan, X asrda yashab arab tilida ijod qilgan
vatandoshimiz Abu Abdulloh alXorazmiyning «Mafotih al-ulum»(«Ilmlarning kalitlari»)
asarida adabiyotshunoslikka oid ilmi ma’oniy va bayon, aruz va qofiya, badiiy san’atlarga
alohida boblar ajratib, bu ilmlardagi har bir atamaga ta’rif va tavsif berilgan. XI asrda
yashab ijod etgan o’rta osiyolik alloma Abu Xafs an-Nasafiy o’zining «Majma’ ul-ulum
matla’ un-nujum» («Ilmlarning jam bo’lishi - yulduzlarning chiqishi») qomusiy risolalar
to’plamiga aruz ilmiga oid «Muxtasar al-aruz ala usul al-ma’ruz» asarini kiritgan. XI asrda
15

vatandoshimiz Abul Hasan Nasr alMarg’iloniy badiiyat ilmi bo’yicha arab tilida «Mahosin
al-kalom» asarini ta’lif etdi. Shu asrda yashagan Abu Qohir al-Jurjoniy (vafoti 1078 yil)
Qur’oni karim oyatlarining yuksak badiiy qudratini ilmiy tahlil asosida dalillab berishga
bag’ishlangan «Daloyil ul-e’joz» va «Asror ul-balog’a» asarlarida mutlaqo o’ziga xos
badiiy timsol nazariyasini kashf etdi. XI asr oxiri - XII asrdan boshlab fors tilida ham
poetikaga oid maxsus asarlar yaratila boshlandi. Ularning birinchisi Roduyoniyning
«Tarjumon ul-balog’a» asari bo’lsa, ikkinchisi xorazmlik ulug’ alloma Rashididdin
Vatvotning qator asarlari, ayniqsa, mashhur «Hadoyiq as-sehr fi daqoyiq ash-she’r»
(«She’riyat teranliklarida sehr bog’lari») risolasidir. XIIXIII asrlarda «arab va ajam faxri»
deb dong taratgan xorazmlik alloma Mahmud az-Zamaxshariy «Al-qustos fil aruz» nomli
ilmiy risolasini yozdi. Uning kichik zamondoshi va yurtdoshi Yusuf as-Sakkokiy o’zining
filologiyaga oid «Miftoh ululum» kitobining katta bir bobini «She’r ilmi»ga bag’ishladi.
Keyingi asrlarda mintaqada turkiy tilda ham adabiyot nazariyasiga oid asarlar yaratildi.
Jumladan, Mirzo Ulug’bek zamonida yaratilgan Taroziyning ushbu mavzudagi ilgari fanga
noma’lum bo’lgan «Funun al-balog’a» risolasining qo’lyozmasi bir necha yil oldin
AQShga ilmiy safar bilan borgan tilshunos olim E.Umarov tomonidan topilib, ilmiy
iste’molga kiritildi. Shunday qilib, VIII-XV asrlarda mintaqamizda arab, fors va turkiy
tillarda mukammal bir adabiyotshunoslik nazariy maktabi shakllangan edi.
Allomalarimizning tilga olingan asarlari keyingi necha asrlar davomida islom
mintaqasining turli davlatlarida qayta-qayta ko’chirilib, ilm ahli tomonidan chuqur
o’rganildi, oliy madrasalarda uning asosida she’r ilmi alohida fan sifatida o’rgatildi.
Ajdodlarimiz yaratgan bu ilm nafaqat Xorazm yoki Movarounnahr, balki butun islom
mintaqasida keng o’rganildi va amalda qo’llanildi. Ushbu qimmatli nazariy merosni jiddiy
tahlil etib, allomalarimizning xizmatlarini yuzaga chiqarish, mumtoz shoirlarimiz
she’riyatiga uni tadbiq etish, badiiyat ilmining ko’z ilg’amas nozik tomonlarini hozirgi
zamon shoirlariga ochib berish va ularni ham buyuklarimiz yaratib ketgan ulug’ merosdan
bahramand etish bugungi kun adabiyotshunosligining kechiktirib bo’lmaydigan
vazifalaridandir. Badiiy tafakkurning o’z qonun-qoidalari bor. Asotir tafakkur, mantiqiy
tafakkur, irfoniy tafakkur kabi bu ham borliqni idrok etishning o’ziga xos bir yo’li (tariqi,
usuli)dir. XV asr oxirida Alisher Navoiy o’zigacha 8 asr davomida mintaqa miqyosida
keng rivojlanib borgan badiiy tafakkur ilmini yanada yuksak nazariy umumlashmalar
16

darajasiga ko’tarib, jahon ma’naviyati takomiliga o’zining mustaqil bosqich darajasidagi
kashfiyotini olib kirdi. Alisher Navoiy yaratgan nazariya badiiy tafakkur tariqi masalasiga
oid bo’lib, Evropada bu ilmiy yo’nalish Sharqdan ancha keyin - XVIII asrdan shakllana
boshladi va XX asrdagina yakuniy natijalarga erishdi. Evropa adabiyotida barokko,
klassitsizm, romantizm, realizm nomlari bilan ataluvchi hodisalar Yangi davrda paydo
bo’ldi. Rus tadqiqotchilari bunday hodisalarni «literaturnoe napravlenie ili techenie»
(adabiy yo’nalish va oqim) deb atadilar va keyinchalik shuning asosida ijodiy yoki badiiy
metod (tvorcheskiy ili xudojestvenniy metod) nazariyasini shakllantirdilar. Afsus, 30-yillar
mafkuraviy tazyiqi bilan bu nazariya asosan Stalin tomonidan «sotsialistik realizm» deb
sun’iy nom ostida tiqishtirilgan proletar realizmi metodining totalitar hukmronligini
ta’minlash maqsadlariga bo’ysundirilgani sababli, barchaning jig’iga tegib, asl muammo
bir chetga surilib qolaboshladi. Vaholanki, adabiyot nazariyasining o’zak tomiri baribir
badiiy tafakkur tariqi sifatida shakllanadigan dunyoni idrok etish va uni ijodiy
akslantirishning o’ziga xos yo’llarini aniqlay bilish va uni har tomonlama sharhlab
ko’rsatishdan iboratdir. Alisher Navoiy ushbu nazariy masalani XV asr oxirida birinchi
marta ochiq-ravshan belgilab va sharhlab bergan edi. Qadim yunon tilida «metodos»
nima ma’noni bildirsa, IX- XV asrlar islom mintaqa madaniyatining ilmiy atamalar tili
bo’lmish arab tilida «tariq» so’zi ham xuddi shu ma’noni, ya’ni «yo’l», «borliqni anglab
etish va aks ettirishning o’ziga xos yo’li» ma’nosini anglatar edi. Alisher Navoiy ushbu
atamadan foydalanib, islom mintaqa adabiyotida «haqiqat tariqi» va «majoz tariqi» deb
atalmish ikki adabiy yo’nalishni ajratib ko’rsatdi va ularning har birini qisqacha ta’riflab
berdi. Bu hodisa Evropa adabiyotshunosligi erishgan yutuqlardan 5 asr ilgari yuz bergan
edi. Badiiy ijodga Borliq mohiyatini idrok etish va ijodiy akslantirishning alohida bir
yo’nalishi sifatida ongli yondoshuv islom mintaqasida Evropadan ancha ilgari, XII-XIII
asrlarda boshlangan edi.

17

Asosiy adabiyot :

1. Qur’oni karim (Abdulaziz Mansur tarjimasi). T., 2001 2. Imom Buxoriy. Jome’ as-sahih. 1-4 jildlar,
T., 1990-1995.
3. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T., 2001 .
4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. T., “Ma’naviyat”, 2008.
5. Karimov I.A. Istiqlol va ma’naviyat. T., 1994.
6. Karimov I.A. Ma’naviy yuksalish yo’lida. T., 1998.
7. Karimov I.A. O’zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-jild. T.-«O’zbekiston»-1996, s. 3-
139, 178-189, 200-218, 240-246, 360-362.
8. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-jild. T.- «O’zbekiston»1996, s. 37-38, 58-82, 119-
121, 202-206, 249-264, 292-313.
9. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. 3-jild. T.- «O’zbekiston» 1996, , s. 3-54, 60-69, 74-85.
10. Karimov I.A. Bunyodkorlik yo’lidan. 4-jild. T.-«O’zbekiston»-1996, s. 3955, 58-91, 117-131, 156-187,
331-339.
11. Karimov I.A. Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi. 5-jild T.«O’zbekiston»- 1997, s. 145-150, 166-
191, 207-217, 282-304.
12. Karimov I.A.. Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo’lida. 6-jild. T.- «O’zbekiston»-1998, s. 25-30, 31-41,
125-135, 262-267, 314-323.
13. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz . 7-jild. T.-
«O’zbekiston»- 1999, s. 79-102, 132-154, 183-257, 293-312, 324-346, 349410.
14. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot – pirovard maqsadimiz . 8–jild.
T.-«O’zbekiston»- 2000, s. 3-17, 3-31, 59-67, 72-82, 87-99, 272-291, 319-329, 330-351, 341-343, 405-
441, 442-461, 462-478, 489-508.
15. Karimov I.A. Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz. 9-jild. T.«O’zbekiston»-2001, s. 43, 49-50, 70-
98, 101-106, 113-132, 133-150, 186219, 220-224, 225-269, 287, 302, 389.
16. Karimov I.A. Xavfsizlik va tinchlik uchun kurashmoq kerak. 10-jild. T.«O’zbekiston»-2001, s. 18-23, 26-
59, 65-80, 278, 296.
17. Karimov I.A. Biz tanlagan yo’l – demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo’li. 11-jild.
T.-«O’zbekiston»-2003, s. 3-51, 70-96.
18. Karimov I.A. Tinchlik va xavfsizligimiz o’z kuch-qudratimizga, hamjihatligimiz va qat’iy irodamizga
bog’liq.. 12-jild. T.-«O’zbekiston»2004, s.3-12, 276, 333-334.
18

Millioy ma’naviyatimizning takomillashtirish bosqichlari ma’naviyatni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish