Milliy buxgalteriya tizimi haqida tushuncha Asosiy yo‘nalishlar va ta’riflar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	373.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Milliy buxgalteriya tizimi haqida tushuncha Asosiy yo‘nalishlar va ta’riflar

Купить

Milliy buxgalteriya tizimi haqida tushuncha: Asosiy yo’nalishlar va ta’riflar
Mundarija
Kirish ……………………………………………………………………………………………………… 3
Buxgalteriya hisobi tizimini yanada takomillashtirish ..................................................... 5
Milliy hisoblar tizimi……………………………………………………………………………………………………..6
Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari buxgalteriya hisobi……………………………………………………..9
Kapital qo‘yilmalarni hisobga olish qaydnomasi……………………………………………………………13
II BOB
Mahsulot (ish, xizmat)larni ishlab chiqarish xarajatlari…………………………………………………15
Globallashuv jarayoni ………………………………………………………………………………………………….18
Xulosa ………………………………………………………………………………………………………………………….19
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………………………………………………….20
1

Kirish
Buxgalteriya hisobi tizimini tubdan takomillashtirish va uni xalqaro standartlarga o‘tkazishning muhim
ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Buxgalteriya hisobi tizimini
yanada takomillashtirish va uni Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tkazishni
rag‘batlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qarori loyihasi ishlab chiqildi.
Bunda quyidagi ustuvor yo‘nalishlar belgilab olindi:
1) MHXSni tatbiq etadigan tashkilotlarni sifat mezonlariga asoslangan aniq sinflarga bo‘lish:
Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar (JAET, Public-interest entities (PIE) tushunchasini
huquqiy maqomini belgilash va ular ro‘yxatini shakllantirish. Ushbu tashkilotlarni 2026-yil 1-yanvardan
boshlab Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar toifasidagi barcha tashkilotlar to‘liq MHXSga muvofiq
buxgalteriya hisobini yuritishi, moliyaviy hisobotlarni tuzishi va ularning auditorlik xulosalari bilan
birgalikda e’lon qilinishini tashkil etishini belgilash.
2) Buxgalteriya hisobining milliy standartlarini ( BHMS ) xalqaro tamoyillarga muvofiqlashtirish:
Buxgalteriya hisobi milliy standartlarini unifikatsiya qilish orqali MHXSga uyg‘unlashgan Moliyaviy
hisobotning milliy standartlarini ( MHMS ) ishlab chiqish va uni tadbirkorlik sub’yektlari (MHXSga o‘tishi
belgilangan tashkilotlar bundan mustasno) faoliyatiga bosqichma-bosqich joriy etish.
3) Tadbirkorlik sub’yektlarini MHXSni qo‘llay oladigan kadrlar bilan ta’minlash va MHXS bo‘yicha o‘qitish
xarajatini qoplash tartibini takomillashtirish:
Buxgalterlarni xalqaro sertifikatlash doirasini yanada kengaytirish, MHXSga o‘tadigan tashkilotlarni
salohiyatli kadrlar bilan ta’minlash maqsadida amaldagi tartib bilan birgalikda o‘ttiz besh
yoshdan oshmagan barcha fuqarolarga dastlabki ro‘yxatdan o‘tish va imtihon topshirish
xarajatlarini imtihondan muvaffaqiyatli o‘tganda qoplab berish. Shuningdek, ushbu amaliyotni 2027-yil
31-dekabrga qadar uzaytirish;
Ushbu huquq hozirda oliy ta’lim muassasalarining pedagog kadrlari va talabalari hamda davlat organi
xodimlariga 2025-yilning oxiriga qadar berilgan.
Shuningdek, o‘qitish xarajatlarini qoplab berishda xalqaro akkreditatsiyadan o‘tgan o‘quv markazlari
talabgorlarining buxgalterlarni xalqaro sertifikatlash doirasida imtihon natijadorligi qoniqarsizligi
sababli o‘qitish xarajatlarini qoplab berishda akkreditatsiyadan o‘tgan o‘quv
markazlariga talabgorlarning buxgalterlarni xalqaro sertifikatlash doirasidagi tegishli fan
bo‘yicha imtihonlarni muvaffaqiyatli topshirgan taqdirda ushbu talabgorlar uchun qoplab berish.
4) MHXSni joriy etish jarayonini muvofiqlashtirish va metodologik ta’minlash masalalari:
Hisobot yili davomida MHXS tayyorlovchi tashkilot toifasiga kiritilgan, MHXSni birinchi marta
qo‘llayotgan yuridik shaxslarni qo‘llab quvvatlash, xarajatlarni tejash, hamda MHXSga o‘tish bo‘yicha yo‘l
xarita va hisob siyosatini o‘zgartirish uchun imkoniyat yaratish maqsadida MHXSga o‘tish sanasi hisobot
davridan keyingi davrning boshi – 1-yanvar etib belgilanmoqda.
Shuningdek, MHXSga muvofiq namunaviy moliyaviy hisobot
shakllari shuningdek, hisobvaraqlarni ishlab chiqish;
moliyaviy hisobotlar sifatining tashqi monitoringini o‘tkazish va ko‘rib chiqish tartibini ishlab chiqish va
o‘zaro axborot almashinuvini yo‘lga qo‘yish;
2

moliyaviy hisobotlarni yig‘ishni va saqlashni ta’minlaydigan Yagona hisobotlar tizimi bazasida moliyaviy
hisobotlar bazasini shakllantirishi hamda doimiy ravishda yuritilishini ta’minlash bo‘yicha takliflar
kiritilgan.
5) Buxgalteriya hisobi sohasidagi xorijiy mamlakatlarning qonunchilik hujjatlarini va ilg‘or tajribasini
o‘rganish natijalari asosida yangi tahrirdagi “Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot to‘g‘risida”gi
Qonun loyihasini shuningdek, O‘zbekistonda buxgalteriya hisobi va auditorlik faoliyatini 2025–2030-
yillarga rivojlantirishga doir konsepsiyalarini ishlab chiqish belgilanmoqda.
6) Buxgalteriya hisobi, jumladan, MHXS hamda auditga doir masala va muammolarni keng jamoatchilik
bilan muhokama qilish maqsadida vazirlik huzurida malakali mutaxassis va amaliyotchilar, ilmiy
pedagoglar, xorijiy ekspertlardan iborat buxgalteriya hisobi va audit sohasi bo‘yicha ekspert guruhini
(Kengash) tashkil etish.
II. Buxgalterlarni sertifikatlashtirishning milliy tizimini yaratishga hamda buxgalterlar va auditorlar
kasbining huquqiy maqomi va nufuzini mustahkamlashga doir bir qator takliflar ishlab chiqildi. Bunda:
professional buxgalterlar uchun Ta’limning xalqaro standartlariga muvofiq, darajali va modulli
yondashuvga asoslangan milliy sertifikatlashtirishning yangi tizimini bosqichma-bosqich joriy etish;
investorlarning qarorlar qabul qilishda foydali bo‘lgan, global miqyosda taqqoslanadigan barqarorlik bilan
bog‘liq ma’lumotlarni olishlari uchun investor va kompaniyalar o‘rtasida munosabatlarni
mustahkamlashga mo‘ljallangan MHXS Barqarorlik standartlarini ( IFRS Sustainability Standards ) joriy
qilish;
iqtisodiy faoliyatning atrof-muhitga ta’sirini o‘lchash va hisobot berish usuli hisoblangan “ yashil
buxgalteriya ”ga ( Green accounting) o‘tish;
respublika hududida buxgalterlar va auditorlar uchun XBFning Professional buxgalterning xalqaro odob-
axloq kodeksini keng targ‘ib etish nazarda tutilmoqda.
Shuningdek, sohada mehnat qilayotgan keng jamoatchilikning takliflarini inobatga olib, respublikada
faoliyat yuritayotgan buxgalterlar va auditorlarning sharafli, mashaqqatli hamda o‘ta mas’uliyatli kasbini
munosib rag‘batlantirish, bugungi kunda sohada qo‘lga kiritilayotgan yutuqlarni keng targ‘ib etish va
sohaga yoshlarni keng jalb etish maqsadida 9-dekabr sanasini “O‘zbekiston Respublikasi buxgalterlar va
auditorlar kuni” deb e’lon qilish takliflari belgilangan.
Mazkur qaror loyihasi O‘zbekiston Respublikasi normativ-huquqiy hujjatlari loyihalari muhokamasi
portaliga 2024-yil 12-iyulda joylashtirildi. Qaror loyihasi yuzasidan muhokama ishtirokchilaridan takliflar
(izohlar) quyidagi havolalar orqali bildirilishi mumkin: https://regulation.gov.uz/oz/d/101485
Bundan tashqari, buxgalteriya hisobi tizimini yanada takomillashtirish hamda MHXSga o‘tishni
rag‘batlantirishga doir takliflarni qamrab olgan normativ-huquqiy hujjat loyihalari e’lon qilinib boriladi.Iqtisodiyot va moliya vazirligi
3

Milliy hisoblar tizimi — mamlakat iqtisodiy rivojlanishining xalqaro statistika amaliyotida qabul qilingan
umumlashtiruvchi koʻrsatkichlari tizimi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida mamlakatlarning makrodarajadagi
milliy mahsulotini va milliy daromadini hisoblash metodologiyasi. Milliy hisoblar tizimi jarayonlarining
turli bosqichlarini va iqtisodiyotdagi eng muhim oʻzaro aloqalarni aks ettiradigan hisoblamalar va balans
jadvallari toʻplamidan iborat. Uning muhim belgisi xalq xoʻjaligi faoliyati yakunlarida moddiy ishlab
chiqarishdan tashqari nomoddiy xizmatlar sohalarini ham aks ettirishidir. Bunday yondoshuvda butun
mamlakat iqtisodiy faoliyatining umumlashtiruvchi tavsiflariga erishiladi. Milliy hisoblar tizimi negizini
ishlab chiqarish, isteʼmol, jamgʻarish va xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar oʻrtasidagi real munosabatlar
jarayonida qayta taqsimlash tamoyili tashkil etadi. Bu tizim yer va kapitalni mehnat bilan teng darajada
qiymatni yaratishda qatnashuvchi omillar tarzida qaraydigan konsepsiyaga asoslanadi. Milliy hisoblar
tizimida iqtisodiy faoliyatni umumlashtiruvchi koʻrsatkichi yalpi ichki mahsulot (YAIM)dir. Uning asosida
qoʻshilgan qiymat, yaʼni shu jarayonda isteʼmol qilingan mahsulotlar va xizmatlar qiymatiga ("oraliq
isteʼmol" qiymatiga) qoʻshilgan qiymat turadi. Milliy iqtisodiyot darajasida ichki iqtisodiyot faoliyati
natijalarining jamlanma hisoblamalari tuziladi: YAIMning shakllanishi va undan foydalanishning jami
bosqichlarini nazarda tutishga imkoniyat yaratadigan (har bir hisoblamada, bir tomondan, koʻrilayotgan
koʻrsatkichni tashkil etadigan resurslar, ikkinchi tomondan — ulardan foydalanish keltiriladi) tovarlar va
xizmatlar hisobi; ishlab chiqarish hisobi; daromadlarning hosil boʻlish hisobi; daromadlarning
taqsimlanishi hisobi; daromadlardan foydalanish hisobi; kapital harajatlar hisobi; moliyaviy hisob. Ular
tashqi iqtisodiy aloqalar hisobi, boshqa hisoblar va balanslar bilan toʻldiriladi. Bu hisoblarda kengaygan
takror ishlab chiqarish jarayonining hamma bosqichlari aks etishi tufayli, yalpi ichki mahsulot hajmini uch
xil: ishlab chiqarish, taqsimot va pirovard foydalanish usullarini qoʻllab aniqlash imkoniyati yaratiladi.
Milliy hisoblar tizimida iqtisodiy faoliyatning barcha turlari foydali natija bilan tugallanadi, deb qaraladi,
demak xalq xoʻjaligidagi barcha mehnat harajatlari foydali mehnatdir. Milliy hisoblar tizimi ishlab
chiqarishdan boshlanib, daromadlarning shakllanishi, ularning taqsimlanishiga oʻtadi va mavjud pul
qiymati (zargarlik mahsulotlarisiz), turli qimmatbaho qogʻozlar, oʻrta va qisqa muddatli zayomlar
koʻrinishida iqtisodiyotni moliyaviy nuqtai nazardan ifodalash bilan yakunlanadi. Maʼmuriy buyruqbozlik
tizimi davrida, makroiqtisodiyotni oʻrganish va tahlil qilish uchun xalq xoʻjaligi balansinit koʻrsatkichlar
tizimidan foydalanilgan. Ularning asosida A. Smit, K. Marksning siyosiy iqtisod taʼlimotlari: xalq xoʻjaligini
moddiy neʼmat ishlab chikaradigan va ishlab chiqarmaydigan sohalarga ajratish, unumli va unumsiz
mehnat, jaʼmi ijtimoiy mahsulot, milliy daromadni yaratish, uni taqsimlash va pirovard foydalanish
nazariyalari yotar edi. Unda xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar orasidan mavjud aloqalar, aholi farovonligi va
turmush darajasiga baho berish, mehnatga haq toʻlash, davlat byudjeti, kredit, toʻlov balansi kabi
tushunchalar va tasniflashlar yetarlicha yoritilmas edi. Milliy hisoblar tizimit. esa bu kamchiliklarni
bartaraf etib, bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiyotni har taraflama boshqarish imkoniyatini yaratadi.
Zamonaviy Milliy hisoblar tizimini yaratish va uni takomillashtirishga iqtisodchi olimlardan J.Keyns, V.
Leontyev, S. Kuznets, R. Stoun, K. Klark va boshqa katta hissa qoʻshdilar. Butun dunyo kapitalistik davlatlar
iqtisodiyotini qamrab olgan 1929—1933-yillardagi inqiroz davlat ijtimoiy bozor faoliyatini bir tomonlama,
faqat kuzatib turish emas, balki uning ichki mohiyatni tahlil qilib muvofiklashtirib turishi lozimligini
koʻrsatdi. Shundan kelib chiqib "davlatlarning aktiv iqtisodiy roli"ni bajarish uchun mamlakatlarning
makroiqtisodiy koʻrsatkichlarini hisoblaydigan tizimni — Milliy hisoblar tizimit.ni yaratish zaruriyati
tugʻildi. Dastlabki vaqtda Milliy hisoblar tizimit. milliy daromad koʻrsatkichini hisoblashga qaratildi. 20-
asrning 30-yillarida Angliya, Avstriya, Fransiya, Norvegiya, Germaniya va AQShda milliy daromad
koʻrsatkichi hisoblandi. 40—50-yillarda kapitalistik mamlakatlarda Milliy hisoblar tizimit.ni qoʻllash
kengaya bordi va Ikkinchi jahon urushi yakunlangandan soʻng davlatni boshqarish tizimida Milliy hisoblar
tizimit.ni qoʻllash zaruriyati yanada kuchaydi. Makroiqtisodiy koʻrsatkichlar — milliy mahsulot, milliy
daromad, isteʼmol, jamgʻarma (kapital qoʻyilmalar) va hokazolar hisoblana boshlandi. 1951-yilda Parijda
Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiniig Milliy hisoblar tizimit. standarti loyihasi qabul qilindi. 1953-yil BMT
ning statistika boʻlimi tomonidan amaliyotga tadbiq etish uchun Milliy hisoblar tizimit.ning andozasi
qabul qilindi. 1968-yil BMTning statistika komissi-yasi 15 yillik tajriba asosida Milliy hisoblar tizimit.ning
5

yangi xalqaro andozasini ishlab chiqdi va u 1993-yilning fevralga qadar qoʻllandi. 1993-yil fevralda BMT
statistika komissiyasining navbatdagi sessiyasida Milliy hisoblar tizimit.ning yangi xalqaro andozasi qabul
qilindi, undagi yangiliklardan biri sifatida makroiqtisodiy statistikaning koʻrsatkichlari qatoriga toʻlov
balanslari, davlat byudjeti koʻrsatkichlari kiritildi. Yevropa Ittifoqi 1995-yilda BMTning "Milliy hisoblar
tizimi" andozasi asosida "Yevropa milliy hisoblar tizimi"ni qabul qildi.
Barcha rivojlangan mamlakatlar oʻz iqtisodiy qudrati va aholi turmush darajasi koʻrsatkichlarini Milliy
hisoblar tizimit. yordamida hisoblaydilar. BMTning xalqaro tashkilotlari bunday tizimga oʻtishni har
tomonlama ragʻbatlantirmoqdalar.
Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, hisob va statistikani xalqaro andozalarga oʻtkazishta kirishdi va shu
maqsadda 1994-yilda "Oʻzbekistonda xalqaro amaliyotda qabul qilingan hisob va statistika tizimiga oʻtish
davlat fasturi" ishlab chiqildi va u bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Bu ishga Oʻzbekiston
Respublikasi Statistika davlat qoʻmitasi rahbarlik qiladi va 1991—2002-yillar boʻyicha i.ch,
daromadlarning hosil boʻlishi, taqsimlanishi, ulardan foydalanish, shuningdek, kapital harajatlarning
umumiy hisoblamalari tuzildi. Milliy hisoblar tizimit.ni "Yevropa M.H-T.— 95" metodologiyasi asosida
Oʻzbekiston Respublikasi ning bozor munosabatlarini oʻtish davri xususiyatlarini hisobga olgan hodda
joriy etish bilan bogʻliq ishlar amalga oshirilmoqda.
“Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining (O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Axborotnomasi, 1996-y., 9-son, 142-modda) 5-moddasiga muvofiq buyuraman:
1. Buxgalteriya hisobining milliy standarti (20-sonli BHMS) “Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan
buxgalteriya hisobini yuritishning soddalashtirilgan tartibi” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Quyidagilar o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin:
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1999-yil 23-noyabrda 87-son bilan tasdiqlangan
“Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan hisob yuritishning va hisobot tuzishning soddalashtirilgan
tartibi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (20-sonli BHMS)
(ro‘yxat raqami 879, 2000-yil 24-yanvar) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qo‘mitalari va
idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi, 2000-y., 2-son);
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2003-yil 9-oktabrdagi 113-sonli “Kichik tadbirkorlik
subyektlari tomonidan hisob yuritishning va hisobot tuzishning soddalashtirilgan tartibi to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (20-sonli BHMS)ga o‘zgartirishlar
kiritish haqida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 879-1, 2003-yil 13-oktabr) (O‘zbekiston Respublikasi
vazirliklari, davlat qo‘mitalari va idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi, 2003-y., 19-20-son);
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2006-yil 14-iyundagi 51-sonli “Kichik tadbirkorlik
subyektlari tomonidan hisob yuritishning va hisobot tuzishning soddalashtirilgan tartibi to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (20-sonli BHMS)ga o‘zgartirishlar
kiritish haqida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 879-2, 2006-yil 11-iyul) (O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari to‘plami, 2006-y., 28-29-son, 280-modda).
3. Mazkur buyruq rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi.
Vazir R. AZIMOV
Toshkent sh.,
2013-yil 16-iyul,
70-son
6

O‘zbekiston Respublikasi moliya vazirining 2013-yil 16-iyuldagi 70-sonli buyrug‘iga
ILOVA
Buxgalteriya hisobining milliy standarti (20-sonli BHMS) “Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan
buxgalteriya hisobini yuritishning soddalashtirilgan tartibi”
Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi)
“Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-y., 9-son, 142-modda) muvofiq, kichik tadbirkorlik subyektlari
tomonidan buxgalteriya hisobini yuritishning soddalashtirilgan tartibini belgilaydi.
I bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur BHMSning maqsadi kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan buxgalteriya hisobini
yuritishning soddalashtirilgan tizimini tashkil etish va uning uslubiyotini aniqlash tartibini belgilash
hisoblanadi.Oldingi tahrirga qarang.
2. Mazkur BHMS talablari barcha kichik tadbirkorlik subyektlariga nisbatan tatbiq etiladi, yakka
tartibdagi tadbirkorlar va fermer xo‘jaliklari bundan mustasno. Yakka tartibdagi tadbirkorlar
o‘zlarining daromadlari va xarajatlari hamda boshqa soliq solish obyektlari hisobini soliq to‘g‘risidagi
qonunchilik hujjatlariga, fermer xo‘jaliklari esa, o‘zlarining buxgalteriya hisobini Fermer xo‘jaliklarida
buxgalteriya hisobining soddalashtirilgan tizimini tashkil etish to‘g‘risida nizomga (ro‘yxat raqami
1781, 2008-yil 26-mart) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2008-y., 12-13-son, 81-
modda) muvofiq yuritadi.
(2-band O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat
raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y.,
10/21/3313/0724-son)
3. Kichik tadbirkorlik subyekti o‘z faoliyatida boshqa buxgalteriya hisobi milliy standartlari hamda
buxgalteriya hisobi va hisobotining umumqabul qilingan qoidalaridan foydalanadi.
II bob. Buxgalteriya hisobini tashkil etish
4. Buxgalteriya hisobi kichik tadbirkorlik subyekti rahbari tomonidan tashkil etiladi.
5. Kichik tadbirkorlik subyektlarining rahbari quyidagi huquqlarga ega:
bosh buxgalter rahbarligidagi buxgalteriya hisobi xizmatini tashkil etish yoki shartnoma asosida jalb
qilingan buxgalter xizmatidan foydalanish;
buxgalteriya hisobini yuritishni shartnoma asosida ixtisoslashgan buxgalteriya firmasiga yuklash;
buxgalteriya hisobini mustaqil yuritish.
6. Buxgalteriya hisobini yuritishning soddalashtirilgan tartibi kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan
ixtiyoriy ravishda tanlanadi.
7. Kichik tadbirkorlik subyekti tomonidan bir nechta turdagi faoliyat amalga oshirilganda, buxgalteriya
hisobi ushbu faoliyat turlari bo‘yicha alohida yuritiladi.
III bob. Buxgalteriya hisobining soddalashtirilgan tartibini yuritish
8. Buxgalteriya hisobi obyektlarining hisobi tegishli buxgalteriya hisobining milliy standartlari
talablariga muvofiq yuritiladi.
7

Oldingi tahrirga qarang.Kichik tadbirkorlik subyekti hisob siyosatini o‘z moliyaviy-xo‘jalik faoliyati ehtiyojlari va
xususiyatlaridan kelib chiqib, mustaqil ishlab chiqadi, buxgalteriya hisobini esa, buxgalteriya
hisobining qonunchilik hujjatlarida belgilangan asosiy qoidalariga muvofiq yuritadi.
(8-bandning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-
sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,
28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
9. Kichik tadbirkorlik subyekti qo‘llanilayotgan buxgalteriya hisobi registrlarini o‘z faoliyatining
xususiyatlariga mustaqil ravishda moslashtirishi mumkin. Bunda quyidagi talablarga rioya qilinadi:
yagona uslubiy asos (ikki yoqlama yozuv tamoyili)ga;
analitik va sintetik hisob ma’lumotlarining o‘zaro bog‘liqligiga;
boshlang‘ich hisob hujjatlari asosida barcha moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hisob registrlarida to‘liq
aks ettirishga;
boshlang‘ich hisob hujjatlari ma’lumotlarini boshqarish, nazorat qilish va moliyaviy-xo‘jalik faoliyatini
tahlil qilish hamda moliyaviy hisobot tuzish uchun zarur bo‘ladigan ko‘rsatkichlar bo‘yicha jamlash va
tizimlashga.
10. Quyidagilar buxgalteriya hisobini yuritish bosqichlari hisoblanadi:
barcha moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hujjatlashtirish;
boshlang‘ich hisob hujjatlarida aks ettirilgan ma’lumotlarni qo‘llanilayotgan buxgalteriya hisobi
registrlarida qayd etish;
moliyaviy hisobotni tuzish.
11. Boshlang‘ich hisob hujjatlari moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarining buxgalteriya hisobini yuritish
uchun asos hisoblanadi. Boshlang‘ich hisob hujjatlari moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari amalga
oshirilayotgan vaqtda yoki ular amalga oshirib bo‘linganidan keyin tuziladi.
Oldingi tahrirga qarang.
12. Boshlang‘ich hisob hujjatlari qonunchilik hujjatlarida belgilangan namunaviy shakllarda yoki kichik
tadbirkorlik subyektlari tomonidan mazkur BHMS talablariga muvofiq ishlab chiqilgan blankalarda
tuziladi.
Kichik tadbirkorlik subyektlari qonunchilik hujjatlarida belgilangan namunaviy shakllarga o‘z
faoliyatining xususiyatlaridan kelib chiqib, qo‘shimcha ustunlar va qatorlar kiritishga haqli.
(12-band O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat
raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y.,
10/21/3313/0724-son)
13. Boshlang‘ich hisob hujjatlari tekshirilishi shart. Bunda boshlang‘ich hisob hujjatlari shakl
(hujjatlarning rasmiylashtirilishi to‘liqligi va to‘g‘riligi, rekvizitlarning to‘ldirilishi) va mazmun
(hujjatlashtirilgan moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarining qonuniyligi, alohida ko‘rsatkichlarning mantiqiy
bog‘liqligi) bo‘yicha tekshiriladi.
14. Buxgalteriya hisobini soddalashtirilgan shaklda tashkil etish uchun kichik tadbirkorlik subyektlari
tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) Xo‘jalik
8

yurituvchi subyektlarning moliya-xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi schyotlar rejasi va uni qo‘llash
bo‘yicha yo‘riqnomaga (ro‘yxat raqami 1181, 2002-yil 23-oktabr) (O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari,
davlat qo‘mitalari va idoralarining me’yoriy hujjatlari axborotnomasi, 2002-y., 20-son) muvofiq
Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari buxgalteriya hisobining ishchi schyotlar rejasi tuziladi.
15. Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan buxgalteriya hisobining soddalashtirilgan shakli
buxgalteriya hisobining oddiy yoki kombinatsiyalashgan shakllari asosida yuritilishi mumkin. Ushbu
shakllar kichik tadbirkorlik subyektlarining ishlab chiqarish va boshqaruv talablaridan kelib chiqib,
mustaqil tanlanadi.
16. Hisobot davrida amalga oshirilgan moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari xronologik tartibda mazkur
BHMSning 1-ilovasiga muvofiq shakldagi jurnalda qayd etib boriladi. Mazkur registr kitob ko‘rinishida
yuritiladi hamda u tikilgan va raqamlangan bo‘lishi shart. Registrda moliyaviy-xo‘jalik
operatsiyalarining hisobi hisobot davri uchun oylar yoki choraklar kesimida yuritiladi hamda uning
so‘nggi varag‘ida “Mazkur Jurnalda __________ varaq raqamlangan” deb yoziladi va kichik tadbirkorlik
subyekti rahbari tomonidan imzolanadi va muhr bilan tasdiqlanadi. Varaqlar soni yozuv bilan
ko‘rsatiladi.
IV bob. Buxgalteriya hisobining oddiy shakli
17. Kichik tadbirkorlik subyekti faoliyatida buxgalteriya hisobi obyektlari hisobini oddiy shaklda
yuritish uchun mazkur BHMSning 2-ilovasiga muvofiq shaklda Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini
hisobga olish kitobi qo‘llaniladi. Ushbu registr kitob ko‘rinishida yuritiladi hamda tikilgan va
raqamlangan bo‘lishi shart. Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalar hisobi hisobot yili davomida mazkur
Kitobda qayd etib boriladi. Mazkur Kitobning so‘nggi varag‘ida “Mazkur Kitobda __________ varaq
raqamlangan” deb yoziladi va kichik tadbirkorlik subyekti rahbari tomonidan imzolanadi va muhr bilan
tasdiqlanadi. Varaqlar soni yozuv bilan ko‘rsatiladi.
18. Mazkur Kitobda moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari natijalari tegishli schyotlar bo‘yicha Moliyaviy-
xo‘jalik operatsiyalarini qayd etish jurnalida keltirilgan ma’lumotlar asosida aks ettiriladi.
19. Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hisobga olish kitobida kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan
qo‘llaniladigan barcha schyotlar mavjud bo‘ladi.
20. Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hisobga olish kitobi uning “20___yil __ ________dagi qoldiq”
qatorida aktivlarning, majburiyatlarning va xususiy kapitalning har bir turi bo‘yicha hisobot davrining
boshida mavjud bo‘lgan qoldiq summasini qayd etish bilan ochiladi. Aktiv schyotlar bo‘yicha qoldiq
ushbu schyotlarning debetida, passiv schyotlar bo‘yicha qoldiq esa ushbu schyotlarning kreditida
yoziladi.
Har bir qatorda tegishli buxgalteriya schyoti bo‘yicha yozuvlar Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini qayd
etish jurnalida qayd etilgan buxgalteriya yozuvlari (provodkalari) ma’lumotlari asosida pozitsiya
usulida xronologik ketma-ketlikda amalga oshiriladi.
21. Har oyning yoki chorakning oxirida kichik tadbirkorlik subyekti tomonidan o‘z moliyaviy-xo‘jalik
faoliyatining natijasini aniqlash uchun Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hisobga olish kitobida oy yoki
chorak bo‘yicha qoldiq chiqariladi.
22. Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hisobga olish kitobida qayd etilgan aktivlar, majburiyatlar va
xususiy kapitalni hisobga oluvchi schyotlar bo‘yicha qoldiqlar 1-sonli shakl — buxgalteriya balansiga,
daromadlar va xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bo‘yicha hisobot davridagi aylanma 2-sonli shakl
– moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotga o‘tkaziladi.
V bob. Buxgalteriya hisobining kombinatsiyalashgan shakli
9

23. Buxgalteriya hisobining kombinatsiyalashgan shakli bir necha buxgalteriya hisobi qaydnomalarini
qo‘llash orqali yuritiladi. Buxgalteriya hisobi qaydnomalaridagi yozuvlar Moliyaviy-xo‘jalik
operatsiyalarini qayd etish jurnali va boshlang‘ich hisob hujjatlarida keltirilgan ma’lumotlar asosida
aks ettiriladi.
24. Kombinatsiyalashgan shaklni yuritishda quyidagi buxgalteriya hisobi qaydnomalaridan
foydalaniladi:
mazkur BHMSning 3-ilovasiga muvofiq shakldagi Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni hisobga olish
qaydnomasi;
mazkur BHMSning 4-ilovasiga muvofiq shakldagi Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 5-ilovasiga muvofiq shakldagi Kapital qo‘yilmalarni hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 6-ilovasiga muvofiq shakldagi Tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 7-ilovasiga muvofiq shakldagi Xaridor va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblarni
hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 8-ilovasiga muvofiq shakldagi Boshqa debitorlik qarzlarini hisobga olish
qaydnomasi;
mazkur BHMSning 9-ilovasiga muvofiq shakldagi Pul mablag‘lari va ularning ekvivalentlarini hisobga
olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 10-ilovasiga muvofiq shakldagi Mol yetkazib beruvchi va pudratchilar bilan hisob-
kitoblarni hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 11-ilovasiga muvofiq shakldagi Hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblarni hisobga
olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 12-ilovasiga muvofiq shakldagi Mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarni
hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 13-ilovasiga muvofiq shakldagi Boshqa majburiyatlarni hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 14-ilovasiga muvofiq shakldagi Xususiy kapitalni hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 15-ilovasiga muvofiq shakldagi Mahsulot (ish, xizmat)larni ishlab chiqarish
xarajatlarini hisobga olish qaydnomasi;
mazkur BHMSning 16-ilovasiga muvofiq shakldagi Hisobot davri daromadlarini hisobga olish
qaydnomasi;
mazkur BHMSning 17-ilovasiga muvofiq shakldagi Hisobot davri xarajatlarini hisobga olish
qaydnomasi;
mazkur BHMSning 18-ilovasiga muvofiq shakldagi Yakuniy moliyaviy natijani hisobga olish
qaydnomasi;
mazkur BHMSning 19-ilovasiga muvofiq shakldagi Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hisobga olish
jamlanma qaydnomasi.Oldingi tahrirga qarang.
25. Kichik tadbirkorlik subyektlari aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromadlar va xarajatlar
haqidagi ma’lumotlarni to‘plash uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan majburiy rekvizitlarni
10

ko‘rsatgan holda qaydnomalarni mustaqil ravishda ishlab chiqish, tasdiqlash va tatbiq etish huquqiga
ega.(25-band O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat
raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y.,
10/21/3313/0724-son)
26. Har bir qaydnoma bir yoki bir necha foydalanilayotgan buxgalteriya schyotlari bo‘yicha
operatsiyalar hisobini yuritish uchun qo‘llaniladi.
Har bir moliyaviy-xo‘jalik operatsiyasining summasi bir vaqtning o‘zida ikkita qaydnomaga yoziladi.
Bunda birinchisida – schyotning debeti bo‘yicha kreditlanadigan schyotning raqamini ko‘rsatgan holda,
ikkinchisida esa – korrespondensiyalanadigan schyotning krediti bo‘yicha va xuddi shunday
debetlanadigan schyotning raqamini ko‘rsatgan holda yoziladi. Ikkala qaydnomalarda ham tegishli
ustunlar bo‘yicha yozuvlar Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini qayd etish jurnali va boshlang‘ich hisob
hujjatlarida keltirilgan ma’lumotlar asosida amalga oshirilgan moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalaridan kelib
chiqib aks ettiriladi.
27. Qaydnomalar o‘tgan davr oxiridagi qoldiqlarni hisobot davrining boshida qayd etish bilan ochiladi.
Ushbu qaydnomalardagi aktivlar, majburiyatlar va xususiy kapitalni hisobga oluvchi schyotlarning
qoldiqlari yozuvlarni amalga oshirishga asos bo‘lgan tegishli boshlang‘ich hisob hujjatlari ma’lumotlari
bilan solishtirilishi shart.
28. Har bir qaydnoma kichik tadbirkorlik subyektlarining rahbari va buxgalteri tomonidan imzolanishi
lozim. Kichik tadbirkorlik subyektining rahbari buxgalteriya hisobini mustaqil yuritayotgan bo‘lsa,
qaydnomalarni buxgalteriya hisobi va moliyaviy boshqarish vazifalarini amalga oshiruvchi shaxs
sifatida o‘zi imzolash huquqiga ega.
29. Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni hisobga olish qaydnomasi — asosiy vositalarni hisobga
oluvchi schyotlar (0100) bo‘yicha va moliyaviy ijara shartnomasi bo‘yicha olingan asosiy vositalarni
hisobga oluvchi schyotlar (0300) bo‘yicha asosiy vositalarning, nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi
schyotlar (0400) bo‘yicha nomoddiy aktivlarning, asosiy vositalar eskirishini hisobga oluvchi schyotlar
(0200) bo‘yicha eskirishning va nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlar (0500)
bo‘yicha amortizatsiyaning mavjudligi va harakatlanishining analitik va sintetik hisobi registri
hisoblanadi. Mazkur qaydnomada asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar bo‘yicha ma’lumotlar
pozitsiyali usul bilan har bir obyekt bo‘yicha alohida yozib boriladi.
Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar bo‘yicha harakatlanish mavjud bo‘lgan taqdirda, ularning
aylanma summalari har oyda hisoblanadi va hisobot oyidan keyingi oyning 1-sanasiga qoldiq
chiqariladi.
Asosiy vositalar, shuningdek moliyaviy ijara shartnomasi asosida olingan vositalar bo‘yicha eskirish
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti ( 5-sonli BHMS ) “Asosiy vositalar”ga
(ro‘yxat raqami 1299, 2004-yil 20-yanvar) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-y.,
3-son, 35-modda) muvofiq hisoblanadi.
Nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya tanlangan usulga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi
Buxgalteriya hisobining milliy standarti ( 7-sonli BHMS ) “Nomoddiy aktivlar”ga (ro‘yxat raqami 1485,
2005-yil 27-iyun) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2005-y., 25-26-son, 188-modda)
asosan hisoblanadi.
30. Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish qaydnomasi — uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni
hisobga oluvchi schyotlarda (0600) va qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni hisobga oluvchi
11

schyotlarda (5800) hisobga olinadigan moliyaviy investitsiyalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
umumlashtiruvchi registr hisoblanadi.
31. Kapital qo‘yilmalarni hisobga olish qaydnomasi — kapital qo‘yilmalarni hisobga oluvchi
schyotlarda (0800) hisobga olinadigan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarga qo‘yilgan investitsiyalar
va boshqa kapital qo‘yilmalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtiruvchi registr hisoblanadi.
Mazkur qaydnomada buxgalteriya hisobi o‘rnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlarda
(0700) yuritiladigan qurilayotgan, rekonstruksiya qilinayotgan obyektlarga kapital qo‘yilmalar orqali
keltirilgan, o‘rnatish uchun mo‘ljallangan va montajni talab qiluvchi texnologik, energetik va ishlab
chiqarish asbob-uskunalarning (laboratoriya, tajriba moslamalari va ustaxonalar uchun mo‘ljallangan
asbob-uskunalar) mavjudligi va harakati to‘g‘risidagi axborotlar ham aks ettiriladi.
32. Tovar-moddiy zaxiralarni hisobga olish qaydnomasi — materiallarni hisobga oluvchi schyotlarda
(1000), tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi schyotlarda (2800) va tovarlarni hisobga oluvchi
schyotlarda (2900) aks ettiriladigan tovar-moddiy zaxiralarning analitik va sintetik hisobi registri
hisoblanadi. Mazkur qaydnoma bir oy yoki chorak uchun ochiladi va moddiy javobgar shaxslar
bo‘yicha barcha turdagi qimmatliklar kesimida ularning har bir turi bo‘yicha hisobot davridagi
harakatlanish bo‘lgan yoki bo‘lmaganligidan qat’i nazar, alohida yuritiladi.
33. Xaridor va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblarni hisobga olish qaydnomasi — olinadigan
schyotlarni hisobga oluvchi schyotlarda (4000) hisobga olinadigan xaridorlar va buyurtmachilar bilan
hisob-kitoblarning hisobi registri hisoblanadi. Mazkur qaydnomada olinadigan schyotlarni hisobga
oluvchi schyotlarning (4000) debeti bo‘yicha pozitsiyali usulda, xaridor va buyurtmachilarning sotilgan
tovar-moddiy zaxiralari va boshqa aktivlar uchun debitorlik qarzlari qayd etib boriladi. Olinadigan
schyotlarni hisobga oluvchi schyotlarning (4000) kreditida yakuniy hisob-kitoblar bo‘yicha
operatsiyalar (xaridor va buyurtmachilardan olingan avanslarni hisobga olish) qayd etiladi.
34. Boshqa debitorlik qarzlarini hisobga olish qaydnomasi — kichik tadbirkorlik subyektining
mahsulotlar va boshqa aktivlarni sotish bilan bog‘liq bo‘lmagan moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari
natijasida yuzaga keladigan debitorlik qarzlarining analitik va sintetik hisobi registri hisoblanadi.
Mazkur qaydnoma uzoq muddatli debitorlik qarzlari va kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi
schyotlar (0900), 4120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlaridan olinadigan schyotlar” schyoti, 4210
“Mehnat haqi bo‘yicha berilgan avanslar” schyoti, mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan
avanslarni hisobga oluvchi schyotlar (4300), budjetga avans to‘lovlarini hisobga oluvchi schyotlar
(4400), maqsadli davlat jamg‘armalariga va sug‘urtalar bo‘yicha avans to‘lovlarini hisobga oluvchi
schyotlar (4500), ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzini hisobga oluvchi schyotlar
(4600), xodimlarning boshqa operatsiyalar bo‘yicha qarzlarini hisobga oluvchi schyotlar (4700) va turli
debitorlar qarzlarini hisobga oluvchi schyotlarda (4800) hisobga olinadigan boshqa debitorlik
qarzdorliklarining har bir turi uchun alohida ochiladi. Mazkur qaydnomada boshqa debitorlik qarzlari
ularni hisobga oluvchi schyotlarning debeti bo‘yicha pozitsiyali usulda, boshqa debitorlik
qarzdorliklarning har bir turi uchun alohida debitorlar kesimida qayd etib boriladi. Boshqa debitorlik
qarzlarini hisobga oluvchi schyotlarning kreditida yakuniy hisob-kitoblar bo‘yicha operatsiyalar aks
ettiriladi.
35. Pul mablag‘lari va ularning ekvivalentlarini hisobga olish qaydnomasi — pul mablag‘lari va ularning
ekvivalentlarini hisobga oluvchi schyotlarda (5000, 5100, 5200, 5500, 5600, 5700) hisobga olinadigan
pul mablag‘lari va ular ekvivalentlarining hisobi registri hisoblanadi. Mazkur qaydnomada hisob-kitob
schyoti va bankdagi boshqa schyotlar bo‘yicha operatsiyalar yozuvlari bank ko‘chirmalari va unga ilova
qilingan hujjatlar asosida qayd etiladi.Oldingi tahrirga qarang.
12

Pul mablag‘larini qabul qilish va topshirish, kirim va chiqim hujjatlarini rasmiylashtirish, kassa kitobini
yuritish, kassa operatsiyalari to‘g‘risidagi hisobotni tuzish Yuridik shaxslar tomonidan kassa
operatsiyalarini amalga oshirish qoidalarida (ro‘yxat raqami 2687, 2015-yil 22-iyun) belgilangan
tartibda amalga oshiriladi.(35-bandning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirining 2015-yil 21-iyuldagi 68-
sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 2501-1, 29.07.2015-y.) tahririda — O‘R QHT, 2015-y., 30-son, 400-
modda)
36. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar bilan hisob-kitoblarni hisobga olish qaydnomasi — mol
yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan schyotlarda (6000, 7000) hisobga olinadigan mol
yetkazib beruvchilar va pudratchilar bilan hisob-kitoblarni hisobga olish registri hisoblanadi. Mazkur
qaydnomada mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan schyotlarning (6000, 7000)
krediti bo‘yicha olingan moddiy qimmatliklar uchun mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarning
schyotlari pozitsiyali usulda qayd etib boriladi. Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan
schyotlarning debetida (6000, 7000) ular bilan yakuniy to‘lov operatsiyalari (berilgan avanslarni
hisobga olish) aks ettiriladi.
37. Hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblarni hisobga olish qaydnomasi — 4220 “Xizmat safarlariga
berilgan avanslar” schyoti, 4230 “Umumxo‘jalik xarajatlari uchun berilgan avanslar” schyoti va 6970
“Hisobdor shaxslarga qarzdorlik” schyoti bo‘yicha hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblarning analitik
va sintetik hisobi registri hisoblanadi.
Oldingi tahrirga qarang.
38. Mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarni hisobga olish qaydnomasi — mehnat haqi bo‘yicha
xodimlar bilan hisob-kitoblarni hisobga oluvchi schyotlarda (6700) hisobga olinadigan mehnat haqi
bo‘yicha hisob-kitoblar hisobi registri hisoblanadi. Mazkur qaydnomaning “6710 — schyoti kreditidan
quyidagi schyotlar debetiga” bo‘limida hisoblangan ish haqi summalari, “6710 — schyoti debetidan
quyidagi schyotlar kreditiga (ushlab qolingan)” bo‘limida ish haqidan qonunchilik hujjatlarida nazarda
tutilgan barcha ushlanmalarning (jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i, berilgan avanslar
summasi, hisobdor shaxslar tomonidan o‘z vaqtida qaytarilmagan summalar, ijro varaqalari bo‘yicha
summalar) summalari, “To‘lanadi” ustunida to‘lanishi lozim bo‘lgan summalar aks ettiriladi. Mazkur
qaydnomadan ish haqini to‘lash uchun to‘lov hujjati sifatida foydalanilishi mumkin.
(38-bandning birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-
sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,
28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
To‘lanishi lozim bo‘lgan ish haqi o‘z vaqtida olinmagan taqdirda, mazkur qaydnomaning “To‘lanadi”
ustuniga “Deponentlangan” deb yoziladi va tegishli summa har bir xodim bo‘yicha keyingi oyning
qaydnomasidagi “20__yil________oyidagi qoldiq” ustuniga o‘tkaziladi.
39. Boshqa majburiyatlarni hisobga olish qaydnomasi — asosiy ishlab chiqarish faoliyati bilan bog‘liq
bo‘lmagan moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari natijasida yuzaga keladigan boshqa majburiyatlarning
analitik va sintetik hisobi registri hisoblanadi. Mazkur qaydnoma 6120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik
jamiyatlariga to‘lanadigan schyotlar” schyotida, kechiktirilgan majburiyatlarni hisobga oluvchi
schyotlarda (6200), olingan avanslarni hisobga oluvchi schyotlarda (6300), budjetga to‘lovlar bo‘yicha
qarzlarni hisobga oluvchi schyotlarda (6400), sug‘urta va maqsadli davlat jamg‘armalariga to‘lovlar
bo‘yicha qarzlarni hisobga oluvchi schyotlarda (6500), ta’sischilar oldidagi qarzlarni hisobga oluvchi
schyotlarda (6600), qisqa muddatli kreditlar va qarzlarni hisobga oluvchi schyotlarda (6800) va 6970
“Hisobdor shaxslarga bo‘lgan qarz” schyotidan tashqari turli kreditorlar oldidagi qarzlarni hisobga
oluvchi schyotlarda (6900), 7120 “Shu’ba va qaram xo‘jalik jamiyatlari oldidagi uzoq muddatli qarzlar”
13

schyotida, kechiktirilgan uzoq muddatli majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlarda (7200),
xaridorlardan va buyurtmachilardan olingan avanslarni hisobga oluvchi schyotlarda (7300), uzoq
muddatli kreditlar va qarzlarni hisobga oluvchi schyotlarda (7800) va turli kreditorlar oldidagi uzoq
muddatli qarzlarni hisobga oluvchi schyotlarda (7900) hisobga olinadigan boshqa majburiyatlarning
har bir turi bo‘yicha kreditorlar kesimida alohida ochiladi.
Mazkur qaydnomada boshqa majburiyatlar ularni hisobga oluvchi schyotlarning krediti bo‘yicha
pozitsiyali usulda boshqa majburiyatlarning har bir turi bo‘yicha har bir kreditor kesimida alohida aks
ettiriladi. Boshqa majburiyatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida yakuniy hisob-kitoblar
bo‘yicha operatsiyalar aks ettiriladi.
40. Xususiy kapitalni hisobga olish qaydnomasi — hisobot davri uchun xususiy kapitalning holati va
harakatlanishi haqidagi ma’lumotni uni shakllantirish manbalari bo‘yicha aks ettiruvchi registr
hisoblanadi. Mazkur qaydnoma hisobi ustav kapitalni (8300), qo‘shilgan kapitalni (8400), rezerv
kapitalni (8500), sotib olingan xususiy aksiyalarni (8600), taqsimlanmagan foydani (qoplanmagan
zararni) (8700) va maqsadli tushumlarni (8800) hisobga oluvchi schyotlarda yuritiladigan xususiy
kapitalning analitik va sintetik hisobini yuritishda qo‘llaniladi.
41. Mahsulot (ish, xizmat)larni ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish qaydnomasi — ishlab
chiqarish jarayoni bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan va mahsulotlarning tannarxiga kiritiladigan ishlab
chiqarish xarajatlarini umumlashtiruvchi registr hisoblanadi. Mazkur qaydnomada hisobot davrining
ishlab chiqarish xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlar xarajatlarni hisobga oluvchi (2000, 2100, 2300,
2500) schyotlar aylanmasidan kelib chiqib aks ettiriladi. Xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning
debetidagi xarajatlar turli schyotlarning kreditlaridan boshqa qaydnomalardagi ma’lumotlar va tegishli
boshlang‘ich hisob hujjatlaridagi ma’lumotlardan yig‘iladi.
Ishlab chiqarish jarayoni tugagan mahsulotlar, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha ularning
haqiqiy tannarxi aniqlanadi va ular xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning (2000, 2300) kreditidan
mahsulot (ish va xizmat)lardan foydalanish yo‘nalishlariga qarab tegishli schyotlarning debetiga
hisobdan chiqariladi. Bunda mahsulot omborga qabul qilinganda 2810 “Ombordagi tayyor
mahsulotlar” schyoti, mahsulot realizatsiya qilinganda 9110 “Realizatsiya qilingan tayyor mahsulotlar
tannarxi” schyoti, ish va xizmatlar realizatsiya qilinganda 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan
xizmatlarning tannarxi” schyoti qo‘llaniladi. Hisobot davri oxirida tugallanmagan ishlab chiqarish
tannarxi yil boshidagi tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatiga joriy hisobot davridagi ishlab chiqarish
xarajatlarini qo‘shib, undan tayyor mahsulot, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmat tannarxini ayirish
yo‘li bilan aniqlanadi.
42. Hisobot davri daromadlarini hisobga olish qaydnomasi — daromadlar kesimida hisobot davri
daromadlarini umumlashtiruvchi registr hisoblanadi. Mazkur qaydnomada hisobot davri daromadlari
to‘g‘risidagi ma’lumotlar daromadlarni hisobga oluvchi schyotlarning (9000, 9300, 9500, 9700)
aylanmasidan kelib chiqib aks ettiriladi.
Daromadlarni hisobga oluvchi schyotlarning kreditidagi daromadlar turli schyotlarning debetlaridan
boshqa qaydnomalardagi ma’lumotlar va tegishli boshlang‘ich hisob hujjatlaridagi ma’lumotlardan
yig‘iladi. Hisobot davrining yakunida daromadlarni hisobga oluvchi schyotlarning aylanma summasi
9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotiga o‘tkaziladi.
43. Hisobot davri xarajatlarini hisobga olish qaydnomasi — mahsulot (ish, xizmat)larni realizatsiya
qilish xarajatlari va ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lmagan xarajatlar kesimida hisobot davri
xarajatlarini umumlashtiruvchi registr hisoblanadi. Mazkur qaydnomada hisobot davri xarajatlari
to‘g‘risidagi ma’lumotlar xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning (9100, 9400, 9600, 9700, 9800)
aylanmasidan kelib chiqib aks ettiriladi. Xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetidagi
xarajatlar turli schyotlarning kreditlaridan boshqa qaydnomalardagi ma’lumotlar va tegishli
14

boshlang‘ich hisob hujjatlardagi ma’lumotlardan yig‘iladi. Hisobot davrining yakunida xarajatlarni
hisobga oluvchi schyotlarning aylanma summasi 9910 “Yakuniy moliyaviy natija” schyotiga o‘tkaziladi.
44. Yakuniy moliyaviy natijani hisobga olish qaydnomasi — hisobot davri daromadlari va xarajatlari
to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtiruvchi hamda hisobot davridagi sof foydani (sof zararni) aks
ettiruvchi registr hisoblanadi.
45. Kichik tadbirkorlik subyektlarining hisobot davri qaydnomalarida aks ettirilgan moliyaviy-xo‘jalik
faoliyati natijalari Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hisobga olish jamlanma qaydnomasida
umumlashtiriladi. Hisobot davrining yakunida har bir schyotning debet va krediti bo‘yicha aylanma
summasi hisoblanadi va hisobot davrining oxiriga qoldiq chiqariladi.
Moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini hisobga olish jamlanma qaydnomasi — hisobot davrining oxirida
mablag‘larning va ularning kelib chiqish manbalari mavjudligini aniqlash hamda moliyaviy hisobotni
tuzishda qo‘llaniladigan registr hisoblanadi. Mazkur qaydnoma tegishli hisobot davri uchun ochiladi va
unda hisobot davridagi moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalari hisobi umumlashtiriladi.
Mazkur qaydnomaning “Schyotning raqami va nomi” ustunida buxgalteriya hisobini yuritishda
qo‘llanilgan barcha schyotlar aks ettiriladi va “20 ___yil “__” __________dagi qoldiq” ustuniga
mablag‘larning turlari va ularning kelib chiqish manbalari bo‘yicha hisobot davri boshidagi mavjud
qoldiq summalari o‘tkaziladi. Aktiv schyotlarning qoldiqlari ushbu ustunning “debet” qismida, passiv
schyotlarning qoldiqlari esa – “kredit” qismida aks ettiriladi. Mazkur qaydnomaning “20___yil
_________oyi (chorak) uchun jami aylanma” ustunida hisobot davridagi ushbu schyotlar
aylanmalarining jami aks ettiriladi. “20___yil “__” __________dagi qoldiq” ustunida aktivlarni,
majburiyatlarni va xususiy kapitalni hisobga oluvchi schyotlarning har biri bo‘yicha hisobot davrining
yakunidagi mavjud qoldiq summalari aniqlanadi. “Qaydnoma nomi” ustunida esa, keltirilgan schyotda
buxgalteriya hisobi obyekti yuritiladigan tegishli qaydnomaning nomi ko‘rsatiladi.
Mazkur qaydnomada qayd etilgan aktivlar, majburiyatlar va xususiy kapitalni hisobga oluvchi schyotlar
bo‘yicha qoldiqlar 1-sonli shakl — buxgalteriya balansiga, daromadlar va xarajatlarni hisobga oluvchi
schyotlar bo‘yicha hisobot davridagi aylanma 2-sonli shakl – moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotga
o‘tkaziladi.
46. Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan faqat 1-sonli shakl – buxgalteriya balansi va 2-sonli shakl
– moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotlardan iborat bo‘lgan yillik moliyaviy hisobot taqdim etiladi.
Buxgalteriya hisobining milliy standarti ( 20-sonli BHMS ) “Kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan
buxgalteriya hisobini yuritishning soddalashtirilgan tartibi”ga
15

Globallashuv jarayonida mamlakatlar raqobatbardoshligini belgilashda iqtisodiyotda raqamli
iqtisodiyotning o‘rni bekiyosdir. Iqtisodiyotning qaysi bir tarmoq yoki sohasiga nazar tashlamaylik,
barchasida raqamli texnologiyalarning o‘rnini ko‘ramiz. Mamlakat bank tizimidagi xizmatlardan tortib,
davlat xizmatlari darajasida ham innovatsion raqamli texnologiyalarning ulushini ko‘rishimiz mumkin.
Raqamli iqtisodiyot ikki xil turli tushunchalarni ifodalash uchun ishlatiladi. Birinchidan, raqamli
iqtisodiyot – bu rivojlanishning zamonaviy bosqichi bo‘lib, u ijodiy mehnat va axborot ne’matlarining
ustuvor o‘rni bilan tavsiflanadi. Ikkinchidan esa, raqamli iqtisodiyot – bu o‘ziga xos tushuncha bo‘lib,
uning o‘rganish ob’yekti axborotlashgan jamiyat hisoblanadi.
Yangilanayotgan O‘zbekiston bugun o‘z oldiga shunchaki rivojlanishni emas, balki jamiyat hayotining turli
sohalarida amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar natijasida eng kuchli davlatlar qatoridan o‘rin
olishni maqsad qilib qo‘ygan. Raqamli iqtisodiyotda raqamli ko‘rinishdagi ma’lumotlar barcha ijtimoiy-
iqtisodiy sohalardagi ishlab chiqarishning asosiy elementi hisoblanadi va bunday iqtisodiyot tizimiga
bosqichma-bosqich o‘tish mamlakatimizning global miqyosdagi raqobatbardoshliligini fuqarolarning
hayot sifatini yanada oshiradi, yangi ish joylarini yaratadi, jadal iqtisodiy o‘sishga imkon yaratadi va milliy
mustaqillikni ta’minlaydi. Mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni yanada rivojlantirish uchun, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-apreldagi «Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy
etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-4699-son qarori ijrosini ta’minlash maqsadida, O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 25-iyundagi «O‘zbekiston Respublikasi Axborot
texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi tizimidagi ayrim tashkilotlarning faoliyatini
tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi 409-son qarori bilan Axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi huzurida «Raqamli iqtisodiyot tadqiqotlari markazi» davlat
muassasasi tashkil etildi. Markazning asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat:
har tomonlama tahliliy va amaliy tadqiqotlar asosida raqamlashtirish jarayonlarining ishlab chiqarish va
iqtisodiyot tarmoqlariga ta’sirini baholash hamda kelgusida mamlakat iqtisodiyotining raqamli
transformatsiyasini kengaytirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish;
davlat organlari va iqtisodiyot tarmoqlari faoliyatida raqamli iqtisodiyotni keng joriy etishda yuzaga
keladigan muammolarni o‘rganish, tahlil qilish va ularning yechimlari bo‘yicha har tomonlama
asoslangan takliflar tayyorlash;
ekspertlar hamjamiyati bilan birgalikda davlat organlari va tashkilotlarining faoliyatiga raqamli iqtisodiyot
va elektron hukumat sohalaridagi yangi yo‘nalish va zamonaviy texnologiyalarni chuqur o‘rganish orqali
keng joriy etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish;
raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatning rivojlanganlik darajasi bo‘yicha yetakchi mamlakatlar
tajribasini o‘rganish hamda ularni davlat organlari, tashkilotlar va iqtisodiyot tarmoqlariga tatbiq etish
yuzasidan takliflar tayyorlash;
«aqlli» va boshqa istiqbolli texnologiyalarni, shuningdek iqtisodiyotning turli sohalarida katta hajmdagi
ma’lumotlarni qayta ishlash texnologiyalarini joriy qilishning konseptual va uslubiy asoslarini
shakllantirish;
raqamli texnologiyalarni joriy etishning ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy-texnik va tadqiqot faoliyatini
amalga oshirishga asoslangan elektron hukumat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishning uzoq muddatli
istiqbollarini ishlab chiqish.
Umuman olganda, Raqamli iqtisodiyot – raqamli texnologiyalarga asoslangan elektron biznes va elektron
tijorat bilan chambarchas bog‘liq iqtisodiy faoliyat hamda shu faoliyat natijasida ishlab chiqariladigan va
sotiladigan raqamli tovarlar, xizmatlar yig‘indisidir.
17

Xulosa
Raqamli iqtisodiyot deganda, faqatgina Blokcheyn (Blockchain) texnologiyasini va ulardan xalqaro moliya
bozorlarida foydalanish masalalarini yoki kriptovalyutalarni tushunish kerak emas. Albatta, Blokcheyn
texnologiyasi, kriptovalyutalar ham raqamli iqtisodiyotning bir bo‘lagi. Lekin raqamli iqtisodiyot (Digital
Economy) deganda, raqamli kommunikatsiyalar, IT yordamida olib boriladigan iqtisodiyot tushuniladi.
Bunda yashirin iqtisodiyotga barham berish vositasi sifatida ham qarash mumkin. Chunki birinchidan,
barcha operatsiyalar elektron ro‘yxatdan o‘tilishiga, ikkinchidan. shaffof bo‘lishiga erishiladi. Qolaversa,
ishlab chiqarishda yangi IT texnologiyalar qo‘llanilishi tufayli mahsulot va xizmatlarning tannarxi
pasayadi.
Mamlakatimizda mavjud vazirlik va idoralarda rahbarning aynan raqamlashtirish yo‘nalishidagi
o‘rinbosarlari lavozimlari joriy qilinganligi ham raqamli iqtisodiyot rivojlanishining bir omilidir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-apreldagi «Raqamli iqtisodiyot va elektron
hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qaroriga ko‘ra 2023-yilga borib raqamli
iqtisodiyotning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushini 2 hamda ushbu sohadagi xizmatlar hajmini 3
baravar oshirish, ularning eksportini 100 million dollarga yetkazish nazarda tutilgan.
Raqamli texnologiyalarni keng joriy etish davlat va jamiyat boshqaruvi, ijtimoiy soha rivojlanishiga xizmat
qilishi qatorida odamlar turmushini keskin yaxshilashi mumkinligini barcha soha vakillari yaxshi tushunib
yetmoqda. Raqamli iqtisodiyot quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
mehnat unumdorligini oshiradi;
korxonalar raqobatbardoshliligini oshiradi;
ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi;
yangi sohalarda yangi ish joylari yaratiladi;
Yangi biznes turlari paydo bo‘ladi.
Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi «Raqamli O‘zbekiston –
2030» strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PK-6079-
sonli qarori doirasida 2020-2022-yillarda hududlarni raqamlashtirish dasturlari tasdiqlandi. «Raqamli
O‘zbekiston – 2030» strategiyasi doirasida O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining
barqarorligini ta’minlash, jahon tajribasiga tayangan holda milliy iqtisodiyotni jadal sur ’atlarda
raqamlashtirish uchun quyidagi ishlarni bajarish lozimligi ko‘rsatib o‘tilgan:
raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishning me’yoriy-huquqiy bazasini shakllantirish;
milliy iqtisodiyotning barcha tarmoq va sohalarini modernizatsiyalashda imkon qadar eng so‘nggi raqamli
texnologiyalarni joriy etish;
eng so‘nggi raqamli texnologiyalarga asoslangan kommunikatsion vositalar, mashina va uskunalarni sotib
olish, o‘rnatish va mahalliy kadrlarning ularda ishlash malakalarini oshirish;
maktabgacha ta’lim tizimidan boshlab, to oliy ta’limdan keyingi ta’lim tizimigacha raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirishga qaratilgan kadrlar siyosatini ishlab chiqish va yuritish.
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishiga oid milliy ko‘rsatkichlar tizimi tarkibiga istiqbolda ko‘shimcha
quyidagi xalqaro institut va tashkilotlarning indekslarini kiritish ham uning yanada nufuzli bo‘lishini
ta’minlaydi, ham qamrov chegarasini kengaytirishga xizmat qiladi:
telekommunikatsiya infratuzilmasi indeksi (Telecommunication Infrastructure Index – TII);
18

Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobining milliy standarti ( 5-sonli BHMS ) “Asosiy
vositalar”ga (ro‘yxat raqami 1299, 2004-yil 20-yanvar) (O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari to‘plami, 2004-y., 3-son, 35-modda) muvofiq hisoblanadi.
2. Nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya tanlangan usulga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi
Buxgalteriya hisobining milliy standarti ( 7-sonli BHMS ) “Nomoddiy aktivlar”ga (ro‘yxat raqami
1485, 2005-yil 27-iyun) (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2005-y., 25-26-son,
188-modda)
Qo’shimcha adabiyotlar1. (8-bandning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi
16-mh-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
2. (12-band O‘zbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-
sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Saytlar
1. https://www.lex.uz
2. https://wikipedia.uz
19

Milliy buxgalteriya tizimi haqida tushuncha Asosiy yo‘nalishlar va ta’riflar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish