Milliy dinlar - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	258.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Milliy dinlar

Купить

Mavzu: MILLIY DINLAR.
REJA:
1. Yahudiylikning vujudga kelishi va
uning manbasi va ta’limoti.
2. Veda va Braxmanizm dinlari.
3. Hindiviylikni vujudga kelishi va
uning ta’limoti.
4. Konfutsiylik va daosizm.

Milliy dinlar – ma’lum millatga xos bo’lib, boshqa millat vakillarini
o’ziga qabul qilmaydigan dinlar. Masalan, Yahudiylik (yahudiy
millatiga xos), hinduiylik (hindlarga xos), Konfutsiylik (xitoy millatiga
xos), Sintoizm (yaponlarga xos).
Milliy dinlar
Yahudiyli
k Hinduiyli
k Konfutsiyli
k Braxma
nizm Daosiz
m

Yahudiylik miloddan avvalgi 2000 yillarning
oxirlarida Falastinda vujudga kelgan, yakkaxudolik
g’oyasini targ’ib qilgan dindir. Yahudiylik millat dini
bo’lib, faqatgina yahudiy xalqiga xos. Yahudiy so’zining
kelib chiqishi haqida turli fikrlar mavjud. Abu Rayhon
Beruniy o’zining «Qadimgi xalqlardan qolgan
yodgorliklar» kitobida yozishicha, yahudiylar bu
so’zni somiy tillaridagi hoda – «tavba qilmoq , tavba
qilganlar» so’zidan kelib chiqqan deb da’vo qilsalar da,
aslida bu fikr noto’g’ri, «yahudiy» so’zi Banu Isroil xalqi
ustidan hukmronlik qilgan Ya’qub Payg’ambarning
o’g’li Yahudo nomiga nisbat berilgan.
Yahudiy xalqining yana bir nomi Banu
Isroil bo’lib,
Isroil – Ya’qub payg’ambarning
ikkinchi ismi, banu –
«bolalar» ma’nosini beradi, ya’ni – «Isroil avlodlari».

Yahudiylik ta’limoti to’rt asosga tayanadi:
1. Olamlarni yaratuvchi yagona xudo – Yahvega
imon keltirish. Yahve so’zi «rabb,
parvardigor» ma’nosini bildiradi. Тavrotning «Chiqish»
kitobida Хudoning Musoga aytgan ushbu so’zi
keltiriladi: «Yahve – ota-bobolaringiz Ibrohim, Ishoq,
Ya’qublarning parvardigori, u meni sizga yubordi»
(Chiqish: 3). Mil. av. VI asr oxirlarida yahudiy
ruhoniylari oddiy xalq hurmatini pasaytirib
qo’ymasliklari uchun Yahve so’zini ishlatishni man
etib, uning o’rniga murojaat uchun «Adonay» («Rabb,
Хoja») so’zini qo’llashni buyurganlar. Shundan so’ng
faqat ruhoniylargagina ibodat vaqtida Yahve nomini
tilga olishlariga ijozat berilgan.
Yahudiylik ta’limotiga ko’ra, Yahve olamlarni
yaratishni yakshanbada boshlab, juma kuni tugatdi,
shanba kuni esa dam oldi va yahudiylarga ham shu
kuni dam olishni buyurdi. Shu sabab yahudiylik dinida
shanba kuni ulug’ kun hisoblanib, hech bir ishga qo’l
urilmaydi.

2. Yahudiylar yer yuzidagi xalqlarning «eng
mumtozi» va u «dunyoda berilajak in’omlarning
eng haqlisi» ekanligi. Ular o’zlarini Хudo tomonidan
saylangan, muqaddas xalq ekanini, yahudiyning ruhi
Хudoning bir qismi hisoblanishini da’vo qiladilar.
3. Messiya – xaloskorning kelishi haqida . Unga
ko’ra, oxirzamonda Yahve yahudiylar orasidan bir
xaloskorni chiqaradi va u quyidagi vazifalarni bajaradi:
1) dunyoni isloh qilgan holda qaytadan quradi; 2)
butun yahudiylarni Sinion atrofida to’playdi; 3) ularning
barcha dushmanlarini jazolaydi.
4. Oxirat kuniga ishonish. Yahudiylikda oxirat
haqidagi tasavvurlar, asosan Тalmudda bayon etilgan.
Unga ko’ra, Yahvega chin e’tiqod qilganlar oxiratda
mukofotlanadilar. Aksincha, uning qonunlarini
buzganlar shafqatsiz jazo oladilar.

1. Yahvedan boshqani iloh d eb
bilmaslik;
2. But, sanam va rasmlarga sig’inmaslik;
3. Bekordan- bekorga Хudo nomi bilan qasam
ichmaslik;
4. Shanba kunini hurmat qilish va uni Хudo
uchun bag’ishlash;
5. Ota- onani hurmat qilish;
6. Nohaq odam o’ldirmaslik;
7. Zino qilmaslik;
8. O’g’rilik qilmaslik;
9. Yolg’on guvohlik bermaslik;
10. Yaqinlarning narsalariga ko’z olaytirmaslik.Yahudiylik ta’limoti bo’yicha Muso payg’ambar Тur tog’ida Yahve bilan
uchrashganda Yagona Хudo tomonidan 10 ta lavha tushirilgan . Ushbu
lavhalarda mazkur din asosini tashkil etgan 10 ta nasihat bor edi. Bu nasihatlar
Тavrotning «Ikkinchi qonun» kitobidan o’rin olgan bo’lib, yahudiylar ularga qat’iy
rioya qilishlari shart. Ular quyidagilardir:

Yahudiylik dinining
muqaddas kitoblari
Тavrot
Тalmud

Хristianlar va yahudiylar Bibliya so’zini turli tushunadilar.
Yahudiylar uchun Ibriy Bibliya si (Hebrew Bible)
xristianlarning Qadimiy Ahd (Old Testament). Yahudiylar
Bibliya so’zi ostida ko’pincha o’zlarining Тanax l arini (Tanakh)
tushunadilar. Musoga tegishli bo’lgan besh kitob «Тavrot»
deb ataladi va quyidagi kitoblarga
bo’linadi:
1) «Borliq» yoki «Ibtido»;
2) «Chiqish»;
3) «Levit»;
4) «Sonlar»;
5) «Ikkinchi qonun».

IBTIDO (BORLIQ)MUSONING BESH
KITOBI
CHIQISH
LOVIY
SONLAR
IKKINCHI
QONUN TARIXIY KITOBLAR
ILOHIY YOZUVLAR (“KETUBIM”)
PAYG’AMBARLAR KITOBLARI
(“NEVIIM”)
BUYUK PAYG’AMBARLAR
KICHIK PAYG’AMBARLARQADIMGI AHD

Yahudiy l ik manbalari. Yahudiy dini boshqa dinlar kabi o’zining muqaddas
yozuvlariga ega. Uning asosan ikkita manbasi bo’lib, biri er. av. XIII asrda
yashagan va Isroil xalqini Misrdan olib chiqib ketishga boshchilik qilgan
Muso payg’ambarga Tur tog’ida berilgan Tora (Tavrot). Bu manba
xristianlar uchun ham muqaddas hisoblanganligi uchun u haqida
xristianlik mavzusida kengroq to’xtalamiz.
Tal mud. Talmud (qad. yahud. tilida lameyd - o’rganish ) miloddan avvalgi IV
asrlarda vujudga kelgan va yozma Toradan farqli o’laroq, avloddan-avlodga
og’zaki ravishda o’tib borgan. Shuning uchun Torani yozma qonun,
Talmudni esa og’zaki qonun deb yuritilgan. Talmud Mishna va Gemara
kitoblari majmuasi bo’lib, Mishna ravvinlar tomonidan Tavrotga yozilgan
sharhlar, Gemara esa Mishnaga yozilgan sharhlardan iborat. Talmudning
Falastin (O’rshalim) va Vavilon (Bavliy) nusxalari mavjud. O’rshalim Talmudi
eramizning III asrlarida Bavliy talmudi eramizning V asrida tahrir qilingan.
Unda ilgari yahudiylar uchun noma`lum bo’lgan o’ziuа хоs esxatologik
(ya`ni oxirat, qiyomat, marhumlarning tirilishi, u dunyodagi ajr va jazo)
tasavvurlar o’z aksini topgan. Talmudda yahudiylikning marosimlari, urf-
odatlari aniq bayon etilgan bo’lib, ular 248 ta vasiyat va 365 ta taqiqni o’z
ichiga oladi. Shuningdek, unda qadimiy yahudiylar orasida din, partiya,
guruhlar (saduqiylar, farziylar, esseylar)ning kelib chiqishi haqida tarixiy
ma`lumotlar keltirilgan. Unda bayon etilgan diniy qonun-qoidalar, aqidalar,
ko’rsatmalar yahudiy dinining asosini tashkil etadi.

Yahudiylarning yillik bayramlari ichida eng e`tiborlisi Peysax
(Pasxa) bayramidir. Bu bayram xristianlarning pasxasidan farqli
o’laroq, yahudiylarning Misrdagi qullikdan qutulib chiqqanlari
munosabati bilan nishonlanadi. Qadimiy yahudiylarda Pasxa deb
qo’zichoq go’shti va vinodan iborat kechki ovqatga aytilgan. Xudo
Misrdagi yahudiy bo’lmagan go’daklarni qirib tashlashga qaror
qilganda ular o’z uylarining peshtoqini o’sha qoni bilan bo’yab
o’zlarini yahudiy ekanliklarini bildirganlar.

Yahudiylar pasxa bayramidan keyingi etti kun davomida tuzsiz,
xamirturushsiz patir – matsa eydilar. Matsani eyish bilan har bir
yahudiy Muso boshchiligidagi o’z ota-bobolarining chekkan
mashaqqatlarini his etadi. Bu bayram yahudiylarning quyosh-oy
kalendarining Nison oyining 14 kuni (aprel oyining o’rtalariga
to’g’ri keladi) nishonlanadi.

Pasxadan keyingi 50-kuni yahudiylar Shabuot (Shevuot) bayramini
nishonlaydilar. Bu bayram dastlab dehqonchilik bayrami bo’lgan,
keyinchalik Sinay tog’ida Musoga Xudo tomonidan Toraninu
berilishini nishоnlab o’tkaziladigan bayramga aylangan. U
yahudiylarning kalendari bo’yicha Sivona oyining 6-,7-kunlari
nishonlanadi.
Kuzda yahudiy kalendaridagi Tishri oyining 1-2-kunlari (sentyabr
oxiri, oktyabr boshlari) yangi yil bayrami - Rosh-Ashona
nishonlanadi. Bu bayram yahudiylar uchun poklanish bayrami
hisoblanib, ular qurbonlik qilingan qo’chqor shoxidan yasalgan
surnaylarni chaladilar, uunоhlаri qоlmаsliui uchun cho’ntaklarini
to’ntarib yaxshilab qoqadilar.

Tishri oyining 9-kuni gunohlardan poklanish bayrami - Yom-Kipur
nishonlanadi. Rosh-Ashona va Yom-Kipur bayramlari o’rtasida
yahudiylar ro’za tutadilar. Ro’za kunlari ular yuvinmaydilar,
yalangoyoq, eski-tuski kiyimlarga o’ranib yuradilar. Sinagogada
nadomatlar bilan yig’lab tavba qiladilar.
Purim (qur`a) bayrami yahudiy bayramlarining ichida eng quvnoq
hisoblanadi. Bu bayram yahudiylarning ularni qirib tashlamoqchi
bo’lgan Fors podshohi Homon zulmidan qutilganliklari sharafiga
bahorda nishonlanadi. Ularni Homondan o’z amakisi Mordexay
qo’lidа tarbiyalangan Esfir ismli qizcha qutqargan. Shuning uchun
bu kuni yahudiylar «Homonga la`natlar bo’lsin», «Mordexayga
Xudoning rahmatlari yog’ilsin», deb qichqiradilar.

Yahudi y lik dagi oqimlar. Yahudiylikdagi oqimlar haqida
gapirganda ularni qadimiy oqimlar va zamonaviy oqimlarga
bo’lishimiz mumkin. Qadimiy oqimlarga: Saduqiylar , Farziylar ,
Esseylar kiradi.
Saduqiy nomi podshoh Dovud payg’ambar davrida yashagan
ruhoniy Saduq nomi bilan bog’liq. Ko’plab mansabdor ruhoniylar
saduqiy bo’lganlar. Ular diniy ishlarda faqat Qonun (Musoning
besh kitobi)ni tan olganlar. Qonunda ruhoniylar, qurbonliklar,
ibodatlar haqida so’z boradi, lekin oxirat va qiyomat haqida hech
narsa deyilmagan. Shuning uchun saduqiylar qiyomatda
o’lganlarning qayta tirilishini tan olmaganlar.

Farziy nomi qadimiy yahudiy tilidagi «tushuntirish», «ajratib
ko’rsatish» so’zidan olingan bo’lib, ular Musoning qonunini
sharhlaganlar va oddiy odamlarga o’rgatganlar. Farziylar
Musoning zamonidan beri og’zaki an`ana davom etib kelyapti deb
hisoblaydilar. Ular har bir avlod o’z ehtiyojlarini qondirish uchun
Qonunni sharhlay oladi deb bilganlar.
Ular muqaddas manba sifatida nafaqat Musoning qonunini, balki
boshqa payg’ambarlarning ham muqaddas yozuvlarini, hatto
o’zlarining urf-odatlarini ham qabul qilganlar va bularning
hammasiga sinchkovlik bilan amal qilganlar. Shuning uchun ular
ovqatga, kiyimga va boshqa narsalarga juda ehtiyot bo’lganlar.
Qo’llari va badanlarininu ozodaligiga katta e`tibor berganlar.
Farziylar juda ko’p payg’ambаrlar tа`kidlаgan qiyomatga,
o’lganlarning qayta tirilishiga ishonganlar.

Esseylar. Quddusdagi ko’pgina ruhoniylar Xudo ulardan talab
qilganidek yashamas edilar. Undan tashqari rimliklar ba`zi diniy
mansablarga Musoning Qonuniga muvofiq munosib bo’lmagan
shaxslarni tayinlagan edilar. Buni ko’rgan bir guruh ruhoniylar
Quddusda ibodat qilish va qurbonlik qilish Qonunga to’g’ri
kelmay qoldi, deb hisobladilar. Ular Quddusni tashlab, yahudiy
sahrolariga chiqib ketdilar va o’sha erda o’z jamoalarini tashkil
qildilar. Ularni esseylar deb atashdi. Esseylar Xudo tomonidan
yuboriladigan xaloskor - Messiyaning kelishi va Quddusni
tozalashini kutib, ibodat qilib yashar edilar.

Massonizmning ma`nosi «ozod quruvchilar» bo’lib, yahudiylikdagi
yashirin tashkilotdir. U milodiy 44 yili Rim imperatorlaridan Irod
Akriba tomonidan o’zining ikki yahudiy maslahatchisi: rais
o’rinbosari Heron Abyud va birinchi sekretar Muob Lomiy
yordamida tashkil etilgan. Maqsadi – dunyoda yahudiylar
hukmronligini o’rnatishga erishish. U tashkil topgan davrda
«maxfiy qudrat» deb atalardi. Keyinchalik massonizm deb ataldi.

Sionizm nomi Quddusdagi Sion tog’i bilan bog’liq. Bu oqim
avstraliyalik yahudiy jurnalist T. Gerltsning «Yahudiylar davlati»
risolasi asosida tuzilgan. Bu oqimning o’z oldiga qo’ygan maqsadi
– yahudiylar o’zlari yashab turgan turli o’lkalardan chiqib,
Falastinda «milliy birlashish»ga erishish. Sionizm «jahon yahudiy
millati» - «oliy millat» kabi g’oyalarni ilgari suradi. O’z g’oyasiga
ko’ra sionizm siyosiy oqim bo’lib, maqsadiga erishish yo’lida
yahudiy dinidan foydalanadi.

Yahudiylar falastindan Assuriya
quvg’inlari paytida – mil. avv. VIII- VI asrlarda
Eronga ko’chib kela boshlaganlar. Erondan
O’rta Osiyoga esa taxminan mil. avv. V- III
asrlarida ko’chib kelgan. Samarqand va
Buxoroda yahudiylik diniga e’tiqod qiluvchi
yahudiylar yashay boshlaganlar.
Markaziy Osiyoda yashayotgan (hozirgi
kunda kam qolgan) yahudiy dindorlari
orasida asosan ortodoksal shakldagi iudizm
mavjud va ular shartli ravishda etnik
ko’rinishlar tartibiga muvofiqto’rt xil: yevropalik,
buxoro, gruzin, tog’li yoki tat
yahudiylariga bo’linadi.

Mil. av. ikkinchi ming yillik o’rtalarida
Hindistonning shimoli- g’arbiy qismiga, hozirgi Panjob
hududiga g’arb idan Hindikush dovoni orqali o’zlarini
oriylar deb atalgan jangari xalqlar bostirib kela
boshladilar. Bu xalqlar Eronga ko’chib kelgan qo’shni
qabila tillariga juda yaqin bo’lgan, hind- yevropa
tillaridan kelib chiqqan tilda gaplashar edilar.
Harbiy jihatdan katta mahoratga ega bo’lishlari bilan
birga she’riyatga ham usta edilar. Shu yo’l bilan
ular bu mintaqada mavjud dunyoqarashni o’zlari
xohlagan tarafga o’zgartira oldilar. Ular o’zlari bilan
muqaddas yozuvlari – Vedalar (sanskr. – muqaddas
bilim )ni ham olib kelgan edilar.
Vedalar tarkibiga turli davrlarda yozilgan bir
necha kitoblar kirgan bo’lib, ular o’z ichiga ibodat,
marosimlar, falsafiy ta’limotlar, tarixiy xabarlarni olgan
edi. Vedalar to’rt yirik to’plamdan iborat.

VEDALAR
<<muqaddas bilim>>
RIGVEDA– «MADHIYALAR
VEDASI»
SAMAVEDA– «QO’SHIQLAE
VEDASI» YAJURVEDA–
«QURBONLIKLAR VEDASI»
ATHARVAVEDA– «AFSUN VA
JODULAR VEDASI»

Vedalar. Vedalar (sanskr. tilida -
Bashorat) edi. Uning tarkibiga turli
davrlarda yozilgan bir necha kitoblar
kirgan bo’lib, ular ibodat, marosimlar,
falsafiy ta`limotlar, tarixiy axborotlarni
o’z ichiga olgan edi.

Vedalarning boshqa muqaddas (mas. Bibliya)
yozuvlаrdan farqli tomoni shunda ediki, ular
nihoyasiga etkazilmagan va oxiri ochiq edi. Unga
keyingi ruhoniylar tomonidan ham qo’shimchalar
qo’shish imkoni bor edi. Shuning uchun keyinchalik
bu yozuvlar juda ham kengayib ketdi. Vedalarda 33
ta, ba`zi manbalarga ko’ra 333 yoki 3339 ta
afsonaviy xudolar haqida madhiyalar bitilgan. Bu
xudolarning eng mashhurlari - Indra, Varuna, Mitra,
Dyaus, Adita, Agnyu, Vishnu, Krishna.

Veda xudolari. Vedalarda xudolar – osmon xudolari, quyosh
xudolari, havo xudolari, yer xudolari, ayol xudolar kabi xudolar
toifasi haqida madhiyalar bayon etilgan.
Osmon xudolari. Ular sirasiga Dyaus, Varuna, Indra kabi
turli osmonlarni boshqarib turuvchi xudolar kiradi. Biroq, Varuna
keyinchalik suv va dengizlar xudosiga aylanib ketgan.
Quyosh xudolari. Rigvedada quyosh energiyasining
turlicha namoyon bo’lishidan besh xudo yuzaga kelganligi haqida
so’z yuritilgan. Ularning eng qadimiysi Mitra («do’st») dir. Surya
quyoshning yorqinroq namoyon bo’lgan ko’rinishidir. U
yunonlardagi Apollon kabi yetti ot biriktirilgan g’ildirakli
aravalarda tasvirlangan. Savitri esa quyoshning quvvat beruvchi
kuchida namoyon bo’ladi. Pushan muruvvatli hisoblanib, quyoshning
mahsuldorlik faoliyatni o’zida namoyon qiladi. Ularning yana biri
Vishnu vedalarda zikr qilingan va keyinchalik unut bo’lib ketgan xudolar
orasida abadiy hisoblangan, hozirgi paytda butun Hindistonda
ulug’lanadi.
Yer xudolari. Yer xudolarining eng ulug’i yerda quyoshning,
havoda chaqmoqning, yer ustida olovning mujassamlashuvi
hisoblangan olov xudosi Agnidir. Agni haqidagi afsonalar
Hindistondan tashqarida vujudga kelgan.

Braxmanlik veda dinlarining bir shahobchasidir.
Vaqt o’tishi bilan vedalardagi qo’shiqlar ommaga,
hatto ruhoniylarga ham tushunarsiz bo’lib qoldi. Bu
qo’shiqlar hali o’zgarishga uchramay, muqaddas til va
muqaddas matnlar paydo bo’ldi. Nihoyat, bu tilni
o’rganish uchun kishilar alohida guruhlar tuzib,
maxsus vaqt ajratdilar. Natijada o’z hayotlarini ibodat
qilish, ilohiyot ilmini o’rganish, murakkab marosimlarni
o’tkazish va xalq ruhoniy hayotini
boshqarishga bag’ishlagan braxmanlar kastasi
(tabaqasi) vujudga keldi. Dinga xos bo’lgan
xususiyatlardan biri – ilohiy tilning o’zgartirib
bo’lmasligidir. Хuddi shu bir tilning eskirib amaldan
qolishi va faqat muqaddas tilga aylanib qolishi
braxmanizmning kelib chiqishiga sabab bo’lgan
omillardan biridir.

Braxmanlik . Eramizdan avvalgi birinchi ming yilliklarga kelib oriylar
Hindistonda o’zlarining knyazliklariga ega bo’ldilar. Vedalarning
marosimlar haqidagi ko’rsatmalari ancha murakkablashdi. Shu davrga
kelib aholi o’rtasida braxmanlarning nufuzi oshib ketdi. Ular oldingi
ta`limotlarni isloh qilib, yangicha liniy qonun-qoidalarni ishlab chiqdilar va
braxmanlik diniga asos soldilar.
Braxmanlik ta`limoti kastalar (ijt.tаbаqаlаr)ga asoslangan, ya`ni
jamiyatdagi insonlar o’zlarining kelib chiqishlari, mansablari va
hunarlariga ko’ra turli tabaqalarga bo’linadilar. Braxmanlikda eng yuqori
kasta braxmanlar. Ular xudoning tilidan yaratilgan bo’lib, xudolar nomidan
gapirish huquqiga ega edilar. Ikkinchi kasta kshatriylar . Ular xudoning
qo’lidan yaratilgan insonlar hisoblanib, podshohlar, knyazlar, jangchilar
shular jumlasiga kiradi. Kastalarning yana biri vayshlar. Ular xudoning
sonidan yaratilgan insonlar hisoblanib, savdogarlar va hunarmandlar shu
kastaga mansubdirlar. Kastalarning eng quyi tabaqasi shudra lardir. Ular
xudoning oyog’idan yaratilgan hisoblanib, oddiy xalq, dehqonlar shular
jumlasiga mansub.

Braxmanlikning kastachilik asoslari er. av. V asrlarda yashagan
Hindistonning yarim afsonaviy hukmdori Manu qonunlarida
mustahkamlangan.Braxmanlikdagi ruhning ko’chib o’tish ta`limoti
Hindistonning deyarli barcha din va falsafalariga ta`sir etgan.VEDALARNING TARKIBIY QISMLARI
RIGVEDA – MADHIYALAR VEDASI
SAMAVEDA - QO’SHIQLAR VEDASI
YAJURVEDA – QURBONLIKLAR VEDASI
ATXARVAVEDA – AFSUN VA JODULAR VEDASI

Ҳиндуизм эрамизнинг VI асрида Ҳиндистонда
вужудга келган эди. Ҳиндларнинг миллий дини
ҳиндуизм кенг тарқал-ган бўлиб, унга 8 3 фоиздан
кўпроқ ҳиндлар сиғинадилар. Ҳиндуизм эрамиздан
олдин мавжуд бўлган брахманизм, ведизм,
тотемизм, анимизм каби динлар эволюцияси
натижаси-да шаклланди. Ҳиндуизм турли
эътиқодлар, урф-одатлар ва маросимлар,
маҳаллий диний эътиқод ва қарашларнинг
мураккаб комплекси сифатида пайдо бўлиб, уруғ-
қабила динлари элементларини, буддизм, сикҳизм,
жайнизмнинг асосий ғояларини ўзига ўзлаштириб
олган. Ҳиндуизм ўзининг ягона бажарадиган
ташкилотига эга эмас. ҲИНДУИЗМ

Ҳиндуизм инсоннинг туғилганидан то вафот
этишигача бўлган ҳуқуқ ва вазифаларини
белгилаб ва чеклаб қўяди. Шунинг учун унда
маросимчиликка кенг ўрин берилган. Ҳиндуизм
кишиларнинг ижтимоий тенгсизлигини оқлайди.
У руҳнинг ўлмаслиги ва кўчиб айланиб юриши
(сансара таълимоти), қайта туғилиши (карма
таълимоти), гуноҳ ишлар учун жавоб берилиши,
жаннат ва дўзах каби ақидаларни ўз ичига олади.

Ҳиндуизм таълимотича, олам пайдо бўлиб,
емирилиб, йўқ бўлиб туради, яъни оламнинг
яшаши прогрессив эмас, аксинча, регрессив
ҳарактерга эга бўлиб, ҳар бир давр
оламнинг юксак ривожланган чўққисидан
бошланиб, унинг инқирозга учраши билан
битади, инсонлар гуноҳга ботиб кетгач олам
тугайди.

Ҳиндуизм таълимоти жамиятнинг табақаларга
бўлинишини акс эттиради. Бу диннинг карма
қонуниятига асосан у инсон ҳаётида 4 та асосий
мақсад бор, деб тушунтиради. Булар:
1) дҳарма - оила ва жамиятда диний талабларни тўла
бажариш;
2) артха - фойдали ишлар қилиш, зарур моддий
неъматларга эга бўлиш;
3) кама - муҳаббат туйғуларига эришиш, бу ҳис-
туйғуларни қондириш;
4) мокша - ўзгариш занжиридан бутунлай озод
бўлиш.

Hinduiylik ta`limotiga ko’ra olam, hayotning barcha
shaklini Braxma yaratgan. Biroq Braxma bu dinda uch
xudoning nomigagina boshlig’i. Hozir Braxmaga
sig’inish deyarli yo’q. Hinduiylar asosan Vishnu va
Shivaga sig’inadilar, ularga atab qurbonliklar
keltiradilar.
Hinduiylikda jannat va do’zax haqidagi tushunchalar
ham mavjud. Ular marhumlarni Gang daryosi
sohillarida kuydirib, kulini suvga oqizadilar.

Eramizdan avvalgi VI asrda Hindistonda
keyinchalik jahon dinlaridan biriga aylangan
Buddaviylik vujudga keldi. U braxmanlikdagi bir
necha elementlarni qabul qilgan bo’lsa-da, kasta
ta`limotini inkor etdi. O’sha davrda Hindistondagi
kasta tuzumini saqlab qolishga, braxmanlik dinini
isloh qilib, qayta tiklashga harakat boshlandi. Bu
harakat braxmanlik bilan buddaviylik o’rtasidagi
kurashni ifodalovchi hinduiylik edi. Hinduiylik
ko’pxudolik dini bo’lib, unda braxmanlikning asosan
uchta xudosi tan olinadi; 1) koinotning yaratuvchisi
bo’lgan Braxma; 2) dunyo nizomini ushlab turuvchi
Vishnu; 3) koinotni halok qilish qudratiga ega Shiva.

Hinduizm juda murakkab dindir. U bir tomondan yirik ijtimoiy tashkilot, ikkinchi tomondan turli dinlar
qorishmasidir. Ijtimoiy tashkilot sifatida kastachilik asosiga qurilgan. Ma’lumki, mil. av. VI asrda
Hindistonda buddizm dini vujudga keldi. U braxmanizmdagi bir necha jihatlarni qabul qilgan
bo’lsada, kasta ta’limotini inkor etdi. O’sha davrda Hindistondagi kasta tuzumini saqlab qolishga,
braxmanizm dinini isloh qilib, qayta tiklashga harakat boshlandi. Bu harakat braxmanizm bilan
buddizm o’rtasidagi kurashni ifodalovchi hinduizm edi.
BRAXMANLIKDA TAN OLINGAN
UCH ASOSIY XUDOLAR
BRAXMA VISHNU
SHIVA

Hinduizm asosan, Hindistonda tarqalgan
bo’lib, mamlakat aholisining 83%, ya’ni 50 0 mln. kishi
shu dinga e’tiqod qiladi. Hinduizm e’tiqod qiluvchilar
soni jihatidan jahonda uchinchi o’rinda turadi. Barcha
hinduistlarning soni 700 mln.ni tashkil etadi. Yirik
jamoalar Bangladeshda (12 mln.), Indoneziyada (3,6
mln.), Shri Lankada (3 mln.), Pokistonda (1,5 mln.),
Malayziyada (1 mln.), AQShda (0,5 mln.), Butanda (0,3
mln.) mavjud. Hinduizm uni qabul qilmoqchi
bo’lganlarga qo’yadigan birinchi va asosiy shart
Hindistondagi kasta tuzumini qabul qilishdir.
Diniy qorishma sifatida hinduizm oriylar g acha
bo’lgan dinlar, hind- skif jamoalarining ibtidoiy diniy
tasavvurlarini va qadimgi braxmanlarning buddizm
bilan aralashgan qadimiy urf-odatlarini o’zida mujassam
qilgan.

Hinduizmda trimurti (uchlik) – Braxma, Vishnu, Shiva xudolari
asosiy xudolar sanalib, Braxma ularning eng kattasi – dunyoni
yaratgan xudo hisoblanadi. Biroq, hinduizmda faqatgina Vishnu
va Shivagagina sig’inadilar. Shunga binoan, hinduizm ikki asosiy
oqimga bo’linadi: Shivaga sig’inuvchilar va Vishnuga sig’inuvchilar.
TRIMURTI (UCHLIK)
BRAXMA VISHNU
SHIVA

HINDUIZMDAGI ASOSIY OQIMLAR
SHIVAGA
SIG’INUVCHILAR VISHNUGA
SIG’INUVCHILAR

Shiva o ddiy xalq ommasi –
kambag’allarning ilohiyati
hisoblanadi. U Rigvedaning birinchi
nusxalarida Rudra nomi bilan zikr
etilgan. Atxarvavedada Rudraning
roli oshib boradi.
Yajurvedada Rudra Agni timsolida
berilgan. U Ishana, Ishvara,
Maxadeva (buyuk xudo) nomlari
bilan ham ataladi.

Hindistonda shivaizmning o’n uchga yaqin asosiy
oqimlari mavjud. Shivachilar orasida asosiy oqim sifatida
tridandinalar (uch tayoqlilar) va smartlar ( smriti so’zidan
– haqqoniy rivoyatlar )ni aytib o’tish mumkin.
Тridandinalarning markazi Varanasi bo’lib, unda
tarkidunyochilikda hayot kechiradilar. Smartlarning bir
qismi rohiblikda, yana bir qismi – dunyoviylik holatida
yashaydilar. Ushbu oqimlarning har ikkalasi ham faqat
braxmanlarnigina o’z saflariga qabul qiladilar. Dandila r ,
ya’ni zohidlar oriylarga xos bo’lmagan ba’zi marosimlarni
o’tkazadilar. Jumladan, shu oqimga kirayotgan paytda
oyoqlarining pastki qismidan qon chiqaradilar. O’lganlarni
yerga dafn qiladilar yoki muqaddas daryolardan biriga
topshiradilar. Shivaizmning katta oqimlaridan yana biri
lingachilar b o’lib, ular bo’yinlariga linga osib yuradilar.
Kimdir uni oltin, kumush qutida olib yuradi. Ibodat vaqtida
uni chap qo’llarida tutib turadilar. Lingachilar bir necha
urug’larga bo’linib, o’zaro qudachilik qilmaydilar.

Qadimgi Xitoyda Lao-Szi falsafiy ta`limoti bilan
deyarli bir davrda Kun-Tszi (Konfutsiy - miloddan
avvalgi 551-479)ning falsafiy ta`limoti ham paydo
bo’ldi. Konfutsiy - Qadimgi Xitoy faylasufi va
pedagogi, Konfutsiychilikning asoschisi. Konfutsiy,
garchi, samoni oliy ruhiy qudrat, ajdodlarga qurbonlik
keltirishni ularni e`zozlashning asosiy ifodasi deb
bilsa ham, o’z ta`limotida osmon sirlari muammolarini
deyarli tilga olmagan hamda ruhlar va narigi dunyo
kabi tushunchalarga kam e`tibor bergan.
Konfutsiyning falsafiy va axloqiy g’oyalari markazida
inson, uning aqliy va ma`naviy qiyofasi, olamdagi
hamda jamiyatdagi o’rni, vazifasi muammolari turadi.

Konfutsiy fikricha olamdagi barcha mavjudot
singari insonning taqdiri ham samoviy qudratga
bog’liq. Shuning uchun odamlarning oliyjanobligi
yoki tubanligi, oliy yoki past tabaqaga mansubligini
o’zgartirib bo’lmaydi.
Binobarin, podshoh - podshohligicha, fuqaro -
fuqaroligicha, ota - otaligicha, farzand -
farzandligicha qolishi kerak. Bunday g’oya,
ko’ramizki, mavjud tuzumni saqlab qolishni
nazarda tutar edi. Shu bilan birga, Konfutsiy ideal,
oliy inson, asl, mard kishi kontseptsiyasini ishlab
chiqqan.

Bu kotsepsiyaga ko’ra, odamlar ijtimoiy kelib chiqishi yoki
jamiyatdagi mavqei orqali emas, balki odamiylik, adolatgo’ylik,
haqgo’ylik, samimiyat, farzandlik izzat-hurmati kabi yuksak
ma`naviy fazilatlarga erishish tufayli yuksak kamolotga etishuvi
mumkin.
Konfutsiyning falsafiy ta`limoti keyinchalik Xitoyda hukmron
dinlarning biriga aylangan va Konfutsiychilik deb nom olgan
dinning asosi bo’ldi. (milodning boshlarida). Konfutsiychilik
manbai - Konfutsiy izdoshlari yozgan «Lung-luy» (Suhbatlar va
mulohazalar, miloddan oldingi VI asr) kitobidir.

Konfutsiychilikning maqsadi - xalqni mavjud tartib-
qoidalarni hurmat qilish ruhida tarbiyalashdir. Bu din
aqidasiga ko’ra, jamiyatda osmondan yuborilgan
«Jeng» (Insonparvarlik) qonuni amal qiladi. Bu
qonunni o’rganib olish uchun inson «Li»ga, ya`ni
ijtimoiy axloq normalariga, qoidalariga, an`anaviy
marosimlarga amal qilishi, o’zining jamiyatdagi
darajasiga qarab ish tutishi zarur.
Konfutsiychilik belgilangan diniy tartiblarga qattiq
amal qilishni talab etadi. Konfutsiyning o’zi
hayotligida diniy tartiblarni sidqidildan bajargan.

Endilikda, har bir oilaning o’z ibodatxonasi bo’lishi zarur
bo’ldi. har bir oila o’z ibodatxonasiga ajdodlarning timsoli
bo’lgan «Chju» tasvirini joylashtiradi. Uning yoniga
qurbonliklarni qo’yadi va diniy marosimlarni ijro etadi.
Konfutsiychilikda ijtimoiy-axloqiy masala alohida o’rin
egallaydi. Shu ma`noda Konfutsiy ta`limotini inson xatti-
harakati hayoti me`yorlari haqidagi ta`limot deyishi ham
mumkin edi. Insonlar o’rtasidagi hayot tarzi an`anaviy besh
munosabatdan iboratligi qayd etilgan:
•
davlat boshlig’i bilan amaldorlar o’rtasidagi munosabat;
•
ota-onalar bilan farzandlar o’rtasidagi munosabat;
•
er bilan xotin o’rtasidagi munosabat;
•
katta va kichik aka-ukalar o’rtasidagi munosabat;
•
do’st-birodarlar o’rtasidagi munosabat.

Konfutsiyning falsafiy qarashlari. Konfutsiy komil inson
( szyun - szi ) haqidagi g’oyani yaratdi. Szyun- szi, ya’ni yuksak
ma’naviyatli inson ikki asosiy xususiyatga ega bo’lishi kerak:
insoniylik va mas’uliyat (ajdodlar oldidagi qarz)ni his qilish. Komil
inson, eng avvalo, ishonchli va fidoiy bo’lishi lozim.
U buning uchun tinimsiz, o’zini ayamasdan o’z ishonchi,
hukmdori, o’z otasi va o’zidan katta barchaga birday xizmat
qilishi va doimo kamolot sari intilishi zarur. Mamlakatimizda komil
inson, barkamol avlod tarbiyasi eng dolzarb masalalardan
biri bo’lgan bir paytda, Konfutsiyning falsafiy, axloqiy
qarashlarini o’rganish ham katta ahamiyatga egadir.
Konfutsiychilikning ilk ko’rinishida axloq masalasi birinchi o’ringa
qo’yilgan, diniy e’tiqod esa ikkinchi darajali sanalgan. Diniy
masalalar, aqidalarga konfutsiychilik ancha sovuqqon
munosabatda bo’lgan, ba’zi o’rinlarda ularni inkor qilgan. Undan:
«O’lim nima?» – deb so’raganlarida, u: «Biz tiriklik nima ekanligini
bilmaymiz- u, o’lim nima ekanligini qayerdan bila olar edik», - deb
javob bergan. Biroq, qadimdan davom etib kelayotgan diniy
qadriyatlar, urf- odatlarga Konfutsiy hurmat bilan munosabatda
bo’lgan.

Konfutsiyning yana bir ta’limoti – «Syao» bo’lib, u inson o’z
ota- onasiga munosib bo’lishi haqidagi g’oyani o’zida
mujassam qilgan. Konfutsiy fikricha, inson uchun Syao dan
muhimroq narsa yo’q. U: « Syao va Di (ukaning akaga,
kichiklarning kattalarga hurmati) insoniylikning asosidir»
degan. Syao n ing asosiy ma’nosi nima, farzandlik xizmati
qanday bo’lishi kerak, degan savolga Konfutsiy shunday
javob bergan: «Aqlli va ota-onangni boqishga yaroqli
bo’lishingdir. Chunonchi, odamlar uylarida itlar va otlarini
ham boqadilar- ku? Agar ota- onalariga ortiq ehtirom
ko’rsatmasalar, hayvonlarni boqishlaridan nima farqi qoladi?».

Konfutsiychilik ta’limotida o’g’il ota- onasi
oldida quyidagi beshta vazifani bajarishi shart
bo’lgan:
1. Har doim ota- onani to’la hurmat qilish;
2. Ularga eng suyuklik taomni keltirish;
3. Ular betob bo’lib qolganida
chuqur qayg’urish;
4. Ular vafot etganlarida yurak-
yurakdan achinish;
5. Ular xotirasiga tantanali
ravishda qurbonliklar qilish.

Oila va nikoh tushunchasi. Konfutsiychilik Хitoyda oila
masalalariga hal qiluvchi ta’sir o’tkazdi. Konfutsiychilik
ta’limotiga ko’ra, oila nikohdan, yoshlarning kelishuvi
bilan boshlanmaydi. Balki, oila ehtiyojlari uchun nikoh
amalga oshiriladi. Konfutsiychilar urf- odatlariga ko’ra,
avlodlar o’z ajdodlari ruhi oldida qilishlari kerak
bo’lgan barcha marosimlarni o’z o’rnida, muntazam
ravishda bajarishlari lozim.

Konfutsiychilikning Хitoyda tarqalishi. Garchi
konfutsiychilar o’z ta’limotlarini qadimgi Chjou aqidalariga
bog’liq urf- odatlar, marosimlar, axloqiy me’yorlar
asosiga qurgan bo’lsalar- da, ular mazkur aqidalar orasida
o’z munosabatlari, qolaversa, har bir masala yuzasidan o’z
xulosalarini ham berib bayon qilar edilar. Mana shu
narsa konfutsiychilikning muvaffaqiyatga erishishiga sabab
bo’ldi. Undan tashqari uning muvaffaqiyatiga sabab
bo’lgan omillardan yana biri konfutsiychilarning
o’zlari foydalangan qadimgi kitoblar, she’rlar, risolalarni
yig’ib o’quvchilariga o’rgatganliklaridir. Bu ishning asosiy
qismi Konfutsiyning o’zi tomonidan bajarilgan edi. U turli
podshohliklarda mavjud bo’lgan uch mingdan ortiq
qadimiy qo’shiqlar, yozuvlarni jamlab, ularni qayta tahrir
qilgan edi. Konfutsiy va uning shogirdlari tomonidan tahrir
qilingan asarlar keyinchalik konfutsiychilikning asosiy
manbalariga aylandi.

Mil. av. IV- III asrlarga kelib Konfutsiy ta’limoti
ancha keng tarqaldi va katta ta’sir doirasiga
ega bo’ldi. Хan sulolasi davriga kelib (mil. av.
III- II asrlar) konfutsiychilik davlat mafkurasi
darajasiga ko’tarildi. Хan podshohlari Konfutsiy
ta’limotlarini to’liq qabul qilmagan bo’lsalar-
da, uning kuchini, jamiyatda egallab ulgurgan
mavqeini e’tirof qilgan holda undan davlat
boshqaruvida foydalandilar.

Konfutsiychilikda diniy marosimlarning asosiy
mazmuni - Konfutsiychilikka qadar mavjud
bo’lgan an`analarni, urug’-qabilaviy marosimlarni
mustahkamlash, qonunlashtirishni tashkil etardi.
Chunki konfutsiy o’zining hech qanday yangi
ta`limot yaratmaganligini faqat eski marosimlarga,
tartib-qoidalarga qattiq rioya etishni talab qilardi.
Bu o’rinda uning quyidagi so’zlarini keltirishni
maqsadga muvofiq deb bildik: «Qadimdan joriy
etilgan marosimlar saqlanmas yoki ular bekor
qilinar edi, unda hamma narsa aralashib ketadi,
izdan chiqadi.

Хitoyda keng tarqalgan daosizm
falsafiy ta’limot sifatida mil. av. birinchi
ming yillikning o’rtalarida konfutsiychilik bilan
deyarli bir vaqtda paydo bo’ldi. Bu ta’limot
dastavval bir muncha mavhum xarakterga
ega bo’lib, din bilan hech qanday aloqasi
bo’lmagan. Ushbu ta’limot tarafdorlari
ham konfutsiychilar kabi o’z
zamonalaridagi harakatlarga qarshi
bo’lganlar. Daosizm targ’ibotchilari ham
hukmdorlar orasidagi tinimsiz urushlarni
qoralar edilar. Ular ham boshqa bir qator
falsafiy ta’limotlar qatori orqaga – «Oltin
asr»ga – qaytishga chaqirar edilar.

Daosizmda mil. av. IV- III asrlarga kelib nazariy asarlar paydo bo’la
boshladi. Bunday asarlarda ijtimoiy- siyosiy va axloq masalalari daosizm
uchun unchalik muhim sanalmadi. Biroq daosizm vakillari ilk bor borliq,
tabiat, koinot haqidagi tushunchalarni ishlab chiqa boshladilar. Хitoydagi
Szis faylasuflar akademiyasida daosizm nazariyotchilari: Тyan Pen, Sun
Szyan, In Ven, Shen Dao, Хuan Yuan va boshqalar to’plangan bo’lib, ular
inson va uni o’rab turgan borliq xususida beto’xtov munozaralar olib
bordilar va risolalar yozdilar.
Bunday asarlar hozirgi kungacha saqlanmagan, biroq daosizmning
asosiy manbasi sanaladigan «Daodetszin» risolasida o’z aksini topgan.
Mazkur risola muallifi Lao-Szi hisoblanadi. Uning hayoti haqidagi
ma’lumotlar kam, borlari ham noaniq. Afsonalarga qaraganda, Lao- Szi
onasining qornida bir necha o’n yillar yashab, keksa donishmand holida
dunyoga kelgan. Shuning uchun uni «Lao- Szi» – «Keksa donishmand»,
«Qari bola» deb atadilar. Lao- Szi mil. av. VII da tug’ilgan, Konfutsiyning
zamondoshi hisoblanadi. Qadimgi Хitoy yodgorliklarida Konfutsiyning
Lao- Szi bilan uchrashganligi, uning donoligidan hayratga tushgani va
uni ajdaho deb atagani haqida rivoyat keltiriladi.

Daosizmning falsafiy prinsiplari «Dao-Detszin» kitobida
bayon etilgan. Bu asar o’tmishdagi Xitoy donishmandi Lao-
Tszi qalamiga mansubdir. Lao-Tszining tarixiyligi xususidagi
masalaga sinologlar shubha bilan qaraydilar.
Asarning asosiy tushunchasi «dao» (yo’l) bo’lib, u olamning
mohiyati va bosh sababi, dunyoning turli-tumanligi manbai,
barcha narsalarning onasi deb tushunilgan. Bu, go’yo
qandaydir yo’l bo’lib, atrofni o’rab olgan olam va barcha
kishilar shu yo’l bilan borishi lozim. «Dao» diniy mazmun
kasb etgan yo’lgina bo’lib qolmay, ayni paytda u hayot tarzi,
usuli, printsiplari ham edi.

D ао sizm dinininu а s о siy r а mzi D ао bo’lib, u о sm о n
х ud о si r а mziu а yaqin edi. Unu а ko’r а , h а r bir b ах tiyor
bo’lishni ist а u а n о d а m D ао ni t а niy о lishi v а u bil а n
birl а shib k е tishi z а rur. Chunki, о d а m mikr о k о sm (kichik
dunyo) bo’lib, u h а m mikr о k о smd е k а b а diydir.
Ins о nninu v а f о ti bil а n ruh t а n а d а n а jr а lib chiqib,
mikr о k о sim bil а n birl а shib k е t а di. Ins о nnini v а zif а si u
o’lm а y turib, ruhi D ао g а qo’shilib k е tishig а intilishdir. Bu
n а rs а g а q а nd а y erishish mumkin d е g а n s а v о lg а D ао
t а `lim о tid а j а v о b b е rilg а n.

L ао -Szining t а `lim о tig а ko’r а , D ао yo’li «Dе» kuchi g а
mоsdir. Fаqаt g inа shu kuchdа Dао shахsi nаmоyon
bo’lаdi. «Dе»nin g mа`nоsi fаоliyatsizlik bo’lib,
to’lаqоnli fаоliyatni inkоr etishdir. Dеmаk, ilоhiy
mukоfоt g а Dаоnin g mаqоmi g а yaхshi ishlаr bilаn
erishish g а tirish g аn оdаm emаs, bаlki mеditаtsiya vа
o’zinin g ichki dunyosi g а g’аrq bo’lish jаrаyonidа o’zini
tinlаsh g а hаrаkаt qil g аn vа o’zi оrqаli dunyo tuzilishi
mаrоmini tin g lаsh vа un g а erishish g а hаrаkаt qil g аn
оdаm y еtishаdi.
Shundаy qilib Dаоsizmdа hаyot mоhiyati аbаdiylikkа,
o’z ildizlаri g а qаytish dеb tushunilаdi.

Lao- Szi ta’limotiga ko’ra, tabiat, jamiyat va butun borliqning asosi «Ulug’ Dao»
hisoblanadi (dao, tao «yo’l», «haqiqat», «tartib» demakdir). Dao haqidagi
ta’limot konfutsiychilikda bo’lgan. Chunki dao to’g’risidagi fikrlar konfutsiychilik
va daosizm shakllanishidan ancha oldin mavjud edi, shuning uchun ham har
ikki ta’limotning o’xshash jihatlari ko’p. Konfutsiy daon i jamiyatda muayyan
tartiblarni yaratuvchi samoviy qonunlar tajassumi deb hisoblagan.
DAO – ijtimoiy me’yorlar, intizom va axloqning
yig’indisidir. DAO umumiy tabiat qonuni va ibtido
intihoning o’zagidir.
DAO ni hech kim yaratmagan, barcha narsalar daodan
kelib chiqqan va unga qaytadi. DAO hech kimga
ko’rinmaydi, sezgi a’zolari uni ilg’ay olmaydi. Nimani ko’rish,
eshitish, sezish, anglash mumkin bo’lsa, u dao emas.
Umumiy mazmunda dao – butun borliq demakdir.

Milodiy ikkinchi asrga kelib daosizm dinida
yangi sektalar paydo bo’ldi. Ulardan biri «Тaypindao»
(«Buyuk tenglik ta’limoti») bo’lib, uning asoschisi
Chjan Szue hisoblanadi. «Тaypindao» sektasi bilan
birga yana bir
«Udoumidao» («Besh dou guruch ta’limoti»)
sektasi ham mavjud bo’lib, qadimgi Хitoy
jamiyatida katta ta’sir doirasiga ega bo’lgan. Uning
asoschisi mashhur daochi Chjan Dao Lin bo’lib, u
ushbu sektaninggina emas, balki butun daosizm
ibodatxonasining asoschisi hisoblanadi.
adolatsizligiga qarshi ko’plab
siyosiy Ushbu sektalar tarixda hukmron
tabaqalarning
kurashlarga,qo’zg’olonlarga boshchilik
qilgan.

XX asr boshlariga kelib Хitoyda turli
daosizm sektalariga qarshi kurash
boshlandi. O’tgan asrning ikkinchi
yarmida daosizm tarafdorlari juda
ozchilikni tashkil qildi. Ushbu kichik
guruhlar monaxlar, targ’ibotchilar va
bashoratchilarni o’z ichiga oladi.

Milliy dinlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish