Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 278.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Milliy elitaning shakllanish istiqbollari

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʻ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI MILLIY G OYA, MA NAVIYAT ASOSLARI VA HUQUQ TA LIMI ʻ ʻ ʻ YO NALISHI ʻ “DAVLAT VA HUQUQ NAZARIYASI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: MILLIY ELITANING SHAKLLANISH ISTIQBOLLARI Bajardi: _____________________ Qabul qildi: _____________________ Toshkent-202 4 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………... 3 I BOB. ELITA TUSHUNCHASI, KONSEPSIYALARI VA NAZARIYALARI……………………………………………………………... 6 1.1. Elita tushunchasi va uning klassik konsepsiyalari ……………………….. 6 1.2. Elitalarning zamonaviy nazariyalari ……………………………………….. 1 4 II BOB. MILLIY ELITA TURLARI, FUNKSIYALARI VA SHAKLLANISH ISTIQBOLLARI………………………………………….. 22 2.1. Elitaning turlari va funksiyalari …………………………………….. 22 2.2. O zbekistonda milliy elita va yetakchilarni shakllantirish jarayoni………..ʻ 2 9 XULOSA ………………………………………………………………………. 3 7 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI……………………….. ʻ 40 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Elita tushunchasi, elita tushunchasining siyosiy fanga kirib kelishi. Moskaning elita nazariyasi. Paretoning elitar konsepsiyasi. Mixelsning oligarxiyalashuv qonuni. Elita nazariyalarining asosiy yo nalishlari. Elitalarga doir zamonaviyʻ nazariyalar. Elitalarning turlarga bo linishi va ularning ijtimoiy samaradorligi, ʻ uyushishi masalalari. Siyosiy elitalarning asosiy funksiyalari. Byurokratiya - tushunchasi, uning davlat boshqaruvidagi o rni. M.Veber byurokratiya to g risida. ʻ ʻ ʻ Ma muriy lavozimga o tish mezonlari: jahon tajribasi. Byurokratiya ustidan ʼ ʻ nazorat mexanizmlari. Elitalarni saralash tizimlari. O zbekistonda mustaqillik ʻ yillarida yangi siyosiy elita shakllanishi xususiyatlari. Yetakchilik tushunchasi. Tarixda yetakchilik g oyalari. Siyosiy yetakchilik ʻ ka doir asosiy nazariyalar. Yetakchilik turlari (oddiy, buyuk, avtoritar, demokratik, an anaviy, xarizmatik fazilatlardan kelib chiquvchi qiyofalari: bayroqdor, ʼ xizmatchi, o t o chiruvchi, savdogar), uning turkumlashuvlari. Siyosiy yetakchi ʻ ʻ bajaruvchi asosiy funksiyalar, siyosiy yetakchilikning rivojlanishidagi asosiy tamoyillar. O zbekistonda mustaqillik yillarida siyosiy yetakchilik institutining ʻ shakllanishi. Mavzuning o rganilganlik darajasi. ʻ XIX asr oxiriga kelib elitalarning kelib chiqishi, jamiyatdagi o rni, vazifalari haqidagi qarashlar ilmiy tahlil tusini ʻ oladi. Deyarli bir vaqtda ushbu masalalar haqida o z fikrini bayon etgan italiyalik ʻ ikki olim — G.Moska va V. Pareto va nemis olimi R.Mixels elitalarni siyosatning alohida subyekti sifatida ajratib, uning amaliy faoliyatini o rgana boshladilar, ʻ Ularning ijodi elitologiya faniga asos soldi va unda "makiaveli maktabi" yo nalishini tashkil etdi. ʻ G.Moska bilan bir davrda va undan mustaqil ravishda siyosiy elitalar ta limotini V.Paretgo ham ishlab chiqdi. V.Paretto fikricha jamiyatni har doim ʼ alohida psixologik va ijtimoiy sifatlarga ega bo lgan elitalar guruhi boshqa rib ʻ 3 kelgan va boshqarishlari lozim. Jamiyatni boshqarishning u yoki bu sohasida yuksak va samarali faoliyat ko rsatayotgan individlar gypuh elitalarni tashkilʻ qiladi. Ushbu guruhlar hukmron, ya ni hokimiyatni boshqarishda bevosita ishtirok ʼ etuvchilar va kontrelitalar, ya ni yuksak sifatlarga ega bo lgan, lekin hokimiyatni ʼ ʻ bevosita boshqarishda ishtirok etmayotgan kishilardan iboratdir. Jamiyat taraqqiyoti elitalarning davriy ravishda almashinishi vositasida ro y beradi. ʻ Hukmron elita guruhlari o z imtiyozlari va ijtimoiy mavqelarini meros tariqasida ʻ noelitar avlodlariga berishga harakat qiladilar, bu — o z navbatida elita tarkibi ʻ sifatining buzilishiga,kontrelita guruhlarining o sishiga olib keladi. Bunday ʻ sharoitlarda hukmronlikdan norozi kontelita guruhlari ommani safarbar etish vositasida hukmron elita guruhlarini ag daradi va o z hukmronligini o rnatadi. ʻ ʻ ʻ Shunday qilib, Pareto elitalarning vujudga kelishini ko p darajada ʻ psixologiyaga bog laydi. U "siyosiy elita" atamasi bilan bir qatorda "tanlangan ʻ sinf" atamasini ham qo laydi. Unga ko ra, elita terminining bosh g oyasi ʻ ʻ ʻ ustunlikdir. Ya ni aql, - xarakter, chaqqonlik singari xilma — xil qobiliyatlarga oliy ʼ darajada ega odamlar- elita deyiladi. Kurs ishi mavzusining obyekti. Milliy elitaning shakllanish istiqbollari ni adabiyotlar asosida tahlil qilish. Kurs ishi mavzusining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti Milliy elita tushunchasi, mohiyati hamda uning turlari va funksiyalarini yoritib berishdan iborat etib belgilandi. Kurs ishining maqsadi. O zbekistonda milliy elita hamda milliy elita ʻ yetakchilarni shakllantirish istiqbollarini o zida aks etgan manbalar hamda ʻ tadqiqotlar tahlili orqali ochib berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi. - Elita tushunchasi va uning klassik konsepsiyalari ni yoritib berish; - Elitalarning zamonaviy nazariyalari ning asosi ni o rganish; ʻ - Elitaning turlari va funksiyalari ni tahlil etish va o rganish ʻ ; 4 - O zbekistonda milliy elita va yetakchilarni shakllantirish jarayoniʻ ni to laroq ʻ yoritish va tahlil qilish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 34 betni tashkil etadi. 5 1.1. Elita tushunchasi va uning klassik konsepsiyalari Politologik adabiyotlarda "siyosiy sinf", "hukmron sinf", "boshqaruvchi sinf" singari turli nomlarga ega siyosiy elitalar bugungi kunda ham jamiyat taraqqiyoti uchun ulkan hissa qushuvchi ijtimoiy gypuh hisoblanadi. Zamonaviylashayotgan jamiyatlarda islohotchilarning muvaffaqiyatlari to g ridan — to g ri ana shu gypuh salohiyati, irodasi va tashabbusiga bog lanadi.ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Xo sh, siyosiy elita nima? Uning siyosiy jarayonlarga belgilovchi ta siri ʻ ʼ nimalarda namoyon bo ladi? ʻ "Elita" ning lug aviy ma nosi fransuzchadan "saralangan", "saylangan", deb ʻ ʼ tarjima qilinadi. Ya ni bu so z — narsalar, hodisalar, insonlarda eng yaxshi ʼ ʻ hususiyatlar, sifatlar mujassam etganini anglatadi. "Siyosiy elita" siyosiy nazariyada — muayyan sifatlarga yoki hokimiyatga kuchli ta sirga ega ijtimoiy ʼ guruhga mansublikni bildiradi. Siyosiy elita jamiyat rivojini maqsadlari va yo nalishlarini ishlab chiqadi. U ʻ strategik jihatdan muhim qarorlarni qabul qiladi va ularni amalga oshirish uchun davlat hokimiyati egalik qilayottan barcha manbalarni ishga soladi. Jamiyat eng qadimgi davrlardanoq aslzodalar, oq suyaklar, oliy tabaqaga va xalqqa ajratib kelingan. Bunday ajratish xayotda mavjud asl xolatni aks ettirgan. Jumladan, bizning buyuk ajdodlarimiz qalamiga mansub asarlarning aksariyatida kelib — chiqishi (zoti), nasabi, aql — zakovati, jasorati bois xalq mexrini qozongan va xalq boshida turgan qahramonlar, beklar, shohlar obrazlari tahlil qilinadi. Ammo faqat XIX asr oxiriga kelib elitalarning kelib chiqishi, jamiyatdagi o rni, vazifalari haqidagi qarashlar ilmiy tahlil tusini oladi. Deyarli bir vaqtda ʻ ushbu masalalar haqida o z fikrini bayon etgan italiyalik ikki olim — G.Moska va ʻ V. Pareto va nemis olimi R.Mixels elitalarni siyosatning alohida subyekti sifatida ajratib, uning amaliy faoliyatini o rgana boshladilar, Ularning ijodi elitologiya ʻ faniga asos soldi va unda "makiaveli maktabi" yo nalishini tashkil etdi. ʻ G.Moska har qanday jamiyatning ikki sinf- boshqaruvchilar va boshqariluvchilarga bo linishini azaldan mavjud va tabiiy hol, deb biladi. Uning ʻ 6 fikricha yolgiz bir kishi ham (u har qanday buyuk sifatlarga ega bo lmasin),ʻ hamma barobar ham hokimiyatni amalga oshira olmaydi. Shuning uchun G.Moska fikricha, uyushgan kamchilikning uyushmagan ko pchilik ustidan hukmronligi muqarrardir. Bu — kelishib va ʻ bir xil faoliyat ko rsatuvchi odamlar o zaro kelisha olmagan minglab odamlar ʻ ʻ o zoro kelishi olmagan minglab odamlar ustidan g alaba qozonadilar. Uning ʻ ʻ tarkibiga kiruvchi individlar ommadan bir qator sifatlari bilan ajralib turadi. Bu sifatlar ularga muayyan moddiy intellektual va, hatto, ma naviy ustunlik beradi. ʼ Boshqacha qilib aytganda, ular o zlari yashayotgan jamiyatlarida nihoyatda ʻ qadrlanadigan va ularga obro , nufuz ko shadigan qandaydir fazilatlarga ega ʻ ʻ bo lishlari: kerak. Moska vaqt o tishi bilan bunday sifatlarning o zgarishini aytib ʻ ʻ ʻ o tadi. U siyosiy elitani "siyosiy sinf", deb ham atagan. Unga ko ra uch sifat ʻ ʻ odamlarga siyosiy sinfga yo l ochadi: xarbiy jasorat-xarbiy aslzodalikka; boylik — ʻ moliyaviy hukmronlikka va avliyolik- diniy aslzodalikka. Moska fikricha siyosiy elita qotib qolgan yopiq ijtimoiy gypuh emas, u uch usul bilan yangilanib boradi: vorislik, saylanish va kooptatsiya. Siyosiy siif rivojlanishida olim ikki yo nalish ʻ mavjudligini ta kidlaydi: aristokratik va demokratik. ʼ Aristokratik yo nalishning ʻ ustunlik qilishi siyosiy elitaning yopiqligi va, oqibatda, turg unlikka olib keladi, ʻ elita — "ayniydi". Demokratik yo nalishdagi taraqqiyotda uning yangilanishi, ʻ o zgaruvchanligi va samaradorligi ortadi. ʻ G.Moska bilan bir davrda va undan mustaqil ravishda siyosiy elitalar ta limotini V.Paretgo ham ishlab chiqdi. V.Paretto fikricha jamiyatni har doim ʼ alohida psixologik va ijtimoiy sifatlarga ega bo lgan elitalar guruhi boshqa rib ʻ kelgan va boshqarishlari lozim. Jamiyatni boshqarishning u yoki bu sohasida yuksak va samarali faoliyat ko rsatayotgan individlar gypuh elitalarni tashkil ʻ qiladi. Ushbu guruhlar hukmron, ya ni hokimiyatni boshqarishda bevosita ishtirok ʼ etuvchilar va kontrelitalar, ya ni yuksak sifatlarga ega bo lgan, lekin hokimiyatni ʼ ʻ bevosita boshqarishda ishtirok etmayotgan kishilardan iboratdir. Jamiyat taraqqiyoti elitalarning davriy ravishda almashinishi vositasida ro y beradi. ʻ Hukmron elita guruhlari o z imtiyozlari va ijtimoiy mavqelarini meros tariqasida ʻ 7 noelitar avlodlariga berishga harakat qiladilar, bu — o z navbatida elita tarkibiʻ sifatining buzilishiga,kontrelita guruhlarining o sishiga olib keladi. Bunday ʻ sharoitlarda hukmronlikdan norozi kontelita guruhlari ommani safarbar etish vositasida hukmron elita guruhlarini ag daradi va o z hukmronligini o rnatadi. ʻ ʻ ʻ Shunday qilib, Pareto elitalarning vujudga kelishini ko p darajada ʻ psixologiyaga bog laydi. U "siyosiy elita" atamasi bilan bir qatorda "tanlangan ʻ sinf" atamasini ham qo laydi. Unga ko ra, elita terminining bosh g oyasi ʻ ʻ ʻ ustunlikdir. Ya ni aql, - xarakter, chaqqonlik singari xilma — xil qobiliyatlarga oliy ʼ darajada ega odamlar- elita deyiladi. Elitalar tug risidagi ta limotlar taraqaniyotiga R.Mixels ham yirik hissa ʻ ʼ qo shgan. U jamiyatda elitarlikni vujudga keltiruvchi ijtimoiy mexanizmlarni ʻ tadqiq qildi. R.Mixels hukmron katlamning tashkilotchilik qobiliyatlariga, shuningdek jamiyatning tashkiliy strukturalariga elitarlikni vujudga keltiruvchi vosita sifatida katta e tibor berdi. R,Mixels fikricha jamiyat tashkil etilishining o zi ʼ ʻ elitarlikni talab qiladi. Jamiyatda "oligarxik tendensiyalarning temir qonuni" amal qiladi. Uning mohiyati shundaki, yirik tashkilotlar muqarrar ravishda elitaning shakllanishiga olib keladi. Jamiyatda rahbarlik hamma tomonidan ham amalga oshirila olmaydi, shu sababdan ham ushbu tashkilotlarning samaradorligi rahbarlik qiluvchi yadro va apparatning ajralishiga olib keladi, u esa oddiy a zolar nazorati ʼ ostidan chiqib, ulardan ajralib siyosatni yolg iz rahbariyatning manfaatlariga ʻ bo ysundirishga va, birinchi navbatda, o z imtiyozlarini, ahvolini saqlab qolishga ʻ ʻ harakat qiladi. Omma esa yetarli darajada haqqoniy axborotga ega emasligi natijasida, bunday holatga va tashkilotlarning kundalik faoliyatiga loqayd qaraydi, shu jumladan, demokratik jamiyatda ham aslida elitalar hukmronlik qiladi. "Makiavelli maktabi" oqimini yaratgan olimlar elitalarga hos bir qator hususiyatlar asosida ularni boshqa ijtimoiy guruhlardan farqini ko rsatib berdilar. ʻ Demak, • elitarlik — har qanday jamiyatga xos; • elitalar alohida sifatlarga ega; ularda guruhiy hamjixatlik kuchli va uning asosini hokimiyatga intilish yoki hokimiyatga egalik tashkil etadi; 8 • elitalar hukmronligi legitim tabiatga ega; • elitalar tarkibi almashinish, yangilanish hususiyatiga ega. Makiavelli maktabi vakillari xalqning irodaviy bo shlig i, mas uliyatni o zʻ ʻ ʼ ʻ ko liga olishni istamasligi boyes jamiyatdagi ushbu parchalanishni yengib ʻ bo lmaydi, degan xulosani asoslaganlar. ʻ Zamonaviy jamiyatlarning tuzilishi va mazmunidagi o zgarishlar "hukmron ʻ sinf" ning jamiyatdagi mavqeini ham, uning vazifalarini ham, u tayanadigan resurslarini ham, elitalarni jipslashtiruvchi omilarni ham o zgartirib yubordi. ʻ Elitalarning zamonaviy konsepsiyalari ana shu jarayonlarni aks ettirishga harakat qiladi. Shu tariqa elitalarga qadriyatiy, institutsional, reputatsion yondoshuvlar vujudga keldi. Elitalar plyuralizmi nazariyasi ana shu yondoshuvlarni umumlashtirib, hozirgi vaqtda jamiyatda xilma — xil elitalar faoliyat ko rsatishi ʻ (siyosiy, iqtisodiy, madaniy, harbin) va birortasi mustaqil holda, yolg iz o zi ʻ ʻ hokimiyatni amalga oshira olmasligini aniqladi. Avval siyosiy resurslar (pul, boylik, maqom) bir qo lda — aristokratiyada to plangan bo lsa, zamonaviy ʻ ʻ ʻ jamiyat, siyosiy tengsizlikni saqlagani holda, resurslarni butun jamiyatga tarqatib yubordi. Jamiyatda xilma — xil va ko p sonli elitalar guruhlarini shaklantirdi. Bu ʻ esa, demokratiya bilan elitarlikni yarashtirar edi. 9 1.2. Elitalarning zamonaviy nazariyalari Sotsial – siyosiy fanlarda va unga tegishli lug atlarda doxiy, arbob, elita,ʻ yetakchi (lider), rahbar kabi tushunchalar mavjud. Ular bir ma nodagi turdosh ʻ so zlarmi? ʻ Doxiy favqulodda zexn va zakovat, eng yuqori va har taraflama inteliktual rivojlangan iste dodli qishilardir. Ular odatda qomusiy bilm egalari bo lishadi, ʻ ʻ lekin ular ko p sohalarning bittasida quyoshdek yarqirab turadi. M: Muhammad ʻ Muso Xorazmiy, Ahmad Farg oniy, Abu Rayxon Beruniy, Farobiy, Ibn Sino, Mirzo ʻ Udug bek, Alisher Navoiy. ʻ Arbob – davlat arbobi, xizmat ko rsatgan fan arbobi, Amir Temur buyuk ʻ davlat arbobi va h.k. “Elita” – lotinchadan olingan bo lib – “eng yaxshi”, “saralangan”, ʻ “tanlangan” degan ma nolarni anglatib, u har qanday ijtimoiy tuzilmaning ʻ hokimiyatni monopoliya qilishga qobil bo lgan yuqori qismi, imtiyoz qatlami, ʻ boshqaruvchi ozchilik demakdir. XX asr boshlarida politolog olimlar G.Moska, R.Mixele siyosiy jarayonlarda yuqori tabaqaning roli masalasini tizimlashtirishga harakat qilganlar. Elitizimning qoidasi shundaki barcha turdagi jamiyat o zining ichki tuzilishiga ko ra ikkita ʻ ʻ sinfga bo linadi, boshqaruvchi kamchilikka (hukmron elita, hukmron sinf, siyosiy ʻ sinf) va ko pchilik boshqariladigan (olamon, omma, xalq). Ko pchilik G arb ʻ ʻ ʻ sotsiologlari elita tarkibidagi hokimiyatli – siyosiy guruhlarni kiritadilar. Siyosiy yetakchi (lider) – mamlakat taraqqiyotida muhim rol o ynaydigan, ʻ siyosiy jarayonlarga va vaziyatlarga ta sir ko rsata oladigan jamiyatning, muayyan ʻ ʻ ijtimoiy guruhning, tashkilotning obro li shaxsidir. ʻ Hozirgi zamon siyosiy fani siyosiy elita deganda son jihatdan ko p ʻ bo lmagan imtiyozli guruhni ya ni faol siyosiy faoliyatni olib borish uchun zarur ʻ ʻ imkoniyatga ega bo lgan va siyosiyo hokimiyat yordamida qarorlarni qabulqilishga ʻ va amalga oshirishga to g ridan to g ri yoki bilvosita ta sir ko rsatishga qodir ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ guruhni tushunadi. 10 Elita nazariyasiga munosib xissa ko shgan olimlardan biri G.Moskadir.Uʻ XIX asrning oxirida siyosiy fanni shakllanish davrida ushbu jarayonga munosib xissa qo shganlar bilan bir safda bo lgan. Moska “Siyosiy fan asoslari” asarida ʻ ʻ o zining siyosiy kontseptsiyani bayon etgan. SHu kontseptsiyaga ko ra jamiyat ʻ ʻ ikki sinfga bo linadi: boshqaruvchi sinf va boshqariladigan sinf. Boshqaruvchi sinf ʻ har qanday jamiyatni ozchilikni tashkil etsada, barcha asosiy siyosiy funktsiyalarni bajaradi, hokimiyatni monopoliya qilgani holda, u bergan imtiyozga egalik qiladi. Boshqariladigan sinf har qanday mamlakatda ko pchilikni tashkil etishi yetarli ʻ darajada uyushmagan holda boshqaruvchi sinf qo li ostida bo lib, uning ʻ ʻ hukmronligini qonuniyligi, shuningdek zo ravonlik xarakterini kasb etilishini tan ʻ oladi. Moska “Elita” terminini hali ishlatmagan. Uning o riniga u “boshqaruvchi ʻ sinf” va “boshqariladigan sinf” tushunchasini qo llagan. ʻ Siyosiy (boshqaruvchi sinf)ga mansublikni G.Moska quyidagi alomatga ya ni boylikka, kelib chiqishga, cherkov isrorxiyasiga munosabati, shaxsiy sifati, ʻ harbiy jasorati, boshqaruv san atini egallaganligi kabilarga qarab aniqlanadi. ʻ Moskadan farqli o laroq V. Pereto “elita” so zini keng qo llagan. Uning ʻ ʻ ʻ tushunchasicha elita – bu tanlab olingan jamiyatning ozchilik qismi bo lib, unga ʻ barcha uning a zolari moslashishi kerak. Pereto fikriga ko ra elita o zini tutishi va ʻ ʻ ʻ tadbirkorligi, uni o rab turganlarning ojiz va ta sirchan tomonlarni ko ra bilish va ʻ ʻ ʻ ulardan o zining manfaatlari yo lida foydalanish qobiliyati bilan xarakterlananishi ʻ ʻ kerak. Moska va Peretto hamda Mixelening g oyalari ko p jihatdan o xshash ʻ ʻ ʻ bo lgani holda elita haqida yagona qontseptsiyani tashkil etadi. Ushbu ʻ kontseptsiyaning asosiy qoidalari shunday: - jamiyat har doim imtiyozli, ijodkor, hukmron ozchilikka va passiv, ijodsiz ko pchilikka bo linadi: ʻ ʻ - Elita o ziga xos psixologik sifatga ega, unga tabiiy iste dod va tarbiyaga ʻ ʻ mansublik xos; 11 - Elitaga guruhiy birdamlik xos, u sotsial holatining umumiyligi, kasbkorlik maqomi, o z-o zini anglash, jamiyatni boshqarishga bo lgan qobiliyati kabilarʻ ʻ ʻ bilan birlashgan; - Elitaga legitimlik xos, ya ni siyosiy rahbarlikka bo lgan huquqini ʻ ʻ ko pchilik omma tomonidan tan olinishi; ʻ - Elitaning tuzilmaviy hokimiyatga munosabatining doimiyligi, tarix davomida uning tarkibiy qismining o zgarishi yuz bergan taqdirda ham uning ʻ hukmronlik holati o zgarmasdan qoladi; ʻ - Elitaning almashinishi hokimiyat uchun kurash davomida yuz beradi. Alohida psixologik va sotsial sifatlarga ega bo lgan ko p odamlar hukmronlik ʻ ʻ holatini saqlab qolishga harakat qiladilar, ammo ularnig hech biri o zlarining ʻ imtiyozli ijtimoiy holatidan voz kechishni xoxlamaydilar, shuning uchun ushbu imtiyozli o rin uchun yashirin yoki ochiq kurash muqarrar. ʻ Amerikalik politolog Margarit Xarmani yetakchi (lider)ni quyidagicha ta riflaydi: Yetakchi – ko p qirrali tushuncha, uning namoyon bo lishini ʻ ʻ ʻ ko rayotganda, quyidagilarga e tibor berish kerakligini aytadi. ʻ ʻ a) Rahbarning o z xarakteri. ʻ b) Unga muxolifatda bo lgan rahbarning xislatlari (unga ta sir ko rsatuvchi ʻ ʻ ʻ barcha siyosat sub yektlari). ʻ v) Rahbarlar va unga raqobat qilayotganlar o rtasidagi o zaro aloqa. ʻ ʻ g) Rahbarlikni amalga oshirish chog idagi aniq vaziyat. ʻ Yetakchi (liderni) anglab yetishda quyidagi uch xildagi yondashuvni farqlash kerak: psixologik, sotsiologik va politologik. Psixologlarni olomandan tabaqalashgan birlikka o tish bilan bog liq bo lgan ʻ ʻ ʻ psixologik jarayonlar qiziqtiradi. Sotsiologlarni ushbu jarayonlarni sotsial mehanizmi (dastagi) masalasi tashvishlantiradi (Norasmiy guruhlar ishlab chiqarish jamoalariga yetakchilik va h.k.). Amerikalik politolog Robert Takker siyosiy yetakchi uch turini ajratib ko rsatadi. ʻ 12 - Konservatorlar – jamiyatni asl holda saqlab qolishga qaratilgan faoliyat; - Reformatorlar – hokimiyat tarkibini keng qamrovli islohatlar vositasida tubdan o zgartirishga intiladilar;ʻ - Inqilobchilar – odatda qurol kuchi bilan va pala-partish islohatlar o tkazish yo li bilan boshqa ijtimoiy tuzumga tez sakrash orqali o tishni ʻ ʻ ʻ rejalashtiradi. Mashxur nemis sotsiologi M.Veber hokimiyat fenomenini tahlil qilar ekan, u uch ko rinishda amal qiladi degan xulosaga keladi. ʻ An anaga asoslangan hokimiyat – arbobga (patriarxga, knyazga) – ʻ “kechagining doimiylik” nufuziga tayanadi. U yoki bu shaxs xislati, qobiliyati, obro si ko pchilik irodasini mazkur raxnamolar irodasiga bo ysundirilishiga olib ʻ ʻ ʻ keladi. Hukmronlikni xarizmatik shakli “xudo nazar qilgan” nodir xislat-fazilatlarga ega bo lgan shaxslar faoliyati bilan bog liq. Bunday shaxslar odatda shaxsiy xislat- ʻ ʻ fazilatlari, odamlarga bo lgan cheksiz mehribonliklari tufayli inson ongi qalbini ʻ ixtiyoriy tarzda bo ysundira oladilar. (Iso, Muso Muhammad payg ambar va h.k.). ʻ ʻ Ochiq shakli eng mustabid – zo ravonlik (diktatura) jamiyatlaridan eng ʻ demokratik jamiyatlargacha davrni qamrab oladi. Odamda u tub o zgarishlar ʻ pallasi ob yektiv pishib yetilgan, ammo sub yektiv omillar hali shakllanmagan ʻ ʻ paytda sodir bo ladi. Shuning uchun u shartli ravishda “ochiq hukmronlik” iborasi ʻ bilan atalashi mumkin. Siyosiy professionallik nuqtayi nazaridan tan olishning eng maqbuli xarizma xodisasi deb hisoblaydi M.Veber. Yetakchi faoliyatning xajmi va xarakteriga qarab uchga bo linadi. SHaxslar ʻ kichik guruh darajasining yetakchisi (Prezident atrofidagilar, parlament rahbariyati guruhlari) guruh faoliyatini tashkil qiladigan, yo naltiradigan eng obro li shaxsdir. ʻ ʻ Unda tez qaror qabul qilish qobiliyati, ma suliyatni o ziga olish, guruh ʻ ʻ qatnashchilari manfaatlarini qondirishga erishish talab qilinadi. Bu darajada yetakching rahbarlik usuli, shaxsiy sifatlari hal qiluvchi rol o ynaydi. ʻ 13 Katta ijtimoiy guruhning (qatlam, partiya) siyosiy harakatida yetakchilikda yetakching shaxsiy fazilatlari emas, aholining bu qismi manfaatlarini ifodalash layoqati birinchi o ringa chiqadi. Strategiyani, maqsadga erishish yo llarini ishlabʻ ʻ chiqish, bu manfaatlarni qondirish yetakching bosh xususiyatidir. Yetakchi shaxsi guruhning asosiy kayfiyati va umidlarning ramziga aylanadi. Bunday yetakchida faqat integrativ emas pragmativ vazifa ham bo lishi kerak. ʻ Elita o z maqomidan qat iy nazar xalq ommasidan o zining intellektual va ʻ ʻ ʻ ahloqiy ustunligiga ega bo lgan shaxs. Hozirgi zamon elitasining tuzilishi qanday? ʻ Bu savolga shunday javob beradi va guruhlarga ajratadi. Oliy elita – yuqori strategik siyosiy lavozimni egallagan odamlar: Ular hukumatda, partiya va kasaba uyushmasida muhim siyosiy qarorlarni qabul qiladilar. O rta elita saylovlar orqali shakllangan obro li odamlar: Parlament a zosi, ʻ ʻ ʻ deputat, gubernator, xokim. Odatda bu mamlakat qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatning besh foiz yuqori qatlamini tashkil etadi. Ma muriy elita ʻ boshqaruv apparatida xalqali mavqeni egallagan xizmatchilar kiradi. Jamiyat uchun eng maqbul, siyosiy muholifatlarni tushunishga imkon beruvchi hamda barcha uchun maqbul bo lgan murosali qarorlarni topuvchi, xalq ʻ bilan mustahkam aloqalarni yuqori darajadagi guruhiy kooperatsiyalash bilan qo shib olib beruvchi barqaror demokratik elita hisoblanadi. ʻ Demokratik jamiyatda elitani to rt asosiy turga ajratish keng tarqalgan. ʻ Elitaning 4 asosiy turi: - Barqaror demokratik – yuqori vakolatlik,guruhiy umumlashuv - Hukmron – past darajada vakolatliy, yuqori guruhiy umumlashuv - Plyurametik yuqori vakllik, guruhning past darajada birikuvi - Tarqoq – ikkala ko rsatkich ham past darajada ʻ Elita ochiq va yopiq bo ladi. Agar jamiyat turli tabaqalari safiga kirish ochiq ʻ bo lsa ochiq shakldagi elita. Bu tendentsiya demokratik davlatlarga xos. Yopiq elita ʻ u o zining tor sotsial muhitida o zini-o zi takror ishlab chiqarsa. ʻ ʻ ʻ Jamiyatda siyosiy elitani tanlash qanday yo l bilan amalga oshiriladi. Elitani ʻ shaklantirishda tanlovning uch tamoyili ajratib ko rsatiladi: O nga ko ra ʻ ʻ ʻ 14 (Aristokratik holatiga va mavqeiga); egalik qilish (mulkiy va pul aristokratiyasi); erishilgan yutuqlariga (aql va qobiliyat aristokratiyasi). Siyosiy elita jamiyatda izchillikni tashkil qiluvchi, ichki tabaqalanish nisbiy uyushgan boshqaruvchilik vazifasini bajarishga tayyorlangan shaxslar guruhidir. U quyidagi omillar tufayli mavjud bo ladi.ʻ - Kishining psixologik, ijtimoiy, malakaviy salohiyati; - Mehnat taqsimoti qonuni; - Boshqaruv mehnatining ahamiyati; - Siyosiy rahbarlar ustidan to la nazorat o rnatishning imkonsizligi; ʻ ʻ - Siyosatdan chetda turuvchi keng aholining siyosiy sustkashligi. 15 2.1. Elitaning turlari va funksiyalari Shunday qilib, elitalarning mavjudligi obyektiv hol. Elitalarning mavjudligi jamiyatda boshqa ijtimoiy guruhlarning mavjudligi singari juda muhim. Siyosiy elitalar esa jamiyat siyosiy xayotini professional asosda boshqarish uchun juda zarur. Siyosiy elita — hokimiyat vositalariga ega bo lgan odamlar guruhi. Uʻ murakkab tuzilishga ega. Siyosiy elita o z ichida yana bir qancha turlarga ʻ bo linadi. Bunda asosiy ko rsatkich — hokimiyatga egalik darajasidir. Siyosiy ʻ ʻ elitalar oliy, o rta qatlam, ma muriy ʻ ʼ elitalarga bo linadi. ʻ "Oliy elita " ʻ ni qarorlar qabul qiluvchi yoki bu jarayonga bevosita ta sir ʼ etuvchi odamlar tashkil etadi. Ularning soni unchalik ko p emas. Rivojlangan ʻ demokratik davlatlarda har bir million aholiga oliy elitaning 50 vakili to g ri ʻ ʻ keladi. "O rta -elita" ʻ ga mansublik daromad miqdori, kasbiy maqomi, ma lumoti ʼ kabi uch ko rsatkich asosida aniqlanadi. O rta elitaga katta yoshdagi aholining 5% ʻ ʻ mansub, deb hisoblanadi. Yuqoridagi ko rsatkichlarning bitta yoki ikkitasi yo q ʻ ʻ bo lganda nomzod ʻ "marginal elita" ga mansub, deb hisoblanadi. Ma muriy elitaga ʼ yuqori darajadagi davlat hizmatchilari, mansabdor shaxslar kiradi. Elitalarning eng muhim turlaridan yana biri- iqtisodiy elitadir. Unga yirik mulk egalari, sanoatchilar, eng boy odamlar kiradi. Iqtisodiy elita aholi bandligi, ish haqqi, odamlar daromadlari kabi muhim omillar bilan belgilanadi va o z ʻ iqtisodiy hokimiyati, moliyaviy hukmronligiga tayanadi. Elitaning yana bir turi — harbiy elitadir. U siyosatda hal qiluvchi vosita sifatida qo lanadi, jamiyat hayotida siyosiy jarayonlarda muhim rol o ynaydi. ʻ ʻ Ilmiy — texnik elita — intelektual elitaning eng saralangan qismini o z ʻ ichiga oladi. Uning ahamiyati fan- texnika taraqqiyotiga qo shgan hissasi bilan ʻ belgilaandi. Ma naviy va madaniy elita — ʼ san at, adabiyot, ma rifat va ijodkorlarning ʼ ʼ eng nufuzli qismidan iborat. 16 Elitalarning boshqa turlariga yashirin va muholif elitalar kiradi. Siyosiy elitalar tarkibiga kimlar kiradi? Ularning tarkibiga: oliy rahbar kadrlar, boshqaruvchilar va katta obro ga ega bo lgan g oyaviy ish bilanʻ ʻ ʻ shug ullanuvchilar ,intellektuallar, artistlar, ruxoniylarning vakillari, kiradi. Ammo ʻ elitalar tarkibiga nafaqat boshqaruvda bevosita ishtirok etuvchi shaxs va guruhlar, balki eng ko zga ko ringan iqtisodiy va ma muriy doiralar, ommaviy axborat ʻ ʻ ʼ vositalari, ta lim-tarbiya muassalarining rahbarlari ham kiradi. Siyosiy elitalar ʼ tarkibiga siyosat bilib rasmiy jihatdan bog langan,lekin siyosiy qarorlar qabul ʻ qilinishiga chetdan ta sir o tkazadigan hukumron sinfning vakillari ham kiradi. ʼ ʻ Siyosat subyektlari orasida elitalar muhim o rinni egallaydilar.Siyosat- ʻ elitalarining mahsulidir. Hozirgi davrda demokratik jamiyatlar uchun dolzarb vazifalardan biri –elitar guruhlarga qarshi kurash emas,balki jamiyat uchun foydali siyosiy elitalar guruhini shakillantirishdir,unda ijtimoiy vakolatlilikning o zvaqtida sifat jihatdan yangilanib ʻ turishini ta minlash,oligarxiyalashuvi,xalqdan begonalashuvi va yopiq ʼ xukumron,imtiyozli tabaqaga aylanishining oldini olishdir. Elitalar ijtimoiy vakolatligiga, uning sifatiga va samaradorligiga elitalarni, a zolarini tanlab olish ʼ tizimi muhim ta sir ko rsatadi. Elitaga tanlab olishning ikkita asosiy tizimi, gildiya ʼ ʻ va antreprent tizimi mavjud. Gildiya tizimiga talabgorlarni yopiq holda tanlash, quyi xizmat pillapoyalaridan,yuqori qarab o sish,tanlab olishga,murakkab talabalar tizimi ʻ (bularga partiya a zoligi,ish staji, ma lumoti, egallab turgan lavozimi, ʼ ʼ rahbariyatning ijobiy tavsifnomasi va hakozalar kiradi) xos. Antraprener tizimi gildiya tizimiga qarama-qarshi bo lib bu tizim ʻ quyidagilar bilan xarakterlanadi:  Ochiqlik, yetakchi pozitsiyalarni egallashga har qanday ijtimoiy guruhlarga keng imkoniyatlar berilishi;  Rasmiy talablarning ko p emasligi; ʻ  Istagan kishi da vogarlik qila olishi; ʼ  Tanlab olishdagi yuqori raqobat; 17  Shaxsiy xususiyatlarning yetakchi ahamiyatga egaligi va h.k. Jamiyatda siyosiy elitalar bir qator muhim vazifalarni bajaradi. Avvalo ular butun jamiyat, alohida qatlamlar manfaatimnin ifodalovchi yangi g oyalarni ishlabʻ chiqaradilar va jamiyat rivojining asosiy yo nalishlarini belgilab beradi. Bu – ʻ strategik funksiyadir. Siyosiy elita o z dasturlarida jamiyatdagi turli ijtimoiy ʻ qatlamlarning manfaatlari aks etishiga intilishi bilan, ikkinchi, kommunikativ funksiyani bajaradi. Siyosiy elita tashkilotchilik, ya ni ishlab chiqilgan rejalarni ʼ xayotga tadbiq etish vazifasini ham bajaradi. Shuningdek, siyosiy elita jamiyatning barqarorlik va birligini, uning iqtisodiy va siyosiy tizimlari turg unligini, ʻ ihtiloflarning oldini olish orqali jamiyatni birlashtirish funksiyasini bajaradi. Shunday qilib, elitalarning mavjudligi obyektiv hol. Elitalarning mavjudligi jamiyatda boshqa ijtimoiy guruhlarning mavjudligi singari juda muhim hodisa. Siyosiy elitalar esa jamiyat siyosiy xayotini professional asosda boshqarish uchun juda zarur vosita hisoblanadi. Siyosiy elita — hokimiyat vositalariga ega bo lgan odamlar guruhi. U ʻ murakkab tuzilishga ega. Siyosiy elita o z ichida yana bir qancha turlarga ʻ bo linadi. Bunda asosiy ko rsatkich — hokimiyatga egalik darajasidir. Siyosiy ʻ ʻ elitalar oliy, o rta qatlam, ma muriy elitalarga bo linadi. ʻ ʻ ʻ "Oliy elita"ni qarorlar qabul qiluvchi yoki bu jarayonga bevosita ta sir ʻ etuvchi odamlar tashkil etadi. Ularning soni unchalik ko p emas. Rivojlangan ʻ demokratik davlatlarda har bir million aholiga oliy elitaning 50 vakili to g ri ʻ ʻ keladi. "O rta -elita"ga mansublik daromad miqdori, kasbiy maqomi, ma lumoti ʻ ʻ kabi uch ko rsatkich asosida aniqlanadi. O rta elitaga katta yoshdagi aholining 5% ʻ ʻ mansub. Yuqoridagi ko rsatkichlarning bitta yoki ikkitasi yo q bo lganda nomzod ʻ ʻ ʻ "marginal elita" ga mansub hisoblanadi 1 . Ma muriy elitaga yuqori darajadagi davlat hizmatchilari, mansabdor ʻ shaxslar kiradi. 1 Ravshanov F. O zbekiston Respublikasida rahbar kadrlar tanlash asoslari. 13.Siyosiy fanlar doktori ilmiy ʻ darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya. –T.: 2009. –B. 358. 18 Elitalarning eng muhim turlaridan yana biri- iqtisodiy elitadir. Unga yirik mulk egalari, sanoatchilar, eng boy odamlar kiradi. Iqtisodiy elita aholi bandligi, ish haqqi, odamlar daromadlari kabi muhim omillar bilan belgilanadi va o zʻ iqtisodiy hokimiyati, moliyaviy hukmronligiga tayanadi. Elitaning yana bir turi harbiy elitadir. U siyosatda hal qiluvchi vosita sifatida qo lanadi, jamiyat hayotida siyosiy jarayonlarda muhim rol o ynaydi. ʻ ʻ Ilmiy-texnik elita — intelektual elitaning eng saralangan qismini o z ichiga ʻ oladi. Uning ahamiyati fan-texnika taraqqiyotiga qo shgan hissasi bilan ʻ belgilanadi. Ma naviy va madaniy elita — san at, adabiyot, ma rifat va ijodkorlarning ʻ ʻ ʻ eng nufuzli qismidan iborat. Elitalarning boshqa turlariga yashirin va muholif elitalar kiradi. Siyosiy elitalar tarkibiga: oliy rahbar kadrlar, boshqaruvchilar va katta obro ga ega bo lgan g oyaviy ish bilan shug ullanuvchilar, intellektuallar, artistlar, ʻ ʻ ʻ ʻ ruxoniylarning vakillari, kiradi. Ammo elitalar tarkibiga nafaqat boshqaruvda bevosita ishtirok etuvchi shaxs va guruhlar, balki eng ko zga ko ringan iqtisodiy va ʻ ʻ ma muriy doiralar, ommaviy axborat vositalari, ta lim-tarbiya muassalarining ʻ ʻ rahbarlari ham kiradi. Siyosiy elitalar tarkibiga siyosat bilib rasmiy jihatdan bog langan,lekin siyosiy qarorlar qabul qilinishiga chetdan ta sir o tkazadigan ʻ ʻ ʻ hukumron sinfning vakillari ham kiradi. Siyosat subektlari orasida elitalar muhim o rinni egallaydilar.Siyosat- ʻ elitalarining mahsulidir. Hozirgi davrda demokratik jamiyatlar uchun dolzarb vazifalardan biri –elitar guruhlarga qarshi kurash emas,balki jamiyat uchun foydali siyosiy elitalar guruhini shakillantirishdir,unda ijtimoiy vakolatlilikning o zvaqtida sifat jihatdan yangilanib ʻ turishini ta minlash,oligarxiyalashuvi,xalqdan begonalashuvi va yopiq ʻ xukumron,imtiyozli tabaqaga aylanishining oldini olishdir. Elitalar ijtimoiy vakolatligiga, uning sifatiga va samaradorligiga elitalarni, a zolarini tanlab olish ʻ tizimi muhim ta sir ko rsatadi. Elitaga tanlab olishning ikkita asosiy tizimi, gildiya ʻ ʻ va antreprent tizimi mavjud. 19 Gildiya tizimiga talabgorlarni yopiq holda tanlash, quyi xizmat pillapoyalaridan, yuqori qarab o sish,tanlab olishga, murakkab talabalar tizimiʻ (bularga partiya a zoligi,ish staji, ma lumoti, egallab turgan lavozimi, ʻ ʻ rahbariyatning ijobiy tavsifnomasi va hakozalar kiradi) xos. Antraprener tizimi gildiya tizimiga qarama-qarshi bo lib bu tizim ʻ quyidagilar bilan xarakterlanadi: Ochiqlik, yetakchi pozitsiyalarni egallashga har qanday ijtimoiy guruhlarga keng imkoniyatlar berilishi; Rasmiy talablarning ko p emasligi; ʻ Istagan kishi da vogarlik qila olishi; ʻ Tanlab olishdagi yuqori raqobat; Shaxsiy xususiyatlarning yetakchi ahamiyatga egaligi va h.k. Jamiyatda siyosiy elitalar bir qator muhim vazifalarni bajaradi. Avvalo ular butun jamiyat, alohida qatlamlar manfaatimnin ifodalovchi yangi g oyalarni ishlab ʻ chiqaradilar va jamiyat rivojining asosiy yo nalishlarini belgilab beradi. Bu – ʻ strategik funksiyadir. Siyosiy elita o z dasturlarida jamiyatdagi turli ijtimoiy ʻ qatlamlarning manfaatlari aks etishiga intilishi bilan, ikkinchi, kommunikativ funksiyani bajaradi. Siyosiy elita tashkilotchilik, ya ni ishlab chiqilgan rejalarni ʻ xayotga tadbiq etish vazifasini ham bajaradi. Shuningdek, siyosiy elita jamiyatning barqarorlik va birligini, uning iqtisodiy va siyosiy tizimlari turg unligini, ʻ ihtiloflarning oldini olish orqali jamiyatni birlashtirish funksiyasini bajaradi. Hukmron partiyaga ega rejimlarga quyidagilar kiradi: Birlashgan Malay Milliy Tashkiloti / Milliy fronti (UMNO / NF) (1974-yildan), Meksika Institutsional Inqilobiy partiya (IRP) (1929-1997), Senegal Sotsialistik Partiyasi (SP) (1977–2000), Singapur Xalq harakati partiyasi (1981-yildan), Tayvan Gomindan (KMT) (1987–2000) va Gambiya Xalq progressiv partiyasi (NPP) (1963-1994)ni misol qilib keltirish mumkin. Elitani yollovchi partiyaning ushbu modelini cheklangan partiyaviy raqobat sharoitida faoliyat yurituvchi “hukmron partiya – hukmron elita va hokimiyatdagi yetakchilarni takror ishlab chiqarish quroli” modeli deb atash mumkin. 20 Meksika IRP va Singapur IPA misolidan foydalanib, hukmron partiyaga ega bo lgan rejimlarning yollash amaliyotining o ziga xos xususiyatlarini, shuʻ ʻ jumladan "hukmron partiya - hukmron elitani yollash vositasi" modelining xususiyatlarini ajratib ko rsatish mumkin: ʻ - amalda hukmron elitani tashkil etuvchi bir dominant partiya va tuzum ruxsat bergan bir qator tizimli muxolifat partiyalari, yollash funksiyasini oz miqdorda bajaradi; - hukmron elita va rahbarlarni yollash mexanizmi sifatida hukmron partiyaning cheklangan siyosiy subektivligi va instrumental xususiyati - bu hukmron elita qo lidagi vosita bo lib, hokimiyatda hukmron elita guruhining takror ʻ ʻ ishlab chiqarilishini ta minlaydi, shuningdek kafolatlangan hokimiyatning yangi ʻ davlat rahbari – hukmron elita guruhi vakiliga ziddiyatlarsiz o tishi; ʻ - institutsional meros ko rinishidagi rahbarlarni tanlash tartib-qoidalaridan ʻ foydalanish - sobiq prezident, Vazirlar Mahkamasi tomonidan prezidentlikka vorisi nomzodni tayinlash, keyin esa bu nomzodni saylovlar yo li bilan qonuniylashtirish ʻ ("deaso"); Meksika PRIdagi protsedura); - hukmron rejimning elementi bo lishga rozilikdan foydalanish va uning ʻ qoidalariga muvofiq "o ynash" (rejimga sodiqlik), shuningdek, ijtimoiy vakillik ʻ (turli ijtimoiy guruhlar uchun kvotalardan foydalanish) (IRP) yoki samarali harakat qilish qobiliyati. hukmron elitani tanlash mezonlari sifatida boshqaruv funktsiyalarini (IPA) bajarish. - hukmron elita va davlat bilan qo shilish nuqtayi nazaridan saylovchilar va ʻ biznes va korporatizmga nisbatan partiyaning homiyligi, hukmron partiyaning "milliy partiya" sifatida alohida davlat maqomini davlat nuqtayi nazaridan tegishli imtiyozlar va imtiyozlar bilan institutsionalizatsiya qilish. moliyalashtirish, asosiy siyosiy va saylov strategiyasi sifatida milliy foydalanishga kirish - populizm (RPI); - ko p sonli ijtimoiy guruhlarning hukmron elitasiga, shu jumladan zaif ʻ muxolifatga ega, lekin rejimning haqiqiy muxoliflarining hokimiyat tepasiga kirishi ehtimolini istisno qilish uchun nomzodlarni jalb qilishning keng doirasi; 21 - rejimga va rahbarga sodiq, partiyaviy bir xil, fuqarolar oldida mas uliyatsizʻ elitani shakllantirish; - konstitutsiyada belgilangan davlat rahbari saylovi davriyligi meyorlariga muvofiq hokimiyatning yuqori pog onasini majburiy davriy almashish amaliyotini ʻ amalga oshirish. Hukmron elita va rahbarlarni yollovchi dominant partiya faoliyatining o ziga ʻ xos natijalari hukmron partiya tomonidan qo llaniladigan elita tanlash mezonlariga ʻ bog liq. Hukmron partiya adolatli vakillik, lekin korruptsiyalashgan va samarasiz ʻ elitaning shakllanishini ta minlashi mumkin (Meksika PRI amaliyoti, ʻ nomzodlarning ijtimoiy vakillik va saylovda "o tish qobiliyati"ni tanlashga ʻ yo naltirilgan), milliy davlatning raqobatbardoshligiga hissa qo shadigan elita ʻ ʻ (Singapurda IPAni tanlashning meritokratik ta lim va kasbiy, axloqiy va axloqiy ʻ mezonlari. Hukmron elita va liderlarni yollovchi sifatida hukmron partiyaning hukmronligini ta minlaydigan mexanizmlar quyidagilardir: hukmron partiyani ʻ umummilliy partiya sifatiga aylantirish, uning jamiyatdagi barcha asosiy ijtimoiy guruhlar manfaatlarini ifodalash da volari va populizm siyosati (RPI), muxolifatni ʻ zaiflashtiradigan qonunlarni manipulyatsiya qilish, tizimli bo lmagan muxolifatni ʻ ta qib qilish va uning saylovlarda ishtirok etish imkoniyatlarini cheklash, hukmron ʻ partiyani davlat bilan birlashtirish hamda saylovlarda uning resurslaridan foydalanish kabilardir. 22 2.2. O zbekistonda milliy elita va yetakchilarni shakllantirish jarayoniʻ 1991-yil 31-avgustdan e tiboran O zbekiston milliy mustaqil davlat sifatida ʻ ʻ jahon hamjamiyatidan o ziga munosib o rnn egalladi. Mamlakatda oldingi ʻ ʻ tuzumga nisbatan butunlay yangi bo lgan huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati ʻ qurish vazifalari belgilanib, demokratik mezonlar talablariga javob beradigan elita qatlami va etakchilikni shakllantirish islohotlar kun tartibiga qo yildi. Mamlakatni ʻ o tish davri bosqichiga kirnshi, butunlay yangi siyosiy tizimni shakllantirishga doir ʻ islohotlarni boshlanishi, O zbekistoini jahon integratsiyasiga kirib borishi siyosiy ʻ elitani shakllantirishga doir talablarni kuchaytirdi, bu sohada davlat va hukumat oldiga katta vazifalar qo yildi. Bu soha dolzarb masalalardan biri sifatida ahamiyat ʻ kasb eta boshladi. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov bu sohadagi vazifalardan biri snfatida davlatlarning o zaro hamkorlik majburiyati oshib borayotgan "...o ta ʻ ʻ murakkab zamonda, oldingi davrlarga nisbatan rahbarlpk va etakchilik vazifas1shing kundan-kusha mas uliyati oshib borayotgani, ...har qanday idora va ʻ tashkilot, korxonada avvalo birinchi rahbarshshg mas uliyati, ahamiyati va ʻ mohiyati alohnda o rin tutishi, ...keng qamrovli tayyorgarligi va dunyoqarashi" ʻ muhim ahamiyat kasb etayotganlshini ta kidlagan edi. ʻ Sobiq ittifoq davridagi elitani shakllantirish bilan bog liq bo lgan kadrlar ʻ ʻ tayyorlash tizimida boshqaruvning ma muriy-qo mondonlik usuli qo llanilishi ʻ ʻ ʻ natijasida juda ham qo iol xatoliklar va kamchiliklar ro y bergan edi. U paytda ʻ ʻ elita faqat yuqoridan kelgan vazifalarni bajarar, ularni mustaqil ravishda hayotda paydo bo ladigan muammolarni hal etishiga yo l qo yilmas edi. Rahbar kadrlarni ʻ ʻ ʻ tanlash va ularni joy-joyiga qo yish jarayoni aksariyat hollarda taktikaviy ʻ maqsadlarga bo ysundirilgan bo lib, u sub ektiv holda va cheklangan xarakterda ʻ ʻ ʻ amalga oshirilar, bu jarayonda asosan oliy elita — partiyaning yuqori darajadagi rahbarlarining qarashlari va ko rsatmalariga amal qilinar edi, xolos. Mabodo, ʻ muayyai maisabga muqobil nomzod sifatida xodimlar nomzodi muqokamaga qo yilgan paytda uning biron-bir sifati partiya raqbarlari maqsadiga zid kelib qolsa, ʻ nomzod qanchalik intellektual salohiyatga ega bo lmasin, bu mansabga ʻ tayinlanmas edi. 23 Mustaqillik tufayli mamlakatda yakka mafkura va yagona partiya hokimligi tizimeta barham berildi. Eskicha siyosiy elitani shakllantirish yo likadrlarʻ tayyorlashning sinfiy-partiyaviy, mafkuraviy tamoy^shlari o rgaada endi yangi, ʻ insoniy manfaatlar, erkinlik ustuvorligi kabi demokratik qadriyatlarga muqim e tibor ber^sha boshlandi. YAngi qabul qilingan O zbekiston Respublikasining ʻ ʻ Konstitutsiyasida "O zbekiston Respublikasida ijtimoiy qayot siyosiy institutlar, ʻ mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida rivojlanadi. Hech qaysi mafkura davlat mafkurasi sifatida o rnatilishi mumkin emas" ʻ 276 , degan qoidani belgilab qo yilishi natijasida bir X1SH mafkuraviy dunyoqarashga ega bo lgan, bir qolipga ʻ ʻ tushirilgan siyosiy elita tizimiga barqam berildi. SHu tariqa mamlakatda siyosiy elita— raqbar va boshqaruv kadrlarini shakllantirishshgag yangi tizimiga asos solindi. Endi ana shu yangi tizimda amal qilishga xos va mos bo lgan demokratik ʻ ijtimoiy qayot, bozor iqtisodiyoti qoiuniyatlari va boshqaruvning nomarkazlashtirish talablariga javob bera oladigan, qokimiyatning qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud qokimnyatiga bo linishi prinsipiga asoslanadigan ʻ siyosiy elitani shakllantirish isloqotlari boshlandi. Bu sobiq ittifoq davridagi elitani shakllantirish modelidan tubdan farq qilar edi. Mustaqillik davrida zamonaviy elitani shakllantirishga qaratilgan davlatning kadrlar siyosatini yanada takomillashtiriga va demokratlashtirish asosan quyidagi yo nalishlarga qaratildi: ʻ -mamlakatda kadrlarning intellektual salohiyatndan, barcha meqnat resurslaridan yuksak darajada samarali foydalanish, ularning sifatini va samaradorligini keskin oshiriga; -har bir kadrniig, shuningdek, davlat xizmatchisining irofessional yuksalipsh va yuqori lavozimlarga ko tarilishi, ular mehnat faoliyatining sifati, samaradorligi va ʻ salohiyatini oshirish uchun shart-sharoitlar yaratish. Jamiyat va davlat boshqaruvi soqasida zamonaviy elita va etakchilarni shakllantirish eng muhim va dolzarb vazifa sifatida davlat va hukumatning doimiy diqqat-e tiborida bo ldi. Agar Prezident I.A.Karimovning barcha asarlari ʻ ʻ to plamidagi kadrlar bilan bog liq qo tarilgan masalalar diqqat bilan ko zdan ʻ ʻ ʻ ʻ 24 kechirilsa, ularda elita va etakchilarda (boshqaruv kadrlarida) quyidagi umuminsoniy qadriyatlarga doir sifatlarni rivojlantirishga muhim e tiborʻ berganligini ko ramiz: rahbarlikka mosligi; mas uliyatni his etish darajasi; ʻ ʻ sadoqati, mustaqtshlikka bo lgan ishonchi; sobiq totalitar tuzumga bo lgan ʻ ʻ munosabati, uning asoratlaridan to g ri xulosa chiqara olishi; tashkilotchilik ʻ ʻ qobiliyati; mustaqillik davridagi vazifalarni amalga oshirshsda xalq bilan o zaro ʻ hamkorlikda ish yuritishi; o z atrofida sog lom kuchlarni to plashi va ularga ʻ ʻ ʻ tayanishi; rasmiyatchilikka berilmasligi; o z bilimini, malakasini muntazam ʻ ravishda oshirib borishga moshshligi; yangicha tafakkur tarziga egaligi, fikrlar xilma-xilligini e tirof etishi; o zgalar fikrini diqqag bilan eshita olish qobshtiyati va ʻ ʻ boshqalar fikrini hurmat qilishi; o z manfaatini boshqa insonlar manfaatlari bilan ʻ uyg un ko rib, “elim deb, yurtim deb yonib yashaydigan” fidoyi bo lishi. ʻ ʻ ʻ Mustaqillik davrida davlat boshqaruvida rahbar kadrlar siyosiy tafakkuridagi keskin o zgarishlar uchun shart-sharoitlar yaragishga muhim ahamiyat berildi: ʻ 1) kommunistik mafkura va dunyoqarashdan voz kechildi; 2) milliy davlatchilik asoslari ham demokratik qadriyatlar, ham milliy g oya ʻ negizida yaratila boshlandi; 3) huquqiy davlatga xos va mos bo lgan siyosiy, iqtisodiy, ma naviy- ʻ ʻ mafkuraviy o zgarishlar amalga oshirila boshlandi; ʻ 4) fuqarolik jamiyatiqurish islohotlari boshlandi; 5) jamiyatdagi barcha ijtimoiy qatlamlar manfaatlarini ifodalashgaqodir bo lgan ʻ ikki palatali parlament shakllantirildi; 6) hukumatning ikki tomonlama mas uliyat asosida— mamlakat Prezidenti va ʻ parlament nazorati ostida faoliyat yuritishi yo lga qo yildi; ʻ ʻ 7) siyosiy partiyalarning jamiyatdagi va davlat boshqaruvidagi roli kuchaytirildi va hokazo. Shuningdek, bu davrda "haqiqiy yetakchi" rahbar bilan "ma muriyatchi" rahbar ʻ o rtasidafarqlanishlardan kelib chiqib, kadrlarda zamonaviy etakchiga xos bo lgan ʻ ʻ sifatlarni shakllantirishga ustuvor vazifa sifatida yondashildi: 25 1) haqiqiy etakchi kishilarning manfaatlarini e tiborga olgan holda meqnatʻ qilishga safarbar qiladi, o z ortidan ergashtiradi va meqnat jamoasi qayoti uchun ʻ qayg uradi. Ma muriyatchi raqbar esa davlat va jamiyat manfaatlariga nisbatan ʻ ʻ ko iroq o z manfaatlarini qondirishga qarakat qiladi; ʻ ʻ 2) haqiqiy etakchi rahbar o z atrofidagilar bilan tez va oson til t pisha oladi, ʻ ʻ ma muriyatchi raqbar esa odamlar jamoasiga qo shilmasligi bois ham ommadan ʻ ʻ ajralib qoladi, natijada ularni jamiyat maqsadlari sari safarbar eta olmaydi; 3) haqiqiy etakchi rahbar ko proq jamoa ichida bo ladi, jamoa a zolarining ʻ ʻ ʻ hayoti, tashvishlari va muammolaridan ogoh bo lishi bois, ularda ko tarinkilik ʻ ʻ kayfiyatlarini uyg otish imkoniyatlariga ega bo ladi, ma muriyatchi rahbar esa o z ʻ ʻ ʻ ʻ xonasidan chiqmasdan buyruqlar bsrish bilan vaqt o tkazishi tufayli qaqiqiy ʻ hayotdan uzilib qoladi; 4) yetakchi rahbar boshqalar bilan kengashadi, boshqalar fikri bilan hisoblashadi, ish jarayonida ularni inobatga oladi, ma muriyatchi rahbar esa faqat ʻ o zi gapirib, boshqalarni quloq solishga majbur qilgani bois, jamoa a zolari ishga ʻ ʻ ijodiy yondasha olmaydi, natijada jamoa boshi berk ko chaga kirib qoladi; ʻ 5) etakchi raqbar o z atrofidagilar bilan gorizontal munosabatlarda bo lishga ʻ ʻ intiladi, ma muriyatchi raqbar o ziga bo ysunuvchilar bilan vsrtikal aloqalar ʻ ʻ ʻ qilishga moyil bo lgani uchun jamoa tomonidan etarlicha qo llab-quvvatlanmaydi; ʻ ʻ 6) yetakchi rahbar barcha mas uliyatni o z zimmaseta olishdan qo rqmaydi, ʻ ʻ ʻ ma muriyatchi rahbar barcha ishlarni o rinbosarlari va xodimlar ustiga yuklashga ʻ ʻ urinadi; 7 yetakchi rahbar o z atrofidagi odamlarga ishonch bilan qaraydi, ʻ ma muriyatchi raqbar esa ko proq o zidan yuqoridagi rahbarlarga ishonadi. ʻ ʻ ʻ Mustaqillik davriga kelib vakillik organlariga saylanuvchi nomzodlar muqobilligini o rnatashishi, bir vaqtning o zida bir necha siyosiy partiyalardan ʻ ʻ nomzodlar ko rsatilishi, shaqarcha, qishloq, ovul va mahalla fuqarolar yig inlari ʻ ʻ raislarining bir necha muqobil nomzodlar ichidan saylanishi amaliyoti joriy etildi. Rahbar lavozimdagi rahbar kadrlar faoliyatini baqolashning turli sotsiologik usullari hayotga joriy etildi. 26 5300 dan ortiq nodavlat notnjorat tashkilotlar tashkil topishi natijasida fuqarolik jamiyatiga xos bo lgan etakchshtarning yashi turi paydo bo lib, ularning turliʻ ʻ davlat organlari va jamiyat institutlari bilan o zaro munogabatlari kuchayib borishi ʻ natijasida mamlakatda elita va etakchilik institutining yangi ijtimoiy tayanchi va manbai shakllandi. Ayniqsa, mustaqillnk davrida O zbekiston Respublikasshpshg "Kadrlar ʻ tayyorlash milliy Dasturi"niet qabul qilinishi natijasida siyosiy elita va etakchilarniet intellektual salohiyaT1shi oshirish, ular faoliyatini demokratik qadriyatlar asosida yo lga qo yish, boshqaruv samaradorligini oshirishning yangi ʻ ʻ imkoniyatlari va resurslari shakllandi. Bu dasturniet usguvor maqsadi sifatida quyidagilar belgilandi: "O zbekiston Respublikasi iNson huquqlari va erkinliklarsha rioya etilishini, ʻ jamiyatning ma naviy yangilanishini, ijtimoiy yo naltirilgan bozor iqtisodiyotini ʻ ʻ shakllantirishni, jaqon qamjamiyatiga qo shilishni ta minlaydigan demokratik ʻ ʻ ququqiy davlat va ochiq fuqarolik jamiyati qurmoqda. Inson, uning har tomonlama uyg un kamol topishi va farovonligi, shaxs manfaatlarini ro yobga chiqarishning ʻ ʻ sharoitlarini va ta sirchan mexanizmlarini yaratish, eskirgan tafakkur va ijtimoiy ʻ xulq-atvorning andozalarini o zgartirish respublikada amalga oshirilayotgan ʻ islohotlarning asosiy maqsadi vaharakatlantiruvchi kuchidir. Xalqning boy intellsktual merosi va umumbashariy qadriyatlar asosida, zamonaviy madaniyat, iqtisodiyot, fan, texnika va texnologiyalarning yutuqlari asosida kadrlar tayyorlashning mukammal tizimini shakllantirish O zbekiston taraqqiyotiniet ʻ muqim shartidir". Bu dastur asosida Kadrlar tayyorlash millny modeli hayotga tatbiq etila boshlandi. Unda quyidagi yo nalishlar bo yicha rivojlanish jarayonlari belgilangan ʻ ʻ edi: 1) shaxs; 2) davlatva jamiyat; 3) uzluksiz ta limni tashkil etish va rivojlantirish ʻ prinshshlari; 4) uzluksiz ta limni isloq qilish yo nalishlari; 5) uzluksiz ta lim tizimi ʻ ʻ ʻ va turlari; 7) maktabgachatarbiya; 8) umumiy o rta ta lim; 9) o rta-maxsus, kasb- ʻ ʻ ʻ hunar ta limi; 10) oshsh ta lim; 11) oliy o quv yurtidan keyieti ta lim ʻ ʻ ʻ ʻ 277 . 27 Mamlakatda "Kuchli davlatdai kuchli fuqarolik jamiyati sari" tamoyili asosida elita qatlamini faqat davlat boshqaruvi sohasidagina emas, balki fuqarolik jamiyati institutlarini o zlarini mustaqil boshqarishi soqasida qam shakllanishiga muqimʻ e tibor berildi. SHu maqsadlarda nodavlat notijorat tashkilotlar soni va ko lami ʻ ʻ kengayib borishiga mutanosib tarzda davlat boshqaruvi sohasidagi kadrlar sonini qisqartirish yo li tutildi. Davlat va maqalliy qokimiyat organlari boshqaruvi ʻ apparati soni va ularning moliyaviy ta minoti xarajatlarining qisqarishi natijasida ʻ bu darajadagi boshqaruv organlarining ba zi vakolatlari boshqaruvning quyi ʻ organlariga o tkazildi, nodavlat notijorat tashkilotlarning boshqaruvdagi rolini ʻ chshirishga doir shart-sharoitlar yaratila boshlandi. Bu sohada mamlakat Prezidenti va qukumat tomonidan ko rilgan choratadbirlar natijasida faqat 2004-yilning ʻ o zida davlat va xo jalik boshqaruvi organlaridagi raqbar kadrlar va ʻ ʻ xizmatchnlarning sonini 40 ming kishiga keltirildi yoki 22 foizga qpsq ftirildi. Bu kabi jarayonlar hozir ham davom ettirilms d:. Rahbar kadrlar va xizmatchilar soninnng qisqartirilg -atg natijasida keyingi davrlarda har yili 40,5 mlrd. so mlik ʻ mablag ni tejash imkoniyati tug ildi. Mazkur qisqartirilishlardan keyin boshqaruv ʻ ʻ kadrlarining soni har ming kishiga 6,1 kishini tashkil etib, ularning umumiy soni mehnat bilan band aholining faqat 1,6 foizini tashkil etdi. Mamlakat bu sohada MDH mamlakatlari o rtasida eng yaxshi ko rsatkichlarga erishdi. Agar bu ʻ ʻ ko rsatkichni tegishli ravishda MDHdagi yirik davlatlar bilan taqqoslaganda ʻ quyidagi manzarani kuzatish mumkin. Qozog istonda19,2 va 3,4; Ukrainada 20 va ʻ 4,5; Rossiyada 22,1 va 3,9. Zamonaviy elita va etakchilarni shakllantirish maqsadlarini o zida ifodalagan ʻ davlatning kadrlar siyosati umumdavlat darajasida kadrlar bilan ishlashning strategiyasi va davlat dasturi, milliy kadrlarni shakllantirish, rivojlantirish hamda ulardan foydalanishga, barcha mehnat zaxiralarini qo llashga, shu bilan birga, xalq ʻ irodasini ifoda etishga qaratilgan strategiyadir. Bu siyosat kadrlar tayyorlash jarayonlari va munosabatlarini tashkil etish hamda muvofiqlashtirish borasndagi maqsadlar, vazifalar, ustuvor yo nalishlar va tamoyillarning o znga xos milliy ʻ ʻ tizimidir. Bu tamoyillar, o z navbatida, kadrlarni baholashning asosiy mezonlarisht, ʻ 28 shunishdek, kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirish, mamlakat kadrlar salohiyatidan oqilona foydalanishning asosiy yo llarini belgilab berdi.ʻ XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Politologik adabiyotlarda "siyosiy sinf", "hukmron sinf", "boshqaruvchi sinf" singari turli nomlarga ega siyosiy elitalar bugungi kunda ham jamiyat taraqqiyoti uchun ulkan hissa qo shuvchi ijtimoiy ʻ guruh hisoblanadi. Zamonaviylashayotgan jamiyatlarda islohotchilarning muvaffaqiyatlari to g ridan — to g ri ana shu guruh salohiyati, irodasi va tashabbusiga bog lanadi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Xo sh, siyosiy elita nima? Uning siyosiy jarayonlarga belgilovchi ta siri ʻ ʻ nimalarda namoyon bo ladi? ʻ "Elita" ning lug aviy ma nosi fransuzchadan "saralangan", "saylangan", deb ʻ ʻ tarjima qilinadi. Ya ni bu so z — narsalar, hodisalar, insonlarda eng yaxshi ʻ ʻ xususiyatlar, sifatlar mujassam etganini anglatadi. "Siyosiy elita" siyosiy nazariyada — muayyan sifatlarga yoki hokimiyatga kuchli ta sirga ega ijtimoiy ʻ guruhga mansublikni bildiradi. Siyosiy elita jamiyat rivojini maqsadlari va yo nalishlarini ishlab chiqadi. U ʻ strategik jihatdan muhim qarorlarni qabul qiladi va ularni amalga oshirish uchun davlat hokimiyati egalik qilayotgan barcha manbalarni ishga soladi. Jamiyat eng qadimgi davrlardanoq aslzodalar, oq suyaklar, oliy tabaqaga va xalqqa ajratib kelingan. Bunday ajratish hayotda mavjud asl holatni aks ettirgan. Jumladan, bizning buyuk ajdodlarimiz qalamiga mansub asarlarning aksariyatida kelib chiqishi (zoti), nasabi, aql — zakovati, jasorati bois xalq mehrini qozongan va xalq boshida turgan qahramonlar, beklar, shohlar obrazlari tahlil qilinadi. Ammo, faqat XIX asr oxiriga kelib elitalarning kelib chiqishi, jamiyatdagi o rni, vazifalari haqidagi qarashlar ilmiy tahlil tusini oladi. Deyarli bir vaqtda ʻ ushbu masalalar haqida o z fikrini bayon etgan italiyalik ikki olim — G.Moska va ʻ V. Pareto va nemis olimi R.Mixels elitalarni siyosatning alohida subyekti sifatida 29 ajratib, uning amaliy faoliyatini o rgana boshladilar, Ularning ijodi elitologiyaʻ faniga asos soldi va unda "makiavelli maktabi" yo nalishini tashkil etdi. ʻ Elitalar to g risidagi ta limotlar taraqqiyotiga R.Mixels ham yirik hissa ʻ ʻ ʻ qo shgan. U jamiyatda elitarlikni vujudga keltiruvchi ijtimoiy mexanizmlarni ʻ tadqiq qildi. R.Mixels hukmron qatlamning tashkilotchilik qobiliyatlariga, shuningdek, jamiyatning tashkiliy strukturalariga elitarlikni vujudga keltiruvchi vosita sifatida katta e tibor berdi. R.Mixels fikricha, jamiyat tashkil etilishining ʻ o zi elitarlikni talab qiladi. Jamiyatda "oligarxik tendensiyalarning temir qonuni" ʻ amal qiladi. Uning mohiyati shundaki, yirik tashkilotlar muqarrar ravishda elitaning shakllanishiga olib keladi. Jamiyatda rahbarlik hamma tomonidan ham amalga oshirila olmaydi, shu sababdan ham, ushbu tashkilotlarning samaradorligi rahbarlik qiluvchi yadro va apparatning ajralishiga olib keladi, u esa oddiy a zolar ʻ nazorati ostidan chiqib, ulardan ajralib siyosatni yolg iz rahbariyatning ʻ manfaatlariga bo ysundirishga va birinchi navbatda, o z imtiyozlarini, ahvolini ʻ ʻ saqlab qolishga harakat qiladi. Omma esa, yetarli darajada haqqoniy axborotga ega emasligi natijasida, bunday holatga va tashkilotlarning kundalik faoliyatiga loqayd qaraydi, shu jumladan, demokratik jamiyatda ham aslida elitalar hukmronlik qiladi. Zamonaviy jamiyatlarning tuzilishi va mazmunidagi o zgarishlar "hukmron ʻ sinf" ning jamiyatdagi mavqeini ham, uning vazifalarini ham, u tayanadigan resurslarini ham, elitalarni jipslashtiruvchi omillarni ham o zgartirib yubordi. ʻ Elitalarning zamonaviy konsepsiyalari ana shu jarayonlarni aks ettirishga harakat qiladi. Shu tariqa, elitalarga qadriyatiy, institutsional, reputatsion yondashuvlar vujudga keldi. Elitalar pluralizmi nazariyasi ana shu yondashuvlarni umumlashtirib, hozirgi vaqtda jamiyatda xilma — xil elitalar faoliyat ko rsatishi ʻ (siyosiy, iqtisodiy, madaniy, harbiy) va birortasi mustaqil holda, yolg iz o zi ʻ ʻ hokimiyatni amalga oshira olmasligini aniqladi. Avval siyosiy resurslar (pul, boylik, maqom) bir qo lda — aristokratiyada to plangan bo lsa, zamonaviy ʻ ʻ ʻ jamiyat, siyosiy tengsizlikni saqlagani holda, resurslarni butun jamiyatga tarqatib yubordi. Jamiyatda xilma — xil va ko p sonli elitalar guruhlarini shakllantirdi. Bu ʻ esa, demokratiya bilan elitarlikni yarashtirar edi. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. ELITA TUSHUNCHASI, KONSEPSIYALARI VA NAZARIYALARI

1.1. Elita tushunchasi va uning klassik konsepsiyalari

1.2. Elitalarning zamonaviy nazariyalari

II BOB. MILLIY ELITA TURLARI, FUNKSIYALARI VA SHAKLLANISH ISTIQBOLLARI

2.1. Elitaning turlari va funksiyalari

2.2. Oʻzbekistonda milliy elita va yetakchilarni shakllantirish jarayoni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить