Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 549.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Идея национальной независимости

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari

Купить
Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari
M   U   N   D   A   R   I   J   A
KIRISH ................................................................................................................    3
1. MILLIY ISTIQLOL G`OYASINING TARIXIY ILDIZLARI .
1.1. Zardushtiylikdagi real, dunyoviy qadriyatlar.................................................  7
1.2. Ijtimoiy hayot va ma`naviyatning yuksalish ildizlari....................................  17
2. MILLIY G`OYANING IJTIMOIY MOHIYATI VA O`RGANILISHI .
2.1.Prezident   I.A.Karimov   asarlarida   milliy   g`oyaning   ilmiy-nazariy
asoslanishi.............................................................................................................  38
2.2. Milliy g`oya va ma`naviy hayot, jamiyatning yangilanishi...........................  49
2.3.Milliy   g`oyaning   asosiy,   umuminsoniy   tamoyillari   va   mafkuraviy
xususiyatlari..........................................................................................................  63
XULOSA ..............................................................................................................  67
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI..........................................  71
1 2                                                     KIRISH  
Mavzuning dolzarbligi.        Muxtasar qilib aytganda, mustaqil taraqqiyotning
20   yili   davomida   yurtimizning   ijtimoiy-iqtisodiy,   siyosiy-huquqiy,   ma`naviy-
ma`rifiy   hayotida   qo`lga   kiritilgan   yutuqlar   yurtboshimiz   Islom   Karimovning
oqilona siyosati, yuksak siyosiy irodasi va tafakkuri, bunyodkorlik fazilatlari bilan
chambarchas   bog`liqdir.   Jahon   adabiyotining   ko`zga   ko`ringan,   zabardast
yozuvchisi   va   madaniyat   arbobi   Chingiz   Aytmatov   aytganidek,   ,,Tarix   xalq
hayotining   eng   murakkab   damlarida   shunday   bir   shaxsni   tanlaydiki   (buni   siyosiy
seleksiya   deb   atash   mumkin),   millat   taqdiri,   irodasi,   qat`iyatliligi,
mas`uliyatliligiga   bog`liqdir.   Islom   Karimov   hozirgi   Turkiston   tarixida   xuddi
shunday   buyuk   shaxs   hisoblanadi.   Uning   sa`y-harakatlari   tufayligina   mustaqil
O`zbekiston tez va izchil mustaqil barqarorlikka erishdi, taraqqiyot yo`lidan jadal
rivojlanayotgan davlatga aylandi. 
        O`zining ma`no-mazmuni, bunyodkorlik ko`lami, mohiyat va ahamiyati bilan
o`tgan yigirma yillik davr mamlakatimiz tarixiga zarhal harflar bilan bitilgan tom
ma`nodagi buyuk bir davr bo`ldi. 
              Mana   yigirma   yildirki,   xalqimiz   buyuk   taraqqiyot   yo`lidan   og`ishmay
ildamlab   bormoqda.   Mehnatkash   va   mehmondo`st,   saxovatli,   bag`rikeng,
ma`naviyati   yuksak   va   olijanob   xalqimiz   o`z   oldiga,   O`zbekiston   Respublikasi
Konstitutsiyasining   muqaddimasida   belgilanganidek,   demokratik   huquqiy   davlat
va fuqarolik jamiyati barpo etish maqsadini qo`ygan.         
            Vatanimiz   o`z   mustaqilligini   qo`lga   kiritgan   dastlabki   yillardayoq   yangi
jamiyat   qurishda,   endigina   shakllanayotgan   ko`p   ukladli   iqtisodiyot   va   mulkiy
tabaqalanish sharoitida oldimizga turgan umumiy vazifalarni  anglab yetishda, har
tomonlama rivojlangan barkamol   shaxsni  tarbiyalab  voyaga yetkazishda   xalqning
barcha   ijtimoiy   guruhlari   va   qatlamlarini   birlashtiruvchi   g`oya   zaruriyati   yuzaga
chiqdi.   Bu   g`oya   faqat   sof   milliy   g`oya   bo`lishi   mumkinligi   Respublikamiz
Prezidenti   Islom   Karimov   tomonidan   ilgari   surildi   va   uning   asoslari   Prezident
3 asarlarida   o`z   aksini   topdi.   Milliy   g`oya   haqidagi   fikrlar   Yurtboshimizning   bir
qator asarlarida, milliy g`oyaga bag`ishlangan ma`ruzalarida, ,,Fidokor  gazetasi va”
,,Tafakkur   jurnalida   bergan   intervyularida,   ayniqsa,   ,,Yuksak   ma`naviyat  	
”	–
yengilmas kuch  asarida o`zining tugal yechimini topdi.	
”
Milliy   g`oyamizning   ma`naviy   ildizlari   juda   qadim   davrlarga   borib   taqaladi.
Eng   qadimgi   yozma   yodgorligimiz   sanalgan   ,,Avesto   da   ham,   xalq   og`zaki	
”
ijodining   o`lmas   namunalari   sanalgan   ,,Alpomish ,   ,,Go`ro`g`li   singari
” ”
eposlarimizda   ham,   buyuk   mutafakkir   shoir   va   adiblarimiz,   alloma   olimlarimiz
Mahmud Koshg`ariy, Yusuf  Xos Xojib, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy,
Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Farg`oniy, Alisher Navoiy, Bobur, Mahmudxo`ja
Behbudiy,   Abdulla   Avloniy   va   boshqalar   ijodida   ham   milliy   g`oyamizning
ma`naviy ildizlarini ko`rish mumkin. 
Milliy g`oya xalqning eng ezgu orzu va ulug` intilishi, g`urur va iftixori, or-
nomus  va ruhiy madadkori   sifatida u  bilan doimo  birga  yashab  kelayotgan  g`oya
ekanligi,   shuningdek,   milliy   g`oyaning   bo`m-bo`sh   joyda   paydo   bo`la   olmasligi
kabi   nazariy   xulosalar   milliy   g`oyaning   teran   ma`naviy   ildizlari   mavjudligini
ko`rsatadi. 
Milliy   g`oya   kurtaklari   turli   tarixiy   davrlarda   paydo   bo`la   boshlagan,
mazmunan boyib borgan, ba`zan esa unutilish darajasiga kelgan, zo`ravonlik bilan
xalqdan begonalashtirish siyosati iskanjasida xiralashgan. Shunga qaramasdan, har
bir   davrda xalq  fidoiylari  tomonidan  milliy  g`oya  his  etilib, chuqur   anglangan va
ular o`z asarlarida turli usullarda, obrazli timsollarda uni aks ettirganlar. Shu nuqtai
nazardan   milliy   g`oyani   har   tomonlama   tadqiq   etish,   jumladan,   uning   ma`naviy
manbalarini aniqlash, umumlashtirish, tizimlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu esa o`rganilayotgan mavzuning naqadar dolzarb ekanligini ko`rsatadi.
          Ishning   maqsad i   va   vazifalari.   Bitiruv-malakaviy   ishning   asosiy   maqsadi
xalqimizning adabiy va madaniy merosida milliy g`oya ildizlari o`ziga xos shaklda
aks   etgani   va   ajdodlardan   avlodlarga   o`tib,   tadrijiy   rivojlanib   kelayotganini
o`rganishdan   iboratdir.   Ushbu   maqsaddan   kelib   chiqib,   ishda   quyidagilarni   hal
etish vazifa qilib qo`yildi:
4                 -milliy   o`zlikni   anglashda,   milliy   mentalitetni   rivojlantirishda   va   xalqni
umummilliy   maqsadlar   tevaragida   jiplashtirishda,   xalqning   bunyodkorlik
salohiyatini yuzaga chiqarishda milliy g`oyaning ahamiyatini yoritish;
          -Prezident   Islom   Karimov   tomonidan   milliy   g`oya   tushunchasining   ilmiy-
nazariy asoslanganini ko`rsatish;
            -qadimiy   yozma   manbalardan,   jumladan,   Avesto   dan   milliy   g`oyamizning“ ”
ma`naviy ildizlarini aniqlash va tadqiq etish;
           -buyuk muhaddislar va fiqhshunos olimlar asarlarida ilgari surilgan masalalar
milliy g`oyamizning ildizlari ekanligiga e`tibor qaratish; 
            -temuriylar   davrida   yaratilgan   ilmiy,   ma`rifiy,   adabiy   manbalarda   ilgari
surilgan g`oyalar milliy g`oyamizning ma`naviy ildizlari ekanligiga urg`u berish;
          -mustamlakachilik   davri   jadidlar   adabiy   merosida   milliy   g`oyaning   qayta
jonlanishini,   sifat   jihatidan   yangi   pog`onaga   ko`tarilib,   o`rta   asrlardagi   ba`zi
tamoyillardan voz kechilgani va yangi tamoyillar olg`a surilganini yoritish;
         -mustaqillik yillarida milliy o`zlikni anglash, xalqning tarixiy xotirasini qayta
tiklash,   ozodlik,   vatanparvarlik   g`oyalarini   yoshlar   ongiga   chuqur   singdirish
borasida amalga oshirilayotgan keng ko`lamdagi ishlarni o`rganish.
            Ilmiy   yangiligi   va   ahamiyati.   Respublikamiz   Prezidenti   tavsiyasi   va
tashabbusi   bilan   uzluksiz   ta`lim   tizimining   barcha   bo`g`inlarida   ,,Milliy   istiqlol
g`oyasi   fani   o`qitila   boshlandi.   Mamlakatimiz   ta`lim   tizimiga   milliy   g`oya	
”
haqidagi   fanning   joriy   etilishi   O`zbekiston   mustaqilligini   oliy   ne`mat   sifatida
asrab-avaylash,   mustaqil   davlatning   milliy   g`ayasini   qadriyatlarimizning   ustuvor
yo`nalishi   sifatida   yosh   avlod   ong-u   shuuriga   chuqur   singdirish   imkonini   berdi.
Shunday ekan milliy g`oyamizning ma`naviy ildizlarini o`rganish va ilmiy tadqiq
etish mavzuning yangiligini tashkil etadi. 
           Ish natijalaridan uzluksiz ta`lim tizimida o`qitilayotgan milliy istiqlol g`oyasi
haqidagi   fanga   qo`shimcha   manba   sifatida   foydalanish   mumkin.   Shuningdek,
undan   umumta`lim   maktablari,   akademik   litsey   va   kasb-hunar   kollejlarida   milliy
istiqlol   g`oyasi   fanining   ma`ruza   va   amaliy   mashg`ulotlarida   keng   foydalansa
bo`ladi.
5             Ishning   aprabatsiyasi.   Bitiruv   malakaviy   Qarshi   davlat   universiteti   Tarix
fakulteti   Milliy   g`oya,   ma`naviayt   asoslari   va   huquq   ta`limi   kafedrasi
qoshidagi   ,,Yosh   ma`naviyatchilar   to`garagida,   hamda   2011-2012   o`quv   yilidagi”
talabalarning ilmiy-amaliy konferensiyasida ma`ruza qilingan.    
          Ishning hajmi va strukturasi.  Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki bob, xulosa
va   foydalanilgan   adabiyotlar   ro`yxatidan   iborat   bo`lib,   hajmi   72   sahifani   tashkil
etadi. 
6 1. MILLIY ISTIQLOL G`OYASINING TARIXIY ILDIZLARI
1.1. Zardushtiylikdagi real, dunyoviy qadriyatlar
            Mustaqillik   tufayli   mamlakatimizda   nafaqat   milliy ,   balki   umuminsoniy
qadriyatlar   darajasiga   ko ` tarilgan   ajdodlarimiz   tomonidan   yaratilgan   ulkan
ma ` naviy   merosni   o ` rganish   imkoniyati   yuzaga   keldi .   Sho ` rolarning   mustabid
hukmronligi   davrida   millatni   qullikka   va   mahkumlikka   solish   maqsadida
ajdodlarimiz   tomonidan   yaratilgan   ma ` naviy   boylik   zararli   degan   niqob   ostida
o ` rganilishi ,   o ` zlashtirilishi   ta ` qiqlangan   edi .   Bunga   misol   sifatida
ajdodlarimizning   islomgacha   ibodat   manbai   bo ` lib   kelgan   zardushtiylik   va   uning
muqaddas   kitobi   hisoblanuvchi  ,, Avesto ” ni   keltirishimiz   mumkin . 
            Zardushtiylik   dini   uzoq   yillar   davomida   shakllanib   kelgan   va   ajdodlarimiz
muqaddas   deb   bilgan   dinlardan   biridir.   Zardushtiylik   ibtidoiy   tuzumdan
quldorlikka o`tila boshlangan paytlarda Markaziy Osiyoda paydo bo`la boshlagan
va alohida diniy dunyoqarash sifatida shakllangan. Bu dinning asoschisi  Zardusht
eramizdan avvalgi 660 yilda Xorazmda tavallud topgan. Zardushtning otasi savodli
kishi   bo`lib,   manbalarda   keltirilishicha   karomatgo`y   avliyosifat   shaxs   bo`lgan.
Zardusht   yoshligidan   yaxshi   tahsil   olgan,   20   yoshidan   boshlab   yakka   xudolikni
targ`ib qila boshlagan. U 28 yoshida xalq o`rtasida shuhrat qozonadi, lekin uning
targ`ibotlari   mahalliy   hukmdorlarga   yoqmaydi.   Amaldorlar   uni   osishga   hukm
etadilar.   Zardusht   o`zi   bilan   300   ga   yaqin   safdoshlarini   olib   hozirgi   Afg`oniston
tomonga yo`l oladi va o`z g`oyalarini shu yerda targ`ib eta boshlaydi. U 77 yoshida
dushmanlari tomonidan o`ldiriladi.  
            Bundan   qariyb   3000   ming   yil   muqaddam   yaratilgan   zardushtiylik   dinining
muqaddas   kitobi   ,,Avesto da   dunyoning   yaralishi,   insonning   xalq   bo`lib   kamol”
topishi,   ezgulik   uchun   yovuz   kuchlar   bilan   kurashi,   erkinlik,   ijodkorlik   va
bunyodkorlik yo`lidagi orzulari o`z ifodasini topgan.
      O`zbekiston Respulikasi Prezidenti Islom Karimovning ,,Yuksak ma`naviyat 	
–
yengilmas kuch  asarida ,,Avesto  o`zbek xalqining ma`naviy olamini boyituvchi,	
” ”
ota-bobolarimizdan   meros   bo`lib   qolgan   buyuk   yodgorlik   sifatida   e`tirof
7 etiladi:   ,,Avvalambor,   shuni   aytish   joizki,   olis   ota-bobolarimizning   aql-zakovati,
qalb   qo`ri   mahsuli   bo`lmish   bu   noyob   yodgorlikning   zamon   to`fonlaridan,
qanchadan-qancha   og`ir   sinovlardan   o`tib,   bizning   davrimizgacha   yetib
kelganining o`zida katta ma`no mujassam. Bunday o`lmas osori atiqalar bu ko`hna
o`lkada,   bugun   biz   yashab   turgan   tuproqda   qadimdan   buyuk   madaniyat   mavjud
bo`lganidan guvohlik beradi.
           Ana shunday  tarixiy yodgorlik namunalari  bilan yaqindan  tanishar  ekanmiz,
ularda   ifoda   etilgan   teran   fikr   va   g`oyalar,   hayot   falsafasi   bizni   bugun   ham
hayratda qoldirishiga yana bir karra amin bo`lamiz” 1
.
            ,,Ezgu   fikr,   ezgu   so`z,   ezgu   amal   degan   tamoyil   ,,Avesto ning   tub   ma`no-	
” ”
mohiyatini   belgilab   beradi.   ,,Avesto da   zikrlangan   bu   g`oyalardan   hozirgi   zamon	
”
uchun   ham   behad   ibratli   saboq   olish   mumkin.   Ezgu   niyat,   so`z   va   ish   birligini
jamiyat hayotining ustuvor g`oyasi  sifatida talqin etish bizning bugungi ma`naviy
ideallarimiz   bilan   naqadar   uzviy   bog`liq,   nechog`liq   mustahkam   hayotiy   asosga
ega ekani ayniqsa e`tiborlidir.
       ,,Avesto da borliqning yaxlitligi va bir butunligi, inson hayotining tabiat bilan	
”
uyg`unligi   masalasi   odamning   ruhiy   olamiga   chambarchas   bog`liq   holda
ko`rsatilgani   ko`p   narsani   anglatadi.   Bu   holat   insonning   ma`naviy   dunyosini
shakllantirishda   atrof-muhit   qadim   zamonlardan   buyon   qanday   kuchli   ta`sir
o`tkazib kelganiga yana bir bor e`tiborimizni jalb qiladi 2
.   
            Zardushtiylik     dunyoviy   dinlar   orasida   eng   qadimgisi   bo`lib,   insoniyat	
–
taraqqiyotiga bevosita va bilvosita juda katta ta`sir ko`rsatgan. Shuning uchun uni
o`rganish,   zardushtiylik   g`oyalarini   hayotga   tatbiq   etish   insoniyat   ma`naviy
dunyosi shakllanishi va ravnaqi haqidagi tasavvurlarni boyitadi va kengaytiradi.
            Zardushtiylik   dinining   asosiy   maqsadi   urug`-qabilachilik   turmush   tarziga
barham   berib   qarindoshlik,   do`stlik,   birodarlik,   o`zaro   hamkorlik   va   tinchlikni
ta`minlovchi   yagona   davlatchilik   g`oyasini   targ`ib   qilishdan   iborat   bo`lgan.   Shu
boisdan zardushtiylik dini turli qabilalar o`rtasidagi o`zaro urush-janjallarni qattiq
1
  Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyayt, 2008, 31-b.	
–
2
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yenglmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 32-b.
–
8 qoralaydi,   barcha   qabila   va   urug`doshlarni   qarindoshlik   rishtalarini   yanada
mustahkamlashga   chaqiradi.   Zardushtiylik   diniga   e`tiqod   qilmoqqa   ahd   qilgan
inson   janggu   jadallarni   qoralab   qon-qarindosh   bo`lib   yashashni   targ`ib   qiluvchi
otashparastlikka e`tiqod qilgan 3
.
       Bugungi kunda ham butun dunyo xalqlari tomonidan urush va tinchlikka xavf
tug`diruvchi   g`oyalar   qoralanmoqda.   Insonlarning   bir-biri   bilan   yaxshi
munosabatda bo`lishi, ahl  va inoq yashashi  lozimligi zardushtiylik ta`limotidayoq
ilgari   surilgan   edi.   Zardushtiylikda   ,,yaxshi   va   ,,yomon   hodisalar   haqida   gap” ”
boradi. Ahura Mazda  o`zining yaxshilikka asoslangan  yerini  (mamlakatini)  barpo
etsa,   Ahriman   yomonlik   (johillik)   ka   asos   soladi.   Ana   shu   tariqa   yaxshilik   va
yomonlik,   yorug`lik   va   zulmat,   hayot   va   o`lim   o`rtasidagi   abadiy   kurash   paydo
bo`ladi.
           Ezgulik ibtidosi, asoschisi, yaratuvchisi Ahura Mazda va yovuzlik ibtidosi va
yaratuvchisi  Ahriman o`rtasidagi  kurash  natijasi  insonning  ongli  ravishda  ezgulik
tarafida   turmog`iga   bog`liq.   Insonda   ezgu   fikr,   ezgu   so`z,   ezgu   amal   mushtarak,
chambarchas   va   yaxlit   bo`lmog`i   lozim,   shundagina   ezgulik   yovuzlikdan   ustun
keladi,   degan   ,,Avesto   g`oyasini   milliy   ma`naviyatimizning   sarchashmalaridan	
”
biridir, desak yanglishmaymiz.
      Zardushtiylik ta`limotiga e`tiqod qo`ygan odam tozalik va poklikka rioya qilib,
it   va   hayvonlarga   ozor   bermasligi   kerak.   Xonadon   va   chorvani   asrab-avaylashda
katta   rol   o`ynaydigan   itlarga   buzilgan   yoki   qaynoq   ovqat   berish   gunohi   azim
hisoblangan.
      Soch va tirnoqlarga bo`lgan pokiza munosabat ham Ahura Mazdaga yoqadigan
xususiyat   sanalgan.   Bu   narsa   hatto   hozirgi   zamon   kishilarida   ham   uchrab   turadi:
sartaroshxonalarda   soch   tolalari   tezda   oyoq   ostidan   supurilib   olinadi;   tirnoqlar
duch kelgan joyga tashlanmaydi,  ular  ham  yig`ilib toza joyga qo`yiladi;  bolaning
tishi tushsa uni yo tozaroq, yoki ,,suyak tishingni ol, temir tishimni ber  deb tomga	
”
otib yuborish odatimiz bor.
      ,,Zaratushtra Ahura Mazdadan so`radi:
3
 Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati.   Qarshi: ,Nasaf, 2004, 5-b.	
’ –
9             -   Ey,   Ahura   Mazda!     Ey,   koinot   nuri!     Ey,   olamlarni   yaratgan     Zot!     Ey,
haqiqat!
           Odamlarning devlarni xushnud va sarafroz qiladigan eng qabih va ashaddiy
gunohlari nimalardan iborat?
      Ahura Mazda javob berdi:
      - Kimki soch tarasa, yoxud uni olsa, yoxud tirnog`ini olgach, uni hech qanday
rasm-rusumsiz biror chuqurga yo kavakka to`kib yuborsa, bu qabih amal devlarni
duo bilan olqishlab, kuchlantirgan, nusrat baxsh etgan bilan barobardir 4
.
      Bundan tashqari hozirgi kunda ham O`zbekistonning ayrim viloyatlarida kelin-
kuyov   olov   atrofida   aylantirgandan   keyin   go`shangaga   olib   kirish,   qabr   ustiga
sham yoqish, tut va sadalar shoxiga turli lattalardan ,,alam  bog`lash singari rasm-”
rusumlar   saqlanib   qolganki,   ularning   mazmun-mahiyati   zardushtiylik
dunyoqarashiga borib taqaladi. 
            Zardushtiylikda   ekin   yerlarini   ko`paytirish,   shudgor   qilingan   joylarni   asrab-
avaylash,   uni   muqaddas   hisoblab   sajda   qilish   ilohiy   nizom   tusini   olgan.   Olovga
sig`inish, yer va olov xudosi Mitraga, yaylov xudosi Romanoga ibodat qilish, uy-
joy   qurish,   uni   olov   bilan,   uy   hayvonlari,   xotin,   bola-chaqa   bilan   to`ldirish,
o`simlik   va   daraxt   ko`kartirish,   katta-kichik   uy   hayvonlarini   ko`paytirish,   yerni
parvarish qilish zardushtiylik dinining asosini tashkil etgan 5
.
            Inson   va   olamning   o`zaro   munosabati   masalasi   eng   oliy   qadriyatlardan   biri
sanaladi. Eng avvalo odamni o`rab olgan dunyoning yaralishi uning qonuniyatlari,
bu olamning odamga ko`rsatadigan ta`siri, olamdagi barcha narsalar va odamning
barcha   xatti-harakatlari   o`rtasidagi   o`zaro   munosiblik   hamda   o`zaro   aloqadorlik
sabablari,   ular   natijasida   kelib   chiqadigan   oqibatlar   masalasi   barcha   asotiriy
tafakkur va diniy e`tiqodlar singari zardushtiylik dinining ham falsafiy mohoyatini
tashkil   etadi.   ,,Avesto   da   insonning   tabiatga   bo`lgan   munosabati   to`g`risida	
”
alohida   to`xtalib   o`tiladi.   Tabiat   va   uning   voqea   hamda   hodisalariga,   yer-u
zaminga bo`lgan, o`simliklar-u, giyohlarga, hayvon va boshqa jonzodlarga bo`lgan
4
 Mahmudov T. ,,Avesto haqida. -T.: Sharq, 2000.	
”
5
 Mahmudov T. ,,Aveto  haqida. -T.: Sharq, 2000.
”
10 munosabat   tabiatni   sof   holda   saqlash,   ya`ni   yer,   suv   va   havoni   iflos   qilmaslik
alohida   o`qtiriladi.   Tabiatga   salbiy   munosabatda   bo`lish,   uning   qonunlarini
mensimaslik katta gunohlardan sanalad 6
.     
      Yer, suv, havo hamda barcha o`simliklarni e`zozlash natijasi o`laroq tabiatning
hayotiyligi va gullab-yashnashidan dalolat beruvchi bahoriy guzallik   - ,,Navro`z”
ni shod-u xurramlik bilan kutib olish ham zardushtiylik zamonlaridan buyon bizga
meros bo`lib kelayotgan bayramdir.
           Zardushtiylikda tabiatni  yashnatish,  uni  asrab-avaylash,  uning o`zaro bir-biri
bilan   bog`liq   bo`lgan   qonun   va   qonuniyatlarini   buzishdan   ehtiyot   bo`lish
masalasiga   alohida   e`tibor   beriladi.   ,,Avesto   da   ko`rsatilishicha,   odamlarning	
”
tabiat qonunlarini  mensimasligi,  birinchidan, Ahrimaniy yovuz kuchlarga yordam
berish,  ya`ni  ezgu va yovuz kuchlar  kurashida yovuz  kuchlar  nisbatini  oshirishga
yordam   berish   bilan   barobar,   deb   ta`kidlansa,   ikkinchidan,   tabiat   qonunlari
mutanosibligining   buzilishi   insoniyatning   o`zini   tanazzulga,   ekologik   halokatga
olib borishi sifatida talqin etiladi.
            Zardushtiylikda   tabiatni   sevish,   uni   asrab-avaylash   hamda   u   bilan
ehtiyotkorona munosabatda bo`lish oliy qadriyatlardan biri sanaladi. 
            ,,Avesto da   ta`kidlanishicha,   kishilarning  nafaqat   iymon-e`tiqoddan  mahrum	
”
bo`lishi, balki o`zini qurshab turgan tabiatga faqat iste`molchi sifatida yondashuvi,
tabiiy muhit muvozanatini buzishi, ekologik halokat   qiyomat qoyim (rastoxez),	
–
zamonaning buzilishiga olib keladi.
           Osmondan yerga bronza eritmasi yog`iladi, yerning osti va usti yonib ketadi.
So`ngra   halok   bo`lganlar   butun   olam   va   barcha   o`lganlar   qayta   tiriladi.   Hayot
yangitdan boshlanadi. 
      Ko`rib turibmizki, tabiiy halokat odamlarning atrof-muhitga salbiy munosabati
natijasida vujudga kelishini, tabiatni  asrab-avaylash zarurligini  2,5 ming yil oldin
yashab   o`tgan   ajdodlarimiz   bashorat   qila   olganlar   va   bu   tasavvurni   o`zlari   uchun
ibodat qonuniyati   diniy e`tiqodga singdira olganlar	
– 7
.
6
 Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi: Nasaf, 2004, 6-b.	
’
7
 Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi: Nasaf, 2004, 7-b.
’
11             Bizni   o`rab   turgan   olamni   asrash,   unda   yashovchi   insonlarni   olamni
butunligicha   saqlab   qolishga   undash   zardushtiylik   dinidagi   asosiy   qadriyat
hisoblanadi.   Olam   va   odam   doimo   o`zaro   aloqada   ekanligi,   olamda   ro`y   bergan
barcha   hodisalar   odam   organizmi   (jismi)   ga   ta`sir   ko`rsatishi,   olam   va   odamning
yagona vujud ekanligi, odamning tabiatning turli hodisalari va predmetlari shaklida
qayta tirilishi ,,Avesto  ning ,,Vendidat  qismining 17 fargard, 5-bandida quyidagi” ”
shaklda beriladi:
            Odamzod   ,,kichik   olam   (,,olami   sag`ir ,   ,,jahoni   ko`chak )   dir.   Uning	
” ” ”
vujudidagi   har   bir   unsur   tabiatda   ham   mavjud.   O`limdan   so`ng   yana   o`sha
tabiatdagi unsurlarga qaytish qiladi. Rastoxez   qiyomat ro`y berganda so`ngaklari	
–
tuproqdan, qoni suvdan, sochlari giyohlardan, tirikligi olovdan qaytib keladi 8
.
      Zardushtiylar davridan kelayotgan tasavvurga ko`ra jinlar, asosan, mozorlarda,
yong`oq daraxti va jiydalar ostida ko`proq bo`ladi. Shunga ko`ra yong`oq va jiyda
daraxti   tagida   yotish   bexosiyat   hisoblangan.   Faqat   mozor,   yong`oq   va   jiydalar
emas,   barcha   tashlandiq,   xaroba   va   iflos   joylar   jinlar   uyasi   bo`lib,   otashparastlar
dunyoqarashiga   ko`ra   yaxshilik   doimo   tozalik,   yorug`lik   va   hayot   bilan   bog`liq,
yomonlik esa ifloslik, qorong`ulik va xarobazor ramzi. 
           Barcha yaxshilik, go`zallik va ezgulik homiysi Ahura Mazdaga oltita yorqin
kuchlar   madad   beradi.   ,,Abadiy   yaxshilik ,   ,,Yaxshi   fikr ,   ,,Yaxshi	
” ”
tartib , ,,Munosib qudrat , ,,Ilohiy tobelik , ,,Sihat-salomatlik , ,,Abadiylik  singari	
” ” ” ” ”
tushunchalarning o`z ilohlari bo`lib, Ahura Mazda atrofida yaxshilik urug`ini sepib
yuradi.   Tabiat   voqealari   hamda   yaxshilik   bilan   bog`liq   turli   tushunchalar   real
ma`no   kasb   etib,   insoniylashgan   qiyofada   tasavvur   qilingan.   Mol,   olov,   temir,
momaqaldiroq,   bulutlar,   yulduzlar,   yer,   suv   hamda   o`simliklarning   o`z   xudolari
bo`lgan. Masalan, Mitra nur, haqiqat va poklik xudosi sanalgan.
            Shunday   qilib,   zardushtiylar   dini   va   ta`limotidagi   ,,Ezgu   fikr ,   ,,Ezgu   so`z	
” ”
va   ,,Ezgu   amal   birligi   nafaqat   ularning   falsafiy-axloqiy,   shuningdek,   umumiy	
”
dunyoqarashini ham belgilagan 9
.
8
 ,,Avesto . Tarixiy-adabiy yodgorlik. T.: Sharq, 2001, 159-160-b.	
”
9
 Mahmudov T. ,,Avesto  haqida. T.: Sharq, 2000.	
”
12        Ezgu fikr, ezgu so`z, ezgu amal  insonni komillik sari yetaklovchi birinchi ruh“ ”
bo`lib,   unga   erishgan   odam   Olloh   taologa   yaqinlashib   boradi.   Haq   yo`lida   ezgu
amallar   ila   axloqiy  poklikka   erishgan,   shuurini   tazarru  to`lqinlari  egallagan   inson
mohiyati   keyinchalik   o`rta   asrlar   falsafasining   tasavvuf   oqimida   o`z   taraqqiyot
o`zaniga ega bo`ladi. 
           Zardushtiylar tasavvurida o`z faoliyati maydonida ko`proq hayotiy ne`matlar
sari   intilib,   ezgu   amallar   bajarishga   intiluvchi   inson   komil   hisoblangan.   Uning
abadiyligi   ham   yaxshi   hayotiy   ehtiyoj   va   yaxshi   hayotiy   orzularning   tantanasi
sifatida tushunilgan.
           Birgina dunyoning ikkiga:  yaxshilik bilan yomonlik, ezgulik bilan yovuzlik,
hayot bilan o`lim, yorug`lik bilan zulmatga bo`linishi va ular o`rtasidagi kurashda
yaxshilik,   ezgulik,   hayot   va   yorug`likning   g`alaba   qilishi   to`g`risidagi
tasavvurlarning   o`ziyoq   qadim   ajdodlarimizning   insoniyatning   azaliy   orzusi
hisoblangan   ezgu   kuchlar   va   ezgulik   haqidagi   g`oyalari   o`ta   mukammal,
adolatning tantana qilishi to`g`risidagi qarashlari esa bag`oyat buyuk bo`lganligini
ko`rsatadi.
           Zardushtiylarning dunyo va uning yaratilishi, inson shaxsining kamol topishi,
azaliy   orzu   bo`lib   kelgan   ezgu   kuchlar   tantanasi   to`g`risidagi
dunyoqarash   ,,Avesto   da   o`z   ifodasini   topgan.   Zardushtiylikda   insoniyat   uchun	
”
dunyoviy qadriyat darajasiga ko`tarilgan to`rt azaliy unsur: tuproq (yer), suv, olov
va   havoning   muqaddasligi   to`g`risidagi   ta`limot   bo`lib,   bu   unsurlarning   keyingi
dinlar:   nasroniylik   va   islomda   ma`naviy   qadriyat   darajasiga   ko`tarilishiga   turtki
bergan.   Shuningdek,   zardushtiylikda   umuminsoniy,   ma`naviy-axloqiy   qadriyatga
aylangan va inson axloqining asl mohiyatini tashkil etuvchi ezgu fikr, ezgu so`z va
ezgu amal to`g`risidagi g`oyalar ilgari suriladi.
      Insoniyat uchun doim aziz va ardoqli bo`lgan ma`naviy qadriyatlar ajdodlardan
avlodlarga   nihoyatda   ehtiyotkorlik   bilan   og`zaki   va   yozma   manbalar   orqali
yetkazib berilgan. Shuning o`ziyoq insoniyat ma`naviy qadriyatlarga qay darajada
ehtiyotkorlik bilan yondashganligi va uni e`zozlaganligini ko`rsatadi 10
.
10
 Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi; Nasaf, 2004, 8-b.	
’
13             Zardushtiylikda  dunyoviy qadriyat   sifatida e`zozlangan  tuproq, ona  yer,  ona
zaminga   bo`lgan   munosabat   bugungi   dunyo   xalqlari   tomonidan   ham   muqaddas
zamin   deb   e`tirof   etilmoqda.   Uni   asrab-avaylash   barchamizning   muqaddas
burchimizdir. 
            ,,Avesto da   ana   shu   to`rt   unsur,   ya`ni   suv,   olov,   yer   va   havoga   nafaqat”
qurbonlik   berish   to`g`risida   to`xtalib   o`tiladi,   balki   ularga   duo,   olqish   aytilib,
inoyat   ko`rsatishlari   so`ralgan.   Masalan,   olov   (otar)   eng   buyuk   e`zozga   sazavor
buyuk   qadriyat   sanalgan.   Unga   nafaqat   quruq   o`tin,   hayvon   yog`i   va     xushbo`y
o`simlikning   quritilgan   bargi   qurbonlik   sifatida   berilgan,   balki   qurbonlik
berilayotgan paytda maxsus duolar  o`qilgan va o`zlariga farovonlik, osuda hayot,
uzoq umr, farzandlariga qobillik ato etishi so`ralgan:
      ,, Ey, Ahura Mazdaning Ozori! (olovni qo`riqlovchi iloh nomiga)
            Seni   olqishlaymiz,   seni   e`zozlaymiz:   eng   yaxshi   qurbonliklar,   nazr-niyozlar
keltirmoqni istaymiz.
      Sen jamiyki alqov va sharafga munosibsan...
      Ey, Ahura Mazdaning Ozori!
      Qo`limizdagi o`tin senga bo`lsin!
      Uning tutunlari senga bo`lsin!
      Uning xurushlari senga bo`lsin!
      O`tin g`aramlari senga bo`lsin!
      Bir go`zal zot seni asraguvchi bo`lsin!
      Bir binogoh senga nigohbon bo`lsin!
      Sen bu xonumonda yorug`lik bo`l!
      Sen bu xonumonda abadiy nur bo`l!
      Sen bu xonumonda munavvar bo`l!  
       Uzoq-uzoq zamonlar to rastoxez (qoyomat) ga qadar poydor bo`lib, sen abad-
abad, to mashhar kuniga dovur ezgu va qudrat sohibi bo`l!
      Ey, Ahura Mazdaning Ozori.
      Menga zudlik bilan qushoyish bag`ishla!
      Menga zudlik bilan panoh ber!
14       Menga zudlik bilan farovon tiriklik va panoh baxsh et!
       Menga zudlik bilan uzoq umr, donishmandlik, ashavandlik, go`zal til, hushyor
ruh, o`lmas va farovon aql xirad baxsh ayla!
      Menga mardonalik, ustuvorlik hatto oromgohda ham bedorlik baxsh ayla!
           Menga barkamol va dingoh, vatansevar va anjumanaro, ahil, ezgu andishali,
zulmatdan, tanglikdan qutqaruvchi farzandlar bag`ishla. Toki ular manzil, shahar,
o`lka va uning nom va ovozasini ko`tarsinlar” 11
. 
      Olovning muqaddasligi nafaqat unga beriladigan qurbonlik bilan ajralib turgan,
balki   olov   nomi   bilan   (shu   jumladan   suv   nomi   bilan   ham)   qasam   ichilgan.   Agar
shu   qasam   buzilsa,   qasamni   buzgan   odam   o`ta   katta   gunohkor   hisoblangan.
Qasamxo`r odam hech qachon afv etilmagan.
           Zardushtiylik e`tiqodiga ko`ra olov haqiqatni yolg`ondan ajratib beruvchi eng
ishonchli   vositadir.   Masalan,   to`y   marosimlarida   kelinni   kuyovnikiga   olib
kelgandan so`ng uni poklash, oldin qilgan gunohlarini yo`qotish va oldin yashagan
uyidan   uning   kiyimlariga   ilashib   kelgan   turli   yovuz   ruhlarning,   ins-jinslarning
olovda yonib ketishi uchun olov atrofidan uch marta aylantirilgan.
            Bugungi   kunning   eng   dolzarb   muammolaridan   biri   suvdir.   Suvni   asrab-
avaylash,   uni   tejamkorlik   bilan   ishlatish,   suvga   turli   xil   iflos   narsalarni
tashlamaslik   zardushtiylik   dini   taraqqiy   etgan   davrdayoq   aytib   o`tilgan.
Zardushtiylikda   eng   muqaddas   hisoblangan   suv   dunyo   davlatlari   bo`yicha
qadrlanib   kelinmoqda.   Ayniqsa   ichimlik   suvining   kamayib   ketganligi   suvga
bo`lgan   talabni   yanada   oshirmoqda.   Shunday   ekan   suvni   asrab-avaylashimiz,   uni
keraksiz narsalarga sarf etmasligimiz kerak.
           ,,Avesto da insonning moddiy ne`matlar  yaratishi, ya`ni  yerga ishlov berish,	
”
dehqonchilik   qilish   eng   oliy   qadriyat   va   savob   ish   deb   hisoblangan.   Odam   halol
mehnat   qilib   qanchalik   moddiy   boyliklarni   ko`paytirsa,   shunchalik   yovuz
kuchlarni mahv etgan bo`ladi, deb ta`kidlangan.
           Shu boisdan ham yer (tuproq) muqaddas hisoblangan. O`lgan odamni nafaqat
yerga   ko`mish   ta`qiqlangan.   Hatto   odam   yoki   it   o`lib   qolgan   yerga   bir   yilgacha
11
Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati.  Qarshi: Nasaf, 2004, 9-b.	
’ –
15 dehqonchilik qilish mumkin bo`lmagan. Agar kimda kim u yerga ekin eksa, uning
jazosi   katta   bo`lib,   u   maxsus   jazolovchi   qamchinlar   bilan   20   martadan   40
martagacha savalangan.
            Insoniyat   qadim-qadimdan   o`z   tirikchiligining   asosiy   manbai   va   vositasi
sifatida nonni   e`zozlab  kelganlar.  Nonga  bo`lgan  munosabat  insoniyatning  buyuk
qadriyatiga   aylangan.   Insonning   bolalik   chog`laridayoq   uning   ongiga   nonga
bo`lgan hurmat ruhi singdirilgan. 
            Non   mazdaparastlar   marosimlarining   eng   oliy   ne`mati   hisoblangan.   Hatto
nonning tuzilishi o`ziga xos mazdaviy ramzlarni anglatgan. Itoatkorlik va halollik
ma`budasi   Surushga   bag`ishlab   o`tkaziladigan   marosimda   drvana   (supra)   va   bir
parcha non niyoz sifatida keltirilgan. Supra va non o`ziga xos ramziy ma`noga ega
bo`lgan.   Bug`doy   unidan   tayyorlangan   non   jahondagi   barcha   narsalardan   ustun
sanalgan.   Non   gardishi   (aylanasi)   yer   yuzini   o`rab   olgan   tog`larning   ramzi;
nonning   yuzi,   kengligi   va   sathi   Quyosh   ramzi   hisoblangan.   Non
tayyorlanayotganda supra ustiga uch dona xushbo`y cho`p qo`yilgan. Bu cho`plar
ezgu niyat, ezgu so`z va ezgu amalni anglatgan. Nonni teskari qo`yish Quyosh va
Yerni teskari qo`yish bilan baravar bo`lgan. Bu esa ahuraviy gunoh hisoblangan. 
            Demak,   zardushtiylik   dinida   aytib   o`tilganidek,   nonni   muqaddas   bilish,   uni
oyoq   ostiga   tashlamaslik   va   nonni   butun   insoniyat   muqaddas   qadriyat   sifatida
bilishi zarurligi alohida aytib o`tilgan. 
            Xalqimizning   azaliy   aqidasiga   ko`ra   har   bir   kishining   saharlab   uyqudan
uyg`onishi   oilasiga   keladigan   baraka   garovidir.   Kimki   erta   tursa,   Xudo   unga
baraka ato etadi. Bu aqida ,,Avesto  da ham o`z ifodasini topgan. ”
            Azaliy   qadriyatimizga   ko`ra   yalqovlik,   dangasalik   va   ishyoqmaslik   qoralab
kelingan.   Tong   sahar   turib   mehnat   qilish,   uy   yumushlari   bilan   shug`ullanish
ro`zg`or   farovonligi   va   serbarakaligining   sababi   deb   hisoblangan.   Er-xotindan
qaysi   biri   uyqudan   erta   tursa   jannatga   muyassar   bo`ladi   deb
hisoblangan.   ,,Avesto da   ko`rsatilishicha,   xo`rozlarning   ertalab   qichqirishi	
”
16 otashparastlarni yovuz dev Bushasp sehri va ta`siridan xalos qiladi. Ular odamlarni
sergaklikka chorlaydi. Erta saharlab turgan kishilarga baraka tilaydi 12
. 
1.2. Ijtimoiy hayot va ma`naviyatning yuksalish ildizlari
            O`zbekiston     ulkan   imkoniyatlar   mamlakati.   Bu   zaminda   tabiiy   boyliklar,–
unumdor yer, qudratli iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy, insoniy va ma`naviy salohiyat
mavjud.   Eng   muhimi,   bu   diyorda   mehnatsevar   va   iste`dodli   xalq   yashaydi.
Xalqimizning   bugungi   kunda   ijtimoiy   jihatdan   yaxshi   ta`minlanganligi   bois,
ularning   moddiy   turmush   tarzi   yuqori   darajaga   ko`tarilmoqda.   Xalq   moddiy
farovonligini   bosqichma-bosqich   va   izchil   oshirib   borishni   ta`minlash,
yurtdoshlarimizning munosib hayot kechirishi va kamol topishi uchun zarur shart-
sharoitlarni   yaratish,   aholini,   eng   avvalo,   uning   yordamga   muhtoj   qatlamlari  	
–
bolalar,   qariyalar,   nogironlar   va   o`quvchi-yoshlarni   ijtimoiy   muhofazalashning
aniq yo`naltirilgan mexanizmini yanada takomillashtirish zarur. 
            Mamlakatimizda   bozor   iqtisodiyoti   munosabatlarining   joriy   etilishi   tufayli
yurtdoshlarimizning   ong-u   tafakkuri   va   dunyoqarashi   qanchalik   o`zgarib   ketgani
ham shundan dalolat beradi. Ko`pchilikka yaxshi ayonki, o`tgan asrning 90-yillari
boshlarida aksariyat odamlar bizda ham kimningdir xususiy zavodi yoki fermasi u
yoqda   tursin,   kichkinagina   do`koni   bo`lishi   mumkinligini   tasavvur   eta   olmas,
tasavvur   etgan   taqdirda   ham   o`ziga   qabul   qila   olmas   edi.   Chunki   hamma   narsa
davlat   mulki   bo`lgan   eski   tuzumda   xususiy   mulkka   ega   bo`lish,   tadbirkorlik   va
kichik   biznes   bilan   shug`ullanish   bizga   begona   bo`lgan   tushunchalar   sifatida
baholanar edi. Bugungi kunda esa xususiy mulk tushunchasiga nisbatan munosabat
qanday   o`zgarib,   u   hayotimizdan   qanchalar   chuqur   joy   olib   borayotganiga
barchamiz guvohmiz va bu holat hech kimni hayron qoldirmaydi 13
. 
            Kishilik   tarixi,   bugun   dunyodagi   ko`pgina   taraqqiy   topgan,   barqaror   va
badavlat   yashab   kelayotgan   davlatlar   tajribasi   shundan   dalolat   beradiki,   avvalo
o`zining xususiy mulkiga ega bo`lgan shaxs va bunday shaxslardan tashkil topgan
12
 Soatov G . Zardushtiylik madaniyarti va ma`naviyati. -Qrshi: Nasaf, 2004, 10-11-b. 	
’
13
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 69-b. 	
–
17 toifa o`zini va oilasini boqishga, shu bilan birga, orttirgan daromadi hisobidan o`z
yaqinlari   va   muhtoj   insonlarga   beg`araz   yordam   ko`rsatish,   el-yurt   uchun   xizmat
qiladigan maktab,  kasalxona,  madaniyat  va  sport  maskanlari  barpo etish,  bir  so`z
bilan   aytadigan   bo`lsak,   davlat   va   jamiyat   zimmasidagi   ko`pgina   vazifalarni
amalga oshirishga o`z hissasini qo`shadi. Eng muhimi, bunday insonlar yurtimizda
tinchlik-osoyishtalik va barqarorlikni saqlash va himoyalash, yorug` kelajagimizni
qurish yo`lida astoydil jon kuydirib mehnat qiladi.      
           Jamiyat hayotining barcha jabhalarida tub o`zgarishlar amalga oshirilayotgan,
bozor   munosabatlari   ustuvor   bo`lib   borayotgan   hozirgi   sharoitda   kuchli   ijtimoiy
siyosat   yuritish   taraqqiyotimizning   asosiy   tamoyillaridan   biri   bo`lib   kelmoqda.
Mamlakatimizda   milliy   ma`naviyatni   har   tomonlama   yuksaltirish   masalasi   asosiy
vazifa   qilib   qo`yilar   ekan,   bugungi   kunda   ma`naviyatimizni   shakllantiradigan   va
unga ta`sir o`tkazadigan barcha omil va mezonlarni chuqur tahlil qilib, ularning bu
borada qanday o`rin tutishini  yaxshi  anglab olishimiz maqsadga  muvofiq bo`ladi.
Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma`naviyatini uning tarixi, o`ziga xos urf-
odat   va   an`analari,   hayotiy   qadriyatlarini   ayri   holda   tasavvur   etib   bo`lmaydi.   Bu
borada,   tabiiyki,   ma`naviy   meros,   madaniy   boyliklar,   ko`hna   tarixiy   yodgorliklar
eng muhim omillardan biri bo`lib xizmat qiladi 14
. 
       Bizning qadimiy va go`zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki jahon sivilizatsiyasi
beshiklaridan biri bo`lganini xalqaro jamoatchilik tan olmoqda va e`tirof etmoqda.
Bu   tabarruk   zaminda   ne-ne   buyuk   zotlar,   olim-u   ulamolar,   siyosatchi   va
sarkardalar   yetishib   chiqqan,   umumbashariy   sivilizatsiya   va   madaniyatning   uzviy
qismiga   aylanib   ketgan   dunyoviy   va   diniy   ilmlarning,   ayniqsa,   islom   dini   bilan
bog`liq   bilimlarning   tarixan   eng   yuqori   bosqichga   ko`tarilishida   ona   yurtimizda
tug`ilib kamolga yetgan ulug` allomalarning xizmatlari beqiyos ekani bizga ulkan
g`urur va iftixor bag`ishlaydi.
            Bu   ko`hna   tuproqda   milodgacha   bo`lgan   davrda   va   undan   keyin   qurilgan
murakkab suv inshootlari, hali-hanuz o`zining ko`rk-u tarovatini saqlab kelayotgan
14
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 29-b. –
18 osori   atiqalarimiz   qadim-qadimdan   o`lkamizda   dehqonchilik   va   hunarmandchilik
madaniyati, me`morchilik va shaharsozlik san`ati yuksak darajada rivojlanganidan
dalolat   beradi.   Mamlakatimiz   hududida   mavjud   bo`lgan   to`rt   mingdan   ziyod
moddiy-ma`naviy   obida   umumjahon   merosining   noyob   namunasi   sifatida
YUNESKO ro`yxatiga kiritilgani ham bu fikrni tasdiqlaydi 15
. 
           Ajdodlarimiz tafakkuri va dahosi  bilan yaratilgan eng qadimgi toshyozuv va
bitiklar, xalq og`zaki ijodi namunalaridan tortib, bugungi kunda kutubxonalarimiz
xazinasida   saqlanayotgan   ming-minglab   qo`lyozmalar,   ularda   mujassamlashgan
tarix, adabiyot, san`at, siyosat,  axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, mineralogiya,
kimyo,   astranomiya,   me`morlik,   dehqonchilik   va   boshqa   sohalarga   oid
qimmatbaho   asarlar   bizning   buyuk   ma`naviy   boyligimizdir.   Bunchalik   katta
merosga ega bo`lgan xalq dunyoda kamdan-kam topiladi.
            Ota-bobolarimizning   asrlar   davomida   to`plagan   hayotiy   tajribasi,   diniy,
axloqiy,   ilmiy,   adabiy   qarashlarini   ifoda   etadigan   bu   kabi   tarixiy   yodgorliklar
orasida   bundan   qariyb   uch   ming   yil   muqaddam   Xorazm   vohasi   hududida
yaratilgan,   ,,Avesto   deb   atalgan   bebaho   ma`naviy   obida   alohida   o`rin   tutadi.”
Avvalambor, shuni aytish joizki, olis ota-bobolarimizning aql-zakovati, qalb qo`ri
mahsuli bo`lmish bu noyob yodgorlikning zamon to`fonlaridan, qanchadan qancha
og`ir   sinovlardan   o`tib,   bizning   davrimizgacha   yetib   kelganining   o`zida   katta
ma`no   mujassam.   Bunday   o`lmas   osori   atiqalar   bu   ko`hna   o`lkada,   bugun   biz
yashab turgan tuproqda qadimdan buyuk madaniyat mavjud bo`lganidan guvohlik
beradi.
            O`zbek   xalqi   ma`naviyatining   yuksalishida   ana   shu   qadimiy   bebaho
meros ,,Avesto ning o`rni beqiyosdir. Avesto quyidagi besh qismdan iborat:	
”
           1. Vendidod   22 bobdan iborat  bo`lib, unda Ahura Mazda  Yerdagi  barcha	
–
mavjudotning yaratuvchisi ekanligi bayon etiladi.
           2. Visparad   24 bobdan iborat bo`lib, ibodat qo`shiqlaridan tashkil  topgan.
–
Zulmat kuchlariga qarshi kuchlar kuylanadi. 
15
  Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 30-b.	
–
19       3. Yasna   72 bobdan iborat bo`lib, qurbonlik vaqtida, marosimida aytiladigan–
qo`shiqlardan tashkil topgan.
            4.   Yasht     22   qo`shiqdan   iborat   bo`lib,   zardushtiylik   ma`budalari   madhi	
–
kuylangan. 
            5.   Xo`rda   Avesto     Kichik   Avesto     quyosh,   oy   va   boshqa   xudo   hamda	
– –
ma`budalar sharafiga aytilgan kichik ibodat matnlaridan iborat.
            Avesto ning   ko`p   qismi   Iskandar   Zulqarnayn   va   arablar   istilosi   davrida	
“ ”
yo`qolib   ketgan.   Bizgacha   yetib   kelgan   nusxasi   1374   yilda   ko`chirilgan   bo`lib,
hozirda Kopengagendagi kutubxonada saqlanib kelinmoqda 16
.
           ,,Avesto  da mehnat nihoyatda ulug`lanadi. Mehnatni yaxshilik, moddiy noz-	
”
ne`matlar manbai deb biladi. Inson saxovatli bo`lishi uchun avvalo mehnat qilishi,
o`z   qo`li   bilan   noz-ne`matlar   yaratishi   zarurligi   uqtiriladi.   ,,Avesto   da:   ,,Don	
”
ekkan   kishi   taqvodorlik   urug`ini   ekadi,   u   Mazdaga   ixlosmandlik   e`tiqodini   olg`a
suradi, iymonni oziqlantirib turadi... , deyiladi. Bunga amal qilish o`n ming marta	
”
ibodat   qilish   bilan   barobar,   yuzlab   qurbonlik   qilishga   teng.   Ekin   ekish,   mehnat
qilish   yerdagi yovuzlikni yoqotishdir, deb qaraladi. 	
–
            ,,Avesto   da   inson   axloq-odobi,   ma`naviyati   quyidagi   uchlikda:   Gumata  	
”	–
yaxshi   fikr,   Gugta     yaxshi   so`z,   Gvarshta     yaxshi   ishda   ifodalanadi.   ,,Men	
– –
yaxshi fikr, yaxshi so`z, yaxshi ishga shon-shavkat baxsh etaman , deb ta`kidlaydi	
”
Ahura Mazda. 
            Yaxshi   fikr   deganda   yaqin   kishilarga   mehribonlik,   muhtojlik   va   xavf-xatar
ostida   qolganda   yordam   berishga   shaylik,   kishilar   baxt   va   saodati   uchun   faol
kurashishga doim tayyor bo`lish, hamma bilan ahil va totuv yashash va boshqalar
tushuniladi.
            Yaxshi   so`zlar   deganda   esa   o`z   va`dasiga   rioya   qilish,   so`zining   ustidan
chiqish, savdo-sotiq ishlarida halol bo`lishga, qarzini o`z vaqtida to`lash, o`g`rilik
va   talonchilik   qilmaslik,   buzuqlikdan   o`zini   tiyish   va   hakozolar   tushunilgan.
Yaxshi   ishlar   deganda   insonning   o`z   xatti-harakatida   yaxshi   fikr   va   yaxshi
16
 Otamurodov S., Ramatov J., Husanov S. Ma`naviyat asoslari ( Ma`ruzalar matni ). -T., 2000, 92-b
20 so`zlarda   ilgari   surilgan   barcha   ijobiy   yo`l-yo`riqlarga   og`ishmay   amal   qilish
nazarda tutiladi.
           ,,Avesto  da naslning  pokligi, tozaligiga  ham  alohida e`tibor  berilgan, qattiq”
nazorat   qilingan,   qarindosh-urug`,   aka-ukaning   quda-anda   bo`lishi   qoralangan.
Hozirgi   meditsina   fani   aka-uka,   yaqin   qarindoshlar   o`rtasidagi   qudachilik
munosabatlari   kelajak   avlodning   sog`lom,   to`la-to`kis   bo`lib   tug`ilishiga   salbiy
ta`sir   ko`rsatishini   to`liq   aniqlagan.   Buni   esa   bizning   ajdodlarimiz   allaqachon
aniqlaganlari   hozirgi   zamon   kishisini   lol   qoldiradi.   Qolaversa,   yaqin   kishilarning
nikoh masalalarida ma`naviy jihatlar ham borki, bunga inson qalbi yo`l bermasligi
kerak. 
            Ko`rinadiki,   O`rta   Osiyoda   keng   tarqalgan   qadimiy   zardushtiylikda   oila   va
nikoh   masalalari,   inson   muammosiga   muhim   ahamiyat   berilgan.   Insonning
jismoniy va ma`naviy pokligi zardushtiylik axloqining eng qadimiy talablaridandir.
Oila va nikoh yaratuvchining talabiga mos kelganligi bois uni buzish ta`qiqlangan.
Agarda   oilada   er   yoki   xotin   axloqsizlik,   ya`ni   buzuqlik   gunohi   sodir   etsa,   unday
kishilar tayoq bilan jazolangan. Shu orqali oila mustahkamligi uchun kurashganlar.
           ,,Avesto  kitobida ajdodlarimizning necha ming yillik ma`naviy merosi izlari
”
o`z   aksini   topgan.   Unda   johillik,   zo`ravonlik,   tuhmat   kabi   yomon   xislatlar
qoralanadi. Sof ko`ngilli bo`lish, xiyonat qilmaslik, savdoda bir-birini aldamaslik,
haqorat qilmaslik kabi ma`naviy xislatlar targ`ib etiladi.
            Eng   qadimgi   zamonlarda   asotirlar,   rivoyatlar,   qahramonlik   dostonlari,   xalq
og`zaki   ijodining   boshqa   janrlarida   milliy   erk   va   vatan   himoyasi   uchun   jonni
ayamaslik,   o`zaro   birlik,   jipslik   g`oyalari   eng   muhim   qadriyat   sifatida   olg`a
surilgan.   Shuning   uchun
ham ,,Alpomish , ,,Go`ro`g`li , ,,Rustamxon , ,,Kuntug`mish  dostonlari, Tumaris,	
” ” ” ”
Muqanna, Shiroq haqidagi rivoyatlar, adabiy merosimizning boshqa namunalarida
ma`naviy   qadriyatlarimizning   birlamchi   fundamental   asoslari   aks   etgan.   Mazkur
manbalarda   ota-bobolarimizning   eng   ulug`   orzu   va   maqsadlari,   ishonch   va
umidlari   muhrlanib   qolgan.   Biz,   shubhasiz,   O`zbekistonning   buyuk   kelajagini
yaratishga   bel   bog`laganimizda,   avvalambor,   ajdodlarning   ma`naviy   merosiga
21 tayanamiz. Zotan, xalqning ma`naviy merosida mash`aladek porlab turgan g`oyalar
biz shunday erksevar, matonatli, mehnatkash va bag`rikeng xalqning davomchi –
vorislarimiz degan ishonchni mustahkamlaydi, o`z mustaqilligini qadam-baqadam
yuksaltirib   borayotgan   xalqimizning   ma`naviy   qiyofasini   qayta   gavdalantirish
imkonini beradi. Buyuk madaniy, adabiy merosga ega xalqning kelajagi buyuk va
farovon bo`lmog`i zarur, degan rag`batni kuchaytiradi.     
           Ma`lumki, bu dunyoda har qaysi millatning o`z afsonaviy qahramonlari, o`zi
sevib   ardoqlaydigan   pahlavonalari   bo`ladi.   Xalqimiz   azaldan   o`z   vujudi,   o`z
tomirida   mavjud   ilohiy   qudratga   munosib   bo`lmoqqa   intilib,   o`z   o`g`lonlarini
mardlik   va   halollik,   jasurlik   ruhida,   el-yurt   uchun   jonini   ham   ayamaydigan   asl
pahlavonlar etib tarbiyalab kelgan. 
           Shu ma`noda, xalq og`zaki ijodining   noyob durdonasi bo`lmish ,,Alpomish
”
dostoni   millatimizning   o`zligini   namoyon   etadigan,   ajdodlardan   avlodlarga   o`tib
kelayotgan qahramonlik qo`shig`idir. Agarki xalqimizning qadimiy va shonli tarixi
tuganmas   bir   doston   bo`lsa,   ,,Alpomish   ana   shu   dostonning   shoh   bayti,   desak,	
”
to`g`ri   bo`ladi.   Bu   mumtoz   asarda   tarix   to`fonlaridan,   hayot-mamot   sinovlaridan
omon   chiqib,   o`zligini   doimo   saqlagan   el-yurtimizning   bag`rikenglik,   matonat,
olijanoblik, vafo va sadoqat kabi ezgu fazilatlari o`z ifodasini topgan 17
. 
       Shu bois ,,Alpomish  dostoni bizga vatanparvarlik fazilatlaridan saboq beradi.	
”
Odil va haqgo`y bo`lishga, o`z yurtimizni, oilamiz qo`rg`onini qo`riqlashga, do`st-
u   yorimizni,   or-nomusimizni,   ota-bobolarimizning   muqaddas   mozorlarini   har
qanday tajovuzdan himoya qilishga o`rgatadi. 
            Bir   paytlar,   aniqrog`i,   o`tgan   asrning   50-yillarida,   milliy   merosimizning
ko`pgina   namunalari   kabi   ,,Alpomish   dostoni   ham   millatchilik   ruhidagi   asar	
”
sifatida   qoralanib,   qatag`onga   uchragan   edi.   O`sha   og`ir   yillarda   fidoyi
ziyolilarimiz jasorat ko`rsatib, uni saqlab qolishga muvaffaq bo`lganliklarini bugun
minnatdorlik bilan eslaymiz.
            Bu   o`lmas   asarni   xalqimiz   asrlar   davomida   yaratgan,   o`z  iymon-e`tiqodidek
asrab-avaylagan,   qancha   avlod-ajdodlarimiz   ,,Alpomish   dostoni   asosida   tarbiya	
”
17
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat,  2008, 32-b.	
–
22 topgan,  o`zligini   anglagan,   ma`naviy  boylikka   ega   bo`lgan.   Demak,   xalqimiz  bor
ekan, Alpomish siymosi ham barhayot 18
.
            Chunki   ,,Alpomish   dostoni   ijodiy   tafakkurimiz,   ma`naviy   boyligimizning”
yorqin namunasi  bo`lib, tarixiy ildizlarimizning qanchalik chuqur  ekani, xalqimiz
qanday   tabiiy-ijtimoiy   muhitda   shakllanib,   rivojlanganini   ,   ajdodlarimizning   olis
davrlarda   ham   jamoa   bo`lib,   bir-biriga   yelkadosh   bo`lib,   o`z   boshiga   tushgan
qiyinchiliklarni birgalikda yengib yashaganini yorqin bo`yoqlarda tasvirlab beradi. 
      Shu o`rinda asardagi kichik bir misolga murojaat qilaylik. Ota-bobolarimizning
qadimiy   tasavvuriga   ko`ra,   o`q-yoy     hokimiyat   nishoni   hisoblangan.   Alpomish	
–
yetti   yoshida   o`n   to`rt   botmon   birichdan     bronzadan   yasalgan   yoydan   o`q	
–
otib,   ,,alp   degan   unvonga   ega   bo`ladi.   Alp   degani     hokimiyat   egasi   ekanini	
”	–
inobatga   olsak,   bu   doston   ko`p   asrlik   milliy   davlatchiligimizning   badiiy   ifodasi
ekaniga ham ishonch hosil qilamiz 19
. 
            Bir   so`z   bilan   aytganda,   xalqimizning   yengilmas   bahodiri     Alpomish	
–
timsolida   biz   Vatanimizni   yomon   ko`zlardan,   balo-qazolardan   asrashga   qodir,
kerak   bo`lsa,   bu   yo`lda   jonini   ham   fido   qilishga   tayyor   bo`lgan   azamat
o`g`lonlarimiz   bugungi alpomishlarning ma`naviy qiyofasini ko`ramiz.	
–
            O`zbek   xalq   qahramonlik   eposiga
mansub   ,,Alpomish ,   ,,Go`ro`g`li ,   ,,Rustamxon ,   ,,Kuntug`mish   kabi   turkum	
” ” ” ”
dostonlarning   har   biri   yuksak   darajada   milliy   xususiyatlarga   ega   bo`lishi   bilan
birga   umuminsoniy,   jahon   ahamiyatiga   molik   mazmunni   ifodalashi   bilan   ham
ajralib turadi. 
            ,,Go`ro`g`li     dostonida   Go`ro`g`li   ot   tanlash   yoki   zot   tanlash   dilemmasiga	
”
duch keladi. Agar ot tanlasa, yurtni bosqinchilardan (Rayhon-arabdan) ozod qilish
imkoniga   ega   bo`ladi,   ammo   farzand   ko`rmaydi,   zoti   Go`ro`g`lining   o`zida
tugaydi. Agar zot tanlasa, aqlli, jasur farzandlar ko`radi, avlodlari mashhur kishilar
bo`lib yetishadi. Ammo yurti, xalqi qaramlikda xo`rlanib yashaydi.
18
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 33- 34-b	
–
19
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 33-b
–
23             Yov   otlari   mahalliy   otlarga   nisbatan   chopqir,   cho`l-sahroga   chidamli   edi.
Istilochilarni yengish uchun ularnikidan qolishmaydigan chopqir va chidamli otlar
zarur   edi.   El-yurt   manfaatini   o`z   manfaatidan   ustun   qo`ygan   Go`ro`g`li   hech
ikkilanmasdan otni tanlaydi 20
. Go`ro`g`lining ongli, erkin tanlovi, mardligi, irodasi,
yurt ozodligi uchun kurashga o`zini to`liq bag`ishlashi bugungi kunda ham yuksak
ma`naviy jasorat sifatida qadrlidir. 
           Milliy ma`naviyatimiz azaldan qanday omil va mezonlar negizida shakllanib
kelayotgani  xalqimiz  uchun  eng  aziz   va  eng  milliy  bayram     sharqona  yangi  yil–
bo`lmish   Navro`z   ayyomi   misolida   ayniqsa   yorqin   namoyon   bo`ladi.   Barchamiz
doimo   orziqib   kutadigan   va   katta   xursandchilik,   shodiyona   bilan   o`tkaziladigan
Navro`z bayrami biz uchun hayot abadiyligi, tabiatning ustuvor qudrati va cheksiz
saxovatining,   ko`p   ming   yillik   milliy   qiyofamiz,   olijanob   urf-odatlarimizning
betakror ifodasi bo`lib kelmoqda.
            Muxtasar   qilib   aytganda,   yangilanish   va   ezgulik   timsoli   bo`lgan   Navro`z
falsafasi   xalqimizga   mansub   odamiylik,   mehr-oqibat,   muruvvat   va   himmat   kabi
yuksak   xususiyatlardan   oziqlanib   kelgani,   ajdodlarimiz   asrlar   davomida   qanday
buyuk  umuminsoniy  g`oyalardan   bahramand   bo`lib,  ma`naviy  kamol   topganining
yana bir tasdig`idir, desak hech qanday xato bo`lmaydi. 
            Ko`hna   tariximizni  shu   ma`noda  ko`z  o`ngimizdan   o`tkazib,   tahlil  qiladigan
bo`lsak,   muhim   va   ibratli   bir   fikrni   takroran   aytishga   to`g`ri   keladi.   Ya`ni   ota-
bobolarimiz ruhiy olamining tomir-ildizlari  aynan yuqorida zikr  etilgan ma`naviy
zaminda,  tarixda  ham, bugun  ham   barchaning  havasini  tortib kelayotgan  olijanob
fazilatlar asosida shakllangan.
       Ma`naviyatning yuksalishi bilan chambarchas bog`liq bo`lgan yana bir mezon
  muqaddas   islom   dinidir.   Barchamizga   yaxshi   ma`lumki,   din   azaldan   inson	
–
ma`naviyatining   tarkibiy   qismi   sifatida   odamzodning   yuksak   ideallari,   haq   va
haqiqat,   insof   va   adolat   to`g`risidagi   orzu-armonlarini   o`zida   mujassam   etgan,
ularni barqaror qoidalar shaklida mustahkamlab kelayotgan g`oya va qarashlarning
yaxlit bir tizimidir. Ayniqsa, ko`p asrlar mobaynida xalqimiz qalbidan chuqur joy
20
 Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 35-b.
24 olib,   hayot   ma`nosini   anglash,   milliy   madaniyatimiz   va   turmush   tarzimizni,
qadriyatlarimiz,  urf-odat   va  an`analarimizni   bezavol  saqlashda   muqaddas  dinimiz
qudratli   omil   bo`lib   kelayotganini   alohida   ta`kidlash   joiz.   Nega   deganda,
insoniylik, mehr-oqibat, halollik, oxiratni  o`ylab yashash,  yaxshilik, mehr-shafqat
singari xalqimizga mansub bo`lgan fazilatlar aynan ana shu zaminda ildiz otadi va
rivojlanadi. 
            Bugungi   kunda   islom   diniga   nisbatan   butun   dunyoda   qiziqish   va   intilish
kuchayib,   uning   xayrixoh   va   tarafdorlari   ko`payib   borayotgani   hech   kimga   sir
emas.   Buning   asosiy   sababi   muqaddas   dinimizning   haqqoniyligi   va   pokligi,
insonparvarligi   va   bag`rikengligi,   odamzotni   doimo   ezgulikka   chorlashi,   hayot
sinovlarida   o`zini   oqlagan   qadriyat   va   an`analarni   ajdodlardan   avlodlarga
yetkazishdagi   beqiyos   o`rni   va   ahamiyati   bilan   bog`liq.   Va   xalqimizning
ma`naviyatini   shakllantirishga,   har   qaysi   insonning   Olloh   marhamat   qilgan   bu
hayotda   to`g`ri   yo`l   tanlashi,   umrning   mazmunini   anglashi   ,   avvalombor,   ruhiy
poklanish,   yaxshilik   va   ezgulikka   intilib   yashashida   uning   ta`sirini   boshqa   hech
qanday kuch bilan qiyoslab bo`lmaydi.
           Ma`lumki, xalqimiz azaldan islom  dini  va madaniyati rivojiga beqiyos hissa
qo`shib keladi. Bu haqiqatni jahon jamoatchiligi, butun musulmon dunyosi yaxshi
biladi   va   tan   oladi.   Nufuzli   xalqaro   tashkilot   bo`lmish   Islom   konferensiyasi
tashkilotining   Ta`lim,   fan   va   madaniyat   masalalari   bo`yicha   tuzilmasi  –
AYSESKO tomonidan Toshkent shahrining 2007 yilda Islom madaniyati poytaxti
deb e`lon qilingani ham ana shunday yuksak e`tirofning yana bir tasdig`idir 21
. 
      Buyuk mutafakkir va allomalarimizning islom madaniyatini ravnaq toptirishga
qo`shgan betakror hissalari  to`g`risida so`z yuritganda, eng avvalo, haqli ravishda
musulmon   olamida   ,,muhaddislar   sultoni   deya   ulkan   shuhrat   qozongan   Imom	
”
Buxoriy   bobomizning   muborak   nomlarini   hurmat-ehtirom   bilan   tilga   olamiz.   Bu
mo`tabar   zot   merosining   gultoji   bo`lmish   eng   ishonchli   hadislar   to`plami   -   ,,Al-
jome   as-sahih   kitobi   islom   dinida   Qur`oni   karimdan   keyingi   ikkinchi   muqaddas	
”
manba   bo`lib,   ahli   islom   e`tiqodiga   ko`ra,   u   bashariyat   tomonidan   bitilgan
21
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 38-b.	
–
25 kitoblarning   eng   ulug`i   hisoblanadi.   Mana,   o`n   ikki   asrdirki,   bu   kitob   millionlab
insonlar   qalbini   iymon   nuri   bilan   munavvar   etib,   haq   va   diyonat   yo`liga   chorlab
kelmoqda.
            Yana   bir   ulug`   vatandoshimiz   Abu   Iso   Muhammad   ibn   Iso   Termiziyning
ma`naviy merosi, jumladan, ,,Sunani Termiziy  asari ham musulmon olamida ana”
shunday yuksak qadrlanadi. Allomaning asrlar davomida olimu fuzalolarga dastur
bo`lib   kelgan   insof   va   adolat,   insonparvarlikni   targ`ib   etuvchi   g`oyalari   hozirgi
murakkab   davrimizning   ko`plab   axloqiy-ma`naviy   masalalarini   hal   etishda   ham
muhim ahamiyat kasb etishi bilan e`tiborga molikdir 22
. 
            Manbalarning   guvohlik   berishicha,   Imom   Buxoriy   vafot   etgan   yili,   ya`ni
milodiy 870 yili tariximizdagi yana bir mumtoz siymo   Imom Moturidiy tavallud	
–
topgan ekan. Bu voqea zamirida ilohiy bir bog`liqlik, Ollohning buyuk marhamati
bordek tuyuladi. Bamisoli Imom Buxoriyning nurli qalamini Imom Moturidiy olib,
ul   zotning   xayrli   ishlarini   davom   ettirishga   bel   bog`lagandek   tuyuladi.   Imom
Moturidiy   bobomizning   o`rta   asrlardagi   g`oyat   xatarli     va   tahlikali   bir   vaziyatda
o`z   hayotini   xavf   ostiga   qo`yib,   avlodlarga   ibrat   bo`ladigan   ma`naviy   jasorat
namunasini   ko`rsatib,   islom   olamida   ,,Musulmonlarning   e`tiqodini   tuzatuvchi	
”
degan yuksak sharafga sazovor bo`lgani bu nodir shaxsning ulkan aql-zakovati va
matonatidan dalolat beradi. 
            Ul   zot   asos   solgan   moturidiya   maktabi   Sharq   mamlakatlarida   bunday   katta
shuhrat   topishining   sababi   shundaki,   unda   ilgari   surilgan   g`oyalar   islom   dinining
asosini   to`g`rilik,   ezgulik   va   insoniylikdan   iborat   deb   biladigan   jamiki   mo`min-
musulmonlarning qarash va intilishlari bilan hamohang edi.
      O`zining beqiyos salohiyati bilan buyuk ilmiy maktab yaratib, go`zal Farg`ona
diyorini   jahonga   tarannum   etgan   islom   huquqshunosligining   yana   bir   ulkan
namoyandasi   Burhoniddin   Marg`inoniyning   tabarruk   nomini   butun   musulmon
dunyosi   yuz   yillar   davomida   e`zozlab   keladi.   Bu   mo`tabar   allomaning   Sharq
olamida   ,,Burhoniddin   va   milla ,   ya`ni   ,,Din   va   millatning   hujjati   degan   yuksak	
” ”
unvonga sazovor bo`lgani ham buni yaqqol isbotlaydi. 
22
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 38-b. 	
–
26       Marg`inoniyning o`lmas merosi, xususan, ellik yetti kitobdan iborat ,,Hidoya  -”
,,To`g`ri yo`l  deb atalgan asari, mana, sakkiz asrdirki, musulmon mamlakatlarida	
”
eng nufuzli va mukammal huquqiy manba sifatida e`tirof etib kelinayotgani albatta
bejiz emas.
            Butun   dunyoga   ma`lum   va   mashhur   bo`lgan   buyuk   alloma   va   aziz
avliyolarimiz   orasida   Abdulxoliq   G`ijduvoniy   va   Bahouddin   Naqshbandiyning
muborak   siymosi   alohida   ajralib   turadi.   Ota-bobolarimiz   ulug`   avliyo   Bahouddin
Naqshbandiyga   chin   dildan   ixlos   qo`yib,   uni   ,,Bahouddini   balogardon   deb	
”
ta`riflab   kelishida   teran   ma`no   bor.   Uning   ,,Diling   Ollohda,   qo`ling   mehnatda
bo`lsin  degan hayotbaxsh hikmati dinimizning olijanob ma`no-mohiyatini yorqin	
”
ifodalab, xuddiki shu bugun aytilgandek jaranglaydi. 
            Uyg`onish   davrining   buyuk   allomalaridan   biri   Muhammad   Muso
Xorazmiyning   o`nlik   sanoq   sistemasini,   algoritm   va   algebra   tushunchalarini
dunyoda   birinchi   bo`lib   ilm-fan   sohasiga   joriy   etgani   va   shu   asosda   aniq   fanlar
rivoji   uchun   o`z   vaqtida   mustahkam   asos   yaratgani   umuminsoniy   taraqqiyot
rivojida   qanday   katta   ahamiyatga   ega   bo`lganini   barchamiz   yaxshi   bilamiz.
Bugungi   kunda   odamzotning   ilm-fan   va   zamonaviy   texnologiyalar   borasida
erishayotgan ulkan yutuqlarini ko`z oldimizga keltirar ekanmiz, beixtiyor ana shu
buyuk   bobomiz   misolida   bunday   yuksak   marralarga   erishishda   o`zbek   xalqining
ham munosib hissasi borligidan qalbimiz iftixorga to`ladi.
            Yana   bir   ulug`   ajdodimiz     Ahmad   Farg`oniy   insoniyat   tarixidagi   ilk	
–
Uyg`onish   davrining   eng   zabardast   va   kuchli   namoyandasi,   o`z   zamonasining
fundamental   fan   asoschilaridan   biri   sifatida   bashariyat   dunyoqarashi   va
ma`naviyatining   rivojlanishiga   beqiyos   ta`sir   ko`rsatdi.   Uning   bebaho   merosi   o`z
davri   olimlari   uchun   dasturilamal   bo`lib   xizmat   qilgani   tarixiy   manbalar   orqali
yaxshi   ma`lum.   Allomaning   ,,Astronomiya   asoslari   haqida   kitob   nomli   asari   o`n	
”
ikkinchi asrdayoq lotin va ivrit tillariga tarjima etilgani ham bu fikrning dalilidir 23
.
            Yevropada  Al-Fraganus   nomi   bilan   mashhur   bo`lgan  bu  allomaning  ilm-fan
rivojidagi   nufuzi   shu   qadar   yuksak   ediki,   uning   ismi   sharifi   yer   kurrasidagina
23
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 41-b.	
–
27 emas,   balki   samoda   ham   shuhrat   topdi.   O`n   oltinchi   asrda   Oydagi   kraterlardan
biriga   uning   nomi   berilgani   bu   fikrni   isbotlaydi.   Atoqli   astronom   Yan   Geveliy
tomonidan   1647   yili   nashr   qilingan   ,,Selenografiya   kitobida   Oydagi   kraterlardan”
ikkitasi   ikki   buyuk   vatandoshimiz     Ahmad   Farg`oniy   va   Mirzo   Ulug`bek   nomi	
–
bilan ataladi. 
         Milliy tariximizning yana bir yorqin yulduzi Abu Rayhon Beruniy faoliyatiga
haqqoniy baho berar ekan, amerikalik fan tarixchisi Sarton XI asrni ,,Beruniy asri	
”
deb   ta`riflaydi.   Bunday   yuksak   va   haqli   baho   avvalo   qomusiy   tafakkur   sohibi
bo`lmish buyuk vatandoshimizning ilm-fan taraqqiyotiga qo`shgan beqiyos hissasi
bilan   izohlanadi.   Shu   o`rinda   ta`kidlash   joizki,   Beruniy   ilmiy   masalalarda   ham,
tarixiy voqea- hodisalarga, o`z zamondoshlariga baho berishda ham o`ta xolislik va
haqqoniylik   bilan   fikr   yuritgan.   Shu   bois   ham   u   hayotda   ko`p   aziyatlar   chekkan,
hatto umrining oxirida turmush qiyinchiliklariga duchor bo`lgan, ammo har qanday
og`ir sharoitga qaramasdan, e`tiqodidan qaytmagani uning o`z ma`naviy ideallariga
naqadar sodiq bo`lganidan dalolat beradi 24
.
            Ana   shunday   noyob   fazilatlar   sohibi   bo`lmish   mashhur   alloma   Ibn
Sinoning   ,,Tib   qonunlari   asari   necha   asrlar   davomida   Yevropaning   eng   nufuzli	
”
oliy   o`quv   yurtlarida   asosiy   tibbiyot   darsliklaridan   biri   sifatida   o`qitib   kelingani,
dunyo   miqyosida   ,,Meditsina ,   ,,Sog`lom   turmush   tarzi   degan   tushunchalarning	
” ”
fundamental asosi bo`lib xizmat qilgani, albatta, chuqur hayotiy va ilmiy zaminga
ega.   Aniqroq   qilib   aytganda,   bu   benazir   allomaning   butun   ilmiy   faoliyati   dunyo
taraqqiyotini  insonparvarlik ruhida, ya`ni ma`naviy negizda rivojlantirishga  ulkan
ta`sir o`tkazdi, deb aytishga barcha asos bor.
           Shu o`rinda buyuk bobolarimizning ma`naviy olami xususida fikr yuritganda,
Sohibqiron   Amir   Temur   haqida   alohida   to`xtalishimiz   tabiiydir.   Chunki   tengsiz
azmu   shijoat,   mardlik   va   donishmandlik   ramzi   bo`lgan   bu   mumtoz   siymo   buyuk
saltanat  barpo etib, davlatchilik borasida o`zidan ham amaliy, ham nazariy meros
qoldirdi, ilmu fan, madaniyat, bunyodkorlik, din va ma`naviyat rivojiga keng yo`l
ochdi. 
24
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 42-b.	
–
28             Buyuk   Amir   Temurning   nabirasi,   benazir   alloma   Mirzo   Ulug`bekning   o`rta
asrlar   sharoitida   namoyon   etgan   ilmiy   jasorati   bugungi   kun   olimlarini   ham
hayratga solmasdan qolmaydi. Taqdir bu ulug` zotning zimmasiga behad ulkan va
mashaqqatli   vazifalar   yukladi.   Buyuk   sarkarda   Amir   Temur   bunyod   etgan
saltanatning vorisi bo`lishdek o`ta mas`uliyatli vazifa aynan unga nasib etdi. Mirzo
Ulug`bek   qariyb   qirq   yil   mobaynida   Movarounnahr   diyorining   donishmand
hukmdori   sifatida   xalqning   azaliy   orzusi     tinchlik,   totuvlik,   ilm-fan   va–
madaniyatni taraqqiy toptirish yo`lida ulkan shijoat va matonat ko`rsatdi. 
            Bu   benazir   alloma   o`zida   minglab   yulduzlarning   harakatini   jamlagan
mukammal   astronomik   jadvalni   yaratdi.   Ushbu   jadvalda   zikr   etilgan   ilmiy
ma`lumotlarning naqadar aniq va to`g`ri ekanligi bugungi eng zamonaviy asboblar
ham tasdiqlaydi. Ulug`bekning hayoti va ilmiy faoliyati xalqimiz ma`naviyatining
poydevoriga   qo`yilgan   tamal   toshlaridan   biri   bo`lib,   yurtimizda   bundan   necha
zamonlar   oldin   fundamental   fanlarni   rivojlantirishga   qanchalik   katta   ahamiyat
berilganligini   ko`rsatadi.   ,,Ziji   jadidi   Ko`ragoniy   deb   nomlangan   Ulug`bek	
”
astronomik   jadvali   o`rta   asrlarda   lotin   tiliga   tarjima   qilinib,   Yevropa   olimlari
orasida keng tarqalgani fikrimizning yaqqol isbotidir.
           O`zbek xalqi ma`naviy dunyosining shakllanishiga g`oyat kuchli va samarali
ta`sir   ko`rsatgan   ulug`   zotlardan   yana   biri     bu   Alisher   Navoiydir.   Biz   uning	
–
mo`tabar   nomi,   ijodiy   merosining   boqiyligi,   badiiy   dahosi   zamon   va   makon
chegaralarini bilmasligi haqida doimo faxrlanib so`z yuritamiz. 
            Alisher   Navoiy   xalqimizning   ongi   va   tafakkuri,   badiiy   madaniyati   tarixida
butun   bir   davrni   tashkil   etadigan   buyuk   shaxs,   milliy   adabiyotimizning   tengsiz
namoyandasi,   millatimizning   g`ururi,   sha`nu   sharafini   dunyoga   tarannum   qilgan
o`lmas   so`z   san`atkoridir.   Ta`bir   joiz   bo`lsa,   olamda   turkiy   va   forsiy   tilda
so`zlovchi   biron-bir   inson   yo`qki,   u   Navoiyni   bilmasa,   Navoiyni   sevmasa,
Navoiyga sadoqat va e`tiqod bilan qaramasa.
29       Yurtboshimiz  bu ulug` zotni avliyo desak, u avliyolarning avliyosi, mutafakkir”
desak,   mutafakkirlarning   mutafikkiri,   shoir   desak,   shoirlarning   sultonidir   deb	
”
ta`riflaydi 25
. 
      Inson qalbining quvonch-u qayg`usini, ezgulik va hayot mazmunini Navoiydek
teran   ifoda   etgan   shoir   jahon   adabiyoti   tarixida   kamdan-kam   topiladi.   Ona   tiliga
muhabbat,   uning   beqiyos   boyligi   va   buyukligini   anglash   tuyg`usi   ham   bizning
ongu   shuurimiz,   yuragimizga   avvalo   Navoiy   asarlari   bilan   kirib   keladi.   Biz   bu
bebaho   merosdan   xalqimizni,   ayniqsa,   yoshlarimizni   qanchalik   ko`p   bahramand
etsak,   milliy   ma`naviyatimizni   yuksaltirishda,   jamiyatimizda   ezgu   insoniy
fazilatlarni kamol toptirishda shunchalik qudratli ma`rifiy qurolga ega bo`lamiz.
      Ma`naviyatimizning yuksalishida jadidchilik g`oyalari ham muhim o`rin tutadi.
Mahmudxo`ja   Behbudiy,   Munavvarqori,   Abdulla   Avloniy,   Ishoqxon   Ibrat,
Abdurauf   Fitrat,   Abdulla   Qodiriy,   Abdulhamid   Cho`lpon,   Usmon   Nosir   kabi
yuzlab ma`rifatparvar, fidoyi insonlarning o`z shaxsiy manfaati, huzur-halovatidan
kechib, el-ulus manfaati, yurtimizni taraqqiy toptirish maqsadida amalga oshirgan
ezgu ishlari avlodlar xotirasidan aslo uchmaydi.
           Alohida ta`kidlash joizki, jadidlar istiqlolga erishish borasida bir-biridan farq
qiluvchi uch yo`ldan boradilar:
            1.   Rusiyaga   tobelikdan   zo`rlik   yo`li   bilan   qutulish,   kuch   bilan   istiqlol   olish
(Dukchi eshon qo`zg`aoloni, 1916 yil voqealari, bosmachilik).
          2.Murosa yo`li. Ruslar yordamida ma`rifatga erishish. Ma`rifat masalalarida
haq-huquq olish, milliy xususiyatlarni  tiklash (Ismoilbek Gaspirali, Mahmudxo`ja
Behbudiy).
             3.Hamkorlik yo`li. Chor ma`murlari, so`ng esa Sho`ro hukumati bilan birga
ularning dasturlarida qatnashish va imkon bo`lishi bilan mustaqillikni qo`lga olish.
Buning   uchun   ma`lum   tayyorgarlik   ko`rib   borish   (Munavvarqori,   Hamza,
Avloniy) 26
. 
      Mamlakatni qoloqlikdan, turg`unlikdan olib chiqish maqsadida ishni maktab va
ta`lim   islohotidan   boshlagan   jadidlar   bir-biri   bilan   bevosita   bog`liq   bo`lgan   qator
25
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengimas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 47-b. 	
–
26
Qosimov B. Milliy uyg`onish. -T.: Ma`naviyat, 2002, 8-b.
30 yirik   muammolarga   duch   keladilar.   Bu   jarayonda   jadidchilik   harakatining   o`zi
ham,   unga   bo`lgan   munosabat   ham   o`ziga   xos   takomillashuv   evolyutsiyasini
o`taydi.   U   tor   ma`rifiy   harakatdan   keng   ijtimoiy,   siyosiy,   huquqiy,   mafkuraviy
harakatga aylandi. 
            Jadidlarning   milliy   ozodlik   mafkurasi   oktabr   to`ntarishi   arafasi   va   undan
keyingi ilk yillarda amaliy samara bera boshlaganini alohida ta`kidlash kerak. Ular
siyosiy   ishlar     haq-huquq,   milliy   davlat,   hokimiyat   masalalari,   soliqlarni–
kamaytirish,   dehqonlarning   ahvolini   yaxshilash,   amaldorlarning
o`zboshimchaligini   cheklash   kabi   iqtisodiy-siyosiy   talablar   bilan   muntazam
shug`ullandilar.   Maktab,   maorif   isloh   qilindi.   Milliy   matbuot   yo`lga   qo`yildi.
Milliy teatr, jadidlar adabiyoti maydonga keldi. Qisqa vaqtga bo`lsa-da, Turkiston
muxtoriyati   o`rnatildiki,   bularning   barchasi   mujassam   holida   jadidlar
mafkurasining mahsuli edi 27
.
            Behbudiy,   Fitrat,   Munavvarqorilar   sotsialistik   ta`limotning   va   Lenin
partiyasining   g`oyalarini   qabul   qilmadilar.   Ular   sotsialistik   mafkuraning
zo`ravonlikka   va   qaramlikka   asoslanganini   xalqqa   yetkazishdan   bir   qadam   ham
chekinmaganlar:   ,,mustamlokot   qoidasi   ila   bizni   idora   eturlar	
” 28
  deb   yozadi
Mahmudxo`ja Behbudiy.
      ,,Turkiston muxtoriyati  mustamlakadan mustaqillik tomon qo`yilgan jiddiy va	
”
jasoratli   qadam   edi.   Behbudiyning   quyidagi   da`vatida   esa   Turkiston
muxtoriyatining   milliy   va   vatan   taqdiri   uchun   qanchalik   muhimligi   o`z   ifodasini
topgan:  ,, bilingki, hozirda Turkistondagi  barcha xalqlar  uchun muxtoriyat  e`lon	
…
qilindi  va  siz bilingki, haq olinur, lekin berilmas.  Inchunin, muxtoriyat-da olinur,
lekin berilmas. Ya`ni muxtoriyatni Turkiston bolalarining o`zlari birlashib, g`ayrat
ila   olurlar.   Albatta,   boshqalar   tarafidan   berilmas.   Biz   bo`shlik   qilsak   va
Turkistondagi   xalqlar   birlashib,   muxtoriyat   yo`liga   sa`y   qilmasak,   albatta   hozirgi
qozoq ustidagi muxtoriyatimizni ham yo`q qilurlar. Bul albatta shundaydir va bul
so`zga   hech   kim   ixtilof   qilolmaydur	
…” 29
.   Umuman,   Tukiston   muxtoriyati   milliy
27
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.; Ma`naviyat. 2011, 64-65- b.
28
 Behbudiyning 1917 yil, 16-25-aprelda ,,Turkiston musulmonlar o`lkasi qurultoyi da so`zlagan nutqidan. Milliy 	
”
uyg`onish. -T.:Ma`naviyat, 2002. 
29
 Mahmudxo`ja Behbudiy. Tanlangan asarlar. -T.:Ma`naviyat, 2006.
31 ozodlik   va   vatan   mustaqilligi   e`tiqodiga   aylangan   jadidlar   mafkurasi
namoyandalarining yakdil g`oyasi bo`lgan.
            Jadidchilik   harakatining   markazida   milliy   uyg`onish   masalasi   turgani
shubhasiz.   Ammo   milliy   uyg`onish,   o`zlikni   anglashga   erishish   uchun   maorifni
tubdan   isloh   etish   zarur   edi.   Jadidchilikning   poydevori,   tamal   toshini   yangi
usuldagi   maktablar   bilan   bog`lashda   biz   e`tiborni   tortmoqchi   bo`lgan   masalaning
asl mohiyati mujassam: chunonchi, ,,usuli jadid  darsliklari mualliflari qayta-qayta”
ta`kidlaganlaridek,   ,,Turkiston   shevasida ,   ,,eng   oson   usul   ila ,  ,,ochiq   til   va   oson	
” ”
tarkib ila  yozilgan bu darsliklar, xususan, alifbodan so`ng o`qitiladigan majmualar	
”
,,bolalarning   tabiatlariga   milliy   hasrat   va   nadomatlardan   iborat   ulkan   nasihatlarni
o`rnashdurmak   orzusinda	
” 30
  yaratilgan   edi.   Ko`rinib   turibdiki,   bu   maktablar
bolalarni   shunchaki   xat   tanishga   o`rgatishgina   emas,   balki   ijtimoiy-siyosiy
dunyoqarashini   shakllantirishda   ham   muhim   ahamiyatga   ega   bo`lgan.   Yangi
usuldagi   maktablarning   sho`ro   hukumati   tomonidan   jiddiy   tazyiqqa   duch
kelishining asl sababi ham shundadir. 
      Jadidchilik harakatini qaysi bir yo`nalishda kuzatmaylik, asosiy maqsad milliy
o`zlikni anglash, milliy uyg`onishga borib taqaladi. Shuningdek, bu yo`l-yo`riqlar
bugungi mustaqillikning ma`naviy asoslaridan biridir. Xususan,  jadidlar yoshlarni
G`arb   va   Sharqning   taraqqiy   qilgan   mamlakatlariga   o`qishga   yuborishga   alohida
ahamiyat   bergan.   O`tgan   asrning   20-yillari   boshlarida   Germaniya,   Turkiya,
Yaponiya, Fransiya mamlakatlarida o`qib turgan turkistonlik yoshlarning soni 500
dan   ortiq   bo`lgan 31
.   Birinchi   jahon   urushi,   mardikorlik   harakati,   hatto   1917   yil
voqealaridan   keyin   ham   chet   ellarda   kadrlarni   o`qitish   to`xtab   qolmagani
jadidchilar   harakatining   asl   maqsadini   ochib   beradi.   Maqsad   jahon   taraqqiyot
yo`lini   belgilab   turgan   Yevropa   ilm-fani   yutuqlarini   o`zlashtirish,   mahalliy
kadrlarni   jahon   talablariga   monand   ta`lim   olishlarini   ta`minlash,   ,,Turkistonni
dunyoga qo`shish  edi	
” 32
. 
30
 Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar., 2-jild,-T.: Ma`naviyat, 1998.
31
 Turdiyev Sh. Ular Germaniyada o`qigan edilar. -T.: Fan, 1991; Qosimov B. Tohir Chig`atoyning Bambergdagi 
shigirdi. //,,Markaziy Osiyo madaniyati  gazetasi, 1997, 3-4-son.	
”
32
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 68-b.
32             Alohida   e`tirof   etish   kerakki,   jadidlar   millatni   qoloqlikdan   uyg`otish   va   uni
mustaqillikka   tayyorlash   ehtiyojini   chuqur   angladilar.   Bunda   tarix   saboqlariga
tayanishga alohida ahamiyat  berildi. O`zligini  unitayozgan millatga tarix shuurini
singdirishga   va   shu   orqali   yangi   ruh   baxsh   etishga   urindilar.
I.Gaspiralining   ,,Mukolamai   salotin ,   Fitratning   ,,Temur   sag`anasi   asarlaridagi” ”
bosh   g`oya,   M.Behbudiy,   A.Fitratning   ko`plab   ilmiy   va   publitsistik   maqolalari
mulohazalarimizni asoslaydi.
            Tarix   g`ildiragining   aylanishi   bilan,   avvalambor,   yurt   hukmdorlari   va
amaldorlari   xalqning   taqdiri   va   kelajagi   haqida   qayg`urish   o`rniga,   o`z   shaxsiy
manfaatlarini   hamma   narsadan   ustun   qo`yib,   jaholat   va   g`aflatga   berilib   ketishi
oqibatida biz bugun yashayotgan mintaqa umumbashariy taraqqiyot jarayonlaridan
uzilib,   rivojlanishdan   keskin   orqada   qolib   ketdi.   O`zaro   nizo   va   adovatlarning
kuchayishi, faqat o`z qobig`iga, umrini o`tab bo`lgan aqidalarga o`ralashib yashash
natijasida bir vaqtlar buyuk madaniyat va taraqqiyot davrlarini boshidan kechirgan
el-yurtimizning bu paytga kelib qanday og`ir ahvolga tushib qolganini o`zimizcha
tasavvur qiladigan bo`lsak, ko`p narsa o`z-o`zidan ayon bo`ladi 33
.
           Bu hayotning shafqatsiz bir qonuniyati bor. Ya`ni tarixning murakkab va hal
qiluvchi   burilish   pallasida   har   qanday   millat   va   elat   o`z   ahilligi   va   birdamligini
saqlab,   o`z   milliy   manfaatlari   yo`lida   qat`iyat   bilan   turmasa,   mas`uliyat   va
hushyorligini yo`qotadigan bo`lsa, oxir-oqibatda o`zining eng katta, tengsiz boyligi
bo`lmish mustaqilligi va ozodligidan judo bo`lishi shubhasiz. 
           Ming afsuski, ana shunday mash`um qismat Turkiston xalqlarini ham chetlab
o`tmadi.   XIX   asrdagi   chorizm   istilosi   ko`pgina   sabablar   bilan   bir   qatorda
avvalambor   o`sha   paytda   mavjud   bo`lgan   siyosiy   boshboshdoqlik,   hukmron
kuchlarning   uzoqni   ko`rolmasligi,   ma`naviy   zaifligi   oqibatida   ro`y   berganini
tarixiy misollar isbotlab turibdi. Bu achchiq haqiqat barchamizga, ayniqsa, bugun
hayotga katta umid va ishonch bilan kirib kelayotgan yoshlarimizga doimo saboq
bo`lishi   lozim.   Shu   nuqtai   nazardan   qaraganda,   biz   o`z   tariximizni   xolisona   va
haqqoniy   baholab,   ma`naviy   merosimizni   boyitish   va   rivojlantirishga   o`z
33
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat,  2008, 51-b.	
–
33 hissamizni   qo`shishimiz,   shu   asosda   bugungi   jahon   ilmu   fani   va   madaniyatining
yuksak cho`qqilarini egallashdek buyuk vazifaga har tomonlama munosib va qodir
bo`lishimiz darkor 34
.
       Har qaysi millatning o`ziga xos ma`naviyatini shakllantirish va yuksaltirishda,
hech shubhasiz,  oilaning o`rni  va  ta`siri  beqiyosdir. Chunki  insonning  eng sof  va
pokiza tuyg`ulari, ilk hayotiy tushuncha va tasavvurlari birinchi galda oila bag`rida
shakllanadi.   Bolaning   xarakterini,   tabiati   va   dunyoqarashini   belgilaydigan
ma`naviy mezon va qarashlar   yaxshilik va ezgulik, olijanoblik va mehr-oqibat,–
or-nomus   va   andisha   kabi   muqaddas   tushunchalarning   poydevori   oila   sharoitida
qaror   topishi   tabiiydir.   Oila   bu   barchamizning   unib-o`sadigan   joyimiz,   ertangi
kunimizning poydevoridir. Barchamizni yoshligimizdan tarbiya qiluvchi, ilk hayot
to`g`risidagi   tushunchalarni   bizga   o`rgatuvchi   muqaddas   maskan   bu   oiladir.
Shuning   uchun   ham   aynan   oila   muhitida   paydo   bo`ladigan   ota-onaga   hurmat,
ularning oldidagi umrbod qarzdorlik burchini chuqur anglash har qaysi insonga xos
bo`lgan   odamiylik   fazilatlari   va   oilaviy   munosabatlarning   negizini,   oilaning
ma`naviy olamini tashkil etadi.
            Ko`p   yillik   ilmiy   kuzatish   va   tadqiqotlar   shuni   ko`rsatadiki,   inson   o`z   umri
davomida   oladigan   barcha   informatsiyaning   70   foizini   5   yoshgacha   bo`lgan
davrida   olar   ekan.   Bolaning   ongi   asosan   5-7   yoshda   shakllanishini   inobatga
oladigan   bo`lsak,   aynan   ana   shu   davrda   uning   qalbida   oiladagi   muhit   ta`sirida
ma`naviyatning   ilk   kurtaklari   namoyon   bo`la   boshlaydi.   Xalqimizning   ,,Qush
uyasida   ko`rganini   qiladi ,   degan   dono   maqoli   mana   shu   azaliy   haqiqatni   yaqqol	
”
aks ettiradi 35
.
            Mamlakatimiz   Konstitutsiyasida   oilaning   ijtimoiy   maqomi   aniq   belgilab
qo`yilgani,  shu  asosda   Oila, Fuqarolik, Uy-joy kodekslari   va  boshqa  zarur   qonun
hujjatlari   qabul   qilinib,   bu   borada   tegishli   huquqiy   poydevor   yaratilgani   ham   bu
fikrni   tasdiqlaydi.   Ma`lumki,   keyingi   yillarda   yurtimizda   har   qaysi   yilga   aniq   bir
nom berib, shu asosda maxsus davlat dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish
yaxshi an`anaga aylanib qoldi. Agar ushbu masalaning tarixiga nazar tashlaydigan
34
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 52-b.
–
35
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.,: Ma`naviyat, 2008, 53-b.
–
34 bo`lsak, bu yo`ldagi dastlabki salmoqli qadam 1998 yil mamlakatimizda ,,Oila yili”
deb e`lon qilish bilan boshlangan edi 36
.
            Ma`naviy   hayotimizni   yuksaltirish   haqida   gapirganda,   mahallaning   roli   va
ta`siri  xususida  to`xtalish albatta o`rinlidir. Ma`lumki, azaldan o`zbek mahallalari
chinakam milliy qadriyatlar maskani bo`lib keladi. O`zaro mehr-oqibat, ahillik va
totuvlik,   ehtiyojmand,   yordamga   muhtoj   kimsalar   holidan   xabar   olish,   yetim-
yesirlarning   boshini   silash,   to`y-tomosha,   hashar   va   marakalarni   ko`pchilik   bilan
bamaslahat   o`tkazish,   yaxshi   kunda   ham,   yomon   kunda   ham   birga   bo`lish   kabi
xalqimizga xos urf-odat va an`analar avvalambor mahalla muhitida shakllangan va
rivojlangan.   Xalqimizga   xos   o`zini   o`zi   boshqarish   tizimining   bu   noyob   usuli
qadim-qadimdan   odamlarning   nafaqat   tilida,   balki   dilida,   butun   hayotida   chuqur
joy   egallagani   bejiz   emas.   Biz   ,,Mahalla     ham   ota,   ham   ona   degan   hikmatli	
– ”
naqlni ana shu hayotiy haqiqatning ifodasi sifatida qabul qilamiz. 
      Mustaqillik yillarida mahalla hayoti bilan bog`liq ko`plab qadriyatlar, udum va
an`anlarimiz   qayta   tiklanib,   zamon   talablari   asosida   boyib   bormoqda.   Shu   bilan
birga,  mahallaning  huquq va  vakolatlari  kengaytirilmoqda, ular  bugun  o`zini   o`zi
boshqarish idorasi, haqiqiy demokratiya darsxonasi sifatida keng ko`lamli faoliyat
olib   bormoqda.   Davlatchiligimiz   tarixida   birinchi   marta   ,,mahalla   tushunchasi	
”
Konstitutsiyamizga kiritilib, uning jamiyat boshqaruvidagi o`rni va maqomi qat`iy
belgilab   qo`yildi.   Mahalla   boshqaruviga   bunday   katta   e`tibor   bugun
mamlakatimizda olib borilayotgan siyosatning xalqchilligidan dalolat beradi. Ayni
paytda   u   yurtimizda   amalga   oshirilayotgan   ,,Kuchli   davlatdan     kuchli   jamiyat	
–
sari   degan   tamoyilning   amaliy   ifodasi   bo`lib,   ma`naviy   hayotimizni   yanada	
”
mustahkamlash, yosh avlodning ong-u tafakkurini zamonaviy asosda shakllantirish
borasida   muhim   ahamiyat   kasb   etmoqda 37
.   Mahallaning   xalq   ma`naviyati   bilan
bog`liq   jihatlari   haqida   so`z   yuritib,   ularni   ko`z   o`ngimizdan   o`tkazib,   atroflicha
tahlil   qilar   ekanmiz,   hech   ikkilanmasdan   aytish   kerakki,   biz   har   qaysi   xonadon,
butun   el-yurtimizdagi   ma`naviy   iqlim   va   vaziyatni   anglamoqchi   bo`lsak,   bu
36
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 57-b.	
–
 
37
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 59-60-b. 
–
35 boradagi   haqiqiy   manzaraning   yorqin   ifodasini   avvalo   mahalla   hayotida   xuddi
oynadek yaqqol ko`rish imkoniga ega bo`lamiz.
      Ma`naviyatni shakllantirishga bevosita ta`sir qiladigan yana bir muhim hayotiy
omil     bu   ta`lim-tarbiya   tizimi   bilan   chambarchas   bog`liqdir.   Ma`lumki,   ota-–
bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo`lmish ilm-u ma`rifat, ta`lim  va tarbiyani
inson   kamoloti   va   milliy   ravnaqining   eng   asosiy   sharti   va   garovi   deb   bilgan.
Albatta,   ta`lim-tarbiya     ong   mahsuli,   lekin   ayni   vaqtda   ong   darajasi   va   uning	
–
rivojini   ham   belgilaydigan,   ya`ni,   xalq   ma`naviyatini   shakllantiradigan   va
boyitadigan eng muhim omildir. Binobarin, ta`lim-tarbiya tizimini ana shu asosda
ongni o`zgartirmasdan turib, ma`naviyatni rivojlantirib bo`lmaydi. 
            Shuni   unutmasligimiz   kerakki,   kelajagimiz   poydevori   bilim   dargohlarida
yaratiladi,   boshqacha   aytganda,   xalqimizning   ertangi   kuni   qanday   bo`lishi
farzandlarimizning   bugun   qanday   ta`lim   va   tarbiya   olishiga   bog`liq.   Talimni
tarbiyadan,   tarbiyani   esa   ta`limdan   ajratib   bo`lmaydi     bu   sharqona   qarash,	
–
sharqona hayot falsafasidir.  
      Bu haqda fikr yuritganda, Abdulla Avloniyning ,,Tarbiya biz uchun yo hayot 	
–
yo   mamot,   yo   najot     yo   halokat,   yo   saodat     yo   falokat   masalasidir   degan	
– – ”
chuqur   ma`noli   so`zlarini   eslash   o`rinlidir.   Buyuk   ma`rifatparvarning   bu   so`zlari
o`tgan   asr   boshida   millatimiz   uchun   qanchalar   muhim   va  dolzarb   bo`lgan   bo`lsa,
hozirgi   vaqtda   ham   biz   uchun   shunchalik,   balki   undan   ham   ko`ra   muhim   va
dolzarb ahamiyat kasb etadi 38
. Nega deganda, bizga sobiq tuzumdan meros bo`lib
qolgan  maorif   tizimining  eng   noma`qul   tomoni   shundan   iborat   ediki,   unda   o`quv
jarayonida o`quvchi va talabalarning mustaqil  va erkin fikrlashiga yo`l qo`yilmas
edi.   Har   qaysi   o`quv   yurtini   bitiruvchilarning   bilimiga   qarab   emas,   aksincha,
ularning sobiq sovet tizimiga va soxta g`oyalarga sadoqatini hisobga olib baholash
va hayotga yo`llash tamoyili asosiy o`rinni egallar edi. Ko`p hollarda sifat o`rniga
son ketidan quvish ustunlik qilardi.     
                    Darhaqiqat,   istiqlol   davrida   barpo   etilgan,   barcha   shart-sharoitlarga   ega
bo`lgan   akademik   litsey   va   kasb-hunar   kollejlari,   oliy   o`quv   yurtlarida   tahsil
38
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 62-b.	
–
36 olayotgan,   zamonaviy   kasb-hunar   va   ilm-ma`rifat   sirlarini   o`rganayotgan,
hozirdanoq   ikki-uch   tilda   bemalol   gaplasha   oladigan   ming-minglab   o`quvchilar,
katta   hayotga   kirib   kelayotgan,   o`z   iste`dodi   va   salohiyatini   yorqin   namayon
etayotgan   yosh   kadrlarimiz   misolida   ana   shunday   orzu-intilishlarimiz   bugunning
o`zida o`z hosilini berayotganining guvohi bo`lmoqdamiz.
            Shu   maqsadda   yurtimizda   kadrlar   tayyorlash   milliy   dasturining   uzviy   va
mantiqiy   davomi   bo`lmish   2004 2009   yillarda   Maktab   ta`limini   rivojlantirish–
umummilliy   davlat   dasturi   qabul   qilindi.   Ushbu   dasturga   muvofiq,   yurtimizda
mavjud   bo`lgan   o`n   mingga   yaqin   umumta`lim   maktabining   moddiy-texnik
bazasini  mustahkamlash, ta`lim jarayonining mazmunini tubdan takomillashtirish,
o`qituvchilarning   mehnatini   moddiy   va   ma`naviy   rag`batlantirish   bo`yicha   katta
ishlar qilinmoqda. Muxtasar qilib aytganda, oxirgi yillarda ta`lim-tarbiya sohasida
amalga   oshirgan,   ko`lami   va   mohiyatiga   ko`ra   ulkan   ishlar   ko`zlangan   ezgu
niyatlarimizga   erishish,   hech   kimdan   kam   bo`lmaydigan   hayot   barpo   etish,
yoshlarimiz,   butun   xalqimizning   ma`naviy   yuksalishi   yo`lida   mustahkam   zamin
yaratdi, desak, hech qanday xato bo`lmaydi 39
.       
2.  MILLIY G`OYANING IJTIMOIY MOHIYATI  VA
O`RGANILISHI
2.1. Prezident I.A. Karimov asarlarida milliy g`oyaning ilmiy-nazariy
asoslanishi
            O`zbekiston   Prezidenti   Islom   Karimovning   1993   yil   aprel   oyida   bir   guruh
atoqli   yozuvchi   va   olimlar   bilan   suhbati   milliy   istiqlol   g`oyasining   yangi
rivojlanish   davrini   boshlab   berdi.   Asosiy   masala   mustaqillikni   saqlab   qolish,
kelajak avlodlarga omon yetkazish,  uning taqdirini anglab, millat va xalq sifatida
o`z   qaddimizni   ko`tarishda   mafkuraviy   omillardan,   ma`naviy ma`rifiy	
–
39
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 62-63-64-b	
–
37 tadbirlardan   to`g`ri   va   samarali   foydalanish,   yangi   tarixiy   voqelik     mustaqil–
taraqqiyot  uchun xalqning asriy orzu-armoni va intilishlarini  aks ettiruvchi milliy
g`oyani   shakllantirishdan   iborat   edi.   O`zbekiston   Prezidentining   ziyolilar   oldiga
qo`ygan savollaridan maqsad ham shu edi. Savollar quyidagicha edi:
      ,,O`zbekistonning milliy g`ururi nimadan iborat? 
      O`zbekning asosiy fazilatlari, asosiy xislatlari nimalarda namoyon bo`ladi?
      Merosimizning asosiy qirralari, saboqlari nimada?
            Yangi   mafkuraning   xususiyatlari   bormi,   kim   bu   dasturilamalni   ishlab
chiqadi?	
“ 40
 
      Keyinchalik milliy g`oya va milliy mafkura borasidagi barcha talqin, xulosa va
ilmiy   munozaralar   Prezidentning   yuqorida   keltirilgan   savol   va   da`vatlariga   javob
sifatida   yuzaga   chiqa   boshladi.   1993   yil   chop   etilgan   ,,O`zbekistonning   milliy
istiqlol   mafkurasi   nomli   to`plamda   milliy   g`oya   va   milliy   mafkuraning   asosiy	
“
jihatlari,   muammolari   va   ularni   hal   qilish   yo`lidagi   vazifalar   haqida   olimlarning
matbuotda e`lon qilingan maqolalari jamlandi 41
.
       To`plamda milliy istiqlol mafkurasining uzviy tarkibiy qismini boy ma`naviy,
madaniy   merosimiz   tashkil   etishi,   har   bir   jamiyatning   o`z   maqsadlarini   himoya
etuvchi,   shu   maqsad   atrofida   xalqni   uyushtirib,   safarbar   etuvchi   g`oyalarga   ega
bo`lishi   kerakligi,   bu   mafkura,   ya`ni   istiqlol   mafkurasi   Vatan,   xalq   manfaatiga
sadoqat,   milliy   ma`naviyatimizga,   ilm,   fan,   madaniyat   yuksalishiga   muhabbat,
shaxs   iste`dodi,   faolligi,   erkiga   hurmat,   boshqa   xalqlarga   do`stlik   va   birodarlik
g`oyalari bilan sug`orilgan bo`lishi lozimligi e`tirof etiladi. 
            Ayni   paytda,   mazkur   kitobda   ba`zi   bir   bahsli,   chalkash   fikrlar   bildirilganini
ham   ko`ramiz.   Ayrim   o`rinlarda   milliy   g`oyani   ko`proq   titul   xalqning   g`oyasi,
ya`ni   etnik   birlik   xususiyatlari   va   manfaatlarini   ifodalovchi   g`oya   sifatida   talqin
etishga   moyillik   seziladi 42
.   O`sha   davrda   jamiyatimizning   ham,   olimlarimizning
ham milliy g`oya to`g`risidagi tushunchalari hali sayoz, endi shakllanayotgan edi.
40
 Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. -T.: O`zbekiston, 1996, 207-212-b.
41
 Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. -T.; O`zbekiston, 1996, 207-212-b.
42
 O`zbekistonning milliy istiqlol mafkurasi. -T.: O`zbekiston, 1993.
38 Shu   sababli   to`g`ri   fikrlar   bilan   bir   qatorda   ana   shunday   ayrim   munozarali
mulohazalar uchrashi ham tabiiy edi. 
            Albatta,   milliy   g`oya   xalqning   tarixi,   hayoti,   ongi,   madaniyati,   urf-odatlari
bilan   bog`langan,   ulardan   ayri   holda   shakllanmaydi.   Ammo   shu   bilan   birga   u
etnografik   tushuncha   ham   emas.   Haqiqiy   milliy   g`oya   doimo   umuminsoniy
mazmunga   ega   bo`ladi.   Zero,   milliylik   umuminsoniylikning   mavjudlik   shaklidir.
Binobarin, kelib chiqishi biror xalqqa tegishli bo`lmagan, biror-bir milliy shaklda
ifodalanmagan   umuminsoniy   g`oyaning   o`zi   yo`q.   Umuminsoniy   g`oya     bu   tor–
mahalliychilikdan   xoli   bo`lgan,   boshqa   mintaqalar   va   xalqlar   uchun   ham   foydali
hisoblangan   haqiqiy   milliy   g`oyadir.   Buni   Prezidentimiz   Islom   Karimov   1993
yildayoq uqtirgan edilar 43
. 
           Islom Karimov O`zbekiston Respublikasi  Oliy Kengashining XII sessiyasida
(  1993 yil,  6 may  )  so`zlagan  nutqida oldimizda  turgan  eng  muhim   masala  bu 	
–
milliy   istiqlol   mafkurasini   yaratish   va   hayotimizga   tadbiq   etishdir   deya   ta`kidlab
shunday   degan   edi:   ,,...milliy   istiqlol   mafkurasi   xalqimizning   azaliy   an`analariga,
udumlariga,   tiliga,   diliga,   ruhiyatiga   asoslanib,   kelajakka   ishonch,   mehr-oqibat,
insof,   sabr-toqat,   adolat,   ma`rifat   tuyg`ularini   ongimizga   singdirishi   lozim.   Shu
bilan   birga   mafkura   xalqimizda   o`zining   qudrati   va   himoyasiga   suyangan   holda,
umuminsoniy   qadriyatlarga   asoslanib,   jahon   hamjamiyatidagi   taraqqiy   etgan
davlatlar   orasida   teng   huquqli   munosib   o`rin   egallashiga   doimiy   intilish   hissini
tarbiyalamog`i kerak	
” 44
. 
           Islom Karimovning ,,Tafakkur  jurnali bosh muharriri savollariga javoblarida	
”
milliy istiqlol mafkurasining xalqimiz hayotidagi muhim ahamiyati va o`rni ochib
berildi: ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin	
” 45
.
            Mazkur   muloqotda   O`zbekiston   Prezidenti   tabiatda   ham,   jamiyatda   ham
vakuum     bo`shliq   bo`lishi   mumkin   emasligi   to`g`risidagi   o`zining   ilgari   bayon	
–
etilgan   fikrini   rivojlantirgan   holda,   mafkura   sohasida   ham   bo`shliq   vujudga
43
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 13-b. 
44
 Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. -T.: O`zbekiston, 1996, 203-b.
45
 Karimov I. ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni   xalq, millatni   millat qilishga xizmat etsin .// ,,Tafakkur  jurnali,	
– – ” ”
1998, 2-son, 6-b.
39 kelishiga   aslo   yo`l   qo`ymaslik   kerakligi,   aks   holda,   o`sha   yerda   yot,   begona
mafkura   hukmronlik   qilishi   mumkinligidan   ogoh   etadi.   Fikr   qaramligi,   tafakkur
qulligi   har   qanday   iqtisodiy,   siyosiy   qaramlikdan   ham   dahshatli   oqibatlarga   olib
kelishi   mumkin.   Shuning   uchun   ham   mafkura   ikkinchi   darajali   masala   bo`la
olmaydi. ,,Mafkura bo`lmasa, odam, jamiyat o`z yo`lini yo`qotishi muqarrar” 46
.
           O`zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  Islom  Karimov ,,Tafakkur  jurnali  bosh	
”
muharriri   bilan   muloqotda   yana   bir   muhim   masalaga   e`tiborni   tortadi:   milliy
tariximiz,   umumbashariy   taraqqiyot   rivojiga   unitilmas   hissa   qo`shgan   olim-u
fuzalolarning mafkura va uning jamiyat hayotidagi o`rni hamda ahamiyati  haqida
qoldirgan   ilmiy   merosi,   falsafiy   qarashlarini   har   tomonlama   o`rganish   zarurligi,
shundagina   milliy   istiqlol   g`oyasi   va   mafkurasining   hayotiyligi,   uning   mavsumiy
shior   emasligi   va   uni   sun`iy   ravishda   o`ylab   topish   mumkin   emasligi,   aksincha,
millat   va   xalq   taraqqiyotining   tarixini   ham,   bugunini   ham   yaxlit   qamrab   olishini
ilmiy asoslash mumkinligini e`tirof etadi.    
           Islom Karimovning milliy g`oya va mafkuraning ma`naviy ildizlari haqidagi
fikrlari   tarixchi   olimlar   va   jurnalistlar   bilan   suhbatda   yanada   rivojlantirildi.
O`zlikni   anglash   tarixni   bilishdan   boshlanishi,   tarixiy   xotirasiz   kelajak   yo`qligi,
tarix   saboqlari   doimo   insonni   hushyorlikka   o`rgatishi   alohida   ta`kidlab   o`tildi.
O`zlikni   anglash   xususidagi   fikrlar   davlat   rahbarining   milliy   istiqlol   mafkurasi
konsepsiyasining   asosiy   tamoyillariga   bag`ishlab   ilmiy-ijodiy   jamoatchilik   bilan
uchrashuvida   yanada   teran   mulohazalar   bilan   boyitilganini   kuzatamiz:   ,,Milliy
mafkuraning   yana   bir   muhim   sharti     bu   o`zlikni   anglashdir.   O`zlikni   anglash	
–
deganda,   men   tarixiy   xotirani   tiklash,   nasl-nasabimiz   kim   ekanini,   kimlarning
vorisi  ekanimizni  anglab yetishni, shundan kelib chiqib o`zimizga xos, o`zimizga
mos   jamiyat   barpo   etishni   tushunaman.   Ma`naviyat,   mafkura   borasida   chetdan,
ko`r-ko`rona   nusxa   ko`chirib   biron   natijaga   erishib   bo`lmaydi	
” 47
.   Bu
46
 Karimocv I. ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni   xalq, millatni   millat qilishga xizmat etsin . //,,Tafakkur  	
– – ” ”
jurnali, 1998, 2-son, 7-b.
47
 Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q.  T.: O`zbekiston, 1999, 7-jild.
–
40 mulohazalardan   anglashiladiki,   milliy   g`oyamizning   o`z   teran   ma`naviy-tarixiy
ildizlari mavjud. 
            2000   yil   aprelda   Islom   Karimov   faylasuf,   tarixchi,   adabiyotshunos,
siyosatshunos   olimlar,   taniqli   adiblar   va   jamoat   tashkilotlari   vakillari   bilan
Oqsaroy qarorgohida milliy mafkuraga bag`ishlab o`tkazilgan yig`ilishda e`tiborni
mafkuraning quyidagi masalalariga qaratdi:
            1.   Milliy   taraqqiyot   masalasida   har   qanday   davlat   yoki   jamiyat,   albatta,   o`z
milliy g`oyasiga suyanishi va tayanishi kerak.
      2. O`tish davridagi to`siqlar, qiyinchiliklar va xatolardan xalqimizni og`ishmay
kelajak sari yetaklovchi, maqsad sari undovchi milliy mafkura zarurdir. 
           3. Shakllanayotgan yosh  avlodni  qanday g`oya  va mafkura bilan tarbiyalash
masalasi hal etilmog`i kerak.
            4.   Tarbiyaviy-axloqiy   masalalarda,   ma`naviy   hayotda   o`z   yo`limizni
yo`qotmaslik uchun ham, mafkuraviy bo`shliqqa yo`l qo`ymaslik uchun ham g`oya
va mafkura kerak.
            5.   Milliy   g`oya   va   mafkura   xalqimizning   o`zligini   anglashiga,   qadriyatlarni
hurmat qilishga, milliy g`ururni his qilishiga xizmat qilmog`i zarur. 
         6. Milliy g`oya va mafkura xalqimizning o`tmish qadriyatlarini hisobga olgan
holda yurt tinchligi, Vatan ravnaqi, xalq farovonligi, xalq manfaati yo`lida xizmat
qilmog`i lozim. 
      7. Milliy g`oya hech qachon davlat mafkurasi darajasiga chiqmasligi kerak.
           Bugungi kunda biz uchun O`zbekizston istiqlolini asrab-avaylash, uni saqlab
qolish,   Vatan   ravnaqi,   yurt   tinchligi   va   xalq   farovonligiga   asoslanadigan   milliy
g`oyaga asoslangan o`zlikni anglash tuyg`usi nihoyatda zarur. ,,Milliy g`oya   deb–
ta`kidlaydi   Prezident   Islom   Karimov,   -   birinchi   navbatda   yosh   avlodimizni
vatanparvarlik,   el-yurtga   sadoqat   ruhida   tarbiyalash,   ularning   qalbiga
insonparvarlik   va   odamiylik   fazilatlarini   payvand   qilishdek   olijanob   ishlarimizda
madatkor bo`lishi zarur	
” 48
.  
48
 Karimov I. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni   xalq, millatni   millat qilishga xizmat etsin. -T.: O`zbekiston, 1998, 	
– –
15-bet.
41             O`zbekiston   Prezidentining   ,,Fidokor   gazetasi   muxbiri   bilan   ,,Donishmand”
xalqimning mustahkam irodasiga ishonaman  deb nomlangan suhbatida esa milliy
”
g`oya   va   milliy   mafkura   to`g`risidagi   ta`rif   hamda   qarashlar   umumlashtirilganini
e`tirof etish joiz 49
.
            Jamiyat   oldida   turgan   va   hal   etilishi   zarur   bo`lgan   asosiy   vazifalar   yurt
tinchligi,   Vatan   ravnaqi,   xalq   farovonligi,   komil   inson,   ijtimoiy   hamkorlik,
millatlararo totuvlik, diniy bag`rikenglik kabi asosiy g`oyalar tizimida o`z ifodasini
topgan.   Shuningdek,   milliy   mafkura   konsepsiyasini   ishlab   chiqishda   ko`zda
tutilishi   zarur   bo`lgan   jihatlarga   e`tibor   qaratildi.   Xususan,   xalq   va   millat
mafkurani umri davomida boyitib borishi, mafkura qotib qolgan aqidalar yig`indisi
emasligi,   aksincha,   hayotning   yangi-yangi   talab   va   vazifalariga   javoban   doimo
rivojlantirilishi zarurligi ta`kidlandi.     
            Islom   Karimov   tomonidan   ilgari   surilgan   milliy   istiqlol   g`oyasi   va
mafkurasining   asosiy   tushunchalari   va   yo`nalishlari   negizida   respublikamizning
yetakchi   faylasuf,   tarixchi   va   siyosatshunos   olimlari   tomonidan   ,,Milliy   istiqlol
g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar  risolasi ishlab chiqildi	
” 50
. 
           Mazkur risolaning chop etilishidan maqsad milliy mafkurani tizimli qarashlar
ko`rinishida   shakllantirish,   uni   kishilar   ongi   va   qalbiga   singdirishga   qaratilgan
ishlarni   yangi   bosqichga   ko`tarish   edi.   ,,Shuni   alohida   ta`kidlamoqchimanki,   -
deydi Prezident Islom Karimov risolasiga yozgan so`zboshisida, - milliy g`oya va
milliy   istiqlol   mafkurasi   yurtimizda   yashayotgan   barcha   kishilarni   ma`naviy
boyligiga,   dunyoqarashining   negiziga   aylanishiga   erishish   biz   uchun   eng   asosiy
maqsaddir	
” 51
. 
           Risolada milliy g`oya va mafkura tushunchalari, ularning xalqlar va davlatlar
tarixiga   ta`siri,   globallashuv   jarayonlari   kechayotgan   hozirgi   sharoitda
mafkuraning   o`rni,   O`zbekistonning   o`z   milliy   istiqlol   g`oyasi   bo`lishi   zarurligi,
uning  asosiy   tamoyillarini   xalqimiz   va   avvalo   yosh   avlod  qalbiga   singdirish   kabi
masalalar muxtasar bayon etilgan.
49
 Karimov I. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot   pirovard maqsadimiz. -T.: O`zbekiston, 2000, 8-jild. 	
–
50
Milliy iatiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000. 
51
 Milliy iatiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000, 8-b. 
42             O`zbekiston   Prezidentining   2001   yil   18   yanvardagi   ,,Milliy   istiqlol   g`oyasi:
asosiy   tushuncha   va   tamoyillar   fani   bo`yicha   ta`lim   dasturlarini   yaratish   va”
respublika   ta`lim   tizimini   joriy   etish   to`g`risidagi   farmoyishining   chiqarilishi
masalani   hayotga   tadbiq   etishda   muhim   omil   bo`ldi.   Kezi   kelganda   e`tirof   etish
kerakki,   olimlar   va   mutaxassislar   tomonidan   milliy   istiqlol   mafkurasi   va   milliy
istiqlol   g`oyasi   masalasida   bildirilgan   mulohazalar   o`z-o`zidan   silliq,   ravon
kechgani yo`q. Ba`zan bahsli va bir tomonlama fikrlar ham bidirildi. 
            O`zbekiston   Prezidentining   milliy   g`oya   va   mafkura   xususidagi   chiqishlari
bilan   tanishar   ekanmiz,   yuqorida   aytib   o`tilganidek   bahsli,   bir   tomonlama
qarashlarga   oqilona   javoblar   berilganini   kuzatamiz.   Milliy   g`oya   va   mafkura
rasmiy   maqomga   ega   bo`lishi   lozim   degan   xato   tushunchalarga   O`zbekiston
Respublikasi   Konstitutsiyasining   bir   yilligiga   bag`shlangan   tatanali   yig`indayoq
Islom Karimov quyidagicha izoh bergan edi: ,,Asosiy qonunimizda ijtimoiy hayot
siyosiy   institutlar,   mafkuralar   va   fikrlarning   xilma-xilligi   asosida   rivojlanadi,
deyilgan.   Hech   qaysi   mafkura   davlat   mafkurasi   maqomiga   ko`tarilishi   mumkin
emas.   Bu   konstitutsiyaviy   qoida   bizning   oldimizda   milliy   istiqlol   mafkurasini
yaratish vazifasini qo`yadi	
” 52
.
           Prezidentimiz aytib o`tganlaridek milliy g`oya va mafkura masalasida  ayrim
olimlarimizning   noto`g`ri   yondashganliklari   yaqqol   sezildi.   Sobiq   Ittifoq   davrida
milliy g`oya va mafkura masalasi qoralandi. Bu davrda kommunistik mafkura xalq
ongiga   zo`ravaonlik   bilan   singdirildi.   Bilamizki,   milliy   g`oya   va   mafkurani
xalqning   ongiga   zo`ravonlik   bilan   singdirib   bo`lmaydi.   Shu   sababli   ham   bu
mafkura   oxir-oqibatda   tanazzulga   yuz   tutdi.   Prezidentimiz
ta`kidlaganidek:   ,,Mustaqillikka   erishganimizdan   so`ng   biz   soxta   mafkuraning
yakkahokimligidan   qutildik.   Ma`naviyatni,   mafkurani   zug`umlardan   ozod   qilib,
erkin   fikrga,   milliy   tafakkurga   keng   yo`l   ochdik.   Endigi   asosiy   vazifa
kishilarimizning   mustaqil   fikrlashga   o`rganishi,   o`ziga   ishonchi   ortib   borishidir.
Chunki   tafakkur   ozod   bo`lmasa,   ong   va   shuur   tazyiqdan,   qullikdan   qutilmasa,
52
 Karimov I. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. -T.: O`zbekiston, 1996, 2-jild,98-b.
43 inson to`la ozod bo`lolmaydi” 53
. Bu shuning uchun zarurki, mustaqil fikr yurituvchi
insongina   ijobiy   narsalarni   bunyod   qilishga,   zarur   moddiy   va   ma`naviy   boyliklar
yaratishga, hayotni yaxshi tomonga o`zgartirishga qodir bo`ladi.
           Dunyoqarashning mustaqilligi, ya`ni ,,mustaqil dunyoqarash  tushunchasidan	
”
tashqari   milliy   istiqlol   mafkurasining   mohiyat-mazmuniga   kiruvchi   ,,mustaqillik
dunyoqarashi   degan   tushunchasi   ham   bor.   Uning   mazmunini   I.Karimov	
”
quyidagicha asoslagan: ,,Bu tushuncha avvalo:
        O`zbekistonning istiqboli va istiqloli haqida qayg`urish;
        o`zining va o`z xalqining, Vatanning qadr-u qimmati, or-nomusini anglab, uni
himoya qilish;
               yuksak g`oyalar, yangi fikriy kashfiyotlar, niyatlar  og`ushida mehnat qilib,
iste`dodi,   bor   imkonoyatini,   kerak   bo`lsa,   jonini   yurt   istiqboli,   eliga   baxshida
etishdir . 	
”
            Milliy   istiqlol   g`oyasi   o`z   nomi   bilan   xalq   va   uning   mustaqilligi   ifodasidir.
Butun   insoniyat   tarixida   muayyan   millatga   xos   maqsadlarni   ifodalashga   xizmat
qiluvchi   g`oya,   uning   asosiy   tushunchalari   va   tamoyillarini   shakllantirish   muhim
ahamiyat   kasb   etgan.   O`z   Vatanining   ma`naviy   va   iqtisodiy   salohiyatini   kundan-
kunga yuksaltirib borishda faol ishtirok etayotgan barcha kishilarning faoliyati shu
vazifani bajarishga qaratilgan.        
       Milliy g`oya va mafkura masalasida Prezidentimiz Islom Karimov ,,Tafakkur	
”
jurnali bosh muharriri savollariga bergan javobida xolisona xulosa berildi: ,,Milliy
mafkura   har   qanday   millatchilik   va   shunga   o`xshash   unsurlardan,   boshqa   elat   va
xalqlarni   mensimaslik   kabilardan   mutlaqo   holi   bo`lib,   qo`shni   davlat   va   xalqlar,
umuman,   jahon   hamjamiyatida   xalqaro   maydonda   o`zimizga   munosib   hurmat   va
izzat   qozonishda   poydevor   va   rahnamo   bo`lishi   kerak	
” 54
.   Zero,   milliy   g`oya   va
milliy   mafkura   borasida   puxta   o`ylanmay   bosilgan   qadam   mutlaqo   teskari   natija
53
Karimov I. O`zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari. O`zbekiston 
Respublikasi Oliy Majlisining birinchi sessiyasidagi ma`ruza. 1995, 23 fevral. 3-jild. 34-35-b.
 
54
 Karimov I. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot   pirovard maqsadimiz. -T.: O`zbekiston, 2000, 8-jild. 	
–
462-463-b.
44 berishi   mumkin.   ,,Milliy   mafkura   vositasida   elu   yurt   birlashadi.   Millat,   xalqning
hamjihatligi esa har qanday taraqqiyotning garovidir” 55
.
      Yuqorida ta`kidlanganidek, bahsli munosabatlar din va dunyoviylik masalasida
ham   bildirilganda,   Islom   Karimov   quyidagi   tarzda   odilona   yo`lni
ko`rsatdi:   ,,Dunyoviylik,   ayrim   aqidaparast   kimsalarning   da`vatlaridan   farqli
o`laroq, aslo dahriylik emas. Biz bunday noto`g`ri va g`arazli talqinlarga mutlaqo
qarshimiz	
” 56
.   Darhaqiqat,   islom   dini   ma`naviyatimizning   tub   zamiriga   singib
ketganini inkor etib bo`lmaydi. Milliy istiqlol mafkurasida muqaddas dinimizning
insonparvarlik g`oyalari o`z ifodasini topishi zarur.
         Dunyoviy va diniy qadriyatlar borasidagi fikrlar Islom Karimovning ,,Yuksak
ma`naviyat     yengilmas   kuch   nomli   asarida   quyidagicha   davom	
– ”
ettiriladi:   ,,Farzandlarimizga   ana   shu   haqiqatlarni,   ya`ni   dunyoviy   va   diniy
qadriyatlar   o`rtasidagi   nozik   munosabatlarning   mohiyatini   har   tomonlama   to`g`ri
tushuntirib   berishimiz   lozim.   Tarix   va   hayot   tajribasi   shundan   dalolat   beradiki,
dunyoviy va diniy qadriyatlar bir-birini to`ldirmas ekan, bugungi kunning og`ir va
murakkab savollariga to`laqonli javob topish oson bo`lmaydi.
            Biz   muqaddas   dinimiz  arkonlari   va   qadriyatlarini   doimo   ulug`lab,   shu   bilan
birga, dunyoviy hayotga ham qat`iy ishonch bilan intilib yashagan taqdirdagina o`z
ezgu maqsadlarimizga yeta olamiz	
” 57
.        
           Islom Karimovning ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni   xalq, millatni   millat	
– –
qilishga xizmat etsin  nomi bilan ,,Tafakkur  jurnalida bildirilgan fikr va xulosalari	
” ”
muallifning   ,,Yuksak   ma`naviyat     yengilmas   kuch   nomli   asarida   har	
– ”
tomonlama   rivojlantirilganini   kuzatamiz.   Asarda   mustaqillik   yillari   davlatimiz
rahbarining ma`naviyat, milliy g`oya, mafkura, ta`lim-tarbiya masalalari  bo`yicha
olib borgan nazariy izlanishlari, mulohazalari, mamlakatimizda bu borada amalga
oshirilgan islohotlar   tajribasi  umumlashtirilgan,  teran  nazariy va  amaliy  xulosalar
qilingan.   ,,Yuksak   ma`naviyat     yengilmas   kuch   asari   milliy   g`oya   mohiyatini	
– ”
anglab   olishda,   uni   milliy   taraqqiyot   masalalari   bilan   nazariy   va   amaliy   bog`lab
55
Karimov I. ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni   xalq, millatni   mllat qilishga xizmat etsin , //,,Tafakkur , 1998, 2-
– – ” ”
son, 9-b. 
56
 Karimov I. Donishmand xalqimning mustahkam irodasiga ishonamaa.//,,Fidokor  gazetasi, 2000, 8 iyun.	
”
57
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 96-b.	
–
45 olishda   ulkan   metodologik   ahamiyat   kasb   etdi.   Milliy   g`oya   bilan   bog`liq   qaysi
tushunchani,   tamoyilni   yoki   masalani   olmaylik,   asarda   ularning   sodda   va   aniq
javobini topamiz. Xususan, g`oya va mafkurani sun`iy tarzda yaratib bo`lmasligi, u
xalqning   tarixiy   orzusi,   ajdodlardan   avlodlarga   o`tib,   asrlar   davomida   e`zozlab
kelinayotgan,   shu   yurtda   yashayotgan   har   bir   inson   va   butun   xalqning   qalbida
chuqur   ildiz   otib,   uning   ma`naviy   ehtiyoji   va   hayot   talabiga   aylanib   ketgan,   eng
ezgu orzu va intilishi, g`urur va iftixori, or-nomus va ruhiy madadkori sifatida xalq
bilan   doimo   birga   yashab   kelayotgan   oliy   maqsad,   tarixiy   orzu   ekani   ochib
beriladi.   Shuningdek,   milliy   g`oyaning   va   milliy   mafkuraning   bo`m-bo`sh   joyda
paydo bo`lmasligi, milliy g`oya etnik mansubligi, tili, dini va hokazolardan qat`iy
nazar,   shu   yurtda,   shu   vatanda   yashayotgan   barcha   fuqarolarning   olijanob,   ezgu
niyatlarini, hayotiy manfaatlarini mujassam etadigan g`oya ekani kabi teran fikrlar
milliy   g`oyaning   mazmun-mohiyatini,   ijodiy-bunyotkorlik   salohiyatini   bilib
olishda va to`g`ri talqin qilishda katta ilmiy va metodologik ahamiyat kasb etdi 58
.
            Shuni   alohida   ta`kidlash   kerakki,   hayot   sur`atlari   beqiyos   darajada
tezlashayotgan bir davrda, mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham ko`proq
kuchga   ega   bo`lib   borayotgan   zamonda   asrlar   sinovidan   o`tgan   boy   ma`naviy
qadriyatlarga   tayanmoq   oqilona   yo`ldir.   ,,Hammamiz   bilamizki,   har   qaysi
davlatning chegaralarini daxlsiz saqlashda harbiy kuch-qudrat, qurolli kuchlar suv
bilan   havodek   zarur.   Ammo   xalqimiz,   avvalambor   yosh   avlodimiz   ma`naviy
olamining   daxlsizligini   asrash   uchun   biz   nimalarga   tayanib-suyanib   ish   olib
borishimiz kerak, degan savol bugun barchamizni o`ylantirishi tabiiy” 59
.
           Har bir insonning olamga, jamiyatga nisbatan o`z munosabati, qarashi, nazar
tashlash mezonlari bo`ladi. Shu ma`noda, har bir shaxs, jumladan yoshlarimizning
ham   o`z   mustaqil   dunyoqarashiga,   o`z   fikriga,   o`z   nuqtai   nazariga   ega   bo`lishi
nihoyatda muhim. ,,Yangi mafkuraning asl ma`nosi   deb yozadi Islom Karimov,	
–
-   eskicha   aqidalardan   xoli   bo`lgan,   mustaqil   va   yangicha   fikrlovchi   kishilarni
tarbiyalashdan   iboratdir	
” 60
.   Busiz   jamiyatni   demokratik   taraqqiyot   yo`liga   olib
58
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 19-b.
59
 Karomov I. Yuksak ma`naviayt   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 115-b.
–
60
 Milliy iatiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: Yangi asr avlodi, 2001.
46 chiqib   bo`lmaydi.   Mustaqillikka   erishganimizdan   so`ng   bir   qolipga   solingan
totalitar   tuzum   dunyoqarashi   tazyiqidan   qutildik.   Ammo   ,,tafakkur   energiyasi”
degan tushuncha ham borki, u tufayli biz o`rganib qolgan, eskicha dunyoqarashdan
batamom   xalos   bo`la   olmayapmiz.   Milliy   istiqlol   mafkurasi   o`zining   hayotiy
g`oyalari  bilan odamlarimiz ongidagi  ana shu  mafkuraviy kishanlardan qutilishga
yordam beradi.      
            Ajdodlardan   meros   bo`lib   kelayotgan   qadriyatlar   tizimi   umuminsoniy
qadriyatlar, jahon mumtoz madaniy merosi bilan birgalikda yoshlarning barkamol
inson bo`lib yetishishida samarali, ishonchli kafolat bo`la oladi.
           Islom Karimov yosh avlodni mafkuraviy tajovuzlardan himoya qilish haqida
fikr   yuritganda,   faqat  ajdodlar  ma`naviy  merosiga  mahliyo  bo`lib  yurishning  o`zi
bilan   uzoqqa   borib   bo`lmasligi   haqida   hayotiy   va   xolisona   xulosalar   qiladi.
Kitobda   yoshlar   va   milliy   g`oya,   milliy   ma`naviyat   masalalari   keng   qamrab
olinishi, har qanday bir yoqlamalikdan xoliligi mamlakatimizda ilgari surilayotgan
barkamol   avlod,   komil   inson   g`oyasining   muttasil   teran   ma`no   kasb   etib
borayotganidan dalolat beradi 61
. 
            Mamlakatimizda   mustaqillikning   dastlabki   yillaridanoq   o`zlikni   anglash   va
anglatishda   tarixiy   xotira   masalasiga   alohida   e`tibor   qaratilmoqda.   ,,Yuksak
ma`naviyat     yengilmas   kuch   asarida   tarixiy   xotira   borasida   ham   teran   ilmiy-	
– ”
nazariy xulosalar berilgan. Kitobda, jumladan, Turkistonning uch xonlikka bo`linib
ketishi   va   uning   o`ta   salbiy   oqibatlari   borasida   achchiq   haqiqatlar   bayon   etillib
shunday   deyiladi:   ,,...Yurtimiz   rivoji   hamma   zamonlarda   ham   bir   tekis
kechmagan... Yurt hukmdorlari va amaldorlari xalqning taqdiri va kelajagi haqida
qayg`urish   o`rniga,   o`z   shaxsiy   manfaatlarini   hamma   narsadan   ustun   qo`yib,
jaholat   va   g`aflatga   berilib   ketishi   oqibatida   biz   bugun   yashayotgan   mintaqa
umumbashariy taraqqiyot jarayonlaridan uzilib, rivojlanishdan keskin orqada qolib
ketdi	
” 62
.   Hukmron   kuchlarning   uzoqni   ko`rolmasligi,   ma`naviy   zaifligi   oqibatida
milliy jipslik, yagona maqsadga intilish, milliy taraqqiyot g`oyasi   milliy o`zlikni	
–
anglash   boy   berilganligi   kabi   tarixiy   haqiqatlar   bugun   yoshlarimiz   uchun   saboq
61
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 20-b.
62
 Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.; Ma`naviyat, 2011, 50-51-b.
47 bo`lishi  kerak. Bu esa o`z navbatida, bir tomondan, milliy g`oya tarixi va tadrijiy
rivojlanishini   xolisona   o`rganish   zaruratini   anglatadi,   ikkinchi   tomondan   esa,
tarixning   murakkab   va   hal   qiluvchi   burilish   pallasida   millat,   xalq   o`z   ahilligi   va
birdamligini,   milliy   manfaatlar   mushtarakligini   himoya   qilib,   o`z   umrini   yashab
bo`lgan aqidalarga bog`lanib qolmasligi uchun ogohlikka da`vat etadi. 
            ,,Yuksak   ma`naviyat     yengilmas   kuch   asarida   milliy   g`oyamizning,– ”
ma`naviyatimizning   teran   ma`naviy   ildizlari   ,,Avesto   dan   boshlab   xalq   og`zaki	
”
ijodi   Alpomish, xalq maqollari, Amir Temur va temuriylar davridan bugungacha	
–
yashab   kelayotgan   ma`naviyatimiz   tadriji   va   rivojlanishi   sahifalaridan   ibratli
misollar   keltirilgan.   Asar   milliy   g`oyamizning   teran   tomirlarini   o`rganishda
nazariy va metodologik asos bo`lib xizmat qiladi.
      Milliy istiqlol g`oyasi tarixiy xotirani uyg`otish, o`tmishdan saboq chiqarish va
o`zlikni   anglash   mezoni   sifatida,   xalqimizning   tub   maqsadlari   ifodasi   va   jamiyat
a`zolarini   birlashtiruvchi   g`oyaviy   bayroq   vazifasini   o`taydi.   Xalqning   o`zligini
anglashi   tarixiy   xotiraning   uyg`onishi   bilan   uzviy   bog`liqdir.   Shu   tufayli   xalq
o`zining   o`tmishidan   saboq   chiqaradi,   qay   maqsad   sari,   qanday   yo`ldan   borish
lozimligini aniqlaydi va shu asosda o`z istiqbolini belgilaydi 63
.                
2.2. Milliy g`oya va ma`naviy hayot, jamiyatning yangilanishi
       Insoniyatning ko`p asrlik tarixi shundan dalolat beradiki, bu dunyoda o`zining
milliy   davlatini   qurishga   azmu   qaror   qilgan   har   qaysi   xalq   yuksak   vazifalarni
amalga   oshirish,   shu   yo`lda   odamlarni   birlashtirish   va   safarbar   qilish,   ularning
qalbida ishonch uyg`otish, eski ijtimoiy tuzumdan mutlaqo yangi tuzumga o`tishda
o`ziga   qo`shimcha   kuch-quvvat   va   madad   topishda   umumiy,   yagona   maqsad   va
orzu-intilish ifodasi bo`lgan milliy g`oyani tayanch va suyanch deb biladi.
        Milliy g`oya deganda, ajdodlardan avlodlarga o`tib, asrlar davomida e`zozlab
“
kelinayotgan,   shu   yurtda   yashayotgan   har   bir   inson   va   butun   xalqning   qalbida
chuqur ildiz otib, uning ma`naviy ehtiyoji va hayot talabiga aylanib ketgan, ta`bir
63
 Milli istiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: Yangi asr avlosi, 2001, 125-b.
48 joiz   bo`lsa,   har   qaysi   millatning   eng   ezgu   orzu-intilish   va   umid-maqsadlarini
o`zimizga   tasavvur   qiladigan   bo`lsak,   o`ylaymanki,   bunday   keng   ma`noli
tushunchaning   mazmun-mohiyatini   ifoda   qilgan   bo`lamiz   deb   yozadi”
Prezidentimiz I.Karimov 64
.
            Milliy   g`oya   xalqning   o`tmishi   va   kelajagini   bir-biri   bilan   bog`laydi,   orzu-
istaklarini   amalga   oshirishga   xizmat   qiladi.   Uning   mohiyati-maqsadi   asrlar
mobaynida   intilib   kelingan   va   ana   shu   uzoq   yillik   kurash   orqali   erishilgan
mustaqillikni   saqlash   va   mustahkamlashdir.   U   Vatan   ravnaqi,   yurt   tinchligi,   xalq
farovonligini   ta`minlashga   xizmat   qilmog`i   kerak.   Uning   safarbarlik   kuchi
mamlakatning   har   bir   fuqarosi   qalbida   Vatanga     O`zbakistonomizga   muhabbat,	
–
mustaqillik g`oyasiga sadoqat ruhida tinmay mehnat qilishda namoyon bo`ladi 65
.
            Milliy   g`oya   dini,   e`tiqodi,   jamiyatdagi   qaysi   tabaqaga   mansubligidan   qat`i
nazar,   O`zbekistonda   yashayotgan   barcha   fuqarolarning   umummilliy   maqsadini
belgilab beradi  va uni  ro`yobga chiqarishga  chorlaydi. U mamlakatimizning ko`p
millatli xalqi ongi va qalbida ,,O`zbekiston   yagona Vatan  degan tushunchani	
– ”
shakllantiradi va mustahkamlashga xizmat qiladi.
            Ayni   paytda   hozirgi   murakkab   va   tahlikali   zamon   talablari,   jamiyatimizni
yangilash,   mamlakatimizni   modernizatsiya   qilish   bilan   bog`liq   maqsadlarimizga
uyg`un   va   hamohang   ravishda   hayotning   o`zi   oldimizga   yangi-yangi   vazifalarni
qo`ymoqda. 
            Tabiiyki,   milliy   g`oya   shu   yurtda   yashayotgan   barcha   odamlarning   olijanob
niyatlarini, hayotiy manfaatlarini mujassam etadigan yurt tinchligi, Vatan ravnaqi,
xalq   farovonligi   degan   yuksak   tushunchalarni   o`z   ichiga   oladi 66
.   Mustaqillik
yillarida jamiyatimiz a`zolarining dunyoqarashi, fikrlash tarzida teran o`zgarishlar
ro`y berdi. Xalqimizni birlashtiradigan, bunyodkorlik faoliyatiga safarbar etadigan,
uning ezgu maqsadlari va hayotiy manfaatlarini o`zida ifodalaydigan milliy g`oya
va   mafkurani   yaratish   ijtimoiy-siyosiy   va   ma`naviy   taraqqiyotimizning   muhim
sharti   bo`lib   qoldi.   Prezidentimiz   Islom   Karimov   ta`kidlaganidek,   ,,Oldimizga
64
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yangilmas kuch. -T.: Ma`naviyat,  2008, 71-b. 	
–
65
 Milliy istiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000.
66
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 72-b.
–
49 qo`ygan   olijanob   maqsad-muddaolarimizga   yetish,   eski   mafkuraviy   asoratlardan
batamom   xalos   bo`lish,   g`oyaviy   bo`shliq   paydo   bo`lishiga   yo`l   qo`ymaslik,
begona   va   yot   g`oyalar   xurujidan   himoyalanish,   bunday   tajovuzlarga   qarshi   tura
oladigan har tomonlama barkamol insonlarni voyaga yetkazish zarurati xalqimiz va
jamiyatimiz manfaatiga xos yangi mafkurani shakllantirishni taqozo etmoqda” 67
.
       Butun insoniyat tarixi, xalqimizning necha ming yillik o`tmishi achchiq saboq
va   xulosalar   bir   haqiqatni   isbotlab   bermoqda.   Ya`ni,   biz   barqaror   taraqqiyot   va
farovon   hayotga   erishish   yo`lida   o`z   oldimizga   qanday   reja   va   dasturlarni
qo`ymaylik,   barcha   olijanob   orzu-intilishlarimizni   amalga   oshirishning   yagona
sharti va garovi   bu tinchlik va osoyishtalikdir. Bejiz emaski, yurtimizdagi qaysi	
–
xonadonga   kirmang,   qanday   yig`in   yoki   ma`raka   bo`lmasin,   fotihaga   qo`l
ochilganda,   yosh-u   qari,   erkak-u   ayol     barchamiz   Yaratgandan   tinchlik   va	
–
osoyishtalikni so`rab duo qilamiz. Ma`lumki, insonning eng ustuvor va muqaddas
huquqlaridan biri   bu tinch yashash huquqidir. Davlat va jamiyatning burchi ana	
–
shu   huquqni   barcha   qonuniy   vositalar   bilan   kafolatlab   berishdan   iborat.   Bu
huquqni amalga oshirish   davlat va jamiyatni demokratlashtirishning eng muhim	
–
shartidir. Demokratiyaning insonparvarligi ham birinchi galda ana shu mezon bilan
o`lchanadi 68
.
            Milliy   g`oya   bugungi   kunda   xalqimizning   turmush-tarzining   shakllanishida
muhim rol o`ynamoqda. Milliy g`oya xalqning o`tmishi va kelajagini bir-biri bilan
bog`laydi, orzu-istaklarini amalga oshirishga xizmat qiladi. Milliy istiqlol g`oyasi
xalqimizning yuksak ma`naviyati, an`ana va udumlariga tayanadi, adolat, erkinlik,
mustaqillik   bilan   bog`liq   tuyg`ularini   aks   ettiradi.   Yurtboshimiz   Islom
Karimovning   ta`rifiga   ko`ra,   u   ,,xalqning   maqsad-muddaolarini   ifodalaydi,   tarix
sinovlaridan o`tishda uning ruhini ko`tarib, suyanch va tayanch bo`ladi, shu millat,
shu   jamiyat   duch   keladigan   ko`plab   hayotiy   va   ma`naviy   muammolarga   javob
izlaydi. U insonga faqat moddiy boyliklar va ne`matlar uchun emas, avvalo, Alloh
taolo   ato   etgan   aql-zakovat,   iymon-e`tiqod   tufayli   yusak   ma`naviyatga   erishish
67
 Milliy istiqlol g`oyasi: asosiy tushunch va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000, 3-b.
68
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 72-73-b.
–
50 uchun intilib yashash lozimligini anglatadigan, bu murakkab va tahlikali dunyoda
uning taraqqiyot yo`lini yoritadigan mayoqdir” 69
.
            Milliy   g`oyamizning   asosiy   mazmunini   ifoda   etadigan   yo`nalishlar   haqida
gapirganda,   hech   shubhasiz,   Vatan   ravnaqi   va   taraqqiyotini   o`zimizga   tasavvur
qilamiz.   O`z   kindik   qoni   to`kilgan,   ota-bobolari   xoki   yotgan   ona   yurtni   dunyoda
tengsiz, muqaddas Vatan deb biladigan odamning maqsad-muddaolari aniq, g`urur
va iftixori yuksak bo`ladi.
            Vatan   ravnaqi,   avvalo   uning   farzandlariga,   ularning   ma`naviy   va   jismoniy
kamolotiga   bevosita   bog`liq.   Bu   o`z   navbatida   har   bir   yurtdoshimiz   zimmasidagi
yuksak   fuqarolik   mas`uliyatini   his   etishga,   o`z   manfaatlarini   shu   yurt,   shu   xalq
manfaatlari  bilan uyg`unlashtirib yashashga  da`vat  etadi. Va  har  qaysi  fuqaro o`z
mamlakatining   xalqaro   hamjamiyat   sifatida   munosib   o`rin   olishi,   bugungi   kunda
taraqqiy   topgan   tinch   va   badavlat   yashayotgan   davlatlar   qatoriga   ko`tarilishidan
manfaatdor bo`lishi shubhasiz. Bir so`z bilan aytganda, bu ikki tushuncha   Vatan	
–
ravnaqi   va   farovonlik   masalasi   bir-biri   bilan   chambarchas   bog`liq   ekanini
tushunish qiyin emas. Ana shunday mantiqiy xulosadan kelib chiqqan holda, xalq
farovonligi degan ezgu tushunchani ham milliy g`oyaning negizini tashkil etadigan
tamoyillar qatoriga qo`yish tabiiydir. Nega deganda, bu dunyoda har bir odam to`q
va   badavlat   hayot   kechirish,   el-yurt   uchun   munosib   farzand   tarbiyalash,   ularga
bilim   berish,   uyli-joyli   qilish,   ularning   baxt-u   kamolini   ko`rish   orzusi   bilan
yashaydi. 
            Hozirgi   vaqtda   mamlakatimizda   amalga   oshirilayotgan   keng   ko`lamli
islohotlarning  pirovard  maqsadi     odamlarimizning  ana  shunday  orzu-umidlarini	
–
ro`yobga   chiqarish,   xalqimizga   har   tomonlama   munosib   turmush   sharoiti   yaratib
berishdan   iboratdir.   Muxtasar   qilib   aytganda,   milliy   g`oyamizga   qaysi   tomondan
ta`rif   va   baho   bermaylik,   xalqimizni   birlashtiradigan   bu   oliy   maqsadlar   asrlar
davomida uning yuragidan, qalbidan joy olib qilgan orzu-armon va ezgu intilishlar
bilan chamabarchas bog`liq ekaniga ishonch hosil qilamiz. 
69
 Milliy istiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000, 6-b.
51        Endilikda oldimizda turgan eng muhim vazifa   ana shu yuksak tushunchalar–
bilan   birga   milliy   g`oyamizning   uzviy   tarkibiy   qismlarini   tashkil   qiladigan   komil
inson,   ijtimoiy   hamkorlik,   millatlararo   totuvlik,   dinlararo   bag`rikenglik   kabi
tamoyillarning   ma`no-mohiyatini   bugungi   kunda   mamlakatimizda   olib
borilayotgan   ma`naviy-ma`rifiy,   ta`lim-tarbiya   ishlarining   markaziga   qo`yish,
ularni   yangi   bosqichga   ko`tarish,   yosh   avlodni   har   tomonlama   mustaqil
fikrlaydigan yetuk dunyoqarash egalari qilib tarbiyalashdan iborat 70
.
            Ta`kidlash   joizki,   Prezidentimiz   ta`kidlaganidek,   hukumat   fuqarolar
dunyoqarashini   boshqarish   fikridan   yiroqdir.   Shuning   uchun   ham   Prezidentimiz
odamlarning   tafakkurini   boyitish,   uni   yangi   ma`no   va   mazmun   bilan   to`ldirish
tarafdori ekanligini hamisha ta`kidlab o`tadilar.
              Milliy  g`oya  degan  tushuncha   faqat   bir  millatga  mansub   bo`lib  qolmasdan,
mana   shu   tabarruk   diyor     O`zbekiston   tuprog`ida   yashayotgan,   uni   o`z   ona	
–
Vatani  deb biladigan barcha millat  va elatlarga birdek daxldordir. Milliy g`oyada
mujassam bo`lgan buyuk maqsadlarni ro`yobga chiqarish avvalambor jamiyatimiz
va   shu   jamiyat   a`zosi   bo`lmish   har   qaysi   insonning   ma`naviy   olami   va
dunyoqarashidagi ijobiy o`zgarishlar bilan bevosita bog`liq ekanini unutmasligimiz
zarur. 
            Yurtboshimiz   ta`kidlaganlaridek,   bizning   eng   ulug`   maqsadimiz,   eng   ulug`
g`oyamiz   shuki,   O`zbekistonning   bitta   yo`li   bor:   mustaqillikni   mustahkamlab,
mamlakatimizni   har   tomonlama   yuksaltirib,   yorug`   va   erkin   hayot   sari   olg`a
yurishdir 71
.   Mafkuramiz,   tutgan   yo`limiz,   bor   kuch-g`ayratimiz   ana   shu   ulug`vor
niyatni   amalga   oshirishga   yo`naltirilishi   kerak.   Xalqimizni,   yurtimizdagi   barcha
siyosiy   kuchlarni,   nodavlat   tashkilotlarni   yagona   umumiy   maqsad   atrofida
birlashtiradigan, bir tan-u bir jon qiladigan milliy g`oya aslida shudir. 
            Hayotimizning   barcha   sohalarida   amalga   oshirilayotgan   keng   ko`lamli
islohotlarning   samaradorligi   avvalo   xalq   ma`naviyatining   tiklanishi,   boy   tarixiy
merosimizning   chuqur   o`rganilishi,   an`ana   va   urf-odatlarimizning   saqlanishi,
70
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 74-75-b.	
–
71
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 76-b. 
–
52 madaniyat   va   san`at,   fan   va   ta`lim   rivoji,   eng   muhimi,   jamiyat   tafakkurining
o`zgarishi va yuksalishi bilan uzviy bog`liqdir. Shu boisdan ham, o`z haq-huquqini
taniydigan,   o`z   kuchi   va   imkoniyatlariga   tayanadigan,   yon-atrofida   sodir
bo`layotgan voqea-hodisalarga mustaqil yondasha oladigan, ayni zamonda shaxsiy
manfaatlarini   mamlakat   va   xalq   manfaatlari   bilan   uyg`un   holda   ko`radigan,   har
jihatdan   barkamol   insonlarni   tarbiyalash   vazifasi   istiqlol   yillarida   biz   uchun   hal
qiluvchi masalaga aylandi. Ta`kidlash joizki, bu jarayon yurtimizda o`ta murakkab
sharoitda     mustabid   sho`ro   tuzumi   barbod   bo`lgan   va   yangicha   ijtimoiy–
munosabatlar   qaror   topayotgan   keskin   bir   vaziyatda   yuz   berdi 72
.   Mana   shunday
o`ta   qaltis   va   murakkab   bir   davrda   yurtimizdagi   tinchlik   va   barqarorlikni   asrab
qolish,   markazdan   bo`layotgan   turli   zararli   ta`sirlardan   xalqimizni   himoya   qilish,
o`z   mustaqil   siyosatimizni   ishlab   chiqish   va   amalga   oshirish   maqsadida   1990
yilning   24   mart   kuni   Respublika   Oliy   Kengashining   birinchi   sessiyasida
prezidentlik   boshqaruvi   joriy   etildi.   O`shanda   SSSR   hududidagi   respublikalar
orasida birinchi bo`lib O`zbekistonda mana shunday yuksak lavozim joriy etilgan
va   shu   tariqa   biz   yurtimizni   mustaqillik   yo`liga   boshlagan   dastlabki   qadamni
qo`ygan edik.
            Mamlakatimizda   ko`p   yillar   davomida   ma`rifat   va   madaniyat   ishlariga
noto`g`ri   munosabatda   bo`lindi.   Unga   sarflanayotgan   mablag`lar   doim   boshqa
sohalardan   kam   bo`ldi.   Natijada   bu   masalada   mamlakatimiz   boshqa   davlatlarga
nisbatan   ancha   orqada   qolib   ketdi.   Mustaqillikdan   keyingi   tuzilayotgan   barcha
rejalarda   madaniyat,   ma`rifat,   jismoniy   tarbiya   va   sport   ishlariga   birinchi   darajali
vazifa   sifatida   qaralmoqda.   Shu   sohalarda   ishlayotgan   kadrlar   masalasi   bo`yicha
ham   g`oyatda   diqqatga   loyiq   ishlar   amalga   oshirib   kelinmoqda.   Prezidentimiz
rahnamoligida   olimlar   va   ijodkor   xodimlarga   e`tibor   har   qachongidan
kuchaytirildi. Zero ma`naviy boyliklarni aynan shular yaratadi. Ularga g`amxo`rlik
qilish, samarali faoliyati uchun barcha zarur moddiy-ma`naviy sharoitlarni yaratib
berish   davlat   hokimiyati   va   xo`jalik   tashkilotlari   rahbarlarining   burchi   va
mas`uliyatli vazifasi sifatida qarab kelinmoqda 73
.            
72
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat,2008, 77-b.	
–
73
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 77-78-b.
–
53            Hal etilishi kerak bo`lgan dolzarb vazifalardan biri o`sib kelayotgan avlodga,
uning   ma`naviy   tarbiyasiga   nihoyatda   katta   javobgarlik   hissi   bilan   yondashish
masalasidir.   Nega   deganda,   yoshlar   xalq   ma`naviyatining   munosib   egalari
sanaladi. Shuning uchun har bir o`g`il-qiz dastlabki qadamlaridan boshlab madaniy
boyliklarimizdan   bahramand   bo`lishlariga   sharoit   yaratib   berishimiz   kerak 74
.
Iste`dodli yoshlar, yigit-qizlarning o`zlari qiziqqan sohalarida yetuk insonlar bo`lib
yetishishlari,   kamol   topishlari   uchun   tegishli   shart-sharoitlar   hali   to`la   yaratildi,
deb   bo`lmaydi.   Bu   borada   hal   etilishi   shart   bo`lgan   ishlar   ko`p.   Shuning   uchun
ham   Respublikamiz   Prezidenti   I.Karimov   bu   borada   hamma   imkoniyatlar   ishga
solinishini ta`kidlab,  ...o`zimizning ma`naviy burchimizni oqlashni istasak, ularga“
otalarcha   g`amxo`rlik   qilishimiz   kerak.   Ana   shu   maqsadda   biz   ularning
mamlakatimiz   va   chet   ellardagi   nufuzli   ilmiy   markazlarda   ta`lim   olishi   uchun
mablag`lar   ajratdik.   Bu   ishlar   uchun   hech   narsani,   shu   jumladan,   valyutani   ham
ayamaymiz	
” 75
 deya uqtiradi..
         Mamlakatimizda bugungi kunda ta`lim tizimiga katta e`tibor berilmoqda. Shu
sababli   Prezidentimiz   1996-1997   yillardayoq   ta`lim-tarbiya   tizimidagi   jiddiy
kamchiliklarni   bartaraf   etish   va   bu   sohani   tubdan   isloh   etish   bo`yicha   muhim
dasturiy hujjatlar qabul qilish lozimligini kun tartibiga qo`ygan edi. Shu maqsadda
1992 yil 2 iyulda qabul qilingan ,,Ta`lim to`g`risida gi Qonun 1997 yil 29 avgustda	
”
yangi   tahrirda   qabul   qilindi.   Bu   qonunning   yangi   tahrirda   qabul   qilinishidan
maqsad   ta`lim   tizimini   tubdan   isloh   qilish   va   kelajakda   barkamol   insonlarni
tarbiyalashdir.
            Ma`lumki,   o`zlikni   anglash,   milliy   ong   va   tafakkurning   ifodasi,   avlodlar
o`rtasidagi   ruhiy-ma`naviy   bog`liqlik   til   orqali   namoyon   bo`ladi.   Jamiki   ezgu
fazilatlar   inson   qalbiga,   avvalo,   ona   allasi,   ona   tilining   betakror   jozibasi   bilan
singadi. Ona tili   bu millatning ruhidir	
– 76
. 
            Muhtaram   Prezidentimiz   go`zal   va   betakror   ona   tilimiz   haqida   fikr   yuritar
ekan, buyuk ma`rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniyning quyidagi so`zlarini bot-
74
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat,  2008, 80-b.	
–
 
75
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 80-b
–
76
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviayt, 2008, 83-b.
–
54 bot   takrorlaydilar:   ,,Har   bir   millatning   dunyoda   borligini   ko`rsatadurgan   oyinai
hayoti til va adabiyotdir. Milliy tilni yo`qotmak millatning ruhini yo`qotmakdur” 77
.
      Mamlakatimizda mustaqillik arafasida o`zbek tiliga davlat tili maqomini berish
kun   tartibiga   qo`yilgan   edi.   Ushbu   masala   qanday   qizg`in,   ba`zida   keskin   va
murosasiz   bahs   va   tortishuvlar   ostida   o`tganini   o`sha   yillardagi   davriy   nashrlar
to`la   ko`rsatib   turibdi.   O`shanda   ayrim   siyosiy   guruhlar   O`zbekiston   sharoitiga
mutlaqo   to`g`ri   kelmaydigan,   bir-biriga   butunlay   zid   va   qarama-qarshi   fikrlarni
olg`a   surgan,   shuning   hisobidan   o`ziga   obro`   topish,   odamlarni   ortidan
ergashtirishga   uringan   edilar.   Mamlakatimiz   Prezidenti   masalaga   oqilona
yondashib, ziyolilar ommasiga va butun xalqqa to`g`ri yechimni ko`rsata bilgandi.
             1989 yil 21 oktabrda ,,O`zbek tiliga davlat  tili  maqomi  berish to`g`risida gi
”
Qonun   qabul   qilindi.   Xalqimizning   muqaddas   qadriyatlaridan   biri   bo`lmish   ona
tilimiz o`zining qonuniy maqomi va himoyasiga ega bo`ldi. Bu Vatanimiz tarixida
tom   ma`nodagi   buyuk   voqea   edi.   Shu   tariqa   o`zbek   tiliga   davlat   tili   maqomi
berildi.   Shu   bilan   birga,   qonunda   O`zbekistonda   yashovchi   barcha   xalqlarning
tillari   teng   huquqli   ekani   belgilab   qo`yilgani   mazkur   hujjatning   demokratik
mohiyatidan dalolat berar edi. O`zbek tiliga davlat tili maqomi berish to`g`risidagi
qonunning qabul qilinishi mustaqillik yo`lidagi muhim salmoqli qadam bo`ldi.
      1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida
davlat   tilining   maqomi   huquqiy   jihatdan   aniq   belgilanib,   mustahkamlab   qo`yildi.
Shu   tariqa   o`zbek   tili   mustaqil   davlatimizning   bayrog`i,   gerbi,   madhiyasi,
Konstitutsiyasi qatorida turadigan, qonun yo`li bilan himoya qilinadigan muqaddas
timsollaridan biriga aylandi.
       1929 yilda ma`rifatparvar ziyolilarimizning sa`y-harakatlari bilan lotin yozuvi
asosidagi   o`zbek   alifbosi   ishlab   chiqildi   va   joriy   etildi.   1993   yil   2   sentabrda
yurtimizda  ,,Lotin  yozuviga asoslangan  o`zbek  alifbosini  joriy atish  to`g`risida gi
”
Qonun   qabul   qilindi.   O`tgan   davr   mobaynida   ana   shu   qonun   ijrosini   ta`minlash
bo`yicha   juda   katta   ishlar   amalga   oshirilganini   ta`kidlash   lozim.   Avvalo,   o`zbek
tilining   lotin   yozuvi   asosidagi   imlo   qoidalari   ishlab   chiqildi   va   hayotga   tadbiq
77
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviayt, 2008.	
–
55 etildi.   Bugungi   kunda   mamlakatimizda   ta`limning   barcha   bosqichlarida   ana   shu
alifbo   asosida   bilim   berilmoqda.   Lotin   yozuvida   chop   etilayotgan   kitob   va
darsliklar,   o`quv   qo`llanmalari,   gazeta-jurnallar,   reklama   va   e`lonlar,   davlat
hujjatlari hozirgi vaqtda bu imlo madaniy hayotimizning ajralmas qismiga aylanib
ulgarganini ko`rsatib turibdi 78
.
           1989 yildan boshlab O`zbekistonda ma`naviy hayotni rivojlantirish, madaniy
merosdan foydalanish borasida ham dastlabki amaliy qadamlar qo`yildi. Madaniy
merosga,   dinga,   ziyolilarga   bo`lgan   munosabat   borasida   1984-1988   yillar   ichida
yo`l   qo`yilgan   xatolar   qattiq   qoralandi.   Yurtimizning   fidoyi   farzandlari  –
Cho`lpon,   Fitrat,   Usmon   Nosir,   Botu,   Abdulla   Avloniy   kabi   adiblarning   ijtimoiy
merosini odilona o`rganish olimlar oldiga muhim vazifa etib qo`yildi.
            1990   yilning   24   martida   o`zbek   xalqi   hayotida   muhim   bir   voqea   yuz   berdi,
ya`ni   I.A.Karimov   O`zbekiston   Prezidenti   etib   saylandi.   Respublikada,   sobiq
Markaz   tazyiqiga   qaramay,   ittifoqdosh   respublikalar   orasida   birinchi   bo`lib
prezidentlik boshqaruvi joriy etildi 79
.
      Mustaqillik tufayli xalqlarimiz quyidagi imkoniyatlarga ega bo`ldi:
           - o`z taqdirini o`zi belgilash, davlat va jamiyatning siyosiy tizimini mustaqil
yaratish,   demokratik   yo`l   bilan   saylangan   hokimiyat   organlari   orqali   hokimiyatni
butun to`laligi bilan boshqarish;
              -   ishlab   chiqarish   va   ilmiy-texnik   imkoniyatlarga,   tabiiy   va   xomashyo
resurslariga   to`la   egalik   qilish   va   ulardan   mamlakatimiz   manfaatlari   yo`lida
foydalanish;
           - taraqqiyot yo`lini jahon tajribalari, tarixiy an`analar va xalqning o`ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda mustaqil tanlash;
            -   milliy   davlatchiligimiz   an`analariga   asoslangan   holda   huquqiy   demokratik
davlat qurish;
      - kuchli fuqarolik jamiyatini shakllantirish;
78
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 85-87-89-b.	
–
79
 Buyuk va muqaddassan, mustaqil vatan.  Risola. -T.: O`qituvchi, 2011, 7-8-b.
56             -   tariximizni   xolisona   yoritish,   milliy   va   diniy   qadriyatlarimizni   qaytadan
tiklash,   hayotimizni   eski   hukmron   mafkura   va   mustabid   tuzum   asoratidan   xalos
etish;
      - yosh avlodni haqiqiy vatanparvar va yurtparvar etib tarbiyalash, ularga zamon
talablari darajasida bilim berish va kasb-hunar o`rgatish;
      - ijodning barcha turlarini rivojlantirish, odamlarning iste`dod va qobiliyatlarini
to`la namoyon etish; 
      - yurtimiz xavfsizligi, fuqarolar tinchligi va millatlararo totuvlikni ta`minlash;
            -   xalqaro   munosabatlarda   mustaqil   subyekt   sifatida   ishtirok   etish,   barcha
nufuzli   tashkilotlarga   teng   huquqlilik   asosida   a`zo   bo`lib   kirish,   boshqa
mamlakatlar bilan o`zaro manfaatli shartnoma va bitimlar tuzish 80
.  
            Barchamizga   ma`lumki,   inson   o`zligini   anglagani,   nasl-nasabini   chuqurroq
bilgani sari yuragida Vatanga muhabbat tuyg`usi ildiz otib, ulg`aya boradi. Bu ildiz
qancha   teran   bo`lsa,   tug`ilib   o`sgan   yurtga   muhabbat   ham   shu   qadar   yuksak
bo`ladi. Tarix haqiqati shuni ko`rsatadiki, tomirida milliy g`urur, Vatan ishqi jo`sh
urgan odamgina buyuk ishlarga qodir bo`ladi. Mamlakatimizda shunday ma`naviy
muhit   yaratilishi   kerakki,   yurtimizning   har   bir   burchagida,   barcha   shahar   va
qishloqlarimiz   qiyofasida   Vatandan   faxrlanish   hissi   ko`zimizni,   qalbimizni
yashnatib tursin 81
.  
            Bugungi   kunda   yoshlarimiz   yurtimizning   ko`cha   va   xiyobonlari,   metro   va
avtobus bekatlari, katta-katta maydonlar, binolarni bezab turgan o`zbekcha nomlar,
shior   va   lavhalarni   ko`rib,   bularning   barchasini   odatiy   hol   sifatida   qabul   qiladi.
Vaholanki,   yaqin   tarixda   bu   manzara   butunlay   boshqacha   ko`rinishga   ega   edi.
Birgina   Toshkent   shahridagi   ko`chalarning   nomlarini   o`qib,   beixtiyor   qaysi
mamlakatda yurganingni bilmay qolar eding: Lenin, Marks, Engels, Lunacharskiy,
Kirov,   Voroshilov,   Lopatin   va   hokazo.   Shunisi   ajablanarliki,   bolsheviklar
partiyasining  dohiylari  bo`lmish bu insonlarning birortasi  ham  umrida yurtimizga
qadam   qo`ymagan,   bizning   tariximiz   va   qadriyatlarimizga   mutlaqo   aloqasi
80
 Buyuk va muqaddassan, mustaqil vatan.  Risola. -T.: O`qituvchi, 2011, 7-8-9-b.
81
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 90-b.–
57 bo`lmagan   kimsalardir 82
.   Mustaqillikka   erishilgandan   so`ng   shahar   va   ko`chalar
nomlari tubdan o`zgardi. Shahar va ko`chalarga buyuk mutafakkirlarning nomlari
berildi.   Ayanchli   ahvolga   kelib   qolgan   qadimiy   yodgorlik   majmualari   qaytadan
ta`mirlandi.     
        Ma`lumki, bugun biz yurtimizda xalqimiz xohish-irodasining ifodasi bo`lgan
Konstitutsiya va qonunlar asosida demokratik, dunyoviy davlat barpo etmoqdamiz.
Bu   davlat   avvalambor   dunyoviy   taraqqiyotga,   uning   eng   ilg`or   yutuq   va
natijalariga   tayanadi.   Ayni   paytda   shuni   ham   unutmaslik   kerakki,   dunyoviylik  –
bu   dahriylik   degani   emas.   Din   va   diniy   e`tiqod   butunlay   rad   etiladigan   hayot
qanday   g`ariinsoniy   ko`rinishga   ega   ekanini   kechagi   tariximiz   misolida   yaxshi
bilamiz.   Bunday   mafkuraning   xatarli   tomoni   shundaki,   u   necha   asrlar   davomida
din   negizida   shakllangan,   xalq   hayotining   ajralmas   qismiga   aylanib   ketgan
qadriyatlar     bu   yozma   yoki   og`zaki,   moddiy   yoki   ma`naviy   meros   bo`ladimi,	
–
axloq yoki an`analar bo`ladimi, milliy dunyoqarash yoki turmush tarzi bo`ladimi 	
–
bularning barchasini rad etadi. Natijada odamzot o`zining ichki dunyosi, his-tuyg`u
va   qarashlari,   tayanib-suyanib   turadigan   poydevoridan   mahrum   bo`lib,   ,,sho`ro
dohiylari   aytganidek,   ulkan   davlat   mashinasining   ,,vintchasi ga   aylanadi.   Oxir-	
” ”
oqibatda   bunday   odam   ota-onasini   ham,   o`z   millati,   xalqi   va   Vatanini   ham
tanimaydigan ayanchli holatga tushib qoladi.
            Sobiq   mustabid   tuzum   aynan   ana   shunday   yovuz   maqsadlarni   ko`zlar   edi.
Shuning uchun kommunistik mafkura avj olgan davrlarda, xususan, o`tgan asrning
80-yillari   oxirlarida   xalqimizning   boshiga   qanday   azob-uqubatlar   yog`dirilganini,
albatta,   hech   qachon   unitib   bo`lmaydi.   O`sha   mash`um   yillarda   ko`pchilik   hatto
janoza   marosimlariga   borish,   yaqin   kishisini   yo`qotgan   odamlardan   ko`ngil
so`rashga   ham   hayiqib   qolgan   edi 83
.             Lekin   har   qanday   shafqatsiz   ta`qiblarga
qaramasdan,   xalqimiz   baribir   o`z   muqaddas   diniga   sodiq   qoldi.   Shuning   o`ziyoq
dinni   inson,   xalq   va   jamiyat   hayotidan   aslo   o`chirib   bo`lmasligidan   yana   bir   bor
dalolat   beradi.   Muqaddas   dinimizning   xalqimiz   tarixidagi   ana   shunday   beqiyos
82
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 91-b.	
–
83
 Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.I Ma`naviyat, 2008, 93-94-b.
–
58 o`rni   va   ta`sirini   inobatga   olgan   holda,   uni   har   tomonlama   tiklab,   hayotimizdan
mustahkam va munosib o`rin olishiga erishdik.
            Ayni   vaqtda   bugungi   murakkab   va   shiddatli   zamonda   jahonda   o`z   o`rnini
topishga   intiladigan   har   qanday   xalq   va   millat   umumbashariy   taraqqiyot
yutuqlarini har tomonlama chuqur va puxta egallashi shartligini barchamiz yaxshi
tushunamiz.   Buyuk   ma`rifatparvar   bobomiz   Mahmudxo`ja   Behbudiy   o`tgan
asrning   boshidayoq   ,,Dunyoda   turmoq   uchun   dunyoviy   fan   va   ilm   lozimdur,
zamona   ilmi   va   fanidan   bebahra   millat   boshqalarga   poymol   bo`lur ,   degan”
haqqoniy fikrlar bilan Turkiston ahlining ong-u shuurini uyg`otishga da`vat etgani
bejiz emas. Bu so`zlarning qanchalik haqiqat ekanini bugungi yuksak tafakkur va
texnologiyalar zamoni ham isbotlamoqda. 
            Shuni   aytish   lozimki,   xalqimiz   ma`naviyatini   yuksaltirishda   milliy   urf-
odatlarimiz   va   ularning   zamirida   mujassam   bo`lgan   mehr-oqibat,   insonni
ulug`lash,   tinch   va   osoyishta   hayot,   do`stlik   va   totuvlikni   qadrlash,   turli
muammolarni birgalashib hal qilish kabi ibratli qadriyatlar tobora muhim ahamiyat
kasb   etmoqda.   Bu   borada   ma`naviy   hayotimizning   uzviy   qismiga   aylanib   ketgan
hashar   odati   istiqlol   davrida   yangicha   ma`no-mazmunga   ega   bo`lib,   umummilliy
an`ana tusini olgani barchamizni mamnun etadi 84
.
      Har yili Navro`z va Mustaqillik bayramlari arafasida o`tkaziladigan umumxalq
hasharlari buning tasdig`idir. Ana shu hasharlar  paytida mahalla va guzar, yo`llar
va   maydonlar,   bog`u   rog`larni   tartibga   keltirish,   dov-daraxtlar   o`tqazish,   kam
ta`minlangan,   muhtoj   oilalar,   yolg`iz   va   qarovchisiz   keksalarga   amaliy   yordam
ko`rsatish,   hech   shubhasiz,   jamiyat   tafakkurining   yangilanishiga   kuchli   ta`sir
qilmoqda.
           Sobiq Ittifoq davrida xalqimiz og`ir sinovlarni boshidan kechirdi. Bu davrda
biz o`z g`oyalarimizni erkin ifoda eta olmas, milliy g`oyamiz esa kundan-kunga jar
yoqasiga   yaqinlashib   borar   edi.   O`z   g`oyalarini   erkin   ifoda   etgan   ma`rifatparvar
xalqimiz ayovsiz  qatag`on qurboniga aylanar  edi. Ma`lumki, 1937 1953 yillarda	
–
sobiq   SSSR   hududida   mudhish   ommaviy-   siyosiy   qatag`onlar   amalga   oshirilgan
84
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat,  2008, 96-b.	
–
59 edi.   Birgina   O`zbekiston   bo`yicha   qariyb   100   ming   kishi   qatag`onga   uchrab,   13
ming nafari otib tashlangani qatag`onning naqadar dahshatli o`tganini ko`rsatuvchi
dalildir. Mamlakatimiz Prezidenti  shahid ketganlar xotirasi  yod aylash maqsadida
2000   yili   poytaxtimizning   Yunusobod   tumanida   qatag`on   yillarida   xalqimizning
minglab asl  farzandlari qatl  etilib, nom-nishonsiz  ko`mib tashlangan, necha yillar
davomida qarovsiz qolib kelgan Bo`zsuv kanali sohilidagi Alvastiko`prik deb nom
olgan jarlik o`rnida Shahidlar xotirasi xiyoboni va keyinchalik shu nomda muzey
va jamg`arma tashkil qilindi. 2001 yildan e`tiboran 31 avgust yurtimizda Qatag`on
qurbonlarini   yod   etish   kuni   sifatida   nishonlanadigan   bo`ldi.   Har   yili   31   avgust
tongida bu maskanda xalqimizning qadimiy urf-odatlariga ko`ra osh tortib, Qur`on
tilovat   qilish,   davlat   va   hukumat   rahbarlari,   keng   jamoatchilik   vakillarining   bu
yerga kelib, marhumlarni yod etishi, ularning ruhiga hurmat bajo keltirishi  ibratli
an`anaga aylanib qoldi 85
.
            Ma`lumki,  sobiq   SSSR   davrida   9  may   har   tili   G`alaba   kuni   sifatida   bayram
qilinar,   Markazda   va   respublikalarda   dabdabali   harbiy   paradlar   o`tkazilar   edi.
Prezidentimiz   mazkur   sananing   asl   insoniy   ma`no-mohiyati   hamda
jamoatchilikning bu boradagi taklif va mulohazalarini inobatga olgan holda, 9 may
kunini   mamlakatimizda   Xotira   va   qadrlash   kuni   sifatida   nishonlashga   haqidagi
farmonga   imzo   chekdi.   Bu   voqea,   hech   shubhasiz,   yurtimizda   tarixiy   xotirani
to`laqonli   tiklash   yo`lida   hayotning   o`zi   taqozo   etgan   yana   bir   jiddiy   qadam
bo`lganini aytish lozim. Shu munosabat bilan poytaxtimizda, viloyat va tumanlarda
sovet mafkurasini o`zida ifoda etgan eski yodgorliklar o`rniga xalqimizning ruhi va
qarashlariga   hamohang   bo`lgan   Xotira   maydonlari   tashkil   etilib,   Motamsaro   ona
haykali o`rnatildi.
            Ana   shu   maydonlarda   barpo   etilgan   yodgorlik   majmualarida   ikkinchi   jahon
urushida   halok   bo`lgan   yurtdoshlarimiz   nomlari   maxsus   ishlangan   lavhalarga
zarhal   harflar   bilan   yozib   qo`yilgani,   ular   haqidagi   ma`lumotlar   jamlangan   35
jilddan   iborat   ,,Xotira   kitobi   chop   etilgani,   aytish   mumkinki,   mamlakatimiz”
tarixida ibratli ma`naviy voqea bo`ldi. 
85
Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 97-98-99-b.
–
60            Bunday misollarni ko`plab keltirish mumkin, lekin, muxtasar  qilib aytganda,
ana   shunday   yangilanish   jarayonlari   tufayli   bugun   odamlarimizning   ong-u
tafakkuri, ularning Vatan taqdiriga, yon-atrofda yuz berayotgan voqea-hodisalarga
munosabati tubdan o`zgardi.
           Xalqimiz o`zining yuksak madaniyati, san`ati va qadimiy tarixi bilan boshqa
xalqlardan   tubdan   farq   qiladi.   Mustaqillikdan   so`ng   buyuk   bobolarimiz   tavallud
ayyomlarini,   shuningdek   qadimiy   tarixga   ega   bo`lgan     shaharlar   yubileylarini
nishonlash   keng   avj   oldi.   Shu   sababli   yurtimizda   YUNESKO   bilan   hamkorlikda
quyidagi   buyuk   allomalar,   davlat   arboblari,   mutafakkir   va   shoirlar   hamda   tarixiy
shaharlar, muqaddas asarlarning qutlug` sanalari keng nishonlandi: 
      1991 yil   Alisher Navoiy tavalludining 550 yilligi;–
      1994 yil   Mirzo Ulug`bek tavalludining 600 yilligi; 
–
      1996 yil   Amir Temur tavalludining 660 yilligi;
–
      1997 yil   Buxoro va Xiva shaharlarining 2500 yilligi;
–
      1998 yil   Ahmad Farg`oniy tavalludining 1200 yilligi;
–
      1999 yil   Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800 yilligi;
–
      1999 yil   ,,Alpomish  eposining 1000 yilligi;
– ”
      2000 yil   Kamoliddin Behzod tavalludining 545 yilligi;
–
      2001 yil   ,,Avesto  kitobining 2700 yilligi; 
– ”
      2002 yil   Termiz shahrining 2500 yilligi;
–
      2006 yil   Xorazm Ma`mun akademiyasining 1000 yilligi;
–
      2006 yil   Qarshi shahrining 2700 yilligi;
–
      2007 yil   Samarqand shahrining 2750 yilligi;
–
      2007 yil   Marg`ilon shahrining 2000 yilligi;
–
      2009 yil   Toshkent shahrining 2200 yilligi.
–
            Bu   davrda   buyuk   shaxslar   xotirasiga   bag`ishlab   barpo   etilgan   yodgorlik
majmualari jamiyat ma`naviyatini, milliy g`ururni yuksaltirishga hamda xalqimiz,
ayniqsa,   yoshlar   ongiga   milliy   g`oyamiz   tamoyillarini   singdirishga   xizmat
qilmoqda.
61             Pezidentimiz   Islom   Karimov   bu   xususda   shunday   yozadi:   ,,Ijtimoiy
hayotimizni   isloh   qilish   va   yangilash   boshlanib   ketganligi   bois   ma`naviy
qadriyatning qudratli qatlamlari ochildi. Ular xalq ruhiyatini vatanparvarlik, milliy
iftixor, bugungi  dunyo uchun bag`rikenglik tomon keskin o`zgartirib yubordi. Bu
esa mutaqillik yillari mobaynida millatlararo totuvlik manbai bo`lib kelgan yagona
ma`naviy-ruhiy negizni vujudga keltiradi” 86
.   
            Mamlakatimiz   rahbariyati   jamiyatni   va   jamiyat   tafakkurini   yangilashning
inqilobiy  usullariga,  bu jarayonni  sun`iy  ravishda  chetdan  turib,  zo`ravonlik yo`li
bilan tezlashtirishga  qaratilgan har qanday urinishlarga mutlaqo qarshidir. Barcha
sohalarda,   jumladan,   ma`naviy   sohada   ham   tadrijiy-evolyutsion   islohotlar   yo`li
tarafdori   sanaladi   va   bunga   qat`iy   amal   qiladi.   Soddaroq   til   bilan   aytganda,
odamlarning   dunyoqarashi,   e`tiqod   va   tafakkurida   demokratik   tamoyillar   va
demokratik   qarashlarning   kangayishi   va   mustahkam   o`rin   topishi   avvalambor
hayotning   tabiiy   yurishi   bilan,   ularning   moddiy   turmush   darajasi   va   madaniy
saviyasi   tobora   rivojlanishi   va   yuksalishi   bilan   chambarchas   bog`liq   ekanini
hayotning o`zi taqozo etadi 87
.
2.3. Milliy g`oyaning asosiy, umuminsoniy tamoyillari va mafkuraviy
xususiyatlari
            Milliy   g`oyaning   ma`no-mazmuni   va   uning   millat   hayotidagi   o`rnini
mukammal tushunib yetish uchun, eng avvalo, unga zamin bo`ladigan nazariy va
amaliy negizni aniqlab olish muhim ahamiyatga molik. Shu nuqtai nazardan, milliy
g`oyaning   tarixiy,   falsafiy   ildizlari   va   uning   tamoyillari   ham   bir-biri   bilan   uzviy
bog`liqlikdadir. Ular o`z navbatida umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligi talablariga
to`la-to`kis   mos   keladi.   O`zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasida   jamiyat
hayotining,   xususan,   mafkuraviy   jarayonlarning   ham   huquqiy   meyorlari   aniq
belgilab   qo`yilgan.   Konstitutsiyaning   12-moddasida   ,,O`zbekiston   Respublikasida
86
 Karimov I. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. 
-T.: O`zbekiston, 1998, 142-143-b.
87
Karimov I. Yusak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 101-b.	
–
62 ijtimoiy   hayot   siyosiy   institutlar,   mafkuralar   va   fikrlarning   xilma-xilligi   asosida
rivojlanadi,   hech   qaysi   mafkura   davlat   mafkurasi   sifatida   o`rnatilishi   mumkin
emas  deyilgan” 88
. 
           Albatta, davlat   jamiyat siyosiy tizimining o`zagi, mamlakat barqarorligi va	
–
izchil   taraqqiyoti   uchun   mas`ul   bo`lgan   siyosiy   institutdir.   Shu   ma`noda,   u
jamiyatning   o`z   milliy   g`oyalari   atrofida   mustahkam   jipslashuvi,   fikrlar   rang-
barangligi   va   qarashlar   xilma-xilligi   asosida   hayotda   mafkuraviy   jarayonlarning
muvofiqlashuvidan   manfaatdor.   Bosh   islohotchi   sifatida   davlat   ijtimoiy-siyosiy
barqarorlik, milliy xavfsizlik, kelajak hayot manfaatlaridan kelib chiqib, jamiyatda
milliy istiqlol g`oyalarini keng yoyish borasida faoliyat olib boradi.
           Bugungi kunda insonparvarlik g`oyasi milliy g`oyaning asosiy tamoyillaridan
biri   bo`lib   bormoqda.   Buning     sababi   mustaqillik   tufayli   insonparvar   va
demokratik   jamiyat   barpo   etish   imkoniyati   paydo   bo`ldi.   Ana   shu   imkoniyatni
voqelikka aylantirishda ikkita muhim masalani hal etish zarurati vujudga keldi.
            Birinchi   masala.   Odamlarning   ongi   va   tafakkuridagi   mustabid   tuzum
asoratlaridan,   uning   g`ayriinsoniy   g`oyalaridan,   shuningdek,   yakka   mafkurachilik
tamoyilidan   tozalashdir.   Bunga   erishishning   bir   qator   yo`nalishlari   mavjud.   Eng
muhimi, yangi jamiyatda insonning tub manfaatlariga mos ijtimoiy munosabatlarni
shakllantirishdan   iboratdir.   Bunda   milliy   g`oyaning   insonparvarlik   va   demokratik
tamoyillari   inson   va   jamiyat   manfaatlari   uyg`unligini   belgilab   beruvchi   tayanch
nuqta va jipslashtiruvchi kuch hisoblanadi.
       Ikkinchi masala.  Insonparvarlik tamoyilida umumbashariy tamoyillar bilan bir
qatorda millat  tafakkuri, ruhiyati  va fikrlash  tarzi, qarashlar xilma-xilligini o`zaro
uyg`unlashtirish   zarur.   Bu   jarayon   mamlakatimiz   taraqqiyotida   barqarorlik,
xavfsizlik   masalalari   bilan   hamjihatlikda   tutashgan   holda   namoyon   bo`ladi.   Shu
ma`noda milliy g`oyaning o`ziga xos tamoyillari mavjud bo`lib, ular asosida milliy
rivojlanishning dolzarb vazifalari amalga oshirilmoqda. 
      Demak,  milliy g`oyaning asosiy tamoyillarini quyidagilar tashkil qiladi:
88
 O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.: O`zbekiston, 2000, 7-b. 
63             -   milliy   ong,   milliy   tafakkurning   va   milliy   o`zlikni   shakllantirishga
yo`naltirilganligi;
      - millatni birlashtirishga qaratilganligi;
      - millat manfaatini ifodalashi;
            -ilg`or   milliy   urf-odatlar,   an`analar   va   qadriyatlarning   mustahkamlanishi   va
rivojlanishiga asos bo`lishi;
           -milliy g`urur, iftixor  va mas`uliyatning shakllanishi  va mustahkamlanishiga
zamin bo`lishi;
            -ko`p   millatli   mamlakatimiz   aholisida   yagona   Vatan   ruhiyatining
shakllanishiga asos bo`lishi;
            -milliy   meros,   tarixiy   xotirani   asrash,   o`zlashtirish   va   keyingi   avlodga
yetkazishning ma`naviy ruhiy manbasi bo`lishi;
            -yoshlarimizda   vatanparvarlik,   xalqparvarlik   va   umuminsoniylik   ma`naviy-
ruhiy salohiyatini shakllantirishga qaratilganligi;
      - millatimizning mustaqil subyekt sifatida maqomini aks ettirish;
      -millatimizning ozodligi, mustaqilligi va taraqqiyotiga ma`naviy-ruhiy tayanch
bo`lishi;  
      -millatimizning o`zi bilan yonma-yon yashayotgan millat va elat vakillarini o`z
atrofiga   uyushtirish,   ular   bilan   tinch-totuv   yashash,   ularga   hurmat-ehtirom   bilan
qarash,   yordam   ko`rsatish,   hamkorlikni   mustahkamlash   va   ular   asosida   yagona
O`zbekiston xalqi tuyg`ularining shakllanishiga manba bo`lishi;
            -millatimizning   zamonaviy   sivilizatsiyalariga   munosib   hissa   qo`shishiga
ma`naviy-ruhiy kuch-qudrat va ilhom bag`ishlashi;
      -O`zbekiston xalqida milliy xavfsizlik va milliy taraqqiyot ruhini shakllantirish
va mustahkamlashning nazariy asosi bo`lishi;
      - komil inson g`oyasini o`zida aks ettirish kabilar tashkil etadi. 
      Milliy g`oya millatning manfaatlari va ehtiyojlarini umuminsoniy tamoyillarni
o`zida   uyg`un   holda   aks   ettirishi   bilan   xarakterlanadi.   U   umuminsoniy
tamoyillarga zid emas. Ya`ni milliy g`oyaning tamoyillari umuminsoniy tamoyillar
negizida   shakllanmaydi,   aksincha   milliy   tamoyillarning   ilg`or,   barcha   xalqlar
64 manfaatlari   va   ehtiyojlariga   javob   beradigan   jihatlari   hisobiga   umuminsoniy
tamoyillar shakllanadi. Ana shu xulosaga muvofiq milliy g`oyaning umuminsoniy
tamoyillarini quyidagilar tashkil qiladi:
      - milliy mahdudlik, agressiv millatchilik va shovinizmdan xoli bo`lish;
            -   urush   olovini   yoqish,   o`zga   millatlarga   zulm   o`tkazishdan   xoli   bo`lish,
mamlakatlararo barqarorlikni vujudga keltirish vositasiga aylantirmaslik;
      - adolat, tenglik, tinchlik, bunyodkorlik va demokratiya g`oyalarini o`zida ifoda
ettirish;
            -   jahon   xalqlari   yaratgan   sivilizatsiya   yutuqlarini   asrash   va   keyingi   avlodga
yetkazishda ma`naviy-ruhiy omil bo`lish;
       - insoniyatga xavf solayotgan global muammolarning tahdidini keng tashviqot
qilish va qarshi kurashda jahon xalqlari birligini vujudga keltirishga xizmat qilish;
      - diniy bag`rikenglik g`oyalarini o`zida ifodalash;
      - inson haq-huquqlarini, shaxs erkinligi va hur fikrliligini himoya qilish;
            -   qonun   ustuvorligini,   millatlararo   hamjihatlikni   va   siyosiy   barqarorlikni
vujudga keltirish va mustahkamlashga asos bo`lish;
            -   har   bir   millatning   urf-odatlari,   an`analari   va   qadriyatlarini   hurmat   qilish,
ilg`or tajribalarni o`rganish va o`z millati erishgan yutuqlarni ularga yetkazish;
           - vayronkor va turli g`arazli g`oyalarga qarshi kurash va bunyodkor g`oyalar
rivojlanishining   omili   bo`lish   kabilardir.   Ular   o`z   mazmun   mohiyati   jihatdan   har
bir milliy g`oya uchun xos bo`lgan umuminsoniy tamoyillardir.
            Prezident   I.A.Karimov  o`zining  ,,Mamlakatimiz  taraqqiyoti   va  xalqimizning
hayot   darajasini   yuksaltirish   -   barcha   demokratik   yangilanish   va   iqtisodiy
islohotlarimizning   pirovad   maqsadidir   asarida   shunday   deydi:   ,,Bizga   hamisha”
ma`naviy   kuch-quvvat   beradigan   milliy   qadriyatlarimiz,   boy   tarix   va
madaniyatimiz,   buyuk   ajdodlarimizning   qoldirgan   bebaho   merosi,   din-u
diyonatimizni   ko`z   qorachig`iday   asrab-avaylab,   e`zozlab,   ertangi   kunga   bo`lgan
ishonch tuyg`usini o`z amaliy ishlarimiz bilan yanada mustahkamlash lozim . 	
”
      Bugun xalqimiz, ayniqsa yoshlar o`zligini tobora chuqurroq anglab borgani sari
barchaning qalbida ,,Biz kimmiz, kimlarning avlodimiz, kimlar bilan faxrlanamiz,
65 biz   ularga   munosib   bo`la   olamizmi?   degan   da`vatkor   so`zlar   teran   ma`no   kasb”
etishi tabiiydir. 
       Yoshlarni milliy qadriyatlarga sadoqat ruhida tarbiyalash bilan birga, ularning
umumbashariy   taraqqiyotga   va   zamonaviy   yutuqlarga   erishishlari   uchun
zamonaviy bilimlarni har tomonlama chuqur va puxta egallashlariga barcha shart-
sharoitlarni   yaratib   berish   davlatimiz   oldida   turgan   muhim   vazifalardan   biri
sanaladi.               
             
                                                     XULOSA
         1.   Zardushtiylik dini uzoq yillar davomida shakllanib kelgan va ajdodlarimiz
muqaddas   deb   bilgan   dinlardan   biridir.   Zardushtiylik   ibtidoiy   tuzumdan
quldorlikka o`tila boshlangan paytlarda Markaziy Osiyoda paydo bo`la boshlagan
va alohida diniy dunyoqarash sifatida shakllangan. Bu dinning asoschisi  Zardusht
eramizdan avvalgi 660 yilda Xorazmda tavallud topgan. Bundan qariyb 3000 ming
yil   muqaddam   yaratilgan   zardushtiylik   dinining   muqaddas   kitobi   ,,Avesto da	
”
dunyoning   yaralishi,   insonning   xalq   bo`lib   kamol   topishi,   ezgulik   uchun   yovuz
kuchlar   bilan   kurashi,   erkinlik,   ijodkorlik   va   bunyodkorlik   yo`lidagi   orzulari   o`z
ifodasini topgan.
        2. ,,Ezgu fikr, ezgu so`z, ezgu amal  degan tamoyil ,,Avesto ning tub ma`no-	
” ”
mohiyatini   belgilab   beradi.   ,,Avesto da   zikrlangan   bu   g`oyalardan   hozirgi   zamon	
”
uchun   ham   behad   ibratli   saboq   olish   mumkin.   Ezgu   niyat,   so`z   va   ish   birligini
jamiyat hayotining ustuvor g`oyasi  sifatida talqin etish bizning bugungi ma`naviy
ideallarimiz   bilan   naqadar   uzviy   bog`liq,   nechog`liq   mustahkam   hayotiy   asosga
ega   ekani   ayniqsa   e`tiborlidir.   ,,Avesto da   borliqning   yaxlitligi   va   bir   butunligi,	
”
inson   hayotining   tabiat   bilan   uyg`unligi   masalasi   odamning   ruhiy   olamiga
chambarchas bog`liq holda ko`rsatilgani ko`p narsani anglatadi. Bu holat insonning
66 ma`naviy   dunyosini   shakllantirishda   atrof-muhit   qadim   zamonlardan   buyon
qanday kuchli ta`sir o`tkazib kelganiga yana bir bor e`tiborimizni jalb qiladi.      
                    3.   Birgina   dunyoning   ikkiga:   yaxshilik   bilan   yomonlik,   ezgulik   bilan
yovuzlik, hayot bilan o`lim, yorug`lik bilan zulmatga bo`linishi va ular o`rtasidagi
kurashda   yaxshilik,   ezgulik,   hayot   va   yorug`likning   g`alaba   qilishi   to`g`risidagi
tasavvurlarning   o`ziyoq   qadim   ajdodlarimizning   insoniyatning   azaliy   orzusi
hisoblangan   ezgu   kuchlar   va   ezgulik   haqidagi   g`oyalari   o`ta   mukammal,
adolatning tantana qilishi to`g`risidagi qarashlari esa bag`oyat buyuk bo`lganligini
ko`rsatadi.
                  4.   Jamiyat   hayotining   barcha   jabhalarida   tub   o`zgarishlar   amalga
oshirilayotgan,   bozor   munosabatlari   ustuvor   bo`lib   borayotgan   hozirgi   sharoitda
kuchli ijtimoiy siyosat yuritish taraqqiyotimizning asosiy tamoyillaridan biri bo`lib
kelmoqda.   Mamlakatimizda   milliy   ma`naviyatni   har   tomonlama   yuksaltirish
masalasi   asosiy   vazifa   qilib   qo`yilar   ekan,   bugungi   kunda   ma`naviyatimizni
shakllantiradigan   va   unga   ta`sir   o`tkazadigan   barcha   omil   va   mezonlarni   chuqur
tahlil   qilib,   ularning   bu   borada   qanday   o`rin   tutishini   yaxshi   anglab   olishimiz
maqsadga muvofiq bo`ladi.
            5.   Ota-bobolarimizning   asrlar   davomida   to`plagan   hayotiy   tajribasi,   diniy,
axloqiy,   ilmiy,   adabiy   qarashlarini   ifoda   etadigan   bu   kabi   tarixiy   yodgorliklar
orasida   bundan   qariyb   uch   ming   yil   muqaddam   Xorazm   vohasi   hududida
yaratilgan, ,,Avesto  deb atalgan bebaho ma`naviy obida alohida o`rin tutadi. ”
              6.   O`zbek   xalq   qahramonlik   eposiga
mansub   ,,Alpomish ,   ,,Go`ro`g`li ,   ,,Rustamxon ,   ,,Kuntug`mish   kabi   turkum
” ” ” ”
dostonlarning   har   biri   yuksak   darajada   milliy   xususiyatlarga   ega   bo`lishi   bilan
birga   umuminsoniy,   jahon   ahamiyatiga   molik   mazmunni   ifodalashi   bilan   ham
ajralib turadi. 
      7. Milliy ma`naviyatimiz azaldan qanday omil va mezonlar negizida shakllanib
kelayotgani  xalqimiz  uchun  eng  aziz   va  eng  milliy  bayram     sharqona  yangi  yil	
–
bo`lmish   Navro`z   ayyomi   misolida   ayniqsa   yorqin   namoyon   bo`ladi.   Barchamiz
doimo   orziqib   kutadigan   va   katta   xursandchilik,   shodiyona   bilan   o`tkaziladigan
67 Navro`z bayrami biz uchun hayot abadiyligi, tabiatning ustuvor qudrati va cheksiz
saxovatining,   ko`p   ming   yillik   milliy   qiyofamiz,   olijanob   urf-odatlarimizning
betakror ifodasi bo`lib kelmoqda.
            8.   Ma`naviyatning   yuksalishi   bilan   chambarchas   bog`liq   bo`lgan   yana   bir
mezon     muqaddas   islom   dinidir.   Barchamizga   yaxshi   ma`lumki,   din   azaldan–
inson   ma`naviyatining   tarkibiy   qismi   sifatida   odamzodning   yuksak   ideallari,   haq
va  haqiqat,   insof   va  adolat   to`g`risidagi   orzu-armonlarini   o`zida   mujassam   etgan,
ularni barqaror qoidalar shaklida mustahkamlab kelayotgan g`oya va qarashlarning
yaxlit bir tizimidir.
            9.   Buyuk   bobolarimizning   ma`naviy   olami   xususida   fikr   yuritganda,
Sohibqiron   Amir   Temur   haqida   alohida   to`xtalish   kerak.   Chunki   tengsiz   azmu
shijoat, mardlik va donishmandlik ramzi bo`lgan bu mumtoz siymo buyuk saltanat
barpo etib, davlatchilik borasida o`zidan ham amaliy, ham nazariy meros qoldirdi,
ilmu   fan,   madaniyat,   bunyodkorlik,   din   va   ma`naviyat   rivojiga   keng   yo`l   ochdi.
Buyuk Amir Temurning nabirasi, benazir alloma Mirzo Ulug`bekning o`rta asrlar
sharoitida   namoyon   etgan   ilmiy   jasorati   bugungi   kun   olimlarini   ham   hayratga
solmasdan   qolmaydi.   Taqdir   bu   ulug`   zotning   zimmasiga   behad   ulkan   va
mashaqqatli   vazifalar   yukladi.   Mirzo   Ulug`bek   qariyb   qirq   yil   mobaynida
Movarounnahr diyorining donishmand hukmdori sifatida xalqning azaliy orzusi 	
–
tinchlik, totuvlik, ilm-fan va madaniyatni taraqqiy toptirish yo`lida ulkan shijoat va
matonat ko`rsatdi. 
              10.   O`zbek   xalqi   ma`naviy   dunyosining   shakllanishiga   g`oyat   kuchli   va
samarali   ta`sir   ko`rsatgan   ulug`   zotlardan   biri   Alisher   Navoiydir.U   xalqimizning
ongi   va   tafakkuri,   badiiy   madaniyati   tarixida   butun   bir   davrni   tashkil   etadigan
buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyandasi, millatimizning g`ururi,
sha`n-u   sharafini   dunyoga   tarannum   qilgan   o`lmas   so`z   san`atkoridir.   Ta`bir   joiz
bo`lsa, olamda turkiy va forsiy tilda so`zlovchi biron-bir inson yo`qki, u Navoiyni
bilmasa,   Navoiyni   sevmasa,   Navoiyga   sadoqat   va   e`tiqod   bilan   qaramasa.
Yurtboshimiz   bu   ulug`   zotni   avliyo   desak,   u   avliyolarning   avliyosi,   mutafakkir	
”
68 desak,   mutafakkirlarning   mutafikkiri,   shoir   desak,   shoirlarning   sultonidir   deb”
ta`riflaydi.
            11.   Ma`naviyatimizning  yuksalishida  jadidchilik  g`oyalari  ham   muhim  o`rin
tutadi.  Mahmudxo`ja  Behbudiy,  Munavvarqori,  Abdulla  Avloniy,  Ishoqxon  Ibrat,
Abdurauf   Fitrat,   Abdulla   Qodiriy,   Abdulhamid   Cho`lpon,   Usmon   Nosir   kabi
yuzlab ma`rifatparvar, fidoyi insonlarning o`z shaxsiy manfaati, huzur-halovatidan
kechib, el-ulus manfaati, yurtimizni taraqqiy toptirish maqsadida amalga oshirgan
ezgu ishlari avlodlar xotirasidan aslo uchmaydi.
         12. O`zbekiston Prezidenti Islom Karimovning 1993 yil aprel oyida bir guruh
atoqli   yozuvchi   va   olimlar   bilan   suhbati   milliy   istiqlol   g`oyasining   yangi
rivojlanish   davrini   boshlab   berdi.   Asosiy   masala   mustaqillikni   saqlab   qolish,
kelajak avlodlarga omon yetkazish,  uning taqdirini anglab, millat va xalq sifatida
o`z   qaddimizni   ko`tarishda   mafkuraviy   omillardan,   ma`naviy ma`rifiy	
–
tadbirlardan   to`g`ri   va   samarali   foydalanish,   yangi   tarixiy   voqelik     mustaqil
–
taraqqiyot  uchun xalqning asriy orzu-armoni va intilishlarini  aks ettiruvchi milliy
g`oyani   shakllantirishdan   iborat   edi.   Keyinchalik   milliy   g`oya   va   milliy   mafkura
borasidagi   barcha   talqin,   xulosa   va   ilmiy   munozaralar   Prezidentning     atoqli
yozuvchi   va   olimlar   bilan   o`tkazgan   muloqotida   o`rtaga   tashlangan   savol   va
da`vatlariga   javob   sifatida   yuzaga   chiqa   boshladi.   1993   yil   chop
etilgan   ,,O`zbekistonning   milliy   istiqlol   mafkurasi   nomli   to`plamda   milliy   g`oya	
“
va   milliy   mafkuraning   asosiy   jihatlari,   muammolari   va   ularni   hal   qilish   yo`lidagi
vazifalar haqidagi fikrlar jamlandi. 
                13.   Islom   Karimovning   ,,Tafakkur   jurnali   bosh   muharriri   savollariga	
”
javoblarida milliy istiqlol mafkurasining xalqimiz hayotidagi muhim ahamiyati va
o`rni   ochib   berildi.   Mazkur   muloqotda   O`zbekiston   Prezidenti   tabiatda   ham,
jamiyatda ham vakuum   bo`shliq bo`lishi mumkin emasligi to`g`risidagi o`zining	
–
ilgari   bayon   etilgan   fikrini   rivojlantirgan   holda,   mafkura   sohasida   ham   bo`shliq
vujudga   kelishiga   aslo   yo`l   qo`ymaslik   kerakligi,   aks   holda,   o`sha   yerda   yot,
begona   mafkura   hukmronlik   qilishi   mumkinligidan   ogoh   etadi.   Fikr   qaramligi,
tafakkur   qulligi   har   qanday   iqtisodiy,   siyosiy   qaramlikdan   ham   dahshatli
69 oqibatlarga   olib   kelishi   mumkin.   Shuning   uchun   ham   mafkura   ikkinchi   darajali
masala   bo`la   olmaydi.   ,,Mafkura   bo`lmasa,   odam,   jamiyat   o`z   yo`lini   yo`qotishi
muqarrar  deya ta`kidlaydi Yurtboshimiz.”
            14.   Insoniyatning   ko`p   asrlik   tarixi   shundan   dalolat   beradiki,   bu   dunyoda
o`zining   milliy   davlatini   qurishga   azmu   qaror   qilgan   har   qaysi   xalq   yuksak
vazifalarni   amalga   oshirish,   shu   yo`lda   odamlarni   birlashtirish   va   safarbar   qilish,
ularning qalbida ishonch uyg`otish, eski ijtimoiy tuzumdan mutlaqo yangi tuzumga
o`tishda   o`ziga   qo`shimcha   kuch-quvvat   va   madad   topishda   umumiy,   yagona
maqsad   va   orzu-intilish   ifodasi   bo`lgan   milliy   g`oyani   tayanch   va   suyanch   deb
biladi.
              15.   Milliy   g`oyaning   ma`no-mazmuni   va   uning   millat   hayotidagi   o`rnini
mukammal tushunib yetish uchun, eng avvalo, unga zamin bo`ladigan nazariy va
amaliy negizni aniqlab olish muhim ahamiyatga molik. Shu nuqtai nazardan, milliy
g`oyaning   tarixiy,   falsafiy   ildizlari   va   uning   tamoyillari   ham   bir-biri   bilan   uzviy
bog`liqlikdadir. Ular o`z navbatida umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligi talablariga
to`la-to`kis mos keladi.
70 Foydalanilgan adabiyotlat ro`yxati
1. Karimov I. Yuksak ma`naviyat   yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008.–
2.   Karimov   I.   Jamiyatimiz   mafkurasi   xalqni     xalq,   millatni     millat   qilishga	
– –
xizmat etsin.// Tafakkur  jurnali, 1998, 2-son.	
” ”
3.   Karimov   I.   Donishmand   xalqimning   mustahkam   irodasiga   ishonaman.   //	
”
Fidokor  gazetasi, 2000, 8 iyun.	
”
4. Karimov I. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. -T.: O`zbekiston, 1996, 2-jild.
5.   Karimov   I.   Jamiyatimiz   mafkurasi   xalqni     xalq,   millatni     millat   qilishga	
– –
xizmat etsin. T.: O`zbekiston, 1998.
6.   Karimov   I.   O`zbekiston   XXI   asr   bo`sag`asida:   xavfsizlikka   tahdid,   barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. -T.: O`zbekiston, 1998.
7.   Karimov   I.   O`zbekiston:   milliy   istiqlol,   iqtisod,   siyosat,   mafkura.   -T.:
O`zbekiston, 1996.
8. Karimov I. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot   pirovard maqsadimiz.	
–
T.: O`zbekiston, 2000, 8-jild. 
9. Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. -T.: O`zbekiston, 1999, 7-jild.
10.   Karimov   I.   Milliy   istiqlol   mafkurasi   xalq   e`tiqodi   va   buyuk   kelajakka
ishonchdir. -T.: O`zbekiston, 2000.      
11.   Karimov   I.   O`zbekiston   mustaqillik ka   erishish   ostonasida.     Toshkent:	
–
O`zbekiston, 2011 .
12. ,,Avesto . Tarixiy-adabiy yodgorlik. T.: Sharq, 2001.	
”
13. Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar., 2-jild. -T.: Ma`naviyat, 1998.
14.   Alimova   D.   Insoniyat   tarixi     g`oya   va   mafkuralar   tarixidir.   T.:   Yangi   asr	
– –
avlodi, 2001.
15. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. -T.: Ma`naviyat, 2006.
16. Buyuk va muqaddassan, mustaqil vatan. Risola. -T.: O`qituvchi, 2011.
17.  Erkayev A. Milliy g`oya va ma`naviyat.  T.: Ma`naviyat, 2009.	
–
18.  Jakbarov M. Komil inson g`oyasi.  T.: Yangi asr avlodi, 2002. 	
–
19.  Jo`rayev N. Mafkuraviy immunitet.  T.: Ma`naviyat, 2001.
–
71 20. Komilov N. Tafakkur karvonlari.  T.: Ma`naviyat, 1999.–
21. Mahmudov T. ,,Avesto haqida. -T.: Sharq, 2000.	
”
22. Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011.
23.   Nazarov   Q.   Hozirgi   zamon   va   umuminsoniy   qadriyatlar.   T:   Ma`naviyat,	
–
1993.
24.   Nazarov   Q.   Milliy   istiqlol   g`oyasining   maqsad   va   vazifalari.   T.:   Yangi   asr
–
avlodi, 2001.
25. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.: O`zbekiston, 2000. 
26. O`zbekistonning milliy istiqlol mafkurasi. -T.: O`zbekiston, 1993.
27.   Otamurodov   S.,   Ramatov   J.,   Husanov   S.   Ma`naviyat   asoslari   (   Ma`ruzalar
matni ). -T., 2000.
28.  Po`latov H. O`zbek mafkurasi // “Muloqot” jurnali. –T., 1991, №6-7.
29. Qosimov B. Milliy uyg`onish. -T.: Ma`naviyat, 2002.
30.   Qosimov   B.   Tohir   Chig`atoyning   Bambergdagi   shogirdi.   //,,Markaziy   Osiyo
madaniyati” gazetasi, 1997, 3-4-son.
31. Soatov G`. Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati.   Qarshi: Nasaf, 2004.	
–
32. Turdiyev SH. Ular Germaniyada o`qigan edilar. -T.: Fan, 1991.
33.  Xayrullayev M. O`rta Osiyoda IX-XII asrlarda madaniy taraqqiyot (Uyg`onish
davri madaniyati).  T.: Fan, 1994.	
–
34.  Yusupov E. Yoshlarning ma`naviy kamoloti.  T.: O`zbekiston, 1995.	
–
35.  Sharifxo`jayev M. O`zbekiston: yangi g`oyalar, yangi yutuqlar.  T., 2002. 	
–
36. Shermuham m edov S. Ijtimoiy taraqqiyotda millatlararo aloqa madaniyati.  T.:	
–
Ma`naviyat, 1998.
72
Купить
  • Похожие документы

  • Demokratik jamiyat taraqqiyotida ma`naviy-iqtisodiy omillar uyg`unligi
  • Yoshlarda milliy davlatchilik tafakkurini va vatanparvarlik tuyg`ularini shakllantirish masalalari
  • Milliy istiqlol g`oyasi asosida boshlang`ich sinf o`quvchilarida vatanga e`tiqodni tarbiyalash
  • 1920-30yillarda Qoraqalpog'istondagi o'zgarishlar
  • ARGOS, Davlat xizmatchisi, test javoblari bilan 2025-2026

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha