Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari - Идея национальной независимости - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	549.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Идея национальной независимости

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari

Купить

Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari
M U N D A R I J A
KIRISH ................................................................................................................ 3
1. MILLIY ISTIQLOL G`OYASINING TARIXIY ILDIZLARI .
1.1. Zardushtiylikdagi real, dunyoviy qadriyatlar................................................. 7
1.2. Ijtimoiy hayot va ma`naviyatning yuksalish ildizlari.................................... 17
2. MILLIY G`OYANING IJTIMOIY MOHIYATI VA O`RGANILISHI .
2.1.Prezident I.A.Karimov asarlarida milliy g`oyaning ilmiy-nazariy
asoslanishi............................................................................................................. 38
2.2. Milliy g`oya va ma`naviy hayot, jamiyatning yangilanishi........................... 49
2.3.Milliy g`oyaning asosiy, umuminsoniy tamoyillari va mafkuraviy
xususiyatlari.......................................................................................................... 63
XULOSA .............................................................................................................. 67
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI.......................................... 71
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Muxtasar qilib aytganda, mustaqil taraqqiyotning
20 yili davomida yurtimizning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy, ma`naviy-
ma`rifiy hayotida qo`lga kiritilgan yutuqlar yurtboshimiz Islom Karimovning
oqilona siyosati, yuksak siyosiy irodasi va tafakkuri, bunyodkorlik fazilatlari bilan
chambarchas bog`liqdir. Jahon adabiyotining ko`zga ko`ringan, zabardast
yozuvchisi va madaniyat arbobi Chingiz Aytmatov aytganidek, ,,Tarix xalq
hayotining eng murakkab damlarida shunday bir shaxsni tanlaydiki (buni siyosiy
seleksiya deb atash mumkin), millat taqdiri, irodasi, qat`iyatliligi,
mas`uliyatliligiga bog`liqdir. Islom Karimov hozirgi Turkiston tarixida xuddi
shunday buyuk shaxs hisoblanadi. Uning sa`y-harakatlari tufayligina mustaqil
O`zbekiston tez va izchil mustaqil barqarorlikka erishdi, taraqqiyot yo`lidan jadal
rivojlanayotgan davlatga aylandi.
O`zining ma`no-mazmuni, bunyodkorlik ko`lami, mohiyat va ahamiyati bilan
o`tgan yigirma yillik davr mamlakatimiz tarixiga zarhal harflar bilan bitilgan tom
ma`nodagi buyuk bir davr bo`ldi.
Mana yigirma yildirki, xalqimiz buyuk taraqqiyot yo`lidan og`ishmay
ildamlab bormoqda. Mehnatkash va mehmondo`st, saxovatli, bag`rikeng,
ma`naviyati yuksak va olijanob xalqimiz o`z oldiga, O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining muqaddimasida belgilanganidek, demokratik huquqiy davlat
va fuqarolik jamiyati barpo etish maqsadini qo`ygan.
Vatanimiz o`z mustaqilligini qo`lga kiritgan dastlabki yillardayoq yangi
jamiyat qurishda, endigina shakllanayotgan ko`p ukladli iqtisodiyot va mulkiy
tabaqalanish sharoitida oldimizga turgan umumiy vazifalarni anglab yetishda, har
tomonlama rivojlangan barkamol shaxsni tarbiyalab voyaga yetkazishda xalqning
barcha ijtimoiy guruhlari va qatlamlarini birlashtiruvchi g`oya zaruriyati yuzaga
chiqdi. Bu g`oya faqat sof milliy g`oya bo`lishi mumkinligi Respublikamiz
Prezidenti Islom Karimov tomonidan ilgari surildi va uning asoslari Prezident
3

asarlarida o`z aksini topdi. Milliy g`oya haqidagi fikrlar Yurtboshimizning bir
qator asarlarida, milliy g`oyaga bag`ishlangan ma`ruzalarida, ,,Fidokor gazetasi va”
,,Tafakkur jurnalida bergan intervyularida, ayniqsa, ,,Yuksak ma`naviyat
” –
yengilmas kuch asarida o`zining tugal yechimini topdi.
”
Milliy g`oyamizning ma`naviy ildizlari juda qadim davrlarga borib taqaladi.
Eng qadimgi yozma yodgorligimiz sanalgan ,,Avesto da ham, xalq og`zaki
”
ijodining o`lmas namunalari sanalgan ,,Alpomish , ,,Go`ro`g`li singari
” ”
eposlarimizda ham, buyuk mutafakkir shoir va adiblarimiz, alloma olimlarimiz
Mahmud Koshg`ariy, Yusuf Xos Xojib, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy,
Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Farg`oniy, Alisher Navoiy, Bobur, Mahmudxo`ja
Behbudiy, Abdulla Avloniy va boshqalar ijodida ham milliy g`oyamizning
ma`naviy ildizlarini ko`rish mumkin.
Milliy g`oya xalqning eng ezgu orzu va ulug` intilishi, g`urur va iftixori, or-
nomus va ruhiy madadkori sifatida u bilan doimo birga yashab kelayotgan g`oya
ekanligi, shuningdek, milliy g`oyaning bo`m-bo`sh joyda paydo bo`la olmasligi
kabi nazariy xulosalar milliy g`oyaning teran ma`naviy ildizlari mavjudligini
ko`rsatadi.
Milliy g`oya kurtaklari turli tarixiy davrlarda paydo bo`la boshlagan,
mazmunan boyib borgan, ba`zan esa unutilish darajasiga kelgan, zo`ravonlik bilan
xalqdan begonalashtirish siyosati iskanjasida xiralashgan. Shunga qaramasdan, har
bir davrda xalq fidoiylari tomonidan milliy g`oya his etilib, chuqur anglangan va
ular o`z asarlarida turli usullarda, obrazli timsollarda uni aks ettirganlar. Shu nuqtai
nazardan milliy g`oyani har tomonlama tadqiq etish, jumladan, uning ma`naviy
manbalarini aniqlash, umumlashtirish, tizimlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu esa o`rganilayotgan mavzuning naqadar dolzarb ekanligini ko`rsatadi.
Ishning maqsad i va vazifalari. Bitiruv-malakaviy ishning asosiy maqsadi
xalqimizning adabiy va madaniy merosida milliy g`oya ildizlari o`ziga xos shaklda
aks etgani va ajdodlardan avlodlarga o`tib, tadrijiy rivojlanib kelayotganini
o`rganishdan iboratdir. Ushbu maqsaddan kelib chiqib, ishda quyidagilarni hal
etish vazifa qilib qo`yildi:
4

-milliy o`zlikni anglashda, milliy mentalitetni rivojlantirishda va xalqni
umummilliy maqsadlar tevaragida jiplashtirishda, xalqning bunyodkorlik
salohiyatini yuzaga chiqarishda milliy g`oyaning ahamiyatini yoritish;
-Prezident Islom Karimov tomonidan milliy g`oya tushunchasining ilmiy-
nazariy asoslanganini ko`rsatish;
-qadimiy yozma manbalardan, jumladan, Avesto dan milliy g`oyamizning“ ”
ma`naviy ildizlarini aniqlash va tadqiq etish;
-buyuk muhaddislar va fiqhshunos olimlar asarlarida ilgari surilgan masalalar
milliy g`oyamizning ildizlari ekanligiga e`tibor qaratish;
-temuriylar davrida yaratilgan ilmiy, ma`rifiy, adabiy manbalarda ilgari
surilgan g`oyalar milliy g`oyamizning ma`naviy ildizlari ekanligiga urg`u berish;
-mustamlakachilik davri jadidlar adabiy merosida milliy g`oyaning qayta
jonlanishini, sifat jihatidan yangi pog`onaga ko`tarilib, o`rta asrlardagi ba`zi
tamoyillardan voz kechilgani va yangi tamoyillar olg`a surilganini yoritish;
-mustaqillik yillarida milliy o`zlikni anglash, xalqning tarixiy xotirasini qayta
tiklash, ozodlik, vatanparvarlik g`oyalarini yoshlar ongiga chuqur singdirish
borasida amalga oshirilayotgan keng ko`lamdagi ishlarni o`rganish.
Ilmiy yangiligi va ahamiyati. Respublikamiz Prezidenti tavsiyasi va
tashabbusi bilan uzluksiz ta`lim tizimining barcha bo`g`inlarida ,,Milliy istiqlol
g`oyasi fani o`qitila boshlandi. Mamlakatimiz ta`lim tizimiga milliy g`oya
”
haqidagi fanning joriy etilishi O`zbekiston mustaqilligini oliy ne`mat sifatida
asrab-avaylash, mustaqil davlatning milliy g`ayasini qadriyatlarimizning ustuvor
yo`nalishi sifatida yosh avlod ong-u shuuriga chuqur singdirish imkonini berdi.
Shunday ekan milliy g`oyamizning ma`naviy ildizlarini o`rganish va ilmiy tadqiq
etish mavzuning yangiligini tashkil etadi.
Ish natijalaridan uzluksiz ta`lim tizimida o`qitilayotgan milliy istiqlol g`oyasi
haqidagi fanga qo`shimcha manba sifatida foydalanish mumkin. Shuningdek,
undan umumta`lim maktablari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida milliy
istiqlol g`oyasi fanining ma`ruza va amaliy mashg`ulotlarida keng foydalansa
bo`ladi.
5

Ishning aprabatsiyasi. Bitiruv malakaviy Qarshi davlat universiteti Tarix
fakulteti Milliy g`oya, ma`naviayt asoslari va huquq ta`limi kafedrasi
qoshidagi ,,Yosh ma`naviyatchilar to`garagida, hamda 2011-2012 o`quv yilidagi”
talabalarning ilmiy-amaliy konferensiyasida ma`ruza qilingan.
Ishning hajmi va strukturasi. Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki bob, xulosa
va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat bo`lib, hajmi 72 sahifani tashkil
etadi.
6

1. MILLIY ISTIQLOL G`OYASINING TARIXIY ILDIZLARI
1.1. Zardushtiylikdagi real, dunyoviy qadriyatlar
Mustaqillik tufayli mamlakatimizda nafaqat milliy , balki umuminsoniy
qadriyatlar darajasiga ko ` tarilgan ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan ulkan
ma ` naviy merosni o ` rganish imkoniyati yuzaga keldi . Sho ` rolarning mustabid
hukmronligi davrida millatni qullikka va mahkumlikka solish maqsadida
ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan ma ` naviy boylik zararli degan niqob ostida
o ` rganilishi , o ` zlashtirilishi ta ` qiqlangan edi . Bunga misol sifatida
ajdodlarimizning islomgacha ibodat manbai bo ` lib kelgan zardushtiylik va uning
muqaddas kitobi hisoblanuvchi ,, Avesto ” ni keltirishimiz mumkin .
Zardushtiylik dini uzoq yillar davomida shakllanib kelgan va ajdodlarimiz
muqaddas deb bilgan dinlardan biridir. Zardushtiylik ibtidoiy tuzumdan
quldorlikka o`tila boshlangan paytlarda Markaziy Osiyoda paydo bo`la boshlagan
va alohida diniy dunyoqarash sifatida shakllangan. Bu dinning asoschisi Zardusht
eramizdan avvalgi 660 yilda Xorazmda tavallud topgan. Zardushtning otasi savodli
kishi bo`lib, manbalarda keltirilishicha karomatgo`y avliyosifat shaxs bo`lgan.
Zardusht yoshligidan yaxshi tahsil olgan, 20 yoshidan boshlab yakka xudolikni
targ`ib qila boshlagan. U 28 yoshida xalq o`rtasida shuhrat qozonadi, lekin uning
targ`ibotlari mahalliy hukmdorlarga yoqmaydi. Amaldorlar uni osishga hukm
etadilar. Zardusht o`zi bilan 300 ga yaqin safdoshlarini olib hozirgi Afg`oniston
tomonga yo`l oladi va o`z g`oyalarini shu yerda targ`ib eta boshlaydi. U 77 yoshida
dushmanlari tomonidan o`ldiriladi.
Bundan qariyb 3000 ming yil muqaddam yaratilgan zardushtiylik dinining
muqaddas kitobi ,,Avesto da dunyoning yaralishi, insonning xalq bo`lib kamol”
topishi, ezgulik uchun yovuz kuchlar bilan kurashi, erkinlik, ijodkorlik va
bunyodkorlik yo`lidagi orzulari o`z ifodasini topgan.
O`zbekiston Respulikasi Prezidenti Islom Karimovning ,,Yuksak ma`naviyat
–
yengilmas kuch asarida ,,Avesto o`zbek xalqining ma`naviy olamini boyituvchi,
” ”
ota-bobolarimizdan meros bo`lib qolgan buyuk yodgorlik sifatida e`tirof
7

etiladi: ,,Avvalambor, shuni aytish joizki, olis ota-bobolarimizning aql-zakovati,
qalb qo`ri mahsuli bo`lmish bu noyob yodgorlikning zamon to`fonlaridan,
qanchadan-qancha og`ir sinovlardan o`tib, bizning davrimizgacha yetib
kelganining o`zida katta ma`no mujassam. Bunday o`lmas osori atiqalar bu ko`hna
o`lkada, bugun biz yashab turgan tuproqda qadimdan buyuk madaniyat mavjud
bo`lganidan guvohlik beradi.
Ana shunday tarixiy yodgorlik namunalari bilan yaqindan tanishar ekanmiz,
ularda ifoda etilgan teran fikr va g`oyalar, hayot falsafasi bizni bugun ham
hayratda qoldirishiga yana bir karra amin bo`lamiz” 1
.
,,Ezgu fikr, ezgu so`z, ezgu amal degan tamoyil ,,Avesto ning tub ma`no-
” ”
mohiyatini belgilab beradi. ,,Avesto da zikrlangan bu g`oyalardan hozirgi zamon
”
uchun ham behad ibratli saboq olish mumkin. Ezgu niyat, so`z va ish birligini
jamiyat hayotining ustuvor g`oyasi sifatida talqin etish bizning bugungi ma`naviy
ideallarimiz bilan naqadar uzviy bog`liq, nechog`liq mustahkam hayotiy asosga
ega ekani ayniqsa e`tiborlidir.
,,Avesto da borliqning yaxlitligi va bir butunligi, inson hayotining tabiat bilan
”
uyg`unligi masalasi odamning ruhiy olamiga chambarchas bog`liq holda
ko`rsatilgani ko`p narsani anglatadi. Bu holat insonning ma`naviy dunyosini
shakllantirishda atrof-muhit qadim zamonlardan buyon qanday kuchli ta`sir
o`tkazib kelganiga yana bir bor e`tiborimizni jalb qiladi 2
.
Zardushtiylik dunyoviy dinlar orasida eng qadimgisi bo`lib, insoniyat
–
taraqqiyotiga bevosita va bilvosita juda katta ta`sir ko`rsatgan. Shuning uchun uni
o`rganish, zardushtiylik g`oyalarini hayotga tatbiq etish insoniyat ma`naviy
dunyosi shakllanishi va ravnaqi haqidagi tasavvurlarni boyitadi va kengaytiradi.
Zardushtiylik dinining asosiy maqsadi urug`-qabilachilik turmush tarziga
barham berib qarindoshlik, do`stlik, birodarlik, o`zaro hamkorlik va tinchlikni
ta`minlovchi yagona davlatchilik g`oyasini targ`ib qilishdan iborat bo`lgan. Shu
boisdan zardushtiylik dini turli qabilalar o`rtasidagi o`zaro urush-janjallarni qattiq
1
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyayt, 2008, 31-b.
–
2
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yenglmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 32-b.
–
8

qoralaydi, barcha qabila va urug`doshlarni qarindoshlik rishtalarini yanada
mustahkamlashga chaqiradi. Zardushtiylik diniga e`tiqod qilmoqqa ahd qilgan
inson janggu jadallarni qoralab qon-qarindosh bo`lib yashashni targ`ib qiluvchi
otashparastlikka e`tiqod qilgan 3
.
Bugungi kunda ham butun dunyo xalqlari tomonidan urush va tinchlikka xavf
tug`diruvchi g`oyalar qoralanmoqda. Insonlarning bir-biri bilan yaxshi
munosabatda bo`lishi, ahl va inoq yashashi lozimligi zardushtiylik ta`limotidayoq
ilgari surilgan edi. Zardushtiylikda ,,yaxshi va ,,yomon hodisalar haqida gap” ”
boradi. Ahura Mazda o`zining yaxshilikka asoslangan yerini (mamlakatini) barpo
etsa, Ahriman yomonlik (johillik) ka asos soladi. Ana shu tariqa yaxshilik va
yomonlik, yorug`lik va zulmat, hayot va o`lim o`rtasidagi abadiy kurash paydo
bo`ladi.
Ezgulik ibtidosi, asoschisi, yaratuvchisi Ahura Mazda va yovuzlik ibtidosi va
yaratuvchisi Ahriman o`rtasidagi kurash natijasi insonning ongli ravishda ezgulik
tarafida turmog`iga bog`liq. Insonda ezgu fikr, ezgu so`z, ezgu amal mushtarak,
chambarchas va yaxlit bo`lmog`i lozim, shundagina ezgulik yovuzlikdan ustun
keladi, degan ,,Avesto g`oyasini milliy ma`naviyatimizning sarchashmalaridan
”
biridir, desak yanglishmaymiz.
Zardushtiylik ta`limotiga e`tiqod qo`ygan odam tozalik va poklikka rioya qilib,
it va hayvonlarga ozor bermasligi kerak. Xonadon va chorvani asrab-avaylashda
katta rol o`ynaydigan itlarga buzilgan yoki qaynoq ovqat berish gunohi azim
hisoblangan.
Soch va tirnoqlarga bo`lgan pokiza munosabat ham Ahura Mazdaga yoqadigan
xususiyat sanalgan. Bu narsa hatto hozirgi zamon kishilarida ham uchrab turadi:
sartaroshxonalarda soch tolalari tezda oyoq ostidan supurilib olinadi; tirnoqlar
duch kelgan joyga tashlanmaydi, ular ham yig`ilib toza joyga qo`yiladi; bolaning
tishi tushsa uni yo tozaroq, yoki ,,suyak tishingni ol, temir tishimni ber deb tomga
”
otib yuborish odatimiz bor.
,,Zaratushtra Ahura Mazdadan so`radi:
3
Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi: ,Nasaf, 2004, 5-b.
’ –
9

- Ey, Ahura Mazda! Ey, koinot nuri! Ey, olamlarni yaratgan Zot! Ey,
haqiqat!
Odamlarning devlarni xushnud va sarafroz qiladigan eng qabih va ashaddiy
gunohlari nimalardan iborat?
Ahura Mazda javob berdi:
- Kimki soch tarasa, yoxud uni olsa, yoxud tirnog`ini olgach, uni hech qanday
rasm-rusumsiz biror chuqurga yo kavakka to`kib yuborsa, bu qabih amal devlarni
duo bilan olqishlab, kuchlantirgan, nusrat baxsh etgan bilan barobardir 4
.
Bundan tashqari hozirgi kunda ham O`zbekistonning ayrim viloyatlarida kelin-
kuyov olov atrofida aylantirgandan keyin go`shangaga olib kirish, qabr ustiga
sham yoqish, tut va sadalar shoxiga turli lattalardan ,,alam bog`lash singari rasm-”
rusumlar saqlanib qolganki, ularning mazmun-mahiyati zardushtiylik
dunyoqarashiga borib taqaladi.
Zardushtiylikda ekin yerlarini ko`paytirish, shudgor qilingan joylarni asrab-
avaylash, uni muqaddas hisoblab sajda qilish ilohiy nizom tusini olgan. Olovga
sig`inish, yer va olov xudosi Mitraga, yaylov xudosi Romanoga ibodat qilish, uy-
joy qurish, uni olov bilan, uy hayvonlari, xotin, bola-chaqa bilan to`ldirish,
o`simlik va daraxt ko`kartirish, katta-kichik uy hayvonlarini ko`paytirish, yerni
parvarish qilish zardushtiylik dinining asosini tashkil etgan 5
.
Inson va olamning o`zaro munosabati masalasi eng oliy qadriyatlardan biri
sanaladi. Eng avvalo odamni o`rab olgan dunyoning yaralishi uning qonuniyatlari,
bu olamning odamga ko`rsatadigan ta`siri, olamdagi barcha narsalar va odamning
barcha xatti-harakatlari o`rtasidagi o`zaro munosiblik hamda o`zaro aloqadorlik
sabablari, ular natijasida kelib chiqadigan oqibatlar masalasi barcha asotiriy
tafakkur va diniy e`tiqodlar singari zardushtiylik dinining ham falsafiy mohoyatini
tashkil etadi. ,,Avesto da insonning tabiatga bo`lgan munosabati to`g`risida
”
alohida to`xtalib o`tiladi. Tabiat va uning voqea hamda hodisalariga, yer-u
zaminga bo`lgan, o`simliklar-u, giyohlarga, hayvon va boshqa jonzodlarga bo`lgan
4
Mahmudov T. ,,Avesto haqida. -T.: Sharq, 2000.
”
5
Mahmudov T. ,,Aveto haqida. -T.: Sharq, 2000.
”
10

munosabat tabiatni sof holda saqlash, ya`ni yer, suv va havoni iflos qilmaslik
alohida o`qtiriladi. Tabiatga salbiy munosabatda bo`lish, uning qonunlarini
mensimaslik katta gunohlardan sanalad 6
.
Yer, suv, havo hamda barcha o`simliklarni e`zozlash natijasi o`laroq tabiatning
hayotiyligi va gullab-yashnashidan dalolat beruvchi bahoriy guzallik - ,,Navro`z”
ni shod-u xurramlik bilan kutib olish ham zardushtiylik zamonlaridan buyon bizga
meros bo`lib kelayotgan bayramdir.
Zardushtiylikda tabiatni yashnatish, uni asrab-avaylash, uning o`zaro bir-biri
bilan bog`liq bo`lgan qonun va qonuniyatlarini buzishdan ehtiyot bo`lish
masalasiga alohida e`tibor beriladi. ,,Avesto da ko`rsatilishicha, odamlarning
”
tabiat qonunlarini mensimasligi, birinchidan, Ahrimaniy yovuz kuchlarga yordam
berish, ya`ni ezgu va yovuz kuchlar kurashida yovuz kuchlar nisbatini oshirishga
yordam berish bilan barobar, deb ta`kidlansa, ikkinchidan, tabiat qonunlari
mutanosibligining buzilishi insoniyatning o`zini tanazzulga, ekologik halokatga
olib borishi sifatida talqin etiladi.
Zardushtiylikda tabiatni sevish, uni asrab-avaylash hamda u bilan
ehtiyotkorona munosabatda bo`lish oliy qadriyatlardan biri sanaladi.
,,Avesto da ta`kidlanishicha, kishilarning nafaqat iymon-e`tiqoddan mahrum
”
bo`lishi, balki o`zini qurshab turgan tabiatga faqat iste`molchi sifatida yondashuvi,
tabiiy muhit muvozanatini buzishi, ekologik halokat qiyomat qoyim (rastoxez),
–
zamonaning buzilishiga olib keladi.
Osmondan yerga bronza eritmasi yog`iladi, yerning osti va usti yonib ketadi.
So`ngra halok bo`lganlar butun olam va barcha o`lganlar qayta tiriladi. Hayot
yangitdan boshlanadi.
Ko`rib turibmizki, tabiiy halokat odamlarning atrof-muhitga salbiy munosabati
natijasida vujudga kelishini, tabiatni asrab-avaylash zarurligini 2,5 ming yil oldin
yashab o`tgan ajdodlarimiz bashorat qila olganlar va bu tasavvurni o`zlari uchun
ibodat qonuniyati diniy e`tiqodga singdira olganlar
– 7
.
6
Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi: Nasaf, 2004, 6-b.
’
7
Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi: Nasaf, 2004, 7-b.
’
11

Bizni o`rab turgan olamni asrash, unda yashovchi insonlarni olamni
butunligicha saqlab qolishga undash zardushtiylik dinidagi asosiy qadriyat
hisoblanadi. Olam va odam doimo o`zaro aloqada ekanligi, olamda ro`y bergan
barcha hodisalar odam organizmi (jismi) ga ta`sir ko`rsatishi, olam va odamning
yagona vujud ekanligi, odamning tabiatning turli hodisalari va predmetlari shaklida
qayta tirilishi ,,Avesto ning ,,Vendidat qismining 17 fargard, 5-bandida quyidagi” ”
shaklda beriladi:
Odamzod ,,kichik olam (,,olami sag`ir , ,,jahoni ko`chak ) dir. Uning
” ” ”
vujudidagi har bir unsur tabiatda ham mavjud. O`limdan so`ng yana o`sha
tabiatdagi unsurlarga qaytish qiladi. Rastoxez qiyomat ro`y berganda so`ngaklari
–
tuproqdan, qoni suvdan, sochlari giyohlardan, tirikligi olovdan qaytib keladi 8
.
Zardushtiylar davridan kelayotgan tasavvurga ko`ra jinlar, asosan, mozorlarda,
yong`oq daraxti va jiydalar ostida ko`proq bo`ladi. Shunga ko`ra yong`oq va jiyda
daraxti tagida yotish bexosiyat hisoblangan. Faqat mozor, yong`oq va jiydalar
emas, barcha tashlandiq, xaroba va iflos joylar jinlar uyasi bo`lib, otashparastlar
dunyoqarashiga ko`ra yaxshilik doimo tozalik, yorug`lik va hayot bilan bog`liq,
yomonlik esa ifloslik, qorong`ulik va xarobazor ramzi.
Barcha yaxshilik, go`zallik va ezgulik homiysi Ahura Mazdaga oltita yorqin
kuchlar madad beradi. ,,Abadiy yaxshilik , ,,Yaxshi fikr , ,,Yaxshi
” ”
tartib , ,,Munosib qudrat , ,,Ilohiy tobelik , ,,Sihat-salomatlik , ,,Abadiylik singari
” ” ” ” ”
tushunchalarning o`z ilohlari bo`lib, Ahura Mazda atrofida yaxshilik urug`ini sepib
yuradi. Tabiat voqealari hamda yaxshilik bilan bog`liq turli tushunchalar real
ma`no kasb etib, insoniylashgan qiyofada tasavvur qilingan. Mol, olov, temir,
momaqaldiroq, bulutlar, yulduzlar, yer, suv hamda o`simliklarning o`z xudolari
bo`lgan. Masalan, Mitra nur, haqiqat va poklik xudosi sanalgan.
Shunday qilib, zardushtiylar dini va ta`limotidagi ,,Ezgu fikr , ,,Ezgu so`z
” ”
va ,,Ezgu amal birligi nafaqat ularning falsafiy-axloqiy, shuningdek, umumiy
”
dunyoqarashini ham belgilagan 9
.
8
,,Avesto . Tarixiy-adabiy yodgorlik. T.: Sharq, 2001, 159-160-b.
”
9
Mahmudov T. ,,Avesto haqida. T.: Sharq, 2000.
”
12

Ezgu fikr, ezgu so`z, ezgu amal insonni komillik sari yetaklovchi birinchi ruh“ ”
bo`lib, unga erishgan odam Olloh taologa yaqinlashib boradi. Haq yo`lida ezgu
amallar ila axloqiy poklikka erishgan, shuurini tazarru to`lqinlari egallagan inson
mohiyati keyinchalik o`rta asrlar falsafasining tasavvuf oqimida o`z taraqqiyot
o`zaniga ega bo`ladi.
Zardushtiylar tasavvurida o`z faoliyati maydonida ko`proq hayotiy ne`matlar
sari intilib, ezgu amallar bajarishga intiluvchi inson komil hisoblangan. Uning
abadiyligi ham yaxshi hayotiy ehtiyoj va yaxshi hayotiy orzularning tantanasi
sifatida tushunilgan.
Birgina dunyoning ikkiga: yaxshilik bilan yomonlik, ezgulik bilan yovuzlik,
hayot bilan o`lim, yorug`lik bilan zulmatga bo`linishi va ular o`rtasidagi kurashda
yaxshilik, ezgulik, hayot va yorug`likning g`alaba qilishi to`g`risidagi
tasavvurlarning o`ziyoq qadim ajdodlarimizning insoniyatning azaliy orzusi
hisoblangan ezgu kuchlar va ezgulik haqidagi g`oyalari o`ta mukammal,
adolatning tantana qilishi to`g`risidagi qarashlari esa bag`oyat buyuk bo`lganligini
ko`rsatadi.
Zardushtiylarning dunyo va uning yaratilishi, inson shaxsining kamol topishi,
azaliy orzu bo`lib kelgan ezgu kuchlar tantanasi to`g`risidagi
dunyoqarash ,,Avesto da o`z ifodasini topgan. Zardushtiylikda insoniyat uchun
”
dunyoviy qadriyat darajasiga ko`tarilgan to`rt azaliy unsur: tuproq (yer), suv, olov
va havoning muqaddasligi to`g`risidagi ta`limot bo`lib, bu unsurlarning keyingi
dinlar: nasroniylik va islomda ma`naviy qadriyat darajasiga ko`tarilishiga turtki
bergan. Shuningdek, zardushtiylikda umuminsoniy, ma`naviy-axloqiy qadriyatga
aylangan va inson axloqining asl mohiyatini tashkil etuvchi ezgu fikr, ezgu so`z va
ezgu amal to`g`risidagi g`oyalar ilgari suriladi.
Insoniyat uchun doim aziz va ardoqli bo`lgan ma`naviy qadriyatlar ajdodlardan
avlodlarga nihoyatda ehtiyotkorlik bilan og`zaki va yozma manbalar orqali
yetkazib berilgan. Shuning o`ziyoq insoniyat ma`naviy qadriyatlarga qay darajada
ehtiyotkorlik bilan yondashganligi va uni e`zozlaganligini ko`rsatadi 10
.
10
Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi; Nasaf, 2004, 8-b.
’
13

Zardushtiylikda dunyoviy qadriyat sifatida e`zozlangan tuproq, ona yer, ona
zaminga bo`lgan munosabat bugungi dunyo xalqlari tomonidan ham muqaddas
zamin deb e`tirof etilmoqda. Uni asrab-avaylash barchamizning muqaddas
burchimizdir.
,,Avesto da ana shu to`rt unsur, ya`ni suv, olov, yer va havoga nafaqat”
qurbonlik berish to`g`risida to`xtalib o`tiladi, balki ularga duo, olqish aytilib,
inoyat ko`rsatishlari so`ralgan. Masalan, olov (otar) eng buyuk e`zozga sazavor
buyuk qadriyat sanalgan. Unga nafaqat quruq o`tin, hayvon yog`i va xushbo`y
o`simlikning quritilgan bargi qurbonlik sifatida berilgan, balki qurbonlik
berilayotgan paytda maxsus duolar o`qilgan va o`zlariga farovonlik, osuda hayot,
uzoq umr, farzandlariga qobillik ato etishi so`ralgan:
,, Ey, Ahura Mazdaning Ozori! (olovni qo`riqlovchi iloh nomiga)
Seni olqishlaymiz, seni e`zozlaymiz: eng yaxshi qurbonliklar, nazr-niyozlar
keltirmoqni istaymiz.
Sen jamiyki alqov va sharafga munosibsan...
Ey, Ahura Mazdaning Ozori!
Qo`limizdagi o`tin senga bo`lsin!
Uning tutunlari senga bo`lsin!
Uning xurushlari senga bo`lsin!
O`tin g`aramlari senga bo`lsin!
Bir go`zal zot seni asraguvchi bo`lsin!
Bir binogoh senga nigohbon bo`lsin!
Sen bu xonumonda yorug`lik bo`l!
Sen bu xonumonda abadiy nur bo`l!
Sen bu xonumonda munavvar bo`l!
Uzoq-uzoq zamonlar to rastoxez (qoyomat) ga qadar poydor bo`lib, sen abad-
abad, to mashhar kuniga dovur ezgu va qudrat sohibi bo`l!
Ey, Ahura Mazdaning Ozori.
Menga zudlik bilan qushoyish bag`ishla!
Menga zudlik bilan panoh ber!
14

Menga zudlik bilan farovon tiriklik va panoh baxsh et!
Menga zudlik bilan uzoq umr, donishmandlik, ashavandlik, go`zal til, hushyor
ruh, o`lmas va farovon aql xirad baxsh ayla!
Menga mardonalik, ustuvorlik hatto oromgohda ham bedorlik baxsh ayla!
Menga barkamol va dingoh, vatansevar va anjumanaro, ahil, ezgu andishali,
zulmatdan, tanglikdan qutqaruvchi farzandlar bag`ishla. Toki ular manzil, shahar,
o`lka va uning nom va ovozasini ko`tarsinlar” 11
.
Olovning muqaddasligi nafaqat unga beriladigan qurbonlik bilan ajralib turgan,
balki olov nomi bilan (shu jumladan suv nomi bilan ham) qasam ichilgan. Agar
shu qasam buzilsa, qasamni buzgan odam o`ta katta gunohkor hisoblangan.
Qasamxo`r odam hech qachon afv etilmagan.
Zardushtiylik e`tiqodiga ko`ra olov haqiqatni yolg`ondan ajratib beruvchi eng
ishonchli vositadir. Masalan, to`y marosimlarida kelinni kuyovnikiga olib
kelgandan so`ng uni poklash, oldin qilgan gunohlarini yo`qotish va oldin yashagan
uyidan uning kiyimlariga ilashib kelgan turli yovuz ruhlarning, ins-jinslarning
olovda yonib ketishi uchun olov atrofidan uch marta aylantirilgan.
Bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biri suvdir. Suvni asrab-
avaylash, uni tejamkorlik bilan ishlatish, suvga turli xil iflos narsalarni
tashlamaslik zardushtiylik dini taraqqiy etgan davrdayoq aytib o`tilgan.
Zardushtiylikda eng muqaddas hisoblangan suv dunyo davlatlari bo`yicha
qadrlanib kelinmoqda. Ayniqsa ichimlik suvining kamayib ketganligi suvga
bo`lgan talabni yanada oshirmoqda. Shunday ekan suvni asrab-avaylashimiz, uni
keraksiz narsalarga sarf etmasligimiz kerak.
,,Avesto da insonning moddiy ne`matlar yaratishi, ya`ni yerga ishlov berish,
”
dehqonchilik qilish eng oliy qadriyat va savob ish deb hisoblangan. Odam halol
mehnat qilib qanchalik moddiy boyliklarni ko`paytirsa, shunchalik yovuz
kuchlarni mahv etgan bo`ladi, deb ta`kidlangan.
Shu boisdan ham yer (tuproq) muqaddas hisoblangan. O`lgan odamni nafaqat
yerga ko`mish ta`qiqlangan. Hatto odam yoki it o`lib qolgan yerga bir yilgacha
11
Soatov G . Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi: Nasaf, 2004, 9-b.
’ –
15

dehqonchilik qilish mumkin bo`lmagan. Agar kimda kim u yerga ekin eksa, uning
jazosi katta bo`lib, u maxsus jazolovchi qamchinlar bilan 20 martadan 40
martagacha savalangan.
Insoniyat qadim-qadimdan o`z tirikchiligining asosiy manbai va vositasi
sifatida nonni e`zozlab kelganlar. Nonga bo`lgan munosabat insoniyatning buyuk
qadriyatiga aylangan. Insonning bolalik chog`laridayoq uning ongiga nonga
bo`lgan hurmat ruhi singdirilgan.
Non mazdaparastlar marosimlarining eng oliy ne`mati hisoblangan. Hatto
nonning tuzilishi o`ziga xos mazdaviy ramzlarni anglatgan. Itoatkorlik va halollik
ma`budasi Surushga bag`ishlab o`tkaziladigan marosimda drvana (supra) va bir
parcha non niyoz sifatida keltirilgan. Supra va non o`ziga xos ramziy ma`noga ega
bo`lgan. Bug`doy unidan tayyorlangan non jahondagi barcha narsalardan ustun
sanalgan. Non gardishi (aylanasi) yer yuzini o`rab olgan tog`larning ramzi;
nonning yuzi, kengligi va sathi Quyosh ramzi hisoblangan. Non
tayyorlanayotganda supra ustiga uch dona xushbo`y cho`p qo`yilgan. Bu cho`plar
ezgu niyat, ezgu so`z va ezgu amalni anglatgan. Nonni teskari qo`yish Quyosh va
Yerni teskari qo`yish bilan baravar bo`lgan. Bu esa ahuraviy gunoh hisoblangan.
Demak, zardushtiylik dinida aytib o`tilganidek, nonni muqaddas bilish, uni
oyoq ostiga tashlamaslik va nonni butun insoniyat muqaddas qadriyat sifatida
bilishi zarurligi alohida aytib o`tilgan.
Xalqimizning azaliy aqidasiga ko`ra har bir kishining saharlab uyqudan
uyg`onishi oilasiga keladigan baraka garovidir. Kimki erta tursa, Xudo unga
baraka ato etadi. Bu aqida ,,Avesto da ham o`z ifodasini topgan. ”
Azaliy qadriyatimizga ko`ra yalqovlik, dangasalik va ishyoqmaslik qoralab
kelingan. Tong sahar turib mehnat qilish, uy yumushlari bilan shug`ullanish
ro`zg`or farovonligi va serbarakaligining sababi deb hisoblangan. Er-xotindan
qaysi biri uyqudan erta tursa jannatga muyassar bo`ladi deb
hisoblangan. ,,Avesto da ko`rsatilishicha, xo`rozlarning ertalab qichqirishi
”
16

otashparastlarni yovuz dev Bushasp sehri va ta`siridan xalos qiladi. Ular odamlarni
sergaklikka chorlaydi. Erta saharlab turgan kishilarga baraka tilaydi 12
.
1.2. Ijtimoiy hayot va ma`naviyatning yuksalish ildizlari
O`zbekiston ulkan imkoniyatlar mamlakati. Bu zaminda tabiiy boyliklar,–
unumdor yer, qudratli iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy, insoniy va ma`naviy salohiyat
mavjud. Eng muhimi, bu diyorda mehnatsevar va iste`dodli xalq yashaydi.
Xalqimizning bugungi kunda ijtimoiy jihatdan yaxshi ta`minlanganligi bois,
ularning moddiy turmush tarzi yuqori darajaga ko`tarilmoqda. Xalq moddiy
farovonligini bosqichma-bosqich va izchil oshirib borishni ta`minlash,
yurtdoshlarimizning munosib hayot kechirishi va kamol topishi uchun zarur shart-
sharoitlarni yaratish, aholini, eng avvalo, uning yordamga muhtoj qatlamlari
–
bolalar, qariyalar, nogironlar va o`quvchi-yoshlarni ijtimoiy muhofazalashning
aniq yo`naltirilgan mexanizmini yanada takomillashtirish zarur.
Mamlakatimizda bozor iqtisodiyoti munosabatlarining joriy etilishi tufayli
yurtdoshlarimizning ong-u tafakkuri va dunyoqarashi qanchalik o`zgarib ketgani
ham shundan dalolat beradi. Ko`pchilikka yaxshi ayonki, o`tgan asrning 90-yillari
boshlarida aksariyat odamlar bizda ham kimningdir xususiy zavodi yoki fermasi u
yoqda tursin, kichkinagina do`koni bo`lishi mumkinligini tasavvur eta olmas,
tasavvur etgan taqdirda ham o`ziga qabul qila olmas edi. Chunki hamma narsa
davlat mulki bo`lgan eski tuzumda xususiy mulkka ega bo`lish, tadbirkorlik va
kichik biznes bilan shug`ullanish bizga begona bo`lgan tushunchalar sifatida
baholanar edi. Bugungi kunda esa xususiy mulk tushunchasiga nisbatan munosabat
qanday o`zgarib, u hayotimizdan qanchalar chuqur joy olib borayotganiga
barchamiz guvohmiz va bu holat hech kimni hayron qoldirmaydi 13
.
Kishilik tarixi, bugun dunyodagi ko`pgina taraqqiy topgan, barqaror va
badavlat yashab kelayotgan davlatlar tajribasi shundan dalolat beradiki, avvalo
o`zining xususiy mulkiga ega bo`lgan shaxs va bunday shaxslardan tashkil topgan
12
Soatov G . Zardushtiylik madaniyarti va ma`naviyati. -Qrshi: Nasaf, 2004, 10-11-b.
’
13
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 69-b.
–
17

toifa o`zini va oilasini boqishga, shu bilan birga, orttirgan daromadi hisobidan o`z
yaqinlari va muhtoj insonlarga beg`araz yordam ko`rsatish, el-yurt uchun xizmat
qiladigan maktab, kasalxona, madaniyat va sport maskanlari barpo etish, bir so`z
bilan aytadigan bo`lsak, davlat va jamiyat zimmasidagi ko`pgina vazifalarni
amalga oshirishga o`z hissasini qo`shadi. Eng muhimi, bunday insonlar yurtimizda
tinchlik-osoyishtalik va barqarorlikni saqlash va himoyalash, yorug` kelajagimizni
qurish yo`lida astoydil jon kuydirib mehnat qiladi.
Jamiyat hayotining barcha jabhalarida tub o`zgarishlar amalga oshirilayotgan,
bozor munosabatlari ustuvor bo`lib borayotgan hozirgi sharoitda kuchli ijtimoiy
siyosat yuritish taraqqiyotimizning asosiy tamoyillaridan biri bo`lib kelmoqda.
Mamlakatimizda milliy ma`naviyatni har tomonlama yuksaltirish masalasi asosiy
vazifa qilib qo`yilar ekan, bugungi kunda ma`naviyatimizni shakllantiradigan va
unga ta`sir o`tkazadigan barcha omil va mezonlarni chuqur tahlil qilib, ularning bu
borada qanday o`rin tutishini yaxshi anglab olishimiz maqsadga muvofiq bo`ladi.
Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma`naviyatini uning tarixi, o`ziga xos urf-
odat va an`analari, hayotiy qadriyatlarini ayri holda tasavvur etib bo`lmaydi. Bu
borada, tabiiyki, ma`naviy meros, madaniy boyliklar, ko`hna tarixiy yodgorliklar
eng muhim omillardan biri bo`lib xizmat qiladi 14
.
Bizning qadimiy va go`zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki jahon sivilizatsiyasi
beshiklaridan biri bo`lganini xalqaro jamoatchilik tan olmoqda va e`tirof etmoqda.
Bu tabarruk zaminda ne-ne buyuk zotlar, olim-u ulamolar, siyosatchi va
sarkardalar yetishib chiqqan, umumbashariy sivilizatsiya va madaniyatning uzviy
qismiga aylanib ketgan dunyoviy va diniy ilmlarning, ayniqsa, islom dini bilan
bog`liq bilimlarning tarixan eng yuqori bosqichga ko`tarilishida ona yurtimizda
tug`ilib kamolga yetgan ulug` allomalarning xizmatlari beqiyos ekani bizga ulkan
g`urur va iftixor bag`ishlaydi.
Bu ko`hna tuproqda milodgacha bo`lgan davrda va undan keyin qurilgan
murakkab suv inshootlari, hali-hanuz o`zining ko`rk-u tarovatini saqlab kelayotgan
14
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 29-b. –
18

osori atiqalarimiz qadim-qadimdan o`lkamizda dehqonchilik va hunarmandchilik
madaniyati, me`morchilik va shaharsozlik san`ati yuksak darajada rivojlanganidan
dalolat beradi. Mamlakatimiz hududida mavjud bo`lgan to`rt mingdan ziyod
moddiy-ma`naviy obida umumjahon merosining noyob namunasi sifatida
YUNESKO ro`yxatiga kiritilgani ham bu fikrni tasdiqlaydi 15
.
Ajdodlarimiz tafakkuri va dahosi bilan yaratilgan eng qadimgi toshyozuv va
bitiklar, xalq og`zaki ijodi namunalaridan tortib, bugungi kunda kutubxonalarimiz
xazinasida saqlanayotgan ming-minglab qo`lyozmalar, ularda mujassamlashgan
tarix, adabiyot, san`at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matematika, mineralogiya,
kimyo, astranomiya, me`morlik, dehqonchilik va boshqa sohalarga oid
qimmatbaho asarlar bizning buyuk ma`naviy boyligimizdir. Bunchalik katta
merosga ega bo`lgan xalq dunyoda kamdan-kam topiladi.
Ota-bobolarimizning asrlar davomida to`plagan hayotiy tajribasi, diniy,
axloqiy, ilmiy, adabiy qarashlarini ifoda etadigan bu kabi tarixiy yodgorliklar
orasida bundan qariyb uch ming yil muqaddam Xorazm vohasi hududida
yaratilgan, ,,Avesto deb atalgan bebaho ma`naviy obida alohida o`rin tutadi.”
Avvalambor, shuni aytish joizki, olis ota-bobolarimizning aql-zakovati, qalb qo`ri
mahsuli bo`lmish bu noyob yodgorlikning zamon to`fonlaridan, qanchadan qancha
og`ir sinovlardan o`tib, bizning davrimizgacha yetib kelganining o`zida katta
ma`no mujassam. Bunday o`lmas osori atiqalar bu ko`hna o`lkada, bugun biz
yashab turgan tuproqda qadimdan buyuk madaniyat mavjud bo`lganidan guvohlik
beradi.
O`zbek xalqi ma`naviyatining yuksalishida ana shu qadimiy bebaho
meros ,,Avesto ning o`rni beqiyosdir. Avesto quyidagi besh qismdan iborat:
”
1. Vendidod 22 bobdan iborat bo`lib, unda Ahura Mazda Yerdagi barcha
–
mavjudotning yaratuvchisi ekanligi bayon etiladi.
2. Visparad 24 bobdan iborat bo`lib, ibodat qo`shiqlaridan tashkil topgan.
–
Zulmat kuchlariga qarshi kuchlar kuylanadi.
15
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 30-b.
–
19

3. Yasna 72 bobdan iborat bo`lib, qurbonlik vaqtida, marosimida aytiladigan–
qo`shiqlardan tashkil topgan.
4. Yasht 22 qo`shiqdan iborat bo`lib, zardushtiylik ma`budalari madhi
–
kuylangan.
5. Xo`rda Avesto Kichik Avesto quyosh, oy va boshqa xudo hamda
– –
ma`budalar sharafiga aytilgan kichik ibodat matnlaridan iborat.
Avesto ning ko`p qismi Iskandar Zulqarnayn va arablar istilosi davrida
“ ”
yo`qolib ketgan. Bizgacha yetib kelgan nusxasi 1374 yilda ko`chirilgan bo`lib,
hozirda Kopengagendagi kutubxonada saqlanib kelinmoqda 16
.
,,Avesto da mehnat nihoyatda ulug`lanadi. Mehnatni yaxshilik, moddiy noz-
”
ne`matlar manbai deb biladi. Inson saxovatli bo`lishi uchun avvalo mehnat qilishi,
o`z qo`li bilan noz-ne`matlar yaratishi zarurligi uqtiriladi. ,,Avesto da: ,,Don
”
ekkan kishi taqvodorlik urug`ini ekadi, u Mazdaga ixlosmandlik e`tiqodini olg`a
suradi, iymonni oziqlantirib turadi... , deyiladi. Bunga amal qilish o`n ming marta
”
ibodat qilish bilan barobar, yuzlab qurbonlik qilishga teng. Ekin ekish, mehnat
qilish yerdagi yovuzlikni yoqotishdir, deb qaraladi.
–
,,Avesto da inson axloq-odobi, ma`naviyati quyidagi uchlikda: Gumata
” –
yaxshi fikr, Gugta yaxshi so`z, Gvarshta yaxshi ishda ifodalanadi. ,,Men
– –
yaxshi fikr, yaxshi so`z, yaxshi ishga shon-shavkat baxsh etaman , deb ta`kidlaydi
”
Ahura Mazda.
Yaxshi fikr deganda yaqin kishilarga mehribonlik, muhtojlik va xavf-xatar
ostida qolganda yordam berishga shaylik, kishilar baxt va saodati uchun faol
kurashishga doim tayyor bo`lish, hamma bilan ahil va totuv yashash va boshqalar
tushuniladi.
Yaxshi so`zlar deganda esa o`z va`dasiga rioya qilish, so`zining ustidan
chiqish, savdo-sotiq ishlarida halol bo`lishga, qarzini o`z vaqtida to`lash, o`g`rilik
va talonchilik qilmaslik, buzuqlikdan o`zini tiyish va hakozolar tushunilgan.
Yaxshi ishlar deganda insonning o`z xatti-harakatida yaxshi fikr va yaxshi
16
Otamurodov S., Ramatov J., Husanov S. Ma`naviyat asoslari ( Ma`ruzalar matni ). -T., 2000, 92-b
20

so`zlarda ilgari surilgan barcha ijobiy yo`l-yo`riqlarga og`ishmay amal qilish
nazarda tutiladi.
,,Avesto da naslning pokligi, tozaligiga ham alohida e`tibor berilgan, qattiq”
nazorat qilingan, qarindosh-urug`, aka-ukaning quda-anda bo`lishi qoralangan.
Hozirgi meditsina fani aka-uka, yaqin qarindoshlar o`rtasidagi qudachilik
munosabatlari kelajak avlodning sog`lom, to`la-to`kis bo`lib tug`ilishiga salbiy
ta`sir ko`rsatishini to`liq aniqlagan. Buni esa bizning ajdodlarimiz allaqachon
aniqlaganlari hozirgi zamon kishisini lol qoldiradi. Qolaversa, yaqin kishilarning
nikoh masalalarida ma`naviy jihatlar ham borki, bunga inson qalbi yo`l bermasligi
kerak.
Ko`rinadiki, O`rta Osiyoda keng tarqalgan qadimiy zardushtiylikda oila va
nikoh masalalari, inson muammosiga muhim ahamiyat berilgan. Insonning
jismoniy va ma`naviy pokligi zardushtiylik axloqining eng qadimiy talablaridandir.
Oila va nikoh yaratuvchining talabiga mos kelganligi bois uni buzish ta`qiqlangan.
Agarda oilada er yoki xotin axloqsizlik, ya`ni buzuqlik gunohi sodir etsa, unday
kishilar tayoq bilan jazolangan. Shu orqali oila mustahkamligi uchun kurashganlar.
,,Avesto kitobida ajdodlarimizning necha ming yillik ma`naviy merosi izlari
”
o`z aksini topgan. Unda johillik, zo`ravonlik, tuhmat kabi yomon xislatlar
qoralanadi. Sof ko`ngilli bo`lish, xiyonat qilmaslik, savdoda bir-birini aldamaslik,
haqorat qilmaslik kabi ma`naviy xislatlar targ`ib etiladi.
Eng qadimgi zamonlarda asotirlar, rivoyatlar, qahramonlik dostonlari, xalq
og`zaki ijodining boshqa janrlarida milliy erk va vatan himoyasi uchun jonni
ayamaslik, o`zaro birlik, jipslik g`oyalari eng muhim qadriyat sifatida olg`a
surilgan. Shuning uchun
ham ,,Alpomish , ,,Go`ro`g`li , ,,Rustamxon , ,,Kuntug`mish dostonlari, Tumaris,
” ” ” ”
Muqanna, Shiroq haqidagi rivoyatlar, adabiy merosimizning boshqa namunalarida
ma`naviy qadriyatlarimizning birlamchi fundamental asoslari aks etgan. Mazkur
manbalarda ota-bobolarimizning eng ulug` orzu va maqsadlari, ishonch va
umidlari muhrlanib qolgan. Biz, shubhasiz, O`zbekistonning buyuk kelajagini
yaratishga bel bog`laganimizda, avvalambor, ajdodlarning ma`naviy merosiga
21

tayanamiz. Zotan, xalqning ma`naviy merosida mash`aladek porlab turgan g`oyalar
biz shunday erksevar, matonatli, mehnatkash va bag`rikeng xalqning davomchi –
vorislarimiz degan ishonchni mustahkamlaydi, o`z mustaqilligini qadam-baqadam
yuksaltirib borayotgan xalqimizning ma`naviy qiyofasini qayta gavdalantirish
imkonini beradi. Buyuk madaniy, adabiy merosga ega xalqning kelajagi buyuk va
farovon bo`lmog`i zarur, degan rag`batni kuchaytiradi.
Ma`lumki, bu dunyoda har qaysi millatning o`z afsonaviy qahramonlari, o`zi
sevib ardoqlaydigan pahlavonalari bo`ladi. Xalqimiz azaldan o`z vujudi, o`z
tomirida mavjud ilohiy qudratga munosib bo`lmoqqa intilib, o`z o`g`lonlarini
mardlik va halollik, jasurlik ruhida, el-yurt uchun jonini ham ayamaydigan asl
pahlavonlar etib tarbiyalab kelgan.
Shu ma`noda, xalq og`zaki ijodining noyob durdonasi bo`lmish ,,Alpomish
”
dostoni millatimizning o`zligini namoyon etadigan, ajdodlardan avlodlarga o`tib
kelayotgan qahramonlik qo`shig`idir. Agarki xalqimizning qadimiy va shonli tarixi
tuganmas bir doston bo`lsa, ,,Alpomish ana shu dostonning shoh bayti, desak,
”
to`g`ri bo`ladi. Bu mumtoz asarda tarix to`fonlaridan, hayot-mamot sinovlaridan
omon chiqib, o`zligini doimo saqlagan el-yurtimizning bag`rikenglik, matonat,
olijanoblik, vafo va sadoqat kabi ezgu fazilatlari o`z ifodasini topgan 17
.
Shu bois ,,Alpomish dostoni bizga vatanparvarlik fazilatlaridan saboq beradi.
”
Odil va haqgo`y bo`lishga, o`z yurtimizni, oilamiz qo`rg`onini qo`riqlashga, do`st-
u yorimizni, or-nomusimizni, ota-bobolarimizning muqaddas mozorlarini har
qanday tajovuzdan himoya qilishga o`rgatadi.
Bir paytlar, aniqrog`i, o`tgan asrning 50-yillarida, milliy merosimizning
ko`pgina namunalari kabi ,,Alpomish dostoni ham millatchilik ruhidagi asar
”
sifatida qoralanib, qatag`onga uchragan edi. O`sha og`ir yillarda fidoyi
ziyolilarimiz jasorat ko`rsatib, uni saqlab qolishga muvaffaq bo`lganliklarini bugun
minnatdorlik bilan eslaymiz.
Bu o`lmas asarni xalqimiz asrlar davomida yaratgan, o`z iymon-e`tiqodidek
asrab-avaylagan, qancha avlod-ajdodlarimiz ,,Alpomish dostoni asosida tarbiya
”
17
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 32-b.
–
22

topgan, o`zligini anglagan, ma`naviy boylikka ega bo`lgan. Demak, xalqimiz bor
ekan, Alpomish siymosi ham barhayot 18
.
Chunki ,,Alpomish dostoni ijodiy tafakkurimiz, ma`naviy boyligimizning”
yorqin namunasi bo`lib, tarixiy ildizlarimizning qanchalik chuqur ekani, xalqimiz
qanday tabiiy-ijtimoiy muhitda shakllanib, rivojlanganini , ajdodlarimizning olis
davrlarda ham jamoa bo`lib, bir-biriga yelkadosh bo`lib, o`z boshiga tushgan
qiyinchiliklarni birgalikda yengib yashaganini yorqin bo`yoqlarda tasvirlab beradi.
Shu o`rinda asardagi kichik bir misolga murojaat qilaylik. Ota-bobolarimizning
qadimiy tasavvuriga ko`ra, o`q-yoy hokimiyat nishoni hisoblangan. Alpomish
–
yetti yoshida o`n to`rt botmon birichdan bronzadan yasalgan yoydan o`q
–
otib, ,,alp degan unvonga ega bo`ladi. Alp degani hokimiyat egasi ekanini
” –
inobatga olsak, bu doston ko`p asrlik milliy davlatchiligimizning badiiy ifodasi
ekaniga ham ishonch hosil qilamiz 19
.
Bir so`z bilan aytganda, xalqimizning yengilmas bahodiri Alpomish
–
timsolida biz Vatanimizni yomon ko`zlardan, balo-qazolardan asrashga qodir,
kerak bo`lsa, bu yo`lda jonini ham fido qilishga tayyor bo`lgan azamat
o`g`lonlarimiz bugungi alpomishlarning ma`naviy qiyofasini ko`ramiz.
–
O`zbek xalq qahramonlik eposiga
mansub ,,Alpomish , ,,Go`ro`g`li , ,,Rustamxon , ,,Kuntug`mish kabi turkum
” ” ” ”
dostonlarning har biri yuksak darajada milliy xususiyatlarga ega bo`lishi bilan
birga umuminsoniy, jahon ahamiyatiga molik mazmunni ifodalashi bilan ham
ajralib turadi.
,,Go`ro`g`li dostonida Go`ro`g`li ot tanlash yoki zot tanlash dilemmasiga
”
duch keladi. Agar ot tanlasa, yurtni bosqinchilardan (Rayhon-arabdan) ozod qilish
imkoniga ega bo`ladi, ammo farzand ko`rmaydi, zoti Go`ro`g`lining o`zida
tugaydi. Agar zot tanlasa, aqlli, jasur farzandlar ko`radi, avlodlari mashhur kishilar
bo`lib yetishadi. Ammo yurti, xalqi qaramlikda xo`rlanib yashaydi.
18
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 33- 34-b
–
19
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 33-b
–
23

Yov otlari mahalliy otlarga nisbatan chopqir, cho`l-sahroga chidamli edi.
Istilochilarni yengish uchun ularnikidan qolishmaydigan chopqir va chidamli otlar
zarur edi. El-yurt manfaatini o`z manfaatidan ustun qo`ygan Go`ro`g`li hech
ikkilanmasdan otni tanlaydi 20
. Go`ro`g`lining ongli, erkin tanlovi, mardligi, irodasi,
yurt ozodligi uchun kurashga o`zini to`liq bag`ishlashi bugungi kunda ham yuksak
ma`naviy jasorat sifatida qadrlidir.
Milliy ma`naviyatimiz azaldan qanday omil va mezonlar negizida shakllanib
kelayotgani xalqimiz uchun eng aziz va eng milliy bayram sharqona yangi yil–
bo`lmish Navro`z ayyomi misolida ayniqsa yorqin namoyon bo`ladi. Barchamiz
doimo orziqib kutadigan va katta xursandchilik, shodiyona bilan o`tkaziladigan
Navro`z bayrami biz uchun hayot abadiyligi, tabiatning ustuvor qudrati va cheksiz
saxovatining, ko`p ming yillik milliy qiyofamiz, olijanob urf-odatlarimizning
betakror ifodasi bo`lib kelmoqda.
Muxtasar qilib aytganda, yangilanish va ezgulik timsoli bo`lgan Navro`z
falsafasi xalqimizga mansub odamiylik, mehr-oqibat, muruvvat va himmat kabi
yuksak xususiyatlardan oziqlanib kelgani, ajdodlarimiz asrlar davomida qanday
buyuk umuminsoniy g`oyalardan bahramand bo`lib, ma`naviy kamol topganining
yana bir tasdig`idir, desak hech qanday xato bo`lmaydi.
Ko`hna tariximizni shu ma`noda ko`z o`ngimizdan o`tkazib, tahlil qiladigan
bo`lsak, muhim va ibratli bir fikrni takroran aytishga to`g`ri keladi. Ya`ni ota-
bobolarimiz ruhiy olamining tomir-ildizlari aynan yuqorida zikr etilgan ma`naviy
zaminda, tarixda ham, bugun ham barchaning havasini tortib kelayotgan olijanob
fazilatlar asosida shakllangan.
Ma`naviyatning yuksalishi bilan chambarchas bog`liq bo`lgan yana bir mezon
muqaddas islom dinidir. Barchamizga yaxshi ma`lumki, din azaldan inson
–
ma`naviyatining tarkibiy qismi sifatida odamzodning yuksak ideallari, haq va
haqiqat, insof va adolat to`g`risidagi orzu-armonlarini o`zida mujassam etgan,
ularni barqaror qoidalar shaklida mustahkamlab kelayotgan g`oya va qarashlarning
yaxlit bir tizimidir. Ayniqsa, ko`p asrlar mobaynida xalqimiz qalbidan chuqur joy
20
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 35-b.
24

olib, hayot ma`nosini anglash, milliy madaniyatimiz va turmush tarzimizni,
qadriyatlarimiz, urf-odat va an`analarimizni bezavol saqlashda muqaddas dinimiz
qudratli omil bo`lib kelayotganini alohida ta`kidlash joiz. Nega deganda,
insoniylik, mehr-oqibat, halollik, oxiratni o`ylab yashash, yaxshilik, mehr-shafqat
singari xalqimizga mansub bo`lgan fazilatlar aynan ana shu zaminda ildiz otadi va
rivojlanadi.
Bugungi kunda islom diniga nisbatan butun dunyoda qiziqish va intilish
kuchayib, uning xayrixoh va tarafdorlari ko`payib borayotgani hech kimga sir
emas. Buning asosiy sababi muqaddas dinimizning haqqoniyligi va pokligi,
insonparvarligi va bag`rikengligi, odamzotni doimo ezgulikka chorlashi, hayot
sinovlarida o`zini oqlagan qadriyat va an`analarni ajdodlardan avlodlarga
yetkazishdagi beqiyos o`rni va ahamiyati bilan bog`liq. Va xalqimizning
ma`naviyatini shakllantirishga, har qaysi insonning Olloh marhamat qilgan bu
hayotda to`g`ri yo`l tanlashi, umrning mazmunini anglashi , avvalombor, ruhiy
poklanish, yaxshilik va ezgulikka intilib yashashida uning ta`sirini boshqa hech
qanday kuch bilan qiyoslab bo`lmaydi.
Ma`lumki, xalqimiz azaldan islom dini va madaniyati rivojiga beqiyos hissa
qo`shib keladi. Bu haqiqatni jahon jamoatchiligi, butun musulmon dunyosi yaxshi
biladi va tan oladi. Nufuzli xalqaro tashkilot bo`lmish Islom konferensiyasi
tashkilotining Ta`lim, fan va madaniyat masalalari bo`yicha tuzilmasi –
AYSESKO tomonidan Toshkent shahrining 2007 yilda Islom madaniyati poytaxti
deb e`lon qilingani ham ana shunday yuksak e`tirofning yana bir tasdig`idir 21
.
Buyuk mutafakkir va allomalarimizning islom madaniyatini ravnaq toptirishga
qo`shgan betakror hissalari to`g`risida so`z yuritganda, eng avvalo, haqli ravishda
musulmon olamida ,,muhaddislar sultoni deya ulkan shuhrat qozongan Imom
”
Buxoriy bobomizning muborak nomlarini hurmat-ehtirom bilan tilga olamiz. Bu
mo`tabar zot merosining gultoji bo`lmish eng ishonchli hadislar to`plami - ,,Al-
jome as-sahih kitobi islom dinida Qur`oni karimdan keyingi ikkinchi muqaddas
”
manba bo`lib, ahli islom e`tiqodiga ko`ra, u bashariyat tomonidan bitilgan
21
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 38-b.
–
25

kitoblarning eng ulug`i hisoblanadi. Mana, o`n ikki asrdirki, bu kitob millionlab
insonlar qalbini iymon nuri bilan munavvar etib, haq va diyonat yo`liga chorlab
kelmoqda.
Yana bir ulug` vatandoshimiz Abu Iso Muhammad ibn Iso Termiziyning
ma`naviy merosi, jumladan, ,,Sunani Termiziy asari ham musulmon olamida ana”
shunday yuksak qadrlanadi. Allomaning asrlar davomida olimu fuzalolarga dastur
bo`lib kelgan insof va adolat, insonparvarlikni targ`ib etuvchi g`oyalari hozirgi
murakkab davrimizning ko`plab axloqiy-ma`naviy masalalarini hal etishda ham
muhim ahamiyat kasb etishi bilan e`tiborga molikdir 22
.
Manbalarning guvohlik berishicha, Imom Buxoriy vafot etgan yili, ya`ni
milodiy 870 yili tariximizdagi yana bir mumtoz siymo Imom Moturidiy tavallud
–
topgan ekan. Bu voqea zamirida ilohiy bir bog`liqlik, Ollohning buyuk marhamati
bordek tuyuladi. Bamisoli Imom Buxoriyning nurli qalamini Imom Moturidiy olib,
ul zotning xayrli ishlarini davom ettirishga bel bog`lagandek tuyuladi. Imom
Moturidiy bobomizning o`rta asrlardagi g`oyat xatarli va tahlikali bir vaziyatda
o`z hayotini xavf ostiga qo`yib, avlodlarga ibrat bo`ladigan ma`naviy jasorat
namunasini ko`rsatib, islom olamida ,,Musulmonlarning e`tiqodini tuzatuvchi
”
degan yuksak sharafga sazovor bo`lgani bu nodir shaxsning ulkan aql-zakovati va
matonatidan dalolat beradi.
Ul zot asos solgan moturidiya maktabi Sharq mamlakatlarida bunday katta
shuhrat topishining sababi shundaki, unda ilgari surilgan g`oyalar islom dinining
asosini to`g`rilik, ezgulik va insoniylikdan iborat deb biladigan jamiki mo`min-
musulmonlarning qarash va intilishlari bilan hamohang edi.
O`zining beqiyos salohiyati bilan buyuk ilmiy maktab yaratib, go`zal Farg`ona
diyorini jahonga tarannum etgan islom huquqshunosligining yana bir ulkan
namoyandasi Burhoniddin Marg`inoniyning tabarruk nomini butun musulmon
dunyosi yuz yillar davomida e`zozlab keladi. Bu mo`tabar allomaning Sharq
olamida ,,Burhoniddin va milla , ya`ni ,,Din va millatning hujjati degan yuksak
” ”
unvonga sazovor bo`lgani ham buni yaqqol isbotlaydi.
22
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 38-b.
–
26

Marg`inoniyning o`lmas merosi, xususan, ellik yetti kitobdan iborat ,,Hidoya -”
,,To`g`ri yo`l deb atalgan asari, mana, sakkiz asrdirki, musulmon mamlakatlarida
”
eng nufuzli va mukammal huquqiy manba sifatida e`tirof etib kelinayotgani albatta
bejiz emas.
Butun dunyoga ma`lum va mashhur bo`lgan buyuk alloma va aziz
avliyolarimiz orasida Abdulxoliq G`ijduvoniy va Bahouddin Naqshbandiyning
muborak siymosi alohida ajralib turadi. Ota-bobolarimiz ulug` avliyo Bahouddin
Naqshbandiyga chin dildan ixlos qo`yib, uni ,,Bahouddini balogardon deb
”
ta`riflab kelishida teran ma`no bor. Uning ,,Diling Ollohda, qo`ling mehnatda
bo`lsin degan hayotbaxsh hikmati dinimizning olijanob ma`no-mohiyatini yorqin
”
ifodalab, xuddiki shu bugun aytilgandek jaranglaydi.
Uyg`onish davrining buyuk allomalaridan biri Muhammad Muso
Xorazmiyning o`nlik sanoq sistemasini, algoritm va algebra tushunchalarini
dunyoda birinchi bo`lib ilm-fan sohasiga joriy etgani va shu asosda aniq fanlar
rivoji uchun o`z vaqtida mustahkam asos yaratgani umuminsoniy taraqqiyot
rivojida qanday katta ahamiyatga ega bo`lganini barchamiz yaxshi bilamiz.
Bugungi kunda odamzotning ilm-fan va zamonaviy texnologiyalar borasida
erishayotgan ulkan yutuqlarini ko`z oldimizga keltirar ekanmiz, beixtiyor ana shu
buyuk bobomiz misolida bunday yuksak marralarga erishishda o`zbek xalqining
ham munosib hissasi borligidan qalbimiz iftixorga to`ladi.
Yana bir ulug` ajdodimiz Ahmad Farg`oniy insoniyat tarixidagi ilk
–
Uyg`onish davrining eng zabardast va kuchli namoyandasi, o`z zamonasining
fundamental fan asoschilaridan biri sifatida bashariyat dunyoqarashi va
ma`naviyatining rivojlanishiga beqiyos ta`sir ko`rsatdi. Uning bebaho merosi o`z
davri olimlari uchun dasturilamal bo`lib xizmat qilgani tarixiy manbalar orqali
yaxshi ma`lum. Allomaning ,,Astronomiya asoslari haqida kitob nomli asari o`n
”
ikkinchi asrdayoq lotin va ivrit tillariga tarjima etilgani ham bu fikrning dalilidir 23
.
Yevropada Al-Fraganus nomi bilan mashhur bo`lgan bu allomaning ilm-fan
rivojidagi nufuzi shu qadar yuksak ediki, uning ismi sharifi yer kurrasidagina
23
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 41-b.
–
27

emas, balki samoda ham shuhrat topdi. O`n oltinchi asrda Oydagi kraterlardan
biriga uning nomi berilgani bu fikrni isbotlaydi. Atoqli astronom Yan Geveliy
tomonidan 1647 yili nashr qilingan ,,Selenografiya kitobida Oydagi kraterlardan”
ikkitasi ikki buyuk vatandoshimiz Ahmad Farg`oniy va Mirzo Ulug`bek nomi
–
bilan ataladi.
Milliy tariximizning yana bir yorqin yulduzi Abu Rayhon Beruniy faoliyatiga
haqqoniy baho berar ekan, amerikalik fan tarixchisi Sarton XI asrni ,,Beruniy asri
”
deb ta`riflaydi. Bunday yuksak va haqli baho avvalo qomusiy tafakkur sohibi
bo`lmish buyuk vatandoshimizning ilm-fan taraqqiyotiga qo`shgan beqiyos hissasi
bilan izohlanadi. Shu o`rinda ta`kidlash joizki, Beruniy ilmiy masalalarda ham,
tarixiy voqea- hodisalarga, o`z zamondoshlariga baho berishda ham o`ta xolislik va
haqqoniylik bilan fikr yuritgan. Shu bois ham u hayotda ko`p aziyatlar chekkan,
hatto umrining oxirida turmush qiyinchiliklariga duchor bo`lgan, ammo har qanday
og`ir sharoitga qaramasdan, e`tiqodidan qaytmagani uning o`z ma`naviy ideallariga
naqadar sodiq bo`lganidan dalolat beradi 24
.
Ana shunday noyob fazilatlar sohibi bo`lmish mashhur alloma Ibn
Sinoning ,,Tib qonunlari asari necha asrlar davomida Yevropaning eng nufuzli
”
oliy o`quv yurtlarida asosiy tibbiyot darsliklaridan biri sifatida o`qitib kelingani,
dunyo miqyosida ,,Meditsina , ,,Sog`lom turmush tarzi degan tushunchalarning
” ”
fundamental asosi bo`lib xizmat qilgani, albatta, chuqur hayotiy va ilmiy zaminga
ega. Aniqroq qilib aytganda, bu benazir allomaning butun ilmiy faoliyati dunyo
taraqqiyotini insonparvarlik ruhida, ya`ni ma`naviy negizda rivojlantirishga ulkan
ta`sir o`tkazdi, deb aytishga barcha asos bor.
Shu o`rinda buyuk bobolarimizning ma`naviy olami xususida fikr yuritganda,
Sohibqiron Amir Temur haqida alohida to`xtalishimiz tabiiydir. Chunki tengsiz
azmu shijoat, mardlik va donishmandlik ramzi bo`lgan bu mumtoz siymo buyuk
saltanat barpo etib, davlatchilik borasida o`zidan ham amaliy, ham nazariy meros
qoldirdi, ilmu fan, madaniyat, bunyodkorlik, din va ma`naviyat rivojiga keng yo`l
ochdi.
24
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 42-b.
–
28

Buyuk Amir Temurning nabirasi, benazir alloma Mirzo Ulug`bekning o`rta
asrlar sharoitida namoyon etgan ilmiy jasorati bugungi kun olimlarini ham
hayratga solmasdan qolmaydi. Taqdir bu ulug` zotning zimmasiga behad ulkan va
mashaqqatli vazifalar yukladi. Buyuk sarkarda Amir Temur bunyod etgan
saltanatning vorisi bo`lishdek o`ta mas`uliyatli vazifa aynan unga nasib etdi. Mirzo
Ulug`bek qariyb qirq yil mobaynida Movarounnahr diyorining donishmand
hukmdori sifatida xalqning azaliy orzusi tinchlik, totuvlik, ilm-fan va–
madaniyatni taraqqiy toptirish yo`lida ulkan shijoat va matonat ko`rsatdi.
Bu benazir alloma o`zida minglab yulduzlarning harakatini jamlagan
mukammal astronomik jadvalni yaratdi. Ushbu jadvalda zikr etilgan ilmiy
ma`lumotlarning naqadar aniq va to`g`ri ekanligi bugungi eng zamonaviy asboblar
ham tasdiqlaydi. Ulug`bekning hayoti va ilmiy faoliyati xalqimiz ma`naviyatining
poydevoriga qo`yilgan tamal toshlaridan biri bo`lib, yurtimizda bundan necha
zamonlar oldin fundamental fanlarni rivojlantirishga qanchalik katta ahamiyat
berilganligini ko`rsatadi. ,,Ziji jadidi Ko`ragoniy deb nomlangan Ulug`bek
”
astronomik jadvali o`rta asrlarda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa olimlari
orasida keng tarqalgani fikrimizning yaqqol isbotidir.
O`zbek xalqi ma`naviy dunyosining shakllanishiga g`oyat kuchli va samarali
ta`sir ko`rsatgan ulug` zotlardan yana biri bu Alisher Navoiydir. Biz uning
–
mo`tabar nomi, ijodiy merosining boqiyligi, badiiy dahosi zamon va makon
chegaralarini bilmasligi haqida doimo faxrlanib so`z yuritamiz.
Alisher Navoiy xalqimizning ongi va tafakkuri, badiiy madaniyati tarixida
butun bir davrni tashkil etadigan buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz
namoyandasi, millatimizning g`ururi, sha`nu sharafini dunyoga tarannum qilgan
o`lmas so`z san`atkoridir. Ta`bir joiz bo`lsa, olamda turkiy va forsiy tilda
so`zlovchi biron-bir inson yo`qki, u Navoiyni bilmasa, Navoiyni sevmasa,
Navoiyga sadoqat va e`tiqod bilan qaramasa.
29

Yurtboshimiz bu ulug` zotni avliyo desak, u avliyolarning avliyosi, mutafakkir”
desak, mutafakkirlarning mutafikkiri, shoir desak, shoirlarning sultonidir deb
”
ta`riflaydi 25
.
Inson qalbining quvonch-u qayg`usini, ezgulik va hayot mazmunini Navoiydek
teran ifoda etgan shoir jahon adabiyoti tarixida kamdan-kam topiladi. Ona tiliga
muhabbat, uning beqiyos boyligi va buyukligini anglash tuyg`usi ham bizning
ongu shuurimiz, yuragimizga avvalo Navoiy asarlari bilan kirib keladi. Biz bu
bebaho merosdan xalqimizni, ayniqsa, yoshlarimizni qanchalik ko`p bahramand
etsak, milliy ma`naviyatimizni yuksaltirishda, jamiyatimizda ezgu insoniy
fazilatlarni kamol toptirishda shunchalik qudratli ma`rifiy qurolga ega bo`lamiz.
Ma`naviyatimizning yuksalishida jadidchilik g`oyalari ham muhim o`rin tutadi.
Mahmudxo`ja Behbudiy, Munavvarqori, Abdulla Avloniy, Ishoqxon Ibrat,
Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho`lpon, Usmon Nosir kabi
yuzlab ma`rifatparvar, fidoyi insonlarning o`z shaxsiy manfaati, huzur-halovatidan
kechib, el-ulus manfaati, yurtimizni taraqqiy toptirish maqsadida amalga oshirgan
ezgu ishlari avlodlar xotirasidan aslo uchmaydi.
Alohida ta`kidlash joizki, jadidlar istiqlolga erishish borasida bir-biridan farq
qiluvchi uch yo`ldan boradilar:
1. Rusiyaga tobelikdan zo`rlik yo`li bilan qutulish, kuch bilan istiqlol olish
(Dukchi eshon qo`zg`aoloni, 1916 yil voqealari, bosmachilik).
2.Murosa yo`li. Ruslar yordamida ma`rifatga erishish. Ma`rifat masalalarida
haq-huquq olish, milliy xususiyatlarni tiklash (Ismoilbek Gaspirali, Mahmudxo`ja
Behbudiy).
3.Hamkorlik yo`li. Chor ma`murlari, so`ng esa Sho`ro hukumati bilan birga
ularning dasturlarida qatnashish va imkon bo`lishi bilan mustaqillikni qo`lga olish.
Buning uchun ma`lum tayyorgarlik ko`rib borish (Munavvarqori, Hamza,
Avloniy) 26
.
Mamlakatni qoloqlikdan, turg`unlikdan olib chiqish maqsadida ishni maktab va
ta`lim islohotidan boshlagan jadidlar bir-biri bilan bevosita bog`liq bo`lgan qator
25
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengimas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 47-b.
–
26
Qosimov B. Milliy uyg`onish. -T.: Ma`naviyat, 2002, 8-b.
30

yirik muammolarga duch keladilar. Bu jarayonda jadidchilik harakatining o`zi
ham, unga bo`lgan munosabat ham o`ziga xos takomillashuv evolyutsiyasini
o`taydi. U tor ma`rifiy harakatdan keng ijtimoiy, siyosiy, huquqiy, mafkuraviy
harakatga aylandi.
Jadidlarning milliy ozodlik mafkurasi oktabr to`ntarishi arafasi va undan
keyingi ilk yillarda amaliy samara bera boshlaganini alohida ta`kidlash kerak. Ular
siyosiy ishlar haq-huquq, milliy davlat, hokimiyat masalalari, soliqlarni–
kamaytirish, dehqonlarning ahvolini yaxshilash, amaldorlarning
o`zboshimchaligini cheklash kabi iqtisodiy-siyosiy talablar bilan muntazam
shug`ullandilar. Maktab, maorif isloh qilindi. Milliy matbuot yo`lga qo`yildi.
Milliy teatr, jadidlar adabiyoti maydonga keldi. Qisqa vaqtga bo`lsa-da, Turkiston
muxtoriyati o`rnatildiki, bularning barchasi mujassam holida jadidlar
mafkurasining mahsuli edi 27
.
Behbudiy, Fitrat, Munavvarqorilar sotsialistik ta`limotning va Lenin
partiyasining g`oyalarini qabul qilmadilar. Ular sotsialistik mafkuraning
zo`ravonlikka va qaramlikka asoslanganini xalqqa yetkazishdan bir qadam ham
chekinmaganlar: ,,mustamlokot qoidasi ila bizni idora eturlar
” 28
deb yozadi
Mahmudxo`ja Behbudiy.
,,Turkiston muxtoriyati mustamlakadan mustaqillik tomon qo`yilgan jiddiy va
”
jasoratli qadam edi. Behbudiyning quyidagi da`vatida esa Turkiston
muxtoriyatining milliy va vatan taqdiri uchun qanchalik muhimligi o`z ifodasini
topgan: ,, bilingki, hozirda Turkistondagi barcha xalqlar uchun muxtoriyat e`lon
…
qilindi va siz bilingki, haq olinur, lekin berilmas. Inchunin, muxtoriyat-da olinur,
lekin berilmas. Ya`ni muxtoriyatni Turkiston bolalarining o`zlari birlashib, g`ayrat
ila olurlar. Albatta, boshqalar tarafidan berilmas. Biz bo`shlik qilsak va
Turkistondagi xalqlar birlashib, muxtoriyat yo`liga sa`y qilmasak, albatta hozirgi
qozoq ustidagi muxtoriyatimizni ham yo`q qilurlar. Bul albatta shundaydir va bul
so`zga hech kim ixtilof qilolmaydur
…” 29
. Umuman, Tukiston muxtoriyati milliy
27
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.; Ma`naviyat. 2011, 64-65- b.
28
Behbudiyning 1917 yil, 16-25-aprelda ,,Turkiston musulmonlar o`lkasi qurultoyi da so`zlagan nutqidan. Milliy
”
uyg`onish. -T.:Ma`naviyat, 2002.
29
Mahmudxo`ja Behbudiy. Tanlangan asarlar. -T.:Ma`naviyat, 2006.
31

ozodlik va vatan mustaqilligi e`tiqodiga aylangan jadidlar mafkurasi
namoyandalarining yakdil g`oyasi bo`lgan.
Jadidchilik harakatining markazida milliy uyg`onish masalasi turgani
shubhasiz. Ammo milliy uyg`onish, o`zlikni anglashga erishish uchun maorifni
tubdan isloh etish zarur edi. Jadidchilikning poydevori, tamal toshini yangi
usuldagi maktablar bilan bog`lashda biz e`tiborni tortmoqchi bo`lgan masalaning
asl mohiyati mujassam: chunonchi, ,,usuli jadid darsliklari mualliflari qayta-qayta”
ta`kidlaganlaridek, ,,Turkiston shevasida , ,,eng oson usul ila , ,,ochiq til va oson
” ”
tarkib ila yozilgan bu darsliklar, xususan, alifbodan so`ng o`qitiladigan majmualar
”
,,bolalarning tabiatlariga milliy hasrat va nadomatlardan iborat ulkan nasihatlarni
o`rnashdurmak orzusinda
” 30
yaratilgan edi. Ko`rinib turibdiki, bu maktablar
bolalarni shunchaki xat tanishga o`rgatishgina emas, balki ijtimoiy-siyosiy
dunyoqarashini shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega bo`lgan. Yangi
usuldagi maktablarning sho`ro hukumati tomonidan jiddiy tazyiqqa duch
kelishining asl sababi ham shundadir.
Jadidchilik harakatini qaysi bir yo`nalishda kuzatmaylik, asosiy maqsad milliy
o`zlikni anglash, milliy uyg`onishga borib taqaladi. Shuningdek, bu yo`l-yo`riqlar
bugungi mustaqillikning ma`naviy asoslaridan biridir. Xususan, jadidlar yoshlarni
G`arb va Sharqning taraqqiy qilgan mamlakatlariga o`qishga yuborishga alohida
ahamiyat bergan. O`tgan asrning 20-yillari boshlarida Germaniya, Turkiya,
Yaponiya, Fransiya mamlakatlarida o`qib turgan turkistonlik yoshlarning soni 500
dan ortiq bo`lgan 31
. Birinchi jahon urushi, mardikorlik harakati, hatto 1917 yil
voqealaridan keyin ham chet ellarda kadrlarni o`qitish to`xtab qolmagani
jadidchilar harakatining asl maqsadini ochib beradi. Maqsad jahon taraqqiyot
yo`lini belgilab turgan Yevropa ilm-fani yutuqlarini o`zlashtirish, mahalliy
kadrlarni jahon talablariga monand ta`lim olishlarini ta`minlash, ,,Turkistonni
dunyoga qo`shish edi
” 32
.
30
Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar., 2-jild,-T.: Ma`naviyat, 1998.
31
Turdiyev Sh. Ular Germaniyada o`qigan edilar. -T.: Fan, 1991; Qosimov B. Tohir Chig`atoyning Bambergdagi
shigirdi. //,,Markaziy Osiyo madaniyati gazetasi, 1997, 3-4-son.
”
32
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 68-b.
32

Alohida e`tirof etish kerakki, jadidlar millatni qoloqlikdan uyg`otish va uni
mustaqillikka tayyorlash ehtiyojini chuqur angladilar. Bunda tarix saboqlariga
tayanishga alohida ahamiyat berildi. O`zligini unitayozgan millatga tarix shuurini
singdirishga va shu orqali yangi ruh baxsh etishga urindilar.
I.Gaspiralining ,,Mukolamai salotin , Fitratning ,,Temur sag`anasi asarlaridagi” ”
bosh g`oya, M.Behbudiy, A.Fitratning ko`plab ilmiy va publitsistik maqolalari
mulohazalarimizni asoslaydi.
Tarix g`ildiragining aylanishi bilan, avvalambor, yurt hukmdorlari va
amaldorlari xalqning taqdiri va kelajagi haqida qayg`urish o`rniga, o`z shaxsiy
manfaatlarini hamma narsadan ustun qo`yib, jaholat va g`aflatga berilib ketishi
oqibatida biz bugun yashayotgan mintaqa umumbashariy taraqqiyot jarayonlaridan
uzilib, rivojlanishdan keskin orqada qolib ketdi. O`zaro nizo va adovatlarning
kuchayishi, faqat o`z qobig`iga, umrini o`tab bo`lgan aqidalarga o`ralashib yashash
natijasida bir vaqtlar buyuk madaniyat va taraqqiyot davrlarini boshidan kechirgan
el-yurtimizning bu paytga kelib qanday og`ir ahvolga tushib qolganini o`zimizcha
tasavvur qiladigan bo`lsak, ko`p narsa o`z-o`zidan ayon bo`ladi 33
.
Bu hayotning shafqatsiz bir qonuniyati bor. Ya`ni tarixning murakkab va hal
qiluvchi burilish pallasida har qanday millat va elat o`z ahilligi va birdamligini
saqlab, o`z milliy manfaatlari yo`lida qat`iyat bilan turmasa, mas`uliyat va
hushyorligini yo`qotadigan bo`lsa, oxir-oqibatda o`zining eng katta, tengsiz boyligi
bo`lmish mustaqilligi va ozodligidan judo bo`lishi shubhasiz.
Ming afsuski, ana shunday mash`um qismat Turkiston xalqlarini ham chetlab
o`tmadi. XIX asrdagi chorizm istilosi ko`pgina sabablar bilan bir qatorda
avvalambor o`sha paytda mavjud bo`lgan siyosiy boshboshdoqlik, hukmron
kuchlarning uzoqni ko`rolmasligi, ma`naviy zaifligi oqibatida ro`y berganini
tarixiy misollar isbotlab turibdi. Bu achchiq haqiqat barchamizga, ayniqsa, bugun
hayotga katta umid va ishonch bilan kirib kelayotgan yoshlarimizga doimo saboq
bo`lishi lozim. Shu nuqtai nazardan qaraganda, biz o`z tariximizni xolisona va
haqqoniy baholab, ma`naviy merosimizni boyitish va rivojlantirishga o`z
33
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 51-b.
–
33

hissamizni qo`shishimiz, shu asosda bugungi jahon ilmu fani va madaniyatining
yuksak cho`qqilarini egallashdek buyuk vazifaga har tomonlama munosib va qodir
bo`lishimiz darkor 34
.
Har qaysi millatning o`ziga xos ma`naviyatini shakllantirish va yuksaltirishda,
hech shubhasiz, oilaning o`rni va ta`siri beqiyosdir. Chunki insonning eng sof va
pokiza tuyg`ulari, ilk hayotiy tushuncha va tasavvurlari birinchi galda oila bag`rida
shakllanadi. Bolaning xarakterini, tabiati va dunyoqarashini belgilaydigan
ma`naviy mezon va qarashlar yaxshilik va ezgulik, olijanoblik va mehr-oqibat,–
or-nomus va andisha kabi muqaddas tushunchalarning poydevori oila sharoitida
qaror topishi tabiiydir. Oila bu barchamizning unib-o`sadigan joyimiz, ertangi
kunimizning poydevoridir. Barchamizni yoshligimizdan tarbiya qiluvchi, ilk hayot
to`g`risidagi tushunchalarni bizga o`rgatuvchi muqaddas maskan bu oiladir.
Shuning uchun ham aynan oila muhitida paydo bo`ladigan ota-onaga hurmat,
ularning oldidagi umrbod qarzdorlik burchini chuqur anglash har qaysi insonga xos
bo`lgan odamiylik fazilatlari va oilaviy munosabatlarning negizini, oilaning
ma`naviy olamini tashkil etadi.
Ko`p yillik ilmiy kuzatish va tadqiqotlar shuni ko`rsatadiki, inson o`z umri
davomida oladigan barcha informatsiyaning 70 foizini 5 yoshgacha bo`lgan
davrida olar ekan. Bolaning ongi asosan 5-7 yoshda shakllanishini inobatga
oladigan bo`lsak, aynan ana shu davrda uning qalbida oiladagi muhit ta`sirida
ma`naviyatning ilk kurtaklari namoyon bo`la boshlaydi. Xalqimizning ,,Qush
uyasida ko`rganini qiladi , degan dono maqoli mana shu azaliy haqiqatni yaqqol
”
aks ettiradi 35
.
Mamlakatimiz Konstitutsiyasida oilaning ijtimoiy maqomi aniq belgilab
qo`yilgani, shu asosda Oila, Fuqarolik, Uy-joy kodekslari va boshqa zarur qonun
hujjatlari qabul qilinib, bu borada tegishli huquqiy poydevor yaratilgani ham bu
fikrni tasdiqlaydi. Ma`lumki, keyingi yillarda yurtimizda har qaysi yilga aniq bir
nom berib, shu asosda maxsus davlat dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish
yaxshi an`anaga aylanib qoldi. Agar ushbu masalaning tarixiga nazar tashlaydigan
34
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 52-b.
–
35
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.,: Ma`naviyat, 2008, 53-b.
–
34

bo`lsak, bu yo`ldagi dastlabki salmoqli qadam 1998 yil mamlakatimizda ,,Oila yili”
deb e`lon qilish bilan boshlangan edi 36
.
Ma`naviy hayotimizni yuksaltirish haqida gapirganda, mahallaning roli va
ta`siri xususida to`xtalish albatta o`rinlidir. Ma`lumki, azaldan o`zbek mahallalari
chinakam milliy qadriyatlar maskani bo`lib keladi. O`zaro mehr-oqibat, ahillik va
totuvlik, ehtiyojmand, yordamga muhtoj kimsalar holidan xabar olish, yetim-
yesirlarning boshini silash, to`y-tomosha, hashar va marakalarni ko`pchilik bilan
bamaslahat o`tkazish, yaxshi kunda ham, yomon kunda ham birga bo`lish kabi
xalqimizga xos urf-odat va an`analar avvalambor mahalla muhitida shakllangan va
rivojlangan. Xalqimizga xos o`zini o`zi boshqarish tizimining bu noyob usuli
qadim-qadimdan odamlarning nafaqat tilida, balki dilida, butun hayotida chuqur
joy egallagani bejiz emas. Biz ,,Mahalla ham ota, ham ona degan hikmatli
– ”
naqlni ana shu hayotiy haqiqatning ifodasi sifatida qabul qilamiz.
Mustaqillik yillarida mahalla hayoti bilan bog`liq ko`plab qadriyatlar, udum va
an`anlarimiz qayta tiklanib, zamon talablari asosida boyib bormoqda. Shu bilan
birga, mahallaning huquq va vakolatlari kengaytirilmoqda, ular bugun o`zini o`zi
boshqarish idorasi, haqiqiy demokratiya darsxonasi sifatida keng ko`lamli faoliyat
olib bormoqda. Davlatchiligimiz tarixida birinchi marta ,,mahalla tushunchasi
”
Konstitutsiyamizga kiritilib, uning jamiyat boshqaruvidagi o`rni va maqomi qat`iy
belgilab qo`yildi. Mahalla boshqaruviga bunday katta e`tibor bugun
mamlakatimizda olib borilayotgan siyosatning xalqchilligidan dalolat beradi. Ayni
paytda u yurtimizda amalga oshirilayotgan ,,Kuchli davlatdan kuchli jamiyat
–
sari degan tamoyilning amaliy ifodasi bo`lib, ma`naviy hayotimizni yanada
”
mustahkamlash, yosh avlodning ong-u tafakkurini zamonaviy asosda shakllantirish
borasida muhim ahamiyat kasb etmoqda 37
. Mahallaning xalq ma`naviyati bilan
bog`liq jihatlari haqida so`z yuritib, ularni ko`z o`ngimizdan o`tkazib, atroflicha
tahlil qilar ekanmiz, hech ikkilanmasdan aytish kerakki, biz har qaysi xonadon,
butun el-yurtimizdagi ma`naviy iqlim va vaziyatni anglamoqchi bo`lsak, bu
36
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 57-b.
–

37
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 59-60-b.
–
35

boradagi haqiqiy manzaraning yorqin ifodasini avvalo mahalla hayotida xuddi
oynadek yaqqol ko`rish imkoniga ega bo`lamiz.
Ma`naviyatni shakllantirishga bevosita ta`sir qiladigan yana bir muhim hayotiy
omil bu ta`lim-tarbiya tizimi bilan chambarchas bog`liqdir. Ma`lumki, ota-–
bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo`lmish ilm-u ma`rifat, ta`lim va tarbiyani
inson kamoloti va milliy ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb bilgan.
Albatta, ta`lim-tarbiya ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning
–
rivojini ham belgilaydigan, ya`ni, xalq ma`naviyatini shakllantiradigan va
boyitadigan eng muhim omildir. Binobarin, ta`lim-tarbiya tizimini ana shu asosda
ongni o`zgartirmasdan turib, ma`naviyatni rivojlantirib bo`lmaydi.
Shuni unutmasligimiz kerakki, kelajagimiz poydevori bilim dargohlarida
yaratiladi, boshqacha aytganda, xalqimizning ertangi kuni qanday bo`lishi
farzandlarimizning bugun qanday ta`lim va tarbiya olishiga bog`liq. Talimni
tarbiyadan, tarbiyani esa ta`limdan ajratib bo`lmaydi bu sharqona qarash,
–
sharqona hayot falsafasidir.
Bu haqda fikr yuritganda, Abdulla Avloniyning ,,Tarbiya biz uchun yo hayot
–
yo mamot, yo najot yo halokat, yo saodat yo falokat masalasidir degan
– – ”
chuqur ma`noli so`zlarini eslash o`rinlidir. Buyuk ma`rifatparvarning bu so`zlari
o`tgan asr boshida millatimiz uchun qanchalar muhim va dolzarb bo`lgan bo`lsa,
hozirgi vaqtda ham biz uchun shunchalik, balki undan ham ko`ra muhim va
dolzarb ahamiyat kasb etadi 38
. Nega deganda, bizga sobiq tuzumdan meros bo`lib
qolgan maorif tizimining eng noma`qul tomoni shundan iborat ediki, unda o`quv
jarayonida o`quvchi va talabalarning mustaqil va erkin fikrlashiga yo`l qo`yilmas
edi. Har qaysi o`quv yurtini bitiruvchilarning bilimiga qarab emas, aksincha,
ularning sobiq sovet tizimiga va soxta g`oyalarga sadoqatini hisobga olib baholash
va hayotga yo`llash tamoyili asosiy o`rinni egallar edi. Ko`p hollarda sifat o`rniga
son ketidan quvish ustunlik qilardi.
Darhaqiqat, istiqlol davrida barpo etilgan, barcha shart-sharoitlarga ega
bo`lgan akademik litsey va kasb-hunar kollejlari, oliy o`quv yurtlarida tahsil
38
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 62-b.
–
36

olayotgan, zamonaviy kasb-hunar va ilm-ma`rifat sirlarini o`rganayotgan,
hozirdanoq ikki-uch tilda bemalol gaplasha oladigan ming-minglab o`quvchilar,
katta hayotga kirib kelayotgan, o`z iste`dodi va salohiyatini yorqin namayon
etayotgan yosh kadrlarimiz misolida ana shunday orzu-intilishlarimiz bugunning
o`zida o`z hosilini berayotganining guvohi bo`lmoqdamiz.
Shu maqsadda yurtimizda kadrlar tayyorlash milliy dasturining uzviy va
mantiqiy davomi bo`lmish 2004 2009 yillarda Maktab ta`limini rivojlantirish–
umummilliy davlat dasturi qabul qilindi. Ushbu dasturga muvofiq, yurtimizda
mavjud bo`lgan o`n mingga yaqin umumta`lim maktabining moddiy-texnik
bazasini mustahkamlash, ta`lim jarayonining mazmunini tubdan takomillashtirish,
o`qituvchilarning mehnatini moddiy va ma`naviy rag`batlantirish bo`yicha katta
ishlar qilinmoqda. Muxtasar qilib aytganda, oxirgi yillarda ta`lim-tarbiya sohasida
amalga oshirgan, ko`lami va mohiyatiga ko`ra ulkan ishlar ko`zlangan ezgu
niyatlarimizga erishish, hech kimdan kam bo`lmaydigan hayot barpo etish,
yoshlarimiz, butun xalqimizning ma`naviy yuksalishi yo`lida mustahkam zamin
yaratdi, desak, hech qanday xato bo`lmaydi 39
.
2. MILLIY G`OYANING IJTIMOIY MOHIYATI VA
O`RGANILISHI
2.1. Prezident I.A. Karimov asarlarida milliy g`oyaning ilmiy-nazariy
asoslanishi
O`zbekiston Prezidenti Islom Karimovning 1993 yil aprel oyida bir guruh
atoqli yozuvchi va olimlar bilan suhbati milliy istiqlol g`oyasining yangi
rivojlanish davrini boshlab berdi. Asosiy masala mustaqillikni saqlab qolish,
kelajak avlodlarga omon yetkazish, uning taqdirini anglab, millat va xalq sifatida
o`z qaddimizni ko`tarishda mafkuraviy omillardan, ma`naviy ma`rifiy
–
39
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 62-63-64-b
–
37

tadbirlardan to`g`ri va samarali foydalanish, yangi tarixiy voqelik mustaqil–
taraqqiyot uchun xalqning asriy orzu-armoni va intilishlarini aks ettiruvchi milliy
g`oyani shakllantirishdan iborat edi. O`zbekiston Prezidentining ziyolilar oldiga
qo`ygan savollaridan maqsad ham shu edi. Savollar quyidagicha edi:
,,O`zbekistonning milliy g`ururi nimadan iborat?
O`zbekning asosiy fazilatlari, asosiy xislatlari nimalarda namoyon bo`ladi?
Merosimizning asosiy qirralari, saboqlari nimada?
Yangi mafkuraning xususiyatlari bormi, kim bu dasturilamalni ishlab
chiqadi?
“ 40

Keyinchalik milliy g`oya va milliy mafkura borasidagi barcha talqin, xulosa va
ilmiy munozaralar Prezidentning yuqorida keltirilgan savol va da`vatlariga javob
sifatida yuzaga chiqa boshladi. 1993 yil chop etilgan ,,O`zbekistonning milliy
istiqlol mafkurasi nomli to`plamda milliy g`oya va milliy mafkuraning asosiy
“
jihatlari, muammolari va ularni hal qilish yo`lidagi vazifalar haqida olimlarning
matbuotda e`lon qilingan maqolalari jamlandi 41
.
To`plamda milliy istiqlol mafkurasining uzviy tarkibiy qismini boy ma`naviy,
madaniy merosimiz tashkil etishi, har bir jamiyatning o`z maqsadlarini himoya
etuvchi, shu maqsad atrofida xalqni uyushtirib, safarbar etuvchi g`oyalarga ega
bo`lishi kerakligi, bu mafkura, ya`ni istiqlol mafkurasi Vatan, xalq manfaatiga
sadoqat, milliy ma`naviyatimizga, ilm, fan, madaniyat yuksalishiga muhabbat,
shaxs iste`dodi, faolligi, erkiga hurmat, boshqa xalqlarga do`stlik va birodarlik
g`oyalari bilan sug`orilgan bo`lishi lozimligi e`tirof etiladi.
Ayni paytda, mazkur kitobda ba`zi bir bahsli, chalkash fikrlar bildirilganini
ham ko`ramiz. Ayrim o`rinlarda milliy g`oyani ko`proq titul xalqning g`oyasi,
ya`ni etnik birlik xususiyatlari va manfaatlarini ifodalovchi g`oya sifatida talqin
etishga moyillik seziladi 42
. O`sha davrda jamiyatimizning ham, olimlarimizning
ham milliy g`oya to`g`risidagi tushunchalari hali sayoz, endi shakllanayotgan edi.
40
Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. -T.: O`zbekiston, 1996, 207-212-b.
41
Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. -T.; O`zbekiston, 1996, 207-212-b.
42
O`zbekistonning milliy istiqlol mafkurasi. -T.: O`zbekiston, 1993.
38

Shu sababli to`g`ri fikrlar bilan bir qatorda ana shunday ayrim munozarali
mulohazalar uchrashi ham tabiiy edi.
Albatta, milliy g`oya xalqning tarixi, hayoti, ongi, madaniyati, urf-odatlari
bilan bog`langan, ulardan ayri holda shakllanmaydi. Ammo shu bilan birga u
etnografik tushuncha ham emas. Haqiqiy milliy g`oya doimo umuminsoniy
mazmunga ega bo`ladi. Zero, milliylik umuminsoniylikning mavjudlik shaklidir.
Binobarin, kelib chiqishi biror xalqqa tegishli bo`lmagan, biror-bir milliy shaklda
ifodalanmagan umuminsoniy g`oyaning o`zi yo`q. Umuminsoniy g`oya bu tor–
mahalliychilikdan xoli bo`lgan, boshqa mintaqalar va xalqlar uchun ham foydali
hisoblangan haqiqiy milliy g`oyadir. Buni Prezidentimiz Islom Karimov 1993
yildayoq uqtirgan edilar 43
.
Islom Karimov O`zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining XII sessiyasida
( 1993 yil, 6 may ) so`zlagan nutqida oldimizda turgan eng muhim masala bu
–
milliy istiqlol mafkurasini yaratish va hayotimizga tadbiq etishdir deya ta`kidlab
shunday degan edi: ,,...milliy istiqlol mafkurasi xalqimizning azaliy an`analariga,
udumlariga, tiliga, diliga, ruhiyatiga asoslanib, kelajakka ishonch, mehr-oqibat,
insof, sabr-toqat, adolat, ma`rifat tuyg`ularini ongimizga singdirishi lozim. Shu
bilan birga mafkura xalqimizda o`zining qudrati va himoyasiga suyangan holda,
umuminsoniy qadriyatlarga asoslanib, jahon hamjamiyatidagi taraqqiy etgan
davlatlar orasida teng huquqli munosib o`rin egallashiga doimiy intilish hissini
tarbiyalamog`i kerak
” 44
.
Islom Karimovning ,,Tafakkur jurnali bosh muharriri savollariga javoblarida
”
milliy istiqlol mafkurasining xalqimiz hayotidagi muhim ahamiyati va o`rni ochib
berildi: ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin
” 45
.
Mazkur muloqotda O`zbekiston Prezidenti tabiatda ham, jamiyatda ham
vakuum bo`shliq bo`lishi mumkin emasligi to`g`risidagi o`zining ilgari bayon
–
etilgan fikrini rivojlantirgan holda, mafkura sohasida ham bo`shliq vujudga
43
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 13-b.
44
Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. -T.: O`zbekiston, 1996, 203-b.
45
Karimov I. ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin .// ,,Tafakkur jurnali,
– – ” ”
1998, 2-son, 6-b.
39

kelishiga aslo yo`l qo`ymaslik kerakligi, aks holda, o`sha yerda yot, begona
mafkura hukmronlik qilishi mumkinligidan ogoh etadi. Fikr qaramligi, tafakkur
qulligi har qanday iqtisodiy, siyosiy qaramlikdan ham dahshatli oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Shuning uchun ham mafkura ikkinchi darajali masala bo`la
olmaydi. ,,Mafkura bo`lmasa, odam, jamiyat o`z yo`lini yo`qotishi muqarrar” 46
.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ,,Tafakkur jurnali bosh
”
muharriri bilan muloqotda yana bir muhim masalaga e`tiborni tortadi: milliy
tariximiz, umumbashariy taraqqiyot rivojiga unitilmas hissa qo`shgan olim-u
fuzalolarning mafkura va uning jamiyat hayotidagi o`rni hamda ahamiyati haqida
qoldirgan ilmiy merosi, falsafiy qarashlarini har tomonlama o`rganish zarurligi,
shundagina milliy istiqlol g`oyasi va mafkurasining hayotiyligi, uning mavsumiy
shior emasligi va uni sun`iy ravishda o`ylab topish mumkin emasligi, aksincha,
millat va xalq taraqqiyotining tarixini ham, bugunini ham yaxlit qamrab olishini
ilmiy asoslash mumkinligini e`tirof etadi.
Islom Karimovning milliy g`oya va mafkuraning ma`naviy ildizlari haqidagi
fikrlari tarixchi olimlar va jurnalistlar bilan suhbatda yanada rivojlantirildi.
O`zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanishi, tarixiy xotirasiz kelajak yo`qligi,
tarix saboqlari doimo insonni hushyorlikka o`rgatishi alohida ta`kidlab o`tildi.
O`zlikni anglash xususidagi fikrlar davlat rahbarining milliy istiqlol mafkurasi
konsepsiyasining asosiy tamoyillariga bag`ishlab ilmiy-ijodiy jamoatchilik bilan
uchrashuvida yanada teran mulohazalar bilan boyitilganini kuzatamiz: ,,Milliy
mafkuraning yana bir muhim sharti bu o`zlikni anglashdir. O`zlikni anglash
–
deganda, men tarixiy xotirani tiklash, nasl-nasabimiz kim ekanini, kimlarning
vorisi ekanimizni anglab yetishni, shundan kelib chiqib o`zimizga xos, o`zimizga
mos jamiyat barpo etishni tushunaman. Ma`naviyat, mafkura borasida chetdan,
ko`r-ko`rona nusxa ko`chirib biron natijaga erishib bo`lmaydi
” 47
. Bu
46
Karimocv I. ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin . //,,Tafakkur
– – ” ”
jurnali, 1998, 2-son, 7-b.
47
Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. T.: O`zbekiston, 1999, 7-jild.
–
40

mulohazalardan anglashiladiki, milliy g`oyamizning o`z teran ma`naviy-tarixiy
ildizlari mavjud.
2000 yil aprelda Islom Karimov faylasuf, tarixchi, adabiyotshunos,
siyosatshunos olimlar, taniqli adiblar va jamoat tashkilotlari vakillari bilan
Oqsaroy qarorgohida milliy mafkuraga bag`ishlab o`tkazilgan yig`ilishda e`tiborni
mafkuraning quyidagi masalalariga qaratdi:
1. Milliy taraqqiyot masalasida har qanday davlat yoki jamiyat, albatta, o`z
milliy g`oyasiga suyanishi va tayanishi kerak.
2. O`tish davridagi to`siqlar, qiyinchiliklar va xatolardan xalqimizni og`ishmay
kelajak sari yetaklovchi, maqsad sari undovchi milliy mafkura zarurdir.
3. Shakllanayotgan yosh avlodni qanday g`oya va mafkura bilan tarbiyalash
masalasi hal etilmog`i kerak.
4. Tarbiyaviy-axloqiy masalalarda, ma`naviy hayotda o`z yo`limizni
yo`qotmaslik uchun ham, mafkuraviy bo`shliqqa yo`l qo`ymaslik uchun ham g`oya
va mafkura kerak.
5. Milliy g`oya va mafkura xalqimizning o`zligini anglashiga, qadriyatlarni
hurmat qilishga, milliy g`ururni his qilishiga xizmat qilmog`i zarur.
6. Milliy g`oya va mafkura xalqimizning o`tmish qadriyatlarini hisobga olgan
holda yurt tinchligi, Vatan ravnaqi, xalq farovonligi, xalq manfaati yo`lida xizmat
qilmog`i lozim.
7. Milliy g`oya hech qachon davlat mafkurasi darajasiga chiqmasligi kerak.
Bugungi kunda biz uchun O`zbekizston istiqlolini asrab-avaylash, uni saqlab
qolish, Vatan ravnaqi, yurt tinchligi va xalq farovonligiga asoslanadigan milliy
g`oyaga asoslangan o`zlikni anglash tuyg`usi nihoyatda zarur. ,,Milliy g`oya deb–
ta`kidlaydi Prezident Islom Karimov, - birinchi navbatda yosh avlodimizni
vatanparvarlik, el-yurtga sadoqat ruhida tarbiyalash, ularning qalbiga
insonparvarlik va odamiylik fazilatlarini payvand qilishdek olijanob ishlarimizda
madatkor bo`lishi zarur
” 48
.
48
Karimov I. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga xizmat etsin. -T.: O`zbekiston, 1998,
– –
15-bet.
41

O`zbekiston Prezidentining ,,Fidokor gazetasi muxbiri bilan ,,Donishmand”
xalqimning mustahkam irodasiga ishonaman deb nomlangan suhbatida esa milliy
”
g`oya va milliy mafkura to`g`risidagi ta`rif hamda qarashlar umumlashtirilganini
e`tirof etish joiz 49
.
Jamiyat oldida turgan va hal etilishi zarur bo`lgan asosiy vazifalar yurt
tinchligi, Vatan ravnaqi, xalq farovonligi, komil inson, ijtimoiy hamkorlik,
millatlararo totuvlik, diniy bag`rikenglik kabi asosiy g`oyalar tizimida o`z ifodasini
topgan. Shuningdek, milliy mafkura konsepsiyasini ishlab chiqishda ko`zda
tutilishi zarur bo`lgan jihatlarga e`tibor qaratildi. Xususan, xalq va millat
mafkurani umri davomida boyitib borishi, mafkura qotib qolgan aqidalar yig`indisi
emasligi, aksincha, hayotning yangi-yangi talab va vazifalariga javoban doimo
rivojlantirilishi zarurligi ta`kidlandi.
Islom Karimov tomonidan ilgari surilgan milliy istiqlol g`oyasi va
mafkurasining asosiy tushunchalari va yo`nalishlari negizida respublikamizning
yetakchi faylasuf, tarixchi va siyosatshunos olimlari tomonidan ,,Milliy istiqlol
g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar risolasi ishlab chiqildi
” 50
.
Mazkur risolaning chop etilishidan maqsad milliy mafkurani tizimli qarashlar
ko`rinishida shakllantirish, uni kishilar ongi va qalbiga singdirishga qaratilgan
ishlarni yangi bosqichga ko`tarish edi. ,,Shuni alohida ta`kidlamoqchimanki, -
deydi Prezident Islom Karimov risolasiga yozgan so`zboshisida, - milliy g`oya va
milliy istiqlol mafkurasi yurtimizda yashayotgan barcha kishilarni ma`naviy
boyligiga, dunyoqarashining negiziga aylanishiga erishish biz uchun eng asosiy
maqsaddir
” 51
.
Risolada milliy g`oya va mafkura tushunchalari, ularning xalqlar va davlatlar
tarixiga ta`siri, globallashuv jarayonlari kechayotgan hozirgi sharoitda
mafkuraning o`rni, O`zbekistonning o`z milliy istiqlol g`oyasi bo`lishi zarurligi,
uning asosiy tamoyillarini xalqimiz va avvalo yosh avlod qalbiga singdirish kabi
masalalar muxtasar bayon etilgan.
49
Karimov I. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz. -T.: O`zbekiston, 2000, 8-jild.
–
50
Milliy iatiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000.
51
Milliy iatiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000, 8-b.
42

O`zbekiston Prezidentining 2001 yil 18 yanvardagi ,,Milliy istiqlol g`oyasi:
asosiy tushuncha va tamoyillar fani bo`yicha ta`lim dasturlarini yaratish va”
respublika ta`lim tizimini joriy etish to`g`risidagi farmoyishining chiqarilishi
masalani hayotga tadbiq etishda muhim omil bo`ldi. Kezi kelganda e`tirof etish
kerakki, olimlar va mutaxassislar tomonidan milliy istiqlol mafkurasi va milliy
istiqlol g`oyasi masalasida bildirilgan mulohazalar o`z-o`zidan silliq, ravon
kechgani yo`q. Ba`zan bahsli va bir tomonlama fikrlar ham bidirildi.
O`zbekiston Prezidentining milliy g`oya va mafkura xususidagi chiqishlari
bilan tanishar ekanmiz, yuqorida aytib o`tilganidek bahsli, bir tomonlama
qarashlarga oqilona javoblar berilganini kuzatamiz. Milliy g`oya va mafkura
rasmiy maqomga ega bo`lishi lozim degan xato tushunchalarga O`zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining bir yilligiga bag`shlangan tatanali yig`indayoq
Islom Karimov quyidagicha izoh bergan edi: ,,Asosiy qonunimizda ijtimoiy hayot
siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida rivojlanadi,
deyilgan. Hech qaysi mafkura davlat mafkurasi maqomiga ko`tarilishi mumkin
emas. Bu konstitutsiyaviy qoida bizning oldimizda milliy istiqlol mafkurasini
yaratish vazifasini qo`yadi
” 52
.
Prezidentimiz aytib o`tganlaridek milliy g`oya va mafkura masalasida ayrim
olimlarimizning noto`g`ri yondashganliklari yaqqol sezildi. Sobiq Ittifoq davrida
milliy g`oya va mafkura masalasi qoralandi. Bu davrda kommunistik mafkura xalq
ongiga zo`ravaonlik bilan singdirildi. Bilamizki, milliy g`oya va mafkurani
xalqning ongiga zo`ravonlik bilan singdirib bo`lmaydi. Shu sababli ham bu
mafkura oxir-oqibatda tanazzulga yuz tutdi. Prezidentimiz
ta`kidlaganidek: ,,Mustaqillikka erishganimizdan so`ng biz soxta mafkuraning
yakkahokimligidan qutildik. Ma`naviyatni, mafkurani zug`umlardan ozod qilib,
erkin fikrga, milliy tafakkurga keng yo`l ochdik. Endigi asosiy vazifa
kishilarimizning mustaqil fikrlashga o`rganishi, o`ziga ishonchi ortib borishidir.
Chunki tafakkur ozod bo`lmasa, ong va shuur tazyiqdan, qullikdan qutilmasa,
52
Karimov I. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. -T.: O`zbekiston, 1996, 2-jild,98-b.
43

inson to`la ozod bo`lolmaydi” 53
. Bu shuning uchun zarurki, mustaqil fikr yurituvchi
insongina ijobiy narsalarni bunyod qilishga, zarur moddiy va ma`naviy boyliklar
yaratishga, hayotni yaxshi tomonga o`zgartirishga qodir bo`ladi.
Dunyoqarashning mustaqilligi, ya`ni ,,mustaqil dunyoqarash tushunchasidan
”
tashqari milliy istiqlol mafkurasining mohiyat-mazmuniga kiruvchi ,,mustaqillik
dunyoqarashi degan tushunchasi ham bor. Uning mazmunini I.Karimov
”
quyidagicha asoslagan: ,,Bu tushuncha avvalo:
O`zbekistonning istiqboli va istiqloli haqida qayg`urish;
o`zining va o`z xalqining, Vatanning qadr-u qimmati, or-nomusini anglab, uni
himoya qilish;
yuksak g`oyalar, yangi fikriy kashfiyotlar, niyatlar og`ushida mehnat qilib,
iste`dodi, bor imkonoyatini, kerak bo`lsa, jonini yurt istiqboli, eliga baxshida
etishdir .
”
Milliy istiqlol g`oyasi o`z nomi bilan xalq va uning mustaqilligi ifodasidir.
Butun insoniyat tarixida muayyan millatga xos maqsadlarni ifodalashga xizmat
qiluvchi g`oya, uning asosiy tushunchalari va tamoyillarini shakllantirish muhim
ahamiyat kasb etgan. O`z Vatanining ma`naviy va iqtisodiy salohiyatini kundan-
kunga yuksaltirib borishda faol ishtirok etayotgan barcha kishilarning faoliyati shu
vazifani bajarishga qaratilgan.
Milliy g`oya va mafkura masalasida Prezidentimiz Islom Karimov ,,Tafakkur
”
jurnali bosh muharriri savollariga bergan javobida xolisona xulosa berildi: ,,Milliy
mafkura har qanday millatchilik va shunga o`xshash unsurlardan, boshqa elat va
xalqlarni mensimaslik kabilardan mutlaqo holi bo`lib, qo`shni davlat va xalqlar,
umuman, jahon hamjamiyatida xalqaro maydonda o`zimizga munosib hurmat va
izzat qozonishda poydevor va rahnamo bo`lishi kerak
” 54
. Zero, milliy g`oya va
milliy mafkura borasida puxta o`ylanmay bosilgan qadam mutlaqo teskari natija
53
Karimov I. O`zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari. O`zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining birinchi sessiyasidagi ma`ruza. 1995, 23 fevral. 3-jild. 34-35-b.

54
Karimov I. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz. -T.: O`zbekiston, 2000, 8-jild.
–
462-463-b.
44

berishi mumkin. ,,Milliy mafkura vositasida elu yurt birlashadi. Millat, xalqning
hamjihatligi esa har qanday taraqqiyotning garovidir” 55
.
Yuqorida ta`kidlanganidek, bahsli munosabatlar din va dunyoviylik masalasida
ham bildirilganda, Islom Karimov quyidagi tarzda odilona yo`lni
ko`rsatdi: ,,Dunyoviylik, ayrim aqidaparast kimsalarning da`vatlaridan farqli
o`laroq, aslo dahriylik emas. Biz bunday noto`g`ri va g`arazli talqinlarga mutlaqo
qarshimiz
” 56
. Darhaqiqat, islom dini ma`naviyatimizning tub zamiriga singib
ketganini inkor etib bo`lmaydi. Milliy istiqlol mafkurasida muqaddas dinimizning
insonparvarlik g`oyalari o`z ifodasini topishi zarur.
Dunyoviy va diniy qadriyatlar borasidagi fikrlar Islom Karimovning ,,Yuksak
ma`naviyat yengilmas kuch nomli asarida quyidagicha davom
– ”
ettiriladi: ,,Farzandlarimizga ana shu haqiqatlarni, ya`ni dunyoviy va diniy
qadriyatlar o`rtasidagi nozik munosabatlarning mohiyatini har tomonlama to`g`ri
tushuntirib berishimiz lozim. Tarix va hayot tajribasi shundan dalolat beradiki,
dunyoviy va diniy qadriyatlar bir-birini to`ldirmas ekan, bugungi kunning og`ir va
murakkab savollariga to`laqonli javob topish oson bo`lmaydi.
Biz muqaddas dinimiz arkonlari va qadriyatlarini doimo ulug`lab, shu bilan
birga, dunyoviy hayotga ham qat`iy ishonch bilan intilib yashagan taqdirdagina o`z
ezgu maqsadlarimizga yeta olamiz
” 57
.
Islom Karimovning ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat
– –
qilishga xizmat etsin nomi bilan ,,Tafakkur jurnalida bildirilgan fikr va xulosalari
” ”
muallifning ,,Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch nomli asarida har
– ”
tomonlama rivojlantirilganini kuzatamiz. Asarda mustaqillik yillari davlatimiz
rahbarining ma`naviyat, milliy g`oya, mafkura, ta`lim-tarbiya masalalari bo`yicha
olib borgan nazariy izlanishlari, mulohazalari, mamlakatimizda bu borada amalga
oshirilgan islohotlar tajribasi umumlashtirilgan, teran nazariy va amaliy xulosalar
qilingan. ,,Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch asari milliy g`oya mohiyatini
– ”
anglab olishda, uni milliy taraqqiyot masalalari bilan nazariy va amaliy bog`lab
55
Karimov I. ,,Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni mllat qilishga xizmat etsin , //,,Tafakkur , 1998, 2-
– – ” ”
son, 9-b.
56
Karimov I. Donishmand xalqimning mustahkam irodasiga ishonamaa.//,,Fidokor gazetasi, 2000, 8 iyun.
”
57
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 96-b.
–
45

olishda ulkan metodologik ahamiyat kasb etdi. Milliy g`oya bilan bog`liq qaysi
tushunchani, tamoyilni yoki masalani olmaylik, asarda ularning sodda va aniq
javobini topamiz. Xususan, g`oya va mafkurani sun`iy tarzda yaratib bo`lmasligi, u
xalqning tarixiy orzusi, ajdodlardan avlodlarga o`tib, asrlar davomida e`zozlab
kelinayotgan, shu yurtda yashayotgan har bir inson va butun xalqning qalbida
chuqur ildiz otib, uning ma`naviy ehtiyoji va hayot talabiga aylanib ketgan, eng
ezgu orzu va intilishi, g`urur va iftixori, or-nomus va ruhiy madadkori sifatida xalq
bilan doimo birga yashab kelayotgan oliy maqsad, tarixiy orzu ekani ochib
beriladi. Shuningdek, milliy g`oyaning va milliy mafkuraning bo`m-bo`sh joyda
paydo bo`lmasligi, milliy g`oya etnik mansubligi, tili, dini va hokazolardan qat`iy
nazar, shu yurtda, shu vatanda yashayotgan barcha fuqarolarning olijanob, ezgu
niyatlarini, hayotiy manfaatlarini mujassam etadigan g`oya ekani kabi teran fikrlar
milliy g`oyaning mazmun-mohiyatini, ijodiy-bunyotkorlik salohiyatini bilib
olishda va to`g`ri talqin qilishda katta ilmiy va metodologik ahamiyat kasb etdi 58
.
Shuni alohida ta`kidlash kerakki, hayot sur`atlari beqiyos darajada
tezlashayotgan bir davrda, mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham ko`proq
kuchga ega bo`lib borayotgan zamonda asrlar sinovidan o`tgan boy ma`naviy
qadriyatlarga tayanmoq oqilona yo`ldir. ,,Hammamiz bilamizki, har qaysi
davlatning chegaralarini daxlsiz saqlashda harbiy kuch-qudrat, qurolli kuchlar suv
bilan havodek zarur. Ammo xalqimiz, avvalambor yosh avlodimiz ma`naviy
olamining daxlsizligini asrash uchun biz nimalarga tayanib-suyanib ish olib
borishimiz kerak, degan savol bugun barchamizni o`ylantirishi tabiiy” 59
.
Har bir insonning olamga, jamiyatga nisbatan o`z munosabati, qarashi, nazar
tashlash mezonlari bo`ladi. Shu ma`noda, har bir shaxs, jumladan yoshlarimizning
ham o`z mustaqil dunyoqarashiga, o`z fikriga, o`z nuqtai nazariga ega bo`lishi
nihoyatda muhim. ,,Yangi mafkuraning asl ma`nosi deb yozadi Islom Karimov,
–
- eskicha aqidalardan xoli bo`lgan, mustaqil va yangicha fikrlovchi kishilarni
tarbiyalashdan iboratdir
” 60
. Busiz jamiyatni demokratik taraqqiyot yo`liga olib
58
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 19-b.
59
Karomov I. Yuksak ma`naviayt yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 115-b.
–
60
Milliy iatiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: Yangi asr avlodi, 2001.
46

chiqib bo`lmaydi. Mustaqillikka erishganimizdan so`ng bir qolipga solingan
totalitar tuzum dunyoqarashi tazyiqidan qutildik. Ammo ,,tafakkur energiyasi”
degan tushuncha ham borki, u tufayli biz o`rganib qolgan, eskicha dunyoqarashdan
batamom xalos bo`la olmayapmiz. Milliy istiqlol mafkurasi o`zining hayotiy
g`oyalari bilan odamlarimiz ongidagi ana shu mafkuraviy kishanlardan qutilishga
yordam beradi.
Ajdodlardan meros bo`lib kelayotgan qadriyatlar tizimi umuminsoniy
qadriyatlar, jahon mumtoz madaniy merosi bilan birgalikda yoshlarning barkamol
inson bo`lib yetishishida samarali, ishonchli kafolat bo`la oladi.
Islom Karimov yosh avlodni mafkuraviy tajovuzlardan himoya qilish haqida
fikr yuritganda, faqat ajdodlar ma`naviy merosiga mahliyo bo`lib yurishning o`zi
bilan uzoqqa borib bo`lmasligi haqida hayotiy va xolisona xulosalar qiladi.
Kitobda yoshlar va milliy g`oya, milliy ma`naviyat masalalari keng qamrab
olinishi, har qanday bir yoqlamalikdan xoliligi mamlakatimizda ilgari surilayotgan
barkamol avlod, komil inson g`oyasining muttasil teran ma`no kasb etib
borayotganidan dalolat beradi 61
.
Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq o`zlikni anglash va
anglatishda tarixiy xotira masalasiga alohida e`tibor qaratilmoqda. ,,Yuksak
ma`naviyat yengilmas kuch asarida tarixiy xotira borasida ham teran ilmiy-
– ”
nazariy xulosalar berilgan. Kitobda, jumladan, Turkistonning uch xonlikka bo`linib
ketishi va uning o`ta salbiy oqibatlari borasida achchiq haqiqatlar bayon etillib
shunday deyiladi: ,,...Yurtimiz rivoji hamma zamonlarda ham bir tekis
kechmagan... Yurt hukmdorlari va amaldorlari xalqning taqdiri va kelajagi haqida
qayg`urish o`rniga, o`z shaxsiy manfaatlarini hamma narsadan ustun qo`yib,
jaholat va g`aflatga berilib ketishi oqibatida biz bugun yashayotgan mintaqa
umumbashariy taraqqiyot jarayonlaridan uzilib, rivojlanishdan keskin orqada qolib
ketdi
” 62
. Hukmron kuchlarning uzoqni ko`rolmasligi, ma`naviy zaifligi oqibatida
milliy jipslik, yagona maqsadga intilish, milliy taraqqiyot g`oyasi milliy o`zlikni
–
anglash boy berilganligi kabi tarixiy haqiqatlar bugun yoshlarimiz uchun saboq
61
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011, 20-b.
62
Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.; Ma`naviyat, 2011, 50-51-b.
47

bo`lishi kerak. Bu esa o`z navbatida, bir tomondan, milliy g`oya tarixi va tadrijiy
rivojlanishini xolisona o`rganish zaruratini anglatadi, ikkinchi tomondan esa,
tarixning murakkab va hal qiluvchi burilish pallasida millat, xalq o`z ahilligi va
birdamligini, milliy manfaatlar mushtarakligini himoya qilib, o`z umrini yashab
bo`lgan aqidalarga bog`lanib qolmasligi uchun ogohlikka da`vat etadi.
,,Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch asarida milliy g`oyamizning,– ”
ma`naviyatimizning teran ma`naviy ildizlari ,,Avesto dan boshlab xalq og`zaki
”
ijodi Alpomish, xalq maqollari, Amir Temur va temuriylar davridan bugungacha
–
yashab kelayotgan ma`naviyatimiz tadriji va rivojlanishi sahifalaridan ibratli
misollar keltirilgan. Asar milliy g`oyamizning teran tomirlarini o`rganishda
nazariy va metodologik asos bo`lib xizmat qiladi.
Milliy istiqlol g`oyasi tarixiy xotirani uyg`otish, o`tmishdan saboq chiqarish va
o`zlikni anglash mezoni sifatida, xalqimizning tub maqsadlari ifodasi va jamiyat
a`zolarini birlashtiruvchi g`oyaviy bayroq vazifasini o`taydi. Xalqning o`zligini
anglashi tarixiy xotiraning uyg`onishi bilan uzviy bog`liqdir. Shu tufayli xalq
o`zining o`tmishidan saboq chiqaradi, qay maqsad sari, qanday yo`ldan borish
lozimligini aniqlaydi va shu asosda o`z istiqbolini belgilaydi 63
.
2.2. Milliy g`oya va ma`naviy hayot, jamiyatning yangilanishi
Insoniyatning ko`p asrlik tarixi shundan dalolat beradiki, bu dunyoda o`zining
milliy davlatini qurishga azmu qaror qilgan har qaysi xalq yuksak vazifalarni
amalga oshirish, shu yo`lda odamlarni birlashtirish va safarbar qilish, ularning
qalbida ishonch uyg`otish, eski ijtimoiy tuzumdan mutlaqo yangi tuzumga o`tishda
o`ziga qo`shimcha kuch-quvvat va madad topishda umumiy, yagona maqsad va
orzu-intilish ifodasi bo`lgan milliy g`oyani tayanch va suyanch deb biladi.
Milliy g`oya deganda, ajdodlardan avlodlarga o`tib, asrlar davomida e`zozlab
“
kelinayotgan, shu yurtda yashayotgan har bir inson va butun xalqning qalbida
chuqur ildiz otib, uning ma`naviy ehtiyoji va hayot talabiga aylanib ketgan, ta`bir
63
Milli istiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: Yangi asr avlosi, 2001, 125-b.
48

joiz bo`lsa, har qaysi millatning eng ezgu orzu-intilish va umid-maqsadlarini
o`zimizga tasavvur qiladigan bo`lsak, o`ylaymanki, bunday keng ma`noli
tushunchaning mazmun-mohiyatini ifoda qilgan bo`lamiz deb yozadi”
Prezidentimiz I.Karimov 64
.
Milliy g`oya xalqning o`tmishi va kelajagini bir-biri bilan bog`laydi, orzu-
istaklarini amalga oshirishga xizmat qiladi. Uning mohiyati-maqsadi asrlar
mobaynida intilib kelingan va ana shu uzoq yillik kurash orqali erishilgan
mustaqillikni saqlash va mustahkamlashdir. U Vatan ravnaqi, yurt tinchligi, xalq
farovonligini ta`minlashga xizmat qilmog`i kerak. Uning safarbarlik kuchi
mamlakatning har bir fuqarosi qalbida Vatanga O`zbakistonomizga muhabbat,
–
mustaqillik g`oyasiga sadoqat ruhida tinmay mehnat qilishda namoyon bo`ladi 65
.
Milliy g`oya dini, e`tiqodi, jamiyatdagi qaysi tabaqaga mansubligidan qat`i
nazar, O`zbekistonda yashayotgan barcha fuqarolarning umummilliy maqsadini
belgilab beradi va uni ro`yobga chiqarishga chorlaydi. U mamlakatimizning ko`p
millatli xalqi ongi va qalbida ,,O`zbekiston yagona Vatan degan tushunchani
– ”
shakllantiradi va mustahkamlashga xizmat qiladi.
Ayni paytda hozirgi murakkab va tahlikali zamon talablari, jamiyatimizni
yangilash, mamlakatimizni modernizatsiya qilish bilan bog`liq maqsadlarimizga
uyg`un va hamohang ravishda hayotning o`zi oldimizga yangi-yangi vazifalarni
qo`ymoqda.
Tabiiyki, milliy g`oya shu yurtda yashayotgan barcha odamlarning olijanob
niyatlarini, hayotiy manfaatlarini mujassam etadigan yurt tinchligi, Vatan ravnaqi,
xalq farovonligi degan yuksak tushunchalarni o`z ichiga oladi 66
. Mustaqillik
yillarida jamiyatimiz a`zolarining dunyoqarashi, fikrlash tarzida teran o`zgarishlar
ro`y berdi. Xalqimizni birlashtiradigan, bunyodkorlik faoliyatiga safarbar etadigan,
uning ezgu maqsadlari va hayotiy manfaatlarini o`zida ifodalaydigan milliy g`oya
va mafkurani yaratish ijtimoiy-siyosiy va ma`naviy taraqqiyotimizning muhim
sharti bo`lib qoldi. Prezidentimiz Islom Karimov ta`kidlaganidek, ,,Oldimizga
64
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yangilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 71-b.
–
65
Milliy istiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000.
66
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 72-b.
–
49

qo`ygan olijanob maqsad-muddaolarimizga yetish, eski mafkuraviy asoratlardan
batamom xalos bo`lish, g`oyaviy bo`shliq paydo bo`lishiga yo`l qo`ymaslik,
begona va yot g`oyalar xurujidan himoyalanish, bunday tajovuzlarga qarshi tura
oladigan har tomonlama barkamol insonlarni voyaga yetkazish zarurati xalqimiz va
jamiyatimiz manfaatiga xos yangi mafkurani shakllantirishni taqozo etmoqda” 67
.
Butun insoniyat tarixi, xalqimizning necha ming yillik o`tmishi achchiq saboq
va xulosalar bir haqiqatni isbotlab bermoqda. Ya`ni, biz barqaror taraqqiyot va
farovon hayotga erishish yo`lida o`z oldimizga qanday reja va dasturlarni
qo`ymaylik, barcha olijanob orzu-intilishlarimizni amalga oshirishning yagona
sharti va garovi bu tinchlik va osoyishtalikdir. Bejiz emaski, yurtimizdagi qaysi
–
xonadonga kirmang, qanday yig`in yoki ma`raka bo`lmasin, fotihaga qo`l
ochilganda, yosh-u qari, erkak-u ayol barchamiz Yaratgandan tinchlik va
–
osoyishtalikni so`rab duo qilamiz. Ma`lumki, insonning eng ustuvor va muqaddas
huquqlaridan biri bu tinch yashash huquqidir. Davlat va jamiyatning burchi ana
–
shu huquqni barcha qonuniy vositalar bilan kafolatlab berishdan iborat. Bu
huquqni amalga oshirish davlat va jamiyatni demokratlashtirishning eng muhim
–
shartidir. Demokratiyaning insonparvarligi ham birinchi galda ana shu mezon bilan
o`lchanadi 68
.
Milliy g`oya bugungi kunda xalqimizning turmush-tarzining shakllanishida
muhim rol o`ynamoqda. Milliy g`oya xalqning o`tmishi va kelajagini bir-biri bilan
bog`laydi, orzu-istaklarini amalga oshirishga xizmat qiladi. Milliy istiqlol g`oyasi
xalqimizning yuksak ma`naviyati, an`ana va udumlariga tayanadi, adolat, erkinlik,
mustaqillik bilan bog`liq tuyg`ularini aks ettiradi. Yurtboshimiz Islom
Karimovning ta`rifiga ko`ra, u ,,xalqning maqsad-muddaolarini ifodalaydi, tarix
sinovlaridan o`tishda uning ruhini ko`tarib, suyanch va tayanch bo`ladi, shu millat,
shu jamiyat duch keladigan ko`plab hayotiy va ma`naviy muammolarga javob
izlaydi. U insonga faqat moddiy boyliklar va ne`matlar uchun emas, avvalo, Alloh
taolo ato etgan aql-zakovat, iymon-e`tiqod tufayli yusak ma`naviyatga erishish
67
Milliy istiqlol g`oyasi: asosiy tushunch va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000, 3-b.
68
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 72-73-b.
–
50

uchun intilib yashash lozimligini anglatadigan, bu murakkab va tahlikali dunyoda
uning taraqqiyot yo`lini yoritadigan mayoqdir” 69
.
Milliy g`oyamizning asosiy mazmunini ifoda etadigan yo`nalishlar haqida
gapirganda, hech shubhasiz, Vatan ravnaqi va taraqqiyotini o`zimizga tasavvur
qilamiz. O`z kindik qoni to`kilgan, ota-bobolari xoki yotgan ona yurtni dunyoda
tengsiz, muqaddas Vatan deb biladigan odamning maqsad-muddaolari aniq, g`urur
va iftixori yuksak bo`ladi.
Vatan ravnaqi, avvalo uning farzandlariga, ularning ma`naviy va jismoniy
kamolotiga bevosita bog`liq. Bu o`z navbatida har bir yurtdoshimiz zimmasidagi
yuksak fuqarolik mas`uliyatini his etishga, o`z manfaatlarini shu yurt, shu xalq
manfaatlari bilan uyg`unlashtirib yashashga da`vat etadi. Va har qaysi fuqaro o`z
mamlakatining xalqaro hamjamiyat sifatida munosib o`rin olishi, bugungi kunda
taraqqiy topgan tinch va badavlat yashayotgan davlatlar qatoriga ko`tarilishidan
manfaatdor bo`lishi shubhasiz. Bir so`z bilan aytganda, bu ikki tushuncha Vatan
–
ravnaqi va farovonlik masalasi bir-biri bilan chambarchas bog`liq ekanini
tushunish qiyin emas. Ana shunday mantiqiy xulosadan kelib chiqqan holda, xalq
farovonligi degan ezgu tushunchani ham milliy g`oyaning negizini tashkil etadigan
tamoyillar qatoriga qo`yish tabiiydir. Nega deganda, bu dunyoda har bir odam to`q
va badavlat hayot kechirish, el-yurt uchun munosib farzand tarbiyalash, ularga
bilim berish, uyli-joyli qilish, ularning baxt-u kamolini ko`rish orzusi bilan
yashaydi.
Hozirgi vaqtda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko`lamli
islohotlarning pirovard maqsadi odamlarimizning ana shunday orzu-umidlarini
–
ro`yobga chiqarish, xalqimizga har tomonlama munosib turmush sharoiti yaratib
berishdan iboratdir. Muxtasar qilib aytganda, milliy g`oyamizga qaysi tomondan
ta`rif va baho bermaylik, xalqimizni birlashtiradigan bu oliy maqsadlar asrlar
davomida uning yuragidan, qalbidan joy olib qilgan orzu-armon va ezgu intilishlar
bilan chamabarchas bog`liq ekaniga ishonch hosil qilamiz.
69
Milliy istiqlol g`oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. -T.: O`zbekiston, 2000, 6-b.
51

Endilikda oldimizda turgan eng muhim vazifa ana shu yuksak tushunchalar–
bilan birga milliy g`oyamizning uzviy tarkibiy qismlarini tashkil qiladigan komil
inson, ijtimoiy hamkorlik, millatlararo totuvlik, dinlararo bag`rikenglik kabi
tamoyillarning ma`no-mohiyatini bugungi kunda mamlakatimizda olib
borilayotgan ma`naviy-ma`rifiy, ta`lim-tarbiya ishlarining markaziga qo`yish,
ularni yangi bosqichga ko`tarish, yosh avlodni har tomonlama mustaqil
fikrlaydigan yetuk dunyoqarash egalari qilib tarbiyalashdan iborat 70
.
Ta`kidlash joizki, Prezidentimiz ta`kidlaganidek, hukumat fuqarolar
dunyoqarashini boshqarish fikridan yiroqdir. Shuning uchun ham Prezidentimiz
odamlarning tafakkurini boyitish, uni yangi ma`no va mazmun bilan to`ldirish
tarafdori ekanligini hamisha ta`kidlab o`tadilar.
Milliy g`oya degan tushuncha faqat bir millatga mansub bo`lib qolmasdan,
mana shu tabarruk diyor O`zbekiston tuprog`ida yashayotgan, uni o`z ona
–
Vatani deb biladigan barcha millat va elatlarga birdek daxldordir. Milliy g`oyada
mujassam bo`lgan buyuk maqsadlarni ro`yobga chiqarish avvalambor jamiyatimiz
va shu jamiyat a`zosi bo`lmish har qaysi insonning ma`naviy olami va
dunyoqarashidagi ijobiy o`zgarishlar bilan bevosita bog`liq ekanini unutmasligimiz
zarur.
Yurtboshimiz ta`kidlaganlaridek, bizning eng ulug` maqsadimiz, eng ulug`
g`oyamiz shuki, O`zbekistonning bitta yo`li bor: mustaqillikni mustahkamlab,
mamlakatimizni har tomonlama yuksaltirib, yorug` va erkin hayot sari olg`a
yurishdir 71
. Mafkuramiz, tutgan yo`limiz, bor kuch-g`ayratimiz ana shu ulug`vor
niyatni amalga oshirishga yo`naltirilishi kerak. Xalqimizni, yurtimizdagi barcha
siyosiy kuchlarni, nodavlat tashkilotlarni yagona umumiy maqsad atrofida
birlashtiradigan, bir tan-u bir jon qiladigan milliy g`oya aslida shudir.
Hayotimizning barcha sohalarida amalga oshirilayotgan keng ko`lamli
islohotlarning samaradorligi avvalo xalq ma`naviyatining tiklanishi, boy tarixiy
merosimizning chuqur o`rganilishi, an`ana va urf-odatlarimizning saqlanishi,
70
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 74-75-b.
–
71
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 76-b.
–
52

madaniyat va san`at, fan va ta`lim rivoji, eng muhimi, jamiyat tafakkurining
o`zgarishi va yuksalishi bilan uzviy bog`liqdir. Shu boisdan ham, o`z haq-huquqini
taniydigan, o`z kuchi va imkoniyatlariga tayanadigan, yon-atrofida sodir
bo`layotgan voqea-hodisalarga mustaqil yondasha oladigan, ayni zamonda shaxsiy
manfaatlarini mamlakat va xalq manfaatlari bilan uyg`un holda ko`radigan, har
jihatdan barkamol insonlarni tarbiyalash vazifasi istiqlol yillarida biz uchun hal
qiluvchi masalaga aylandi. Ta`kidlash joizki, bu jarayon yurtimizda o`ta murakkab
sharoitda mustabid sho`ro tuzumi barbod bo`lgan va yangicha ijtimoiy–
munosabatlar qaror topayotgan keskin bir vaziyatda yuz berdi 72
. Mana shunday
o`ta qaltis va murakkab bir davrda yurtimizdagi tinchlik va barqarorlikni asrab
qolish, markazdan bo`layotgan turli zararli ta`sirlardan xalqimizni himoya qilish,
o`z mustaqil siyosatimizni ishlab chiqish va amalga oshirish maqsadida 1990
yilning 24 mart kuni Respublika Oliy Kengashining birinchi sessiyasida
prezidentlik boshqaruvi joriy etildi. O`shanda SSSR hududidagi respublikalar
orasida birinchi bo`lib O`zbekistonda mana shunday yuksak lavozim joriy etilgan
va shu tariqa biz yurtimizni mustaqillik yo`liga boshlagan dastlabki qadamni
qo`ygan edik.
Mamlakatimizda ko`p yillar davomida ma`rifat va madaniyat ishlariga
noto`g`ri munosabatda bo`lindi. Unga sarflanayotgan mablag`lar doim boshqa
sohalardan kam bo`ldi. Natijada bu masalada mamlakatimiz boshqa davlatlarga
nisbatan ancha orqada qolib ketdi. Mustaqillikdan keyingi tuzilayotgan barcha
rejalarda madaniyat, ma`rifat, jismoniy tarbiya va sport ishlariga birinchi darajali
vazifa sifatida qaralmoqda. Shu sohalarda ishlayotgan kadrlar masalasi bo`yicha
ham g`oyatda diqqatga loyiq ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Prezidentimiz
rahnamoligida olimlar va ijodkor xodimlarga e`tibor har qachongidan
kuchaytirildi. Zero ma`naviy boyliklarni aynan shular yaratadi. Ularga g`amxo`rlik
qilish, samarali faoliyati uchun barcha zarur moddiy-ma`naviy sharoitlarni yaratib
berish davlat hokimiyati va xo`jalik tashkilotlari rahbarlarining burchi va
mas`uliyatli vazifasi sifatida qarab kelinmoqda 73
.
72
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat,2008, 77-b.
–
73
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 77-78-b.
–
53

Hal etilishi kerak bo`lgan dolzarb vazifalardan biri o`sib kelayotgan avlodga,
uning ma`naviy tarbiyasiga nihoyatda katta javobgarlik hissi bilan yondashish
masalasidir. Nega deganda, yoshlar xalq ma`naviyatining munosib egalari
sanaladi. Shuning uchun har bir o`g`il-qiz dastlabki qadamlaridan boshlab madaniy
boyliklarimizdan bahramand bo`lishlariga sharoit yaratib berishimiz kerak 74
.
Iste`dodli yoshlar, yigit-qizlarning o`zlari qiziqqan sohalarida yetuk insonlar bo`lib
yetishishlari, kamol topishlari uchun tegishli shart-sharoitlar hali to`la yaratildi,
deb bo`lmaydi. Bu borada hal etilishi shart bo`lgan ishlar ko`p. Shuning uchun
ham Respublikamiz Prezidenti I.Karimov bu borada hamma imkoniyatlar ishga
solinishini ta`kidlab, ...o`zimizning ma`naviy burchimizni oqlashni istasak, ularga“
otalarcha g`amxo`rlik qilishimiz kerak. Ana shu maqsadda biz ularning
mamlakatimiz va chet ellardagi nufuzli ilmiy markazlarda ta`lim olishi uchun
mablag`lar ajratdik. Bu ishlar uchun hech narsani, shu jumladan, valyutani ham
ayamaymiz
” 75
deya uqtiradi..
Mamlakatimizda bugungi kunda ta`lim tizimiga katta e`tibor berilmoqda. Shu
sababli Prezidentimiz 1996-1997 yillardayoq ta`lim-tarbiya tizimidagi jiddiy
kamchiliklarni bartaraf etish va bu sohani tubdan isloh etish bo`yicha muhim
dasturiy hujjatlar qabul qilish lozimligini kun tartibiga qo`ygan edi. Shu maqsadda
1992 yil 2 iyulda qabul qilingan ,,Ta`lim to`g`risida gi Qonun 1997 yil 29 avgustda
”
yangi tahrirda qabul qilindi. Bu qonunning yangi tahrirda qabul qilinishidan
maqsad ta`lim tizimini tubdan isloh qilish va kelajakda barkamol insonlarni
tarbiyalashdir.
Ma`lumki, o`zlikni anglash, milliy ong va tafakkurning ifodasi, avlodlar
o`rtasidagi ruhiy-ma`naviy bog`liqlik til orqali namoyon bo`ladi. Jamiki ezgu
fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan
singadi. Ona tili bu millatning ruhidir
– 76
.
Muhtaram Prezidentimiz go`zal va betakror ona tilimiz haqida fikr yuritar
ekan, buyuk ma`rifatparvar bobomiz Abdulla Avloniyning quyidagi so`zlarini bot-
74
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 80-b.
–

75
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 80-b
–
76
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviayt, 2008, 83-b.
–
54

bot takrorlaydilar: ,,Har bir millatning dunyoda borligini ko`rsatadurgan oyinai
hayoti til va adabiyotdir. Milliy tilni yo`qotmak millatning ruhini yo`qotmakdur” 77
.
Mamlakatimizda mustaqillik arafasida o`zbek tiliga davlat tili maqomini berish
kun tartibiga qo`yilgan edi. Ushbu masala qanday qizg`in, ba`zida keskin va
murosasiz bahs va tortishuvlar ostida o`tganini o`sha yillardagi davriy nashrlar
to`la ko`rsatib turibdi. O`shanda ayrim siyosiy guruhlar O`zbekiston sharoitiga
mutlaqo to`g`ri kelmaydigan, bir-biriga butunlay zid va qarama-qarshi fikrlarni
olg`a surgan, shuning hisobidan o`ziga obro` topish, odamlarni ortidan
ergashtirishga uringan edilar. Mamlakatimiz Prezidenti masalaga oqilona
yondashib, ziyolilar ommasiga va butun xalqqa to`g`ri yechimni ko`rsata bilgandi.
1989 yil 21 oktabrda ,,O`zbek tiliga davlat tili maqomi berish to`g`risida gi
”
Qonun qabul qilindi. Xalqimizning muqaddas qadriyatlaridan biri bo`lmish ona
tilimiz o`zining qonuniy maqomi va himoyasiga ega bo`ldi. Bu Vatanimiz tarixida
tom ma`nodagi buyuk voqea edi. Shu tariqa o`zbek tiliga davlat tili maqomi
berildi. Shu bilan birga, qonunda O`zbekistonda yashovchi barcha xalqlarning
tillari teng huquqli ekani belgilab qo`yilgani mazkur hujjatning demokratik
mohiyatidan dalolat berar edi. O`zbek tiliga davlat tili maqomi berish to`g`risidagi
qonunning qabul qilinishi mustaqillik yo`lidagi muhim salmoqli qadam bo`ldi.
1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida
davlat tilining maqomi huquqiy jihatdan aniq belgilanib, mustahkamlab qo`yildi.
Shu tariqa o`zbek tili mustaqil davlatimizning bayrog`i, gerbi, madhiyasi,
Konstitutsiyasi qatorida turadigan, qonun yo`li bilan himoya qilinadigan muqaddas
timsollaridan biriga aylandi.
1929 yilda ma`rifatparvar ziyolilarimizning sa`y-harakatlari bilan lotin yozuvi
asosidagi o`zbek alifbosi ishlab chiqildi va joriy etildi. 1993 yil 2 sentabrda
yurtimizda ,,Lotin yozuviga asoslangan o`zbek alifbosini joriy atish to`g`risida gi
”
Qonun qabul qilindi. O`tgan davr mobaynida ana shu qonun ijrosini ta`minlash
bo`yicha juda katta ishlar amalga oshirilganini ta`kidlash lozim. Avvalo, o`zbek
tilining lotin yozuvi asosidagi imlo qoidalari ishlab chiqildi va hayotga tadbiq
77
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviayt, 2008.
–
55

etildi. Bugungi kunda mamlakatimizda ta`limning barcha bosqichlarida ana shu
alifbo asosida bilim berilmoqda. Lotin yozuvida chop etilayotgan kitob va
darsliklar, o`quv qo`llanmalari, gazeta-jurnallar, reklama va e`lonlar, davlat
hujjatlari hozirgi vaqtda bu imlo madaniy hayotimizning ajralmas qismiga aylanib
ulgarganini ko`rsatib turibdi 78
.
1989 yildan boshlab O`zbekistonda ma`naviy hayotni rivojlantirish, madaniy
merosdan foydalanish borasida ham dastlabki amaliy qadamlar qo`yildi. Madaniy
merosga, dinga, ziyolilarga bo`lgan munosabat borasida 1984-1988 yillar ichida
yo`l qo`yilgan xatolar qattiq qoralandi. Yurtimizning fidoyi farzandlari –
Cho`lpon, Fitrat, Usmon Nosir, Botu, Abdulla Avloniy kabi adiblarning ijtimoiy
merosini odilona o`rganish olimlar oldiga muhim vazifa etib qo`yildi.
1990 yilning 24 martida o`zbek xalqi hayotida muhim bir voqea yuz berdi,
ya`ni I.A.Karimov O`zbekiston Prezidenti etib saylandi. Respublikada, sobiq
Markaz tazyiqiga qaramay, ittifoqdosh respublikalar orasida birinchi bo`lib
prezidentlik boshqaruvi joriy etildi 79
.
Mustaqillik tufayli xalqlarimiz quyidagi imkoniyatlarga ega bo`ldi:
- o`z taqdirini o`zi belgilash, davlat va jamiyatning siyosiy tizimini mustaqil
yaratish, demokratik yo`l bilan saylangan hokimiyat organlari orqali hokimiyatni
butun to`laligi bilan boshqarish;
- ishlab chiqarish va ilmiy-texnik imkoniyatlarga, tabiiy va xomashyo
resurslariga to`la egalik qilish va ulardan mamlakatimiz manfaatlari yo`lida
foydalanish;
- taraqqiyot yo`lini jahon tajribalari, tarixiy an`analar va xalqning o`ziga xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda mustaqil tanlash;
- milliy davlatchiligimiz an`analariga asoslangan holda huquqiy demokratik
davlat qurish;
- kuchli fuqarolik jamiyatini shakllantirish;
78
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 85-87-89-b.
–
79
Buyuk va muqaddassan, mustaqil vatan. Risola. -T.: O`qituvchi, 2011, 7-8-b.
56

- tariximizni xolisona yoritish, milliy va diniy qadriyatlarimizni qaytadan
tiklash, hayotimizni eski hukmron mafkura va mustabid tuzum asoratidan xalos
etish;
- yosh avlodni haqiqiy vatanparvar va yurtparvar etib tarbiyalash, ularga zamon
talablari darajasida bilim berish va kasb-hunar o`rgatish;
- ijodning barcha turlarini rivojlantirish, odamlarning iste`dod va qobiliyatlarini
to`la namoyon etish;
- yurtimiz xavfsizligi, fuqarolar tinchligi va millatlararo totuvlikni ta`minlash;
- xalqaro munosabatlarda mustaqil subyekt sifatida ishtirok etish, barcha
nufuzli tashkilotlarga teng huquqlilik asosida a`zo bo`lib kirish, boshqa
mamlakatlar bilan o`zaro manfaatli shartnoma va bitimlar tuzish 80
.
Barchamizga ma`lumki, inson o`zligini anglagani, nasl-nasabini chuqurroq
bilgani sari yuragida Vatanga muhabbat tuyg`usi ildiz otib, ulg`aya boradi. Bu ildiz
qancha teran bo`lsa, tug`ilib o`sgan yurtga muhabbat ham shu qadar yuksak
bo`ladi. Tarix haqiqati shuni ko`rsatadiki, tomirida milliy g`urur, Vatan ishqi jo`sh
urgan odamgina buyuk ishlarga qodir bo`ladi. Mamlakatimizda shunday ma`naviy
muhit yaratilishi kerakki, yurtimizning har bir burchagida, barcha shahar va
qishloqlarimiz qiyofasida Vatandan faxrlanish hissi ko`zimizni, qalbimizni
yashnatib tursin 81
.
Bugungi kunda yoshlarimiz yurtimizning ko`cha va xiyobonlari, metro va
avtobus bekatlari, katta-katta maydonlar, binolarni bezab turgan o`zbekcha nomlar,
shior va lavhalarni ko`rib, bularning barchasini odatiy hol sifatida qabul qiladi.
Vaholanki, yaqin tarixda bu manzara butunlay boshqacha ko`rinishga ega edi.
Birgina Toshkent shahridagi ko`chalarning nomlarini o`qib, beixtiyor qaysi
mamlakatda yurganingni bilmay qolar eding: Lenin, Marks, Engels, Lunacharskiy,
Kirov, Voroshilov, Lopatin va hokazo. Shunisi ajablanarliki, bolsheviklar
partiyasining dohiylari bo`lmish bu insonlarning birortasi ham umrida yurtimizga
qadam qo`ymagan, bizning tariximiz va qadriyatlarimizga mutlaqo aloqasi
80
Buyuk va muqaddassan, mustaqil vatan. Risola. -T.: O`qituvchi, 2011, 7-8-9-b.
81
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 90-b.–
57

bo`lmagan kimsalardir 82
. Mustaqillikka erishilgandan so`ng shahar va ko`chalar
nomlari tubdan o`zgardi. Shahar va ko`chalarga buyuk mutafakkirlarning nomlari
berildi. Ayanchli ahvolga kelib qolgan qadimiy yodgorlik majmualari qaytadan
ta`mirlandi.
Ma`lumki, bugun biz yurtimizda xalqimiz xohish-irodasining ifodasi bo`lgan
Konstitutsiya va qonunlar asosida demokratik, dunyoviy davlat barpo etmoqdamiz.
Bu davlat avvalambor dunyoviy taraqqiyotga, uning eng ilg`or yutuq va
natijalariga tayanadi. Ayni paytda shuni ham unutmaslik kerakki, dunyoviylik –
bu dahriylik degani emas. Din va diniy e`tiqod butunlay rad etiladigan hayot
qanday g`ariinsoniy ko`rinishga ega ekanini kechagi tariximiz misolida yaxshi
bilamiz. Bunday mafkuraning xatarli tomoni shundaki, u necha asrlar davomida
din negizida shakllangan, xalq hayotining ajralmas qismiga aylanib ketgan
qadriyatlar bu yozma yoki og`zaki, moddiy yoki ma`naviy meros bo`ladimi,
–
axloq yoki an`analar bo`ladimi, milliy dunyoqarash yoki turmush tarzi bo`ladimi
–
bularning barchasini rad etadi. Natijada odamzot o`zining ichki dunyosi, his-tuyg`u
va qarashlari, tayanib-suyanib turadigan poydevoridan mahrum bo`lib, ,,sho`ro
dohiylari aytganidek, ulkan davlat mashinasining ,,vintchasi ga aylanadi. Oxir-
” ”
oqibatda bunday odam ota-onasini ham, o`z millati, xalqi va Vatanini ham
tanimaydigan ayanchli holatga tushib qoladi.
Sobiq mustabid tuzum aynan ana shunday yovuz maqsadlarni ko`zlar edi.
Shuning uchun kommunistik mafkura avj olgan davrlarda, xususan, o`tgan asrning
80-yillari oxirlarida xalqimizning boshiga qanday azob-uqubatlar yog`dirilganini,
albatta, hech qachon unitib bo`lmaydi. O`sha mash`um yillarda ko`pchilik hatto
janoza marosimlariga borish, yaqin kishisini yo`qotgan odamlardan ko`ngil
so`rashga ham hayiqib qolgan edi 83
. Lekin har qanday shafqatsiz ta`qiblarga
qaramasdan, xalqimiz baribir o`z muqaddas diniga sodiq qoldi. Shuning o`ziyoq
dinni inson, xalq va jamiyat hayotidan aslo o`chirib bo`lmasligidan yana bir bor
dalolat beradi. Muqaddas dinimizning xalqimiz tarixidagi ana shunday beqiyos
82
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 91-b.
–
83
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.I Ma`naviyat, 2008, 93-94-b.
–
58

o`rni va ta`sirini inobatga olgan holda, uni har tomonlama tiklab, hayotimizdan
mustahkam va munosib o`rin olishiga erishdik.
Ayni vaqtda bugungi murakkab va shiddatli zamonda jahonda o`z o`rnini
topishga intiladigan har qanday xalq va millat umumbashariy taraqqiyot
yutuqlarini har tomonlama chuqur va puxta egallashi shartligini barchamiz yaxshi
tushunamiz. Buyuk ma`rifatparvar bobomiz Mahmudxo`ja Behbudiy o`tgan
asrning boshidayoq ,,Dunyoda turmoq uchun dunyoviy fan va ilm lozimdur,
zamona ilmi va fanidan bebahra millat boshqalarga poymol bo`lur , degan”
haqqoniy fikrlar bilan Turkiston ahlining ong-u shuurini uyg`otishga da`vat etgani
bejiz emas. Bu so`zlarning qanchalik haqiqat ekanini bugungi yuksak tafakkur va
texnologiyalar zamoni ham isbotlamoqda.
Shuni aytish lozimki, xalqimiz ma`naviyatini yuksaltirishda milliy urf-
odatlarimiz va ularning zamirida mujassam bo`lgan mehr-oqibat, insonni
ulug`lash, tinch va osoyishta hayot, do`stlik va totuvlikni qadrlash, turli
muammolarni birgalashib hal qilish kabi ibratli qadriyatlar tobora muhim ahamiyat
kasb etmoqda. Bu borada ma`naviy hayotimizning uzviy qismiga aylanib ketgan
hashar odati istiqlol davrida yangicha ma`no-mazmunga ega bo`lib, umummilliy
an`ana tusini olgani barchamizni mamnun etadi 84
.
Har yili Navro`z va Mustaqillik bayramlari arafasida o`tkaziladigan umumxalq
hasharlari buning tasdig`idir. Ana shu hasharlar paytida mahalla va guzar, yo`llar
va maydonlar, bog`u rog`larni tartibga keltirish, dov-daraxtlar o`tqazish, kam
ta`minlangan, muhtoj oilalar, yolg`iz va qarovchisiz keksalarga amaliy yordam
ko`rsatish, hech shubhasiz, jamiyat tafakkurining yangilanishiga kuchli ta`sir
qilmoqda.
Sobiq Ittifoq davrida xalqimiz og`ir sinovlarni boshidan kechirdi. Bu davrda
biz o`z g`oyalarimizni erkin ifoda eta olmas, milliy g`oyamiz esa kundan-kunga jar
yoqasiga yaqinlashib borar edi. O`z g`oyalarini erkin ifoda etgan ma`rifatparvar
xalqimiz ayovsiz qatag`on qurboniga aylanar edi. Ma`lumki, 1937 1953 yillarda
–
sobiq SSSR hududida mudhish ommaviy- siyosiy qatag`onlar amalga oshirilgan
84
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.; Ma`naviyat, 2008, 96-b.
–
59

edi. Birgina O`zbekiston bo`yicha qariyb 100 ming kishi qatag`onga uchrab, 13
ming nafari otib tashlangani qatag`onning naqadar dahshatli o`tganini ko`rsatuvchi
dalildir. Mamlakatimiz Prezidenti shahid ketganlar xotirasi yod aylash maqsadida
2000 yili poytaxtimizning Yunusobod tumanida qatag`on yillarida xalqimizning
minglab asl farzandlari qatl etilib, nom-nishonsiz ko`mib tashlangan, necha yillar
davomida qarovsiz qolib kelgan Bo`zsuv kanali sohilidagi Alvastiko`prik deb nom
olgan jarlik o`rnida Shahidlar xotirasi xiyoboni va keyinchalik shu nomda muzey
va jamg`arma tashkil qilindi. 2001 yildan e`tiboran 31 avgust yurtimizda Qatag`on
qurbonlarini yod etish kuni sifatida nishonlanadigan bo`ldi. Har yili 31 avgust
tongida bu maskanda xalqimizning qadimiy urf-odatlariga ko`ra osh tortib, Qur`on
tilovat qilish, davlat va hukumat rahbarlari, keng jamoatchilik vakillarining bu
yerga kelib, marhumlarni yod etishi, ularning ruhiga hurmat bajo keltirishi ibratli
an`anaga aylanib qoldi 85
.
Ma`lumki, sobiq SSSR davrida 9 may har tili G`alaba kuni sifatida bayram
qilinar, Markazda va respublikalarda dabdabali harbiy paradlar o`tkazilar edi.
Prezidentimiz mazkur sananing asl insoniy ma`no-mohiyati hamda
jamoatchilikning bu boradagi taklif va mulohazalarini inobatga olgan holda, 9 may
kunini mamlakatimizda Xotira va qadrlash kuni sifatida nishonlashga haqidagi
farmonga imzo chekdi. Bu voqea, hech shubhasiz, yurtimizda tarixiy xotirani
to`laqonli tiklash yo`lida hayotning o`zi taqozo etgan yana bir jiddiy qadam
bo`lganini aytish lozim. Shu munosabat bilan poytaxtimizda, viloyat va tumanlarda
sovet mafkurasini o`zida ifoda etgan eski yodgorliklar o`rniga xalqimizning ruhi va
qarashlariga hamohang bo`lgan Xotira maydonlari tashkil etilib, Motamsaro ona
haykali o`rnatildi.
Ana shu maydonlarda barpo etilgan yodgorlik majmualarida ikkinchi jahon
urushida halok bo`lgan yurtdoshlarimiz nomlari maxsus ishlangan lavhalarga
zarhal harflar bilan yozib qo`yilgani, ular haqidagi ma`lumotlar jamlangan 35
jilddan iborat ,,Xotira kitobi chop etilgani, aytish mumkinki, mamlakatimiz”
tarixida ibratli ma`naviy voqea bo`ldi.
85
Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 97-98-99-b.
–
60

Bunday misollarni ko`plab keltirish mumkin, lekin, muxtasar qilib aytganda,
ana shunday yangilanish jarayonlari tufayli bugun odamlarimizning ong-u
tafakkuri, ularning Vatan taqdiriga, yon-atrofda yuz berayotgan voqea-hodisalarga
munosabati tubdan o`zgardi.
Xalqimiz o`zining yuksak madaniyati, san`ati va qadimiy tarixi bilan boshqa
xalqlardan tubdan farq qiladi. Mustaqillikdan so`ng buyuk bobolarimiz tavallud
ayyomlarini, shuningdek qadimiy tarixga ega bo`lgan shaharlar yubileylarini
nishonlash keng avj oldi. Shu sababli yurtimizda YUNESKO bilan hamkorlikda
quyidagi buyuk allomalar, davlat arboblari, mutafakkir va shoirlar hamda tarixiy
shaharlar, muqaddas asarlarning qutlug` sanalari keng nishonlandi:
1991 yil Alisher Navoiy tavalludining 550 yilligi;–
1994 yil Mirzo Ulug`bek tavalludining 600 yilligi;
–
1996 yil Amir Temur tavalludining 660 yilligi;
–
1997 yil Buxoro va Xiva shaharlarining 2500 yilligi;
–
1998 yil Ahmad Farg`oniy tavalludining 1200 yilligi;
–
1999 yil Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800 yilligi;
–
1999 yil ,,Alpomish eposining 1000 yilligi;
– ”
2000 yil Kamoliddin Behzod tavalludining 545 yilligi;
–
2001 yil ,,Avesto kitobining 2700 yilligi;
– ”
2002 yil Termiz shahrining 2500 yilligi;
–
2006 yil Xorazm Ma`mun akademiyasining 1000 yilligi;
–
2006 yil Qarshi shahrining 2700 yilligi;
–
2007 yil Samarqand shahrining 2750 yilligi;
–
2007 yil Marg`ilon shahrining 2000 yilligi;
–
2009 yil Toshkent shahrining 2200 yilligi.
–
Bu davrda buyuk shaxslar xotirasiga bag`ishlab barpo etilgan yodgorlik
majmualari jamiyat ma`naviyatini, milliy g`ururni yuksaltirishga hamda xalqimiz,
ayniqsa, yoshlar ongiga milliy g`oyamiz tamoyillarini singdirishga xizmat
qilmoqda.
61

Pezidentimiz Islom Karimov bu xususda shunday yozadi: ,,Ijtimoiy
hayotimizni isloh qilish va yangilash boshlanib ketganligi bois ma`naviy
qadriyatning qudratli qatlamlari ochildi. Ular xalq ruhiyatini vatanparvarlik, milliy
iftixor, bugungi dunyo uchun bag`rikenglik tomon keskin o`zgartirib yubordi. Bu
esa mutaqillik yillari mobaynida millatlararo totuvlik manbai bo`lib kelgan yagona
ma`naviy-ruhiy negizni vujudga keltiradi” 86
.
Mamlakatimiz rahbariyati jamiyatni va jamiyat tafakkurini yangilashning
inqilobiy usullariga, bu jarayonni sun`iy ravishda chetdan turib, zo`ravonlik yo`li
bilan tezlashtirishga qaratilgan har qanday urinishlarga mutlaqo qarshidir. Barcha
sohalarda, jumladan, ma`naviy sohada ham tadrijiy-evolyutsion islohotlar yo`li
tarafdori sanaladi va bunga qat`iy amal qiladi. Soddaroq til bilan aytganda,
odamlarning dunyoqarashi, e`tiqod va tafakkurida demokratik tamoyillar va
demokratik qarashlarning kangayishi va mustahkam o`rin topishi avvalambor
hayotning tabiiy yurishi bilan, ularning moddiy turmush darajasi va madaniy
saviyasi tobora rivojlanishi va yuksalishi bilan chambarchas bog`liq ekanini
hayotning o`zi taqozo etadi 87
.
2.3. Milliy g`oyaning asosiy, umuminsoniy tamoyillari va mafkuraviy
xususiyatlari
Milliy g`oyaning ma`no-mazmuni va uning millat hayotidagi o`rnini
mukammal tushunib yetish uchun, eng avvalo, unga zamin bo`ladigan nazariy va
amaliy negizni aniqlab olish muhim ahamiyatga molik. Shu nuqtai nazardan, milliy
g`oyaning tarixiy, falsafiy ildizlari va uning tamoyillari ham bir-biri bilan uzviy
bog`liqlikdadir. Ular o`z navbatida umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligi talablariga
to`la-to`kis mos keladi. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida jamiyat
hayotining, xususan, mafkuraviy jarayonlarning ham huquqiy meyorlari aniq
belgilab qo`yilgan. Konstitutsiyaning 12-moddasida ,,O`zbekiston Respublikasida
86
Karimov I. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari.
-T.: O`zbekiston, 1998, 142-143-b.
87
Karimov I. Yusak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008, 101-b.
–
62

ijtimoiy hayot siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida
rivojlanadi, hech qaysi mafkura davlat mafkurasi sifatida o`rnatilishi mumkin
emas deyilgan” 88
.
Albatta, davlat jamiyat siyosiy tizimining o`zagi, mamlakat barqarorligi va
–
izchil taraqqiyoti uchun mas`ul bo`lgan siyosiy institutdir. Shu ma`noda, u
jamiyatning o`z milliy g`oyalari atrofida mustahkam jipslashuvi, fikrlar rang-
barangligi va qarashlar xilma-xilligi asosida hayotda mafkuraviy jarayonlarning
muvofiqlashuvidan manfaatdor. Bosh islohotchi sifatida davlat ijtimoiy-siyosiy
barqarorlik, milliy xavfsizlik, kelajak hayot manfaatlaridan kelib chiqib, jamiyatda
milliy istiqlol g`oyalarini keng yoyish borasida faoliyat olib boradi.
Bugungi kunda insonparvarlik g`oyasi milliy g`oyaning asosiy tamoyillaridan
biri bo`lib bormoqda. Buning sababi mustaqillik tufayli insonparvar va
demokratik jamiyat barpo etish imkoniyati paydo bo`ldi. Ana shu imkoniyatni
voqelikka aylantirishda ikkita muhim masalani hal etish zarurati vujudga keldi.
Birinchi masala. Odamlarning ongi va tafakkuridagi mustabid tuzum
asoratlaridan, uning g`ayriinsoniy g`oyalaridan, shuningdek, yakka mafkurachilik
tamoyilidan tozalashdir. Bunga erishishning bir qator yo`nalishlari mavjud. Eng
muhimi, yangi jamiyatda insonning tub manfaatlariga mos ijtimoiy munosabatlarni
shakllantirishdan iboratdir. Bunda milliy g`oyaning insonparvarlik va demokratik
tamoyillari inson va jamiyat manfaatlari uyg`unligini belgilab beruvchi tayanch
nuqta va jipslashtiruvchi kuch hisoblanadi.
Ikkinchi masala. Insonparvarlik tamoyilida umumbashariy tamoyillar bilan bir
qatorda millat tafakkuri, ruhiyati va fikrlash tarzi, qarashlar xilma-xilligini o`zaro
uyg`unlashtirish zarur. Bu jarayon mamlakatimiz taraqqiyotida barqarorlik,
xavfsizlik masalalari bilan hamjihatlikda tutashgan holda namoyon bo`ladi. Shu
ma`noda milliy g`oyaning o`ziga xos tamoyillari mavjud bo`lib, ular asosida milliy
rivojlanishning dolzarb vazifalari amalga oshirilmoqda.
Demak, milliy g`oyaning asosiy tamoyillarini quyidagilar tashkil qiladi:
88
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.: O`zbekiston, 2000, 7-b.
63

- milliy ong, milliy tafakkurning va milliy o`zlikni shakllantirishga
yo`naltirilganligi;
- millatni birlashtirishga qaratilganligi;
- millat manfaatini ifodalashi;
-ilg`or milliy urf-odatlar, an`analar va qadriyatlarning mustahkamlanishi va
rivojlanishiga asos bo`lishi;
-milliy g`urur, iftixor va mas`uliyatning shakllanishi va mustahkamlanishiga
zamin bo`lishi;
-ko`p millatli mamlakatimiz aholisida yagona Vatan ruhiyatining
shakllanishiga asos bo`lishi;
-milliy meros, tarixiy xotirani asrash, o`zlashtirish va keyingi avlodga
yetkazishning ma`naviy ruhiy manbasi bo`lishi;
-yoshlarimizda vatanparvarlik, xalqparvarlik va umuminsoniylik ma`naviy-
ruhiy salohiyatini shakllantirishga qaratilganligi;
- millatimizning mustaqil subyekt sifatida maqomini aks ettirish;
-millatimizning ozodligi, mustaqilligi va taraqqiyotiga ma`naviy-ruhiy tayanch
bo`lishi;
-millatimizning o`zi bilan yonma-yon yashayotgan millat va elat vakillarini o`z
atrofiga uyushtirish, ular bilan tinch-totuv yashash, ularga hurmat-ehtirom bilan
qarash, yordam ko`rsatish, hamkorlikni mustahkamlash va ular asosida yagona
O`zbekiston xalqi tuyg`ularining shakllanishiga manba bo`lishi;
-millatimizning zamonaviy sivilizatsiyalariga munosib hissa qo`shishiga
ma`naviy-ruhiy kuch-qudrat va ilhom bag`ishlashi;
-O`zbekiston xalqida milliy xavfsizlik va milliy taraqqiyot ruhini shakllantirish
va mustahkamlashning nazariy asosi bo`lishi;
- komil inson g`oyasini o`zida aks ettirish kabilar tashkil etadi.
Milliy g`oya millatning manfaatlari va ehtiyojlarini umuminsoniy tamoyillarni
o`zida uyg`un holda aks ettirishi bilan xarakterlanadi. U umuminsoniy
tamoyillarga zid emas. Ya`ni milliy g`oyaning tamoyillari umuminsoniy tamoyillar
negizida shakllanmaydi, aksincha milliy tamoyillarning ilg`or, barcha xalqlar
64

manfaatlari va ehtiyojlariga javob beradigan jihatlari hisobiga umuminsoniy
tamoyillar shakllanadi. Ana shu xulosaga muvofiq milliy g`oyaning umuminsoniy
tamoyillarini quyidagilar tashkil qiladi:
- milliy mahdudlik, agressiv millatchilik va shovinizmdan xoli bo`lish;
- urush olovini yoqish, o`zga millatlarga zulm o`tkazishdan xoli bo`lish,
mamlakatlararo barqarorlikni vujudga keltirish vositasiga aylantirmaslik;
- adolat, tenglik, tinchlik, bunyodkorlik va demokratiya g`oyalarini o`zida ifoda
ettirish;
- jahon xalqlari yaratgan sivilizatsiya yutuqlarini asrash va keyingi avlodga
yetkazishda ma`naviy-ruhiy omil bo`lish;
- insoniyatga xavf solayotgan global muammolarning tahdidini keng tashviqot
qilish va qarshi kurashda jahon xalqlari birligini vujudga keltirishga xizmat qilish;
- diniy bag`rikenglik g`oyalarini o`zida ifodalash;
- inson haq-huquqlarini, shaxs erkinligi va hur fikrliligini himoya qilish;
- qonun ustuvorligini, millatlararo hamjihatlikni va siyosiy barqarorlikni
vujudga keltirish va mustahkamlashga asos bo`lish;
- har bir millatning urf-odatlari, an`analari va qadriyatlarini hurmat qilish,
ilg`or tajribalarni o`rganish va o`z millati erishgan yutuqlarni ularga yetkazish;
- vayronkor va turli g`arazli g`oyalarga qarshi kurash va bunyodkor g`oyalar
rivojlanishining omili bo`lish kabilardir. Ular o`z mazmun mohiyati jihatdan har
bir milliy g`oya uchun xos bo`lgan umuminsoniy tamoyillardir.
Prezident I.A.Karimov o`zining ,,Mamlakatimiz taraqqiyoti va xalqimizning
hayot darajasini yuksaltirish - barcha demokratik yangilanish va iqtisodiy
islohotlarimizning pirovad maqsadidir asarida shunday deydi: ,,Bizga hamisha”
ma`naviy kuch-quvvat beradigan milliy qadriyatlarimiz, boy tarix va
madaniyatimiz, buyuk ajdodlarimizning qoldirgan bebaho merosi, din-u
diyonatimizni ko`z qorachig`iday asrab-avaylab, e`zozlab, ertangi kunga bo`lgan
ishonch tuyg`usini o`z amaliy ishlarimiz bilan yanada mustahkamlash lozim .
”
Bugun xalqimiz, ayniqsa yoshlar o`zligini tobora chuqurroq anglab borgani sari
barchaning qalbida ,,Biz kimmiz, kimlarning avlodimiz, kimlar bilan faxrlanamiz,
65

biz ularga munosib bo`la olamizmi? degan da`vatkor so`zlar teran ma`no kasb”
etishi tabiiydir.
Yoshlarni milliy qadriyatlarga sadoqat ruhida tarbiyalash bilan birga, ularning
umumbashariy taraqqiyotga va zamonaviy yutuqlarga erishishlari uchun
zamonaviy bilimlarni har tomonlama chuqur va puxta egallashlariga barcha shart-
sharoitlarni yaratib berish davlatimiz oldida turgan muhim vazifalardan biri
sanaladi.

XULOSA
1. Zardushtiylik dini uzoq yillar davomida shakllanib kelgan va ajdodlarimiz
muqaddas deb bilgan dinlardan biridir. Zardushtiylik ibtidoiy tuzumdan
quldorlikka o`tila boshlangan paytlarda Markaziy Osiyoda paydo bo`la boshlagan
va alohida diniy dunyoqarash sifatida shakllangan. Bu dinning asoschisi Zardusht
eramizdan avvalgi 660 yilda Xorazmda tavallud topgan. Bundan qariyb 3000 ming
yil muqaddam yaratilgan zardushtiylik dinining muqaddas kitobi ,,Avesto da
”
dunyoning yaralishi, insonning xalq bo`lib kamol topishi, ezgulik uchun yovuz
kuchlar bilan kurashi, erkinlik, ijodkorlik va bunyodkorlik yo`lidagi orzulari o`z
ifodasini topgan.
2. ,,Ezgu fikr, ezgu so`z, ezgu amal degan tamoyil ,,Avesto ning tub ma`no-
” ”
mohiyatini belgilab beradi. ,,Avesto da zikrlangan bu g`oyalardan hozirgi zamon
”
uchun ham behad ibratli saboq olish mumkin. Ezgu niyat, so`z va ish birligini
jamiyat hayotining ustuvor g`oyasi sifatida talqin etish bizning bugungi ma`naviy
ideallarimiz bilan naqadar uzviy bog`liq, nechog`liq mustahkam hayotiy asosga
ega ekani ayniqsa e`tiborlidir. ,,Avesto da borliqning yaxlitligi va bir butunligi,
”
inson hayotining tabiat bilan uyg`unligi masalasi odamning ruhiy olamiga
chambarchas bog`liq holda ko`rsatilgani ko`p narsani anglatadi. Bu holat insonning
66

ma`naviy dunyosini shakllantirishda atrof-muhit qadim zamonlardan buyon
qanday kuchli ta`sir o`tkazib kelganiga yana bir bor e`tiborimizni jalb qiladi.
3. Birgina dunyoning ikkiga: yaxshilik bilan yomonlik, ezgulik bilan
yovuzlik, hayot bilan o`lim, yorug`lik bilan zulmatga bo`linishi va ular o`rtasidagi
kurashda yaxshilik, ezgulik, hayot va yorug`likning g`alaba qilishi to`g`risidagi
tasavvurlarning o`ziyoq qadim ajdodlarimizning insoniyatning azaliy orzusi
hisoblangan ezgu kuchlar va ezgulik haqidagi g`oyalari o`ta mukammal,
adolatning tantana qilishi to`g`risidagi qarashlari esa bag`oyat buyuk bo`lganligini
ko`rsatadi.
4. Jamiyat hayotining barcha jabhalarida tub o`zgarishlar amalga
oshirilayotgan, bozor munosabatlari ustuvor bo`lib borayotgan hozirgi sharoitda
kuchli ijtimoiy siyosat yuritish taraqqiyotimizning asosiy tamoyillaridan biri bo`lib
kelmoqda. Mamlakatimizda milliy ma`naviyatni har tomonlama yuksaltirish
masalasi asosiy vazifa qilib qo`yilar ekan, bugungi kunda ma`naviyatimizni
shakllantiradigan va unga ta`sir o`tkazadigan barcha omil va mezonlarni chuqur
tahlil qilib, ularning bu borada qanday o`rin tutishini yaxshi anglab olishimiz
maqsadga muvofiq bo`ladi.
5. Ota-bobolarimizning asrlar davomida to`plagan hayotiy tajribasi, diniy,
axloqiy, ilmiy, adabiy qarashlarini ifoda etadigan bu kabi tarixiy yodgorliklar
orasida bundan qariyb uch ming yil muqaddam Xorazm vohasi hududida
yaratilgan, ,,Avesto deb atalgan bebaho ma`naviy obida alohida o`rin tutadi. ”
6. O`zbek xalq qahramonlik eposiga
mansub ,,Alpomish , ,,Go`ro`g`li , ,,Rustamxon , ,,Kuntug`mish kabi turkum
” ” ” ”
dostonlarning har biri yuksak darajada milliy xususiyatlarga ega bo`lishi bilan
birga umuminsoniy, jahon ahamiyatiga molik mazmunni ifodalashi bilan ham
ajralib turadi.
7. Milliy ma`naviyatimiz azaldan qanday omil va mezonlar negizida shakllanib
kelayotgani xalqimiz uchun eng aziz va eng milliy bayram sharqona yangi yil
–
bo`lmish Navro`z ayyomi misolida ayniqsa yorqin namoyon bo`ladi. Barchamiz
doimo orziqib kutadigan va katta xursandchilik, shodiyona bilan o`tkaziladigan
67

Navro`z bayrami biz uchun hayot abadiyligi, tabiatning ustuvor qudrati va cheksiz
saxovatining, ko`p ming yillik milliy qiyofamiz, olijanob urf-odatlarimizning
betakror ifodasi bo`lib kelmoqda.
8. Ma`naviyatning yuksalishi bilan chambarchas bog`liq bo`lgan yana bir
mezon muqaddas islom dinidir. Barchamizga yaxshi ma`lumki, din azaldan–
inson ma`naviyatining tarkibiy qismi sifatida odamzodning yuksak ideallari, haq
va haqiqat, insof va adolat to`g`risidagi orzu-armonlarini o`zida mujassam etgan,
ularni barqaror qoidalar shaklida mustahkamlab kelayotgan g`oya va qarashlarning
yaxlit bir tizimidir.
9. Buyuk bobolarimizning ma`naviy olami xususida fikr yuritganda,
Sohibqiron Amir Temur haqida alohida to`xtalish kerak. Chunki tengsiz azmu
shijoat, mardlik va donishmandlik ramzi bo`lgan bu mumtoz siymo buyuk saltanat
barpo etib, davlatchilik borasida o`zidan ham amaliy, ham nazariy meros qoldirdi,
ilmu fan, madaniyat, bunyodkorlik, din va ma`naviyat rivojiga keng yo`l ochdi.
Buyuk Amir Temurning nabirasi, benazir alloma Mirzo Ulug`bekning o`rta asrlar
sharoitida namoyon etgan ilmiy jasorati bugungi kun olimlarini ham hayratga
solmasdan qolmaydi. Taqdir bu ulug` zotning zimmasiga behad ulkan va
mashaqqatli vazifalar yukladi. Mirzo Ulug`bek qariyb qirq yil mobaynida
Movarounnahr diyorining donishmand hukmdori sifatida xalqning azaliy orzusi
–
tinchlik, totuvlik, ilm-fan va madaniyatni taraqqiy toptirish yo`lida ulkan shijoat va
matonat ko`rsatdi.
10. O`zbek xalqi ma`naviy dunyosining shakllanishiga g`oyat kuchli va
samarali ta`sir ko`rsatgan ulug` zotlardan biri Alisher Navoiydir.U xalqimizning
ongi va tafakkuri, badiiy madaniyati tarixida butun bir davrni tashkil etadigan
buyuk shaxs, milliy adabiyotimizning tengsiz namoyandasi, millatimizning g`ururi,
sha`n-u sharafini dunyoga tarannum qilgan o`lmas so`z san`atkoridir. Ta`bir joiz
bo`lsa, olamda turkiy va forsiy tilda so`zlovchi biron-bir inson yo`qki, u Navoiyni
bilmasa, Navoiyni sevmasa, Navoiyga sadoqat va e`tiqod bilan qaramasa.
Yurtboshimiz bu ulug` zotni avliyo desak, u avliyolarning avliyosi, mutafakkir
”
68

desak, mutafakkirlarning mutafikkiri, shoir desak, shoirlarning sultonidir deb”
ta`riflaydi.
11. Ma`naviyatimizning yuksalishida jadidchilik g`oyalari ham muhim o`rin
tutadi. Mahmudxo`ja Behbudiy, Munavvarqori, Abdulla Avloniy, Ishoqxon Ibrat,
Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho`lpon, Usmon Nosir kabi
yuzlab ma`rifatparvar, fidoyi insonlarning o`z shaxsiy manfaati, huzur-halovatidan
kechib, el-ulus manfaati, yurtimizni taraqqiy toptirish maqsadida amalga oshirgan
ezgu ishlari avlodlar xotirasidan aslo uchmaydi.
12. O`zbekiston Prezidenti Islom Karimovning 1993 yil aprel oyida bir guruh
atoqli yozuvchi va olimlar bilan suhbati milliy istiqlol g`oyasining yangi
rivojlanish davrini boshlab berdi. Asosiy masala mustaqillikni saqlab qolish,
kelajak avlodlarga omon yetkazish, uning taqdirini anglab, millat va xalq sifatida
o`z qaddimizni ko`tarishda mafkuraviy omillardan, ma`naviy ma`rifiy
–
tadbirlardan to`g`ri va samarali foydalanish, yangi tarixiy voqelik mustaqil
–
taraqqiyot uchun xalqning asriy orzu-armoni va intilishlarini aks ettiruvchi milliy
g`oyani shakllantirishdan iborat edi. Keyinchalik milliy g`oya va milliy mafkura
borasidagi barcha talqin, xulosa va ilmiy munozaralar Prezidentning atoqli
yozuvchi va olimlar bilan o`tkazgan muloqotida o`rtaga tashlangan savol va
da`vatlariga javob sifatida yuzaga chiqa boshladi. 1993 yil chop
etilgan ,,O`zbekistonning milliy istiqlol mafkurasi nomli to`plamda milliy g`oya
“
va milliy mafkuraning asosiy jihatlari, muammolari va ularni hal qilish yo`lidagi
vazifalar haqidagi fikrlar jamlandi.
13. Islom Karimovning ,,Tafakkur jurnali bosh muharriri savollariga
”
javoblarida milliy istiqlol mafkurasining xalqimiz hayotidagi muhim ahamiyati va
o`rni ochib berildi. Mazkur muloqotda O`zbekiston Prezidenti tabiatda ham,
jamiyatda ham vakuum bo`shliq bo`lishi mumkin emasligi to`g`risidagi o`zining
–
ilgari bayon etilgan fikrini rivojlantirgan holda, mafkura sohasida ham bo`shliq
vujudga kelishiga aslo yo`l qo`ymaslik kerakligi, aks holda, o`sha yerda yot,
begona mafkura hukmronlik qilishi mumkinligidan ogoh etadi. Fikr qaramligi,
tafakkur qulligi har qanday iqtisodiy, siyosiy qaramlikdan ham dahshatli
69

oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ham mafkura ikkinchi darajali
masala bo`la olmaydi. ,,Mafkura bo`lmasa, odam, jamiyat o`z yo`lini yo`qotishi
muqarrar deya ta`kidlaydi Yurtboshimiz.”
14. Insoniyatning ko`p asrlik tarixi shundan dalolat beradiki, bu dunyoda
o`zining milliy davlatini qurishga azmu qaror qilgan har qaysi xalq yuksak
vazifalarni amalga oshirish, shu yo`lda odamlarni birlashtirish va safarbar qilish,
ularning qalbida ishonch uyg`otish, eski ijtimoiy tuzumdan mutlaqo yangi tuzumga
o`tishda o`ziga qo`shimcha kuch-quvvat va madad topishda umumiy, yagona
maqsad va orzu-intilish ifodasi bo`lgan milliy g`oyani tayanch va suyanch deb
biladi.
15. Milliy g`oyaning ma`no-mazmuni va uning millat hayotidagi o`rnini
mukammal tushunib yetish uchun, eng avvalo, unga zamin bo`ladigan nazariy va
amaliy negizni aniqlab olish muhim ahamiyatga molik. Shu nuqtai nazardan, milliy
g`oyaning tarixiy, falsafiy ildizlari va uning tamoyillari ham bir-biri bilan uzviy
bog`liqlikdadir. Ular o`z navbatida umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligi talablariga
to`la-to`kis mos keladi.
70

Foydalanilgan adabiyotlat ro`yxati
1. Karimov I. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. -T.: Ma`naviyat, 2008.–
2. Karimov I. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga
– –
xizmat etsin.// Tafakkur jurnali, 1998, 2-son.
” ”
3. Karimov I. Donishmand xalqimning mustahkam irodasiga ishonaman. //
”
Fidokor gazetasi, 2000, 8 iyun.
”
4. Karimov I. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. -T.: O`zbekiston, 1996, 2-jild.
5. Karimov I. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni xalq, millatni millat qilishga
– –
xizmat etsin. T.: O`zbekiston, 1998.
6. Karimov I. O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. -T.: O`zbekiston, 1998.
7. Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. -T.:
O`zbekiston, 1996.
8. Karimov I. Ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz.
–
T.: O`zbekiston, 2000, 8-jild.
9. Karimov I. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. -T.: O`zbekiston, 1999, 7-jild.
10. Karimov I. Milliy istiqlol mafkurasi xalq e`tiqodi va buyuk kelajakka
ishonchdir. -T.: O`zbekiston, 2000.
11. Karimov I. O`zbekiston mustaqillik ka erishish ostonasida. Toshkent:
–
O`zbekiston, 2011 .
12. ,,Avesto . Tarixiy-adabiy yodgorlik. T.: Sharq, 2001.
”
13. Abdulla Avloniy. Tanlangan asarlar., 2-jild. -T.: Ma`naviyat, 1998.
14. Alimova D. Insoniyat tarixi g`oya va mafkuralar tarixidir. T.: Yangi asr
– –
avlodi, 2001.
15. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. -T.: Ma`naviyat, 2006.
16. Buyuk va muqaddassan, mustaqil vatan. Risola. -T.: O`qituvchi, 2011.
17. Erkayev A. Milliy g`oya va ma`naviyat. T.: Ma`naviyat, 2009.
–
18. Jakbarov M. Komil inson g`oyasi. T.: Yangi asr avlodi, 2002.
–
19. Jo`rayev N. Mafkuraviy immunitet. T.: Ma`naviyat, 2001.
–
71

20. Komilov N. Tafakkur karvonlari. T.: Ma`naviyat, 1999.–
21. Mahmudov T. ,,Avesto haqida. -T.: Sharq, 2000.
”
22. Munavvarova M. Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari. -T.: Ma`naviyat, 2011.
23. Nazarov Q. Hozirgi zamon va umuminsoniy qadriyatlar. T: Ma`naviyat,
–
1993.
24. Nazarov Q. Milliy istiqlol g`oyasining maqsad va vazifalari. T.: Yangi asr
–
avlodi, 2001.
25. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. -T.: O`zbekiston, 2000.
26. O`zbekistonning milliy istiqlol mafkurasi. -T.: O`zbekiston, 1993.
27. Otamurodov S., Ramatov J., Husanov S. Ma`naviyat asoslari ( Ma`ruzalar
matni ). -T., 2000.
28. Po`latov H. O`zbek mafkurasi // “Muloqot” jurnali. –T., 1991, №6-7.
29. Qosimov B. Milliy uyg`onish. -T.: Ma`naviyat, 2002.
30. Qosimov B. Tohir Chig`atoyning Bambergdagi shogirdi. //,,Markaziy Osiyo
madaniyati” gazetasi, 1997, 3-4-son.
31. Soatov G`. Zardushtiylik madaniyati va ma`naviyati. Qarshi: Nasaf, 2004.
–
32. Turdiyev SH. Ular Germaniyada o`qigan edilar. -T.: Fan, 1991.
33. Xayrullayev M. O`rta Osiyoda IX-XII asrlarda madaniy taraqqiyot (Uyg`onish
davri madaniyati). T.: Fan, 1994.
–
34. Yusupov E. Yoshlarning ma`naviy kamoloti. T.: O`zbekiston, 1995.
–
35. Sharifxo`jayev M. O`zbekiston: yangi g`oyalar, yangi yutuqlar. T., 2002.
–
36. Shermuham m edov S. Ijtimoiy taraqqiyotda millatlararo aloqa madaniyati. T.:
–
Ma`naviyat, 1998.
72

Купить