Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Идея национальной независимости

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Yoshlarda milliy davlatchilik tafakkurini va vatanparvarlik tuyg`ularini shakllantirish masalalari

Купить
“Yoshlarda milliy davlatchilik tafakkurini va
vatanparvarlik tuyg`ularini shakllantirish masalalari”
mavzusida yozgan MUNDAR I JA
Kirish........................................................................................................... ....... .......2
I.Bob.   Milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanishi   va   rivojlanishining
xususiyatlari.        
1.1   Milliy   davlatchilik   tafakkuri   tushunchasining     mohiyati   va
mazmuni....................................................................................................................6
  1.2   Milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanishining   evolyutsiyasi   va   uning   tarixiy
bosqichlari...............................................................................................................18
II   Bob .   Milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlan-tirishning   usullari   va
vositalari.
2.1.   YOshlar   ongida   milliy   davlatchilik     tafakkurini   rivojlantirishning
vazifalari..................................................................................................................37
2.2.   Milliy   davlatchilik   tafakkuri     rivojlanishida     kommunikatsiya   va   ommaviy
axborot vositalarining roli .......................................................................................46
Xulosa . .....................................................................................................................53
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati..........................................................................56
2 Kirish
Mavzuning   dolzarbligi   :   O`zbekistonda   mustaqillik   yillarida
jamiyatning   iqtisodiy,   ijtimoiy-siyosiy,   ma`naviy-ma`rifiy   sohalarini   isloh   qilish
yo`lida   ulkan   ishlar   amalga   oshirildi.   YUrtimizdagi   tub   o`zgarishlar   jarayonida
milliy  an`ana  va   qadriyatlar  e`tiborga  olinib,  dunyoning  eng  samarali   taraqqiyot
modellari   tajribalaridan   kelib   chiqqan   holda,   milliy   davlatchilik   tizimi
shakllantirildi.
O`zbekiston   mustaqil   davlat   maqomini   olgandan   so`ng   yurtimiz
ijtimoiy hayotidagi mafkuraviy jarayonlar, iqtisodiy, siyosiy islohotlar qanchalik
ilғor,   demokratik   tamoyillarga   asoslangan   bo`lmasin,   ularni   jamiyat   hayotiga
tatbiq   etishda   dolzarb   muammolarga   duch   kelinmoqda.   Mazkur   holat   jamiyat
demokratik   taraqqiyoti,   faqat   siyosiy   va   iqtisodiy   mexanizmlarning   maqsadga
muvofiqligida   emas,   balki   bu   jarayonda   ishtirok   etuvchi   fuqarolarning     milliy
davlatchilik   tafakkuriga   boғliqligini   ko`rsatib   turibdi.   Zero,     Prezidentimiz
ta`kidlaganlaridek:     “Mamlakatimizni   isloh   etish   va   demokratlashtirish   jarayoni
hech   qachon   ortga   qaytmaydigan,   qat`iy   va   izchil   tus   olgani,   odamlarimiz
o`zgarib,   ularning   siyosiy   va   fuqarolik   faolligi   oshayotgani,   ongu   tafakkuri
yuksalib,   yon-atrofda   bo`layotgan   barcha   voqea-hodisalarga   daxldorlik   tuyғusi,
ertangi kunga ishonchi ortib borayotgani misolida ko`rish, anglash qiyin emas” 1
.
SHuning   uchun   ham   bugungi   kunda   millatimiz   farzandlari   mustaqil
O`zbekiston   davlatini   jahonga   tanitish   uchun   o`z   hissalarini   qo`shmoqdalarki,
bularning   barchasi   fuqarolar     ongida   rivojlanib   borayotgan   milliy   davlatchilik
tafakkurining   kuch-qudrati   tufaylidir.     Ushbu   jarayonlarni   yanada   rivojlantirish
uchun   ilmiy     izlanishlar   olib   borib   tahlil   qilish   va     xulosalar   chiqarish   ijtimoiy
fanlar tizimining dolzarb muammosi hisoblanadi. 
 
Bitiruv   malakaviy   ishning   maqsadi   va   vazifalari:   O` zbekistonda
demokratik   taraqqiyot   strategiyasida   milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlantirish
dinamikasini,   salohiyat   imkoniyatlarini,   ilmiy   tadqiqot   ob`ekti   sifatida   ijtimoiy
falsafiy tahlil etishdan iboratdir.  
3 Vazifalari;   Birinchidan ,   fuqarolar   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkurini
rivojlantirishni   jamiyat   hayoti,   mafkurasi,   madaniyati   va   ta`limi   tizimidagi
yangilanishlarni,   odamlarning   ruhiy   poklanishi,   sobiq   ittifoqdan   qolgan   qaramlik
kayfiyatidan xolos bo`lishini faollashtiruvchi  yaxlit jarayon sifatida tahlil qilish;
Ikkinchidan ,   fuqarolar   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkurini
rivojlantirishning ob`ektiv shart-sharoitlarini, sub`ektiv omillarini aniqlash;
Uchinchidan ,   tarixiy   o`zgarishlar   dinamikasining   davlatchilik   tafakkuri
rivojiga bevosita ta`sir qilish yo`nalishlarini va qonuniyatini  tahlil etish; 
To`rtinchidan ,   o`zbek   milliy   ma`naviyati   tarixidagi   qadriyatlar     asosida
fuqarolar ongida milliy davlatchilik tafakkurini rivojlantiradigan, davlat siyosatini
samarali   amalga   oshirishga   xizmat   qiladigan   xulosalar,   amaliy   tavsiyalar,   chora
tadbirlar dasturini ishlab chiqishdan iborat. 
Ishning ilmiy yangiligi va ahamiyati.
Birinchidan ,   O`zbekistonda   milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanishining
o`ziga   xos   tomonlari,   mental   xususiyatlari   kontseptual   mohiyati,   mazmuni
mustaqillik bilan boғlab ko`rsatilgan;
Ikkinchidan ,   “yoshlar   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllanishi”
tushunchasi   ilmiy   muomalaga   olib   kirilgan   va   uning   sotsial-psixologik   asoslari
aniqlangan;
Uchinchidan ,   ijtimoiy-siyosiy   jarayonlarning   milliy   davlatchilik   tafakkuri
shakllanishi   va   rivojlanishiga   ijobiy   va   salbiy   ta`sir   yo`nalishlari,   imkoniyatlari
aniqlangan;
To`rtinchidan ,   O`zbekistonda   kuchli   davlatdan   kuchli   fuqarolik   jamiyatiga
o`tish   jarayonida   fuqaro   bilan   davlat     huquq   va   burchlarining     uzviy   boғliqligi
milliy davlatchilik tafakkurini rivojlantirishda asosiy tamoyilligi ilmiy asoslangan;
Beshinchidan,   o`zbek     mentalitetida   milliy   davlatchilik   tafakkuri
shakllanishining   tarixiy   xususiyatlari,   dinamik   rivojlanish   qonuniyatlari
aniqlangan;
Mazkur tadqiqotda bayon qilingan ilmiy-nazariy xulosalar va amaliy taklif -
tavsiyalar,   umuman   milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllantirishdagi   faoliyat,
4 xususan     milliy   davlatchiligimiz   haqidagi   bilimlarni   kengaytirish   va
chuqurlashtirishga xizmat qiladi.
Bitiruv   malakaviy   ishning   approbatsiyasi.   Qarshi   davlat   universiteti
Milliy   ғoya   ma`naviyat   asoslari   va   huquq   ta`limi   kafedrasida   faoliyat
ko`rsatayotgan   “Milliy   ғoya   tarғibotchilari”   to`garagida   mavzu   bo`yicha   ma`ruza
qilingan.
Bitiruv   malakaviy   ishining   tuzilishi.   Mazkur   ish   muqaddima,   ikki   bob
to`rtta paragrif, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
I Bob. Milliy davlatchilik tafakkuri shakllanishi va rivojlanishining
xususiyatlari.
5 1.1 Milliy davlatchilik tafakkuri tushunchasining mohiyati va mazmuni.
O`zbekistonda   yangi   jamiyatni   barpo   etish,   barkamol   avlodni   voyaga
etkazish   jarayonida   millat   ijtimoiy   ongida,   tafakkurida   jiddiy   o`zgarishlar   sodir
bo`lmoqda. eng avvalo, xalqimiz inson tafakkuri  va irodasini  cheklab qo`yadigan
siyosiy   tizim   zulmidan   xalos   bo`ldi,   uning   illatlarini   bartaraf   etmoqda.   Lekin,
milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlantirish,   xalqimizning   bunyodkorlik
salohiyatini   to`laroq   yuzaga   chiqarish   uchun,   uning   ilmiy-nazariy   asoslarini
o`rganish,   ijtimoiy-falsafiy   tahlil   qilish,   amaliy   taklif   va   tavsiyalar   berish   har
qachongidan ham muhimdir.
Milliy davlatchilik tafakkurini shakllantirish va rivojlantirish falsafaning eng
murakkab   umumnazariy   masalalaridan   biridir.   U   falsafaning   barcha   tarkibiy
qismlari:   ontologiya,   gnoseologiya,   metodologiya,   mantiq,   aksiologiya,   etika,
estetika,   psixologiya   va   h.k.lar   bilan  boғliqdir.   Binobarin,  uni   atroflicha  ijtimoiy-
falsafiy   tahlil   qilish,   bu   yo`nalishlarning   muammoga   o`ziga   xos   yondoshuv
tamoyillarini   baholash   mezonlarini   umumlashtirishni   taqozo   etadi.   Milliy
davlatchilik   tafakkurini   rivojlantirish   masalasi   murakkab,   ziddiyatli,   serqirra   va
uzluksiz   bo`lganligi   uchun   barcha   ijtimoiy-siyosiy   fanlarning   kompleks-sistemali
yondoshuvi   asosida   nisbatan   mukammal   yoritilishi   mumkin.   Lekin,   uning
mezonlari     jamiyat   taraqqiy   etishi   jarayonida   o`zgarib,   yangi   talablar   hisobiga
boyib   boradi.   Xususan,   birinchidan,   mamlakatda   demokratik   islohotlarni   yanada
chuqurlashtirish   jarayoni   fuqarolarning   milliy   davlatchilik   tafakkurida   namoyon
bo`ladi,   ya`ni   uning   rivojlanish   darajasi   milliy   davlatchilik   tafakkurining   asosiy
mezoni hisoblanadi. Ikkinchidan, milliy davlatchilik tafakkuri ko`p qirrali va keng
qamrovli   bo`lib,   uni   shakllantirish   davlatning   bosh   islohotchilik   faoliyatiga
boғliqdir.   YA`ni,   fuqarolarning   davlat   bilan   hamkorlikda   amalga   oshiradigan
iqtisodiy, siyosiy, mafkuraviy, ma`naviy va ma`rifiy faoliyati  tashkilotchisi davlat
hisoblanadi.   Har   bir   fuqaro   davlatning   nafaqat   mavjudligidan,   shu   bilan   birga
buyuk   kelajagidan   manfaatdordir.   Binobarin,   fuqarolar   mustaqil   O`zbekiston
davlatining tabiatini,   mohiyatini  teran  va har   tomonlama  anglab  olganlaridagina,
oqilona boshqarish ishlariga samarali ishtirok etadilar.   SHunga ko`ra,   davlatning
6 mohiyatini   har   bir   fuqaro   tushunib,   anglashi,   uning   istiqboli   uchun   kurashishi
milliy davlatchilik tafakkurining asosiy mazmuni va mohiyatini tashkil etadi.
Demak,   milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlantirish   masalasini   ijtimoiy-
falsafiy   tahlil   qilishda   tafakkurning   uchta   muhim   sotsial   funktsiyasini   e`tiborga
olish zarur. Birinchidan, davlatchilikning mavjudligini milliy ongda aks ettiradi va
tafakkur   vositasida   (tilda)   ifodalaydi;   ikkinchidan,   uning   shakllanish   va
rivojlanishini  nazariy-metodologik  jihatdan  ta`minlaydi;  uchinchidan,  davlatchilik
modellarini yaratadi va kelajagi bashorat qilinadi. 
   Milliy davlatchilik tafakkuri  – muayyan  davlatning mavjudligi,  tarixiy
rivojlanishi,   davlat   va   fuqaro   manfaatlarining   uyғunligi,   xalqaro   ijtimoiy,
iqtisodiy,   siyosiy,   ma`naviy,   mafkuraviy   munosabatlardagi   mavqei   va
shukuhidan  fuqarolarning  faxrlanishi,  buyuk    kelajagiga  bo`lgan  ishonchini,
ularning   ongida   milliy   davlatchilikning   barpo   etilishidagi   jarayonlarda
barchaning   ishtirok   etishga   bo`lgan   ongli   ehtiyojini   rivojlantira   olish
qobiliyati   va   imkoniyatlarini   yuzaga   keltirilishini   o`zida   mujassam   etgan
ilmiy-amaliy   tushunchalar   majmuidir.   Milliy   davlatchilik   tafakkuriga   berilgan
ta`rif   uning     ma`no-mohiyatini   ifodalaydi   va   davlatchilikning   tarixiy   davrlar
mazmunidan kelib chiqib, yangi  xususiyatlar kasb etadi.
  Milliy   davlatchilik   tafakkurini   har   tomonlama   va   mufassal   tavsiflashda,
uning boshqa fanlar bilan aloqadorligini tahlil qilish ham muhim ahamiyatga ega.
Zero,   Ko`p   asrlik   tariximiz   shuni   ko`rsatadiki,   inson   dunyoqarashining“
shakllanishida   ma`rifatning,     xususan   ijtimoiy   fanlarning   o`rni   beqiyos.   Bu
jamiyatshunoslik   bo`ladimi,     psixologiya   yoki   iqtisod   bo`ladimi     ularning	
–
barchasi odamning intellektual kamolotga erishuvida katta ta`sir kuchiga ega”  1
.  
  SHu   bois,   milliy   davlatchilik   tafakkurining   shakllanishi   va   rivojlanishini
tadqiq qilishda boshqa fanlar bilan yaqindan hamkorlik qilish, ularning yutuqlari,
ilmiy   xulosa   va   tavsiyalaridan   foydalanish   samarali   natija   beradi.   Jumladan,
falsafa,   siyosatshunoslik,   tarix,   psixologiya,   iqtisod,   davlat   va   huquq   nazariyasi,
sotsiologiya kabi  fanlar ham mazkur masalani o`rganishlari muhimdir.
7 Falsafa har bir voqeilikning mavjudligi va uning o`zgarib borishi to`ғrisidagi
umumiylik qonuniyatlarni o`rganib, uning ob`ektiv va sub`ektiv omillarini aniqlab
beradi.   Fuqaro   va   davlat   munosabatlari   barcha   tarixiy   davrlarda   ham   ijtimoiy
hayotning muhim  masalasi  hisoblanadi. CHunki  insonlarning faoliyati  serqirra va
turli-tuman   bo`lib,   ular   ongi-tafakkurining   shakllanishi   va   rivojlanishi   darajasida
davlat     siyosiy   munosabatlarning   sub`ekti   sifatida   maydonga   chiqadi.     Milliy–
davlatchilik tafakkurining rivojlanishi inson siyosiy faoliyati bilan izohlansa, uning
rivojlanib borishi fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy faolligi bilan belgilanadi. Ijtimoiy
falsafa   fani   milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanishi   va   rivojlanishining   umumiy
qonunlarini o`rganish tufayli muhim metodologik asos hisoblanadi. 
Siyosatshunoslik fani esa, aynan davlatchilik fenomeni bilan boғliqligi bois,
siyosat,   uning   shakllari,   davlat   va   fuqaroning   o`zaro   munosabati,   siyosiy   ongi,
siyosiy   madaniyati,   siyosiy   faolligi,   siyosiy   partiyalar,   siyosiy   hokimiyatga
munosabati,   fuqarolik   jamiyati,   demokratik  jarayonlar   kabi   hodisalarni   o`rganishi
natijasida   milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlantirish   omillarini   tadqiq   qiladi.
Milliy   davlatchilik   tafakkuri   rivojining   mahsuli   hisoblangan   siyosiy   etakchilik  	
–
siyosiy faoliyatning muayyan turi bo`lib, shaxsning jamiyat va davlatni boshqarish
maqomi,   ijtimoiy-siyosiy   pozitsiyasi   kabi   xususiyatlarni   ham   o`zida   mujassam
etadi.   SHuningdek, milliy davlatchilik tafakkuri falsafa fanining predmeti bo`lish
bilan birga, siyosiy tushunchadir, ya`ni siyosiy ongning tarkibiy qismidir. Demak,
siyosatshunoslik   fani   huquqiy-demokratik   davlat,   adolatli   fuqarolik   jamiyatini
barpo   etishda   milliy   davlatchilik   tafakkurining   shakllanishi   va   rivojlanishi
masalalarini   ilmiy-nazariy   o`rganib,   mamlakat   ravnaqiga   o`zining   hissasini
qo`shadi   va   falsafiy   qonuniyatning   hukmi   nechoғlik   to`ғri   ekanligini   isbotlaydi,
yangi   nazariya   va   ғoyalarni   vujudga   keltiradi.   Mustaqillik   ғoyasining   vujudga
kelishi,     milliy   davlatchilik   tizimi   shakllanishi   ham   aynan   tafakkurning   amaldagi
rivojidir. 
Davlat   va   huquq   nazariyasi   fani   ham   inson   huquqlari   va   erkinliklarini
amalga   oshirilishi,   jamiyat   siyosiy   tizimining   muhim   elementi   bo`lgan   davlat   va
huquqning   amaliy   faoliyati   umumiy   qonuniyatlariga   ongli   ravishda   amal   qilishi
8 fuqarolarda milliy davlatchilik tafakkurining qay darajada rivojlanganligiga boғliq.
Binobarin,   qonun   ustuvorligi   davlatning   mavqeini   mustahkamlab,   fuqarolar
tafakkurida   unga   bo`lgan   ishonchni   oshirishi   bilan   tavsiflidir.   Huquq   qoidalari
fuqarolarning ehtiyojlariga javoban  qonuniy,  manfaatlarga  mos  o`rnatiladi  va  shu
bois, ehtiyojning  ortib borishi tafakkurning o`sib borishi bilan belgilanadi. Xullas,
milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanishi   va   rivojlanishi   inson   huquqlarining
mamlakatda himoya qilinayotganlik holati va qonun ustuvorligining ta`minlanishi
bilan   boғliqdir.   SHu   jihatdan,   davlat   va   huquq   nazariyasi   fani   milliy   davlatchilik
tafakkuri rivojlanishiga xizmat qiladi.
Sotsiologiya  fani   ham   jamiyatni   yaxlit,  uyushgan  tizim  sifatida  tadqiq  etib,
jamiyat   a`zolarining,   xususan,   turli   jamoalar   va   qatlamlarning   davlat,   huquq,
tuzum   va   qonunga   nisbatan   qanday   munosabatda   bo`lishini,   ularning   davlat
to`ғrisidagi   fikr-mulohazalarini   mavjud   ijtimoiy   hayotni   tahlil   etish   asosida
o`rganadi.   SHunga   ko`ra,   sotsiologiya   fani   fuqarolar   milliy   davlatchilik
tafakkurining   shakllanishi   va   rivojlanishi   uchun   amaliy   (empirik)   ma`lumotlarni
to`plash va umumlashtirish vazifasini bajaradi. SHu asosda davlat sotsiologiyaning
xulosalaridagi aniq hayotiy ma`lumotlarga, ijtimoiy tajribalariga tayanib, ijtimoiy,
iqtisodiy, siyosiy va huquqiy mexanizmlarini tartibga soladi. Zero, ijtimoiy muhit
fuqarolarning tafakkurini shakllantiradi, uning mohiyati sotsiologik tahlilda yanada
yaqqolroq namoyon bo`ladi.
Tarix   fani   ham   milliy   davlatchilik   tafakuri   shakllanishida   alohida     o`ringa
ega.   CHunki,   O`zlikni   anglash   tarixni   bilishdan   boshlanadi”“ 1
.   U   jamiyat
taraqqiyotining   har   xil   davrlarini,   rivojlanish   yo`nalishlari   va   tiklanish
bosqichlarini,   insoniyatning   o`tmishdan   kelajak   tomon   yuksalib   borish   asoslarini
va   mohiyatini   tadqiq   etar   ekan,   milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanish   va
rivojlanish   bosqichlarini   tahlil   qilish   imkonini   beradi.   Qolaversa,   milliy
davlatchilik   tarixi   qanchalik   qadimiy   bo`lsa,   uning   davlatchilik   tafakkuri   ham
shunchalik   qadimiy   hisoblanadi.   Ayni   choғda   mazkur   fan   metodologiyasining
muhim   yo`nalishi   sifatida   inqilobiy   dialektikadan   tadrijiy   taraqqiyot   yo`liga
tayanib ish yuritish, zalvorli tarixning natijasidir.
9 Psixologiya   fanlarining   ham   milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlantirishda
o`rni   beqiyosdir.   Aynan   psixologiya   inson   ruhiyatini,   ong   va   tafakkurini
o`rganuvchi   fandir.   Zero,   shaxsning   hatti-harakatlari   motivlarini   aniqlash,   ularni
temperamentlari   xususiyatlaridan   kelib   chiqqan   holda   ilmiy   xulosalar   qilishda,
odamlar   bilan   jamoada   muomala   qilishni   tashkil   etish   va   ijtimoiy   xulqni
boshqarishda,   albatta,   psixologiya   qonuniyatlarini   chetlab   o`tish   mumkin   emas.
YAngi   mustaqil   O`zbekiston   davlati   ham   o`z   taraqqiyot   yo`lini   izchil   amalga
oshirishda xalqning ko`p ming yillik tajribasidan, ruhiyatidan kelib chiqib, huquqiy
demokratik   davlat   adolatli   fuqarolik   jamiyati   barpo   etishni   maqsad   qilib   qo`ydi.
O`zbek   milliy   davlatchilik   tizimi   shakllantirildi.   Albatta,   bugungi   kunda
mamlakatimizni   isloh   etish   va   demokratlashtirish   jarayoni   qat`iy   va   izchil   tus
olgani,   odamlarimizning   o`zgarib,   ularning   siyosiy   va   fuqarolik   faolligining
oshayotgani, ongi-tafakkurining yuksalib borayotganidan dalolatdir 1
.
Iqtisodiy   fanlar   ham   milliy   davlatchilik   tafakkuri   rivojlanishida     moddiy
omillarni   o`rganishi   bilan   ahamiyatlidir.   Ishlab   chiqarish   munosabatlari   tizimi,
xo`jalik hayotini tashkil  etish, tadbirkorlik, mehnat, moliya, kredit  kabi masalalar
kishilarning mulkka nisbatan iqtisodiy tafakkurini  yuksaltirish  bilan  bir  qatorda,
davlat   bosh   islohotchi           (I.A.Karimov)   sifatida   shaxs-jamiyat-davlat“ ” “ ”
munosabatlarining   uyғunlashuviga   erishiladi.   Ayni   vaqtda,   davlatning   iqtisodiy
munosabatlarni   huquqiy   tartibga   solishi,   iqtisodiyotni   erkin   rivojlanishi   uchun
keng ko`lamli tadbirlarning amalga oshirilishi  fuqarolar ongida milliy davlatchilik
tafakkurini rivojlanishi bilan xarakterlidir.
Ma`naviyat asoslari fani aynan shaxs, millat, davlat va jamiyatning qudratli
kuchi   sifatida   ma`naviyatni   o`rganishga,   inson   va   millat   kamolotida   ma`naviy
yuksalishni   tahlil   qilishga   asoslangan.   Uni   shu   shaklda   o`rganish   esa,   hech
mubolaғasiz   aytish   mumkinki,   milliy   davlatchilik   tafakkuri   taraqqiyotida   yangi
kontseptual   ғoyalarning   paydo   bo`lishiga   zamin   yaratmoqda.   Bu   borada
mamlakatimizda   amalga   oshirilayotgan   islohotlar,   xalq   ma`naviyatining   asrlar
davomida yaratilgan qadriyatlarini tiklash, asrab-avaylash, kelajakka etkazish bilan
boғliq sa`y-harakatlar katta ahamiyatga ega.
10 SHu ma`noda “Ma`naviyat asoslari” mustaqillik sharoitida oliy maqsadlarini
amalga   oshirishga   qaratilgan   fan   sifatida   maydonga   chiqmoqda.   Avvalo,   kelajagi
buyuk   davlatni   barpo   etish,   fuqarolik   jamiyati   haqida,   bozor   munosabatlariga
bosqichma-bosqich   o`tish   jarayoni,   yangi   ijtimoiy-iqtisodiy   munosabatlarning
qaror   topa   borishi,   islohotlarning   inson   manfaatlariga   xizmat   qilishi,   milliy
uyғonish   ijtimoiy   taraqqiyot   taqozosi,   komil   insonni   voyaga   etkazish   davr   talabi
ekanligi   kabi   dasturiy   vazifalarning   hayotiyligi   to`ғrisidagi   ғoyalarni   odamlar
dunyoqarashida   qaror   toptirish   milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlantiradi,
fanning muhim ahamiyatini yanada oshiradi.
Milliy davlatchilik tafakkuri shakllanishi va rivojlanishi taqozo etadigan eng
muhim vazifa poklanish jarayoni odamlar ruhiyati va tafakkurida amaliy tus olishi
uchun   O`zbekiston   Konstitutsiyasida   mujassam   etilgan   maqsad   va   ғoyalarni
amalga   oshirish   yo`lida   xizmat   qilishdir.   Bu   maqsad   va   ғoyalar   omma
manfaatlarini   aks   ettirgani   bois,   ularni   ma`naviy   hayot   tarzining   tarkibiy   qismiga
aylantirish   muhim   ahamiyatga   ega.   CHunki   ma`naviyat   asoslari   fani   milliy
davlatchilik   tafakkurining   rivojlanishida   o`zining   muhim   vazifalari   bilan
davlatning istiqboliga, yorqin kelajagiga xizmat qiladi.
  Milliy   davlatchilik   tafakkurining   shakllanishi   va   rivojlanishi   masalalari
ijtimoiy-falsafiy   tahlilni   har   tomonlama:   tizimli   va   qiyosiy,   tarixiy   va   mantiqiy,
sotsiologik   va   aksiologik   yondashuvni   taqozo   etadi.   Odatda   ilmiy-nazariy   tahlil
tarixiylik   uslubida   amalga   oshiriladi.   Tarixiy     tahlil   shuni   ko`rsatadiki,   milliy
davlatchilik   tafakkuri   ildizlari   qadimiy,   o`zining   ko`p   ming   yillik   tarixiga   ega
bo`lib,   uning   shakllanish   va   rivojlanish   bosqichlari   tarixiy   xronologik   izchillikda
va   ketma-ketlikda,     tarixiy   shart-sharoitlariga   boғlab   o`rganiladi.   Ushbu   o`rinda
davlatchilik   tafakkurini   tarixan   vujudga   kelishi   va   shart-sharoitlarini   aniqlash,
tarixiy   taraqqiyot   bosqichlarida   rivojlanishi,   o`zgarishi   va   shakllanishiga   ta`sir
etgan omillarni ko`rsatib berish hamda istiqboldagi evolyutsiyasini bashorat qilish
muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Masalan:   Zardushtiylik   dinining   muqaddas   kitobi
Avesto   milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllanishi   haqida   aniq   ma`lumot“ ”
beradigan   tarixiy   manba   hisoblanadi.   Avesto”da   davlatlarning   shukuhi,   shon-	
“
11 shuhratiga   baғishlangan   diniy-mifologik   ғoyalar   ezgulik   xudosi   “Axuramazdo”
so`zlarida   ifodalanganligini   bilamiz.     YOki   millatimiz   tarixida   “Oltin     davr”   deb
nom   olgan   uyғonish   davri   ma`naviyati   milliy   davlatchilik   tafakkurining
shakllanishida   o`zining   mazmun-mohiyatiga   ko`ra   yangi   tarixiy   davrni   boshlab
berdi.       SHarq   va   Ғarb   tamaddunining   go`zal   va   yorqin,   betakror,   inson   qalbi,
qudrati   va   tafakkuriga   asoslangan     bu   davr   haqida     ham   atroflicha   fikr   yuritish
mumkin. Jumladan, ba`zi  manbalarda SHarqda IX-XII    asrlar  uyғonish  davrining
sodir   bo`lishi   bilan   izohlansa,   Ғarbda   XIV-XVI   asrlarda   namoyon   bo`lganligi
ma`lumdir.     Bu   davrda   O`rta   Osiyoda   yashab   ijod   etgan   Abu   Nasr   Farobiy,   Abu
Rayhon Beruniy,  Ibn Sino, Nizomulmulk kabi qomusiy allomalarning davlatchilik
borasidagi   ijtimoiy-falsafiy   fikrlari,     yoki   XIV-XV   asrlarda   qudratli   temuriylar
saltanatiga asos solgan buyuk Sohibqiron Amir Temurning davlatchilik salohiyati,
ilm-fan,   madaniyat   va   ma`rifatga   ko`rsatgan   homiyligi,   buyuk   shoir   Alisher
Navoiyning   odil   hukmdor   hamda   ma`rifatli   farovon   jamiyat   haqidagi   ideallari
milliy davlatchilik tafakkuri rivojidagi nodir  manbalardir.
SHarqda  Ikkinchi muallim  degan unvon bilan shon-shuhrat qozongan Abu“ ”
Nasr   Farobiy   el-yurt   tinchligi   va   farovonligi   uchun,   davlat   boshliqlari   va   barcha
fuqarolarni   o`zaro   hamkor   bo`lishga,   bir-birlariga   yaxshilik   qilishga,   o`zaro
birlikda,   ittifoq   bo`lib   yashashga   da`vat   etgan   fikrlarida   ham   ayni   milliy
davlatchilik tafakkurining haqiqiy mazmun va mohiyati ifodalangan edi. Bu ғoya
va   qarashlar     imom   Ғazzoliy,   Nizomulmulk   asarlarida   ham   rivojlantirildi.
Binobarin, davlat rahbari jamiyatning yo`lboshchisi, xalq dono va diyonatli rahbar
atrofida uyushmoғi lozim, degan fikrlarni ilgari surganlar. 
Ғarbda   esa   “Uyғonish   davri”     davlatchilik   tafakkuri   rivojida   feodal
tuzumning   emirilishi   hamda   kapitalistik   munosabatlarning   shakllanishi,   Rim
cherkovining   mutlaq   hokimiyatiga   barham   berilishi,   yangi   kashfiyotlarning
yaratilishi   davriga   to`ғri   kelganligi   bilan   xarakterlanadi.   Zero,   reaktsion
ruhoniylarning   ko`p   asrlik   hukmronligi   davrida   hayotning   barcha   jabhalarida
dogmatizm   ustuvor   bo`lgan,   hur   fikr   ijodkor   kishilar   shafqatsizlarcha   jazolangan
(Jordano  Bruno,  Galileo Galiley  va  boshqalar  nazarda  tutilmoqda.)  edi.  Ayni  shu
12 davrda   insoniyat   taraqqiyotida   insonparvarlik   ғoyalarini   tarannum   etgan,   ijtimoiy
va   ma`naviy   kamolotga   erishish   tamoyillari,   erkin   va   farovon   davlatni   bunyod
etish   ғoyalari   bilan   siyosiy,   ijtimoiy-falsafiy   fikr   bobida:   Franchesko   Petrarka,
Nikolay Kuzanskiy, Nikolo Makiavilli, Franchesko Gvichchardini, Jordano Bruno
singari   mutafakkirlar   ijodiyotidan   misollar   keltirish   mumkin.   Xullas,   milliy
davlatchilik   tafakkurini   shakllanishi   va   rivojlanishi   tarixiy   sinovlardan   o`tib
kelgan.
Milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanish   jarayonlarini   ilmiy-nazariy
o`rganish,  mazkur muammoni tarixiylik bilan bir vaqtda qiyosiy va mantiqiy tahlil
qilishni   taqozo   etadi.   Milliy   davlatchilik   tafakkurining   shakllanish   jarayoni   va
o`ziga xos xususiyati, darajalarini aniqlash ham juda muhim nazariy-metodologik
ahamiyatga   ega.   Bu   o`rinda   qiyosiy   tahlil     maqsadga   muvofiqdir.   Aniqroғi,
qiyoslash   ham   ilmiy   asoslangan   bo`lishi,   ya`ni,   mazkur   masalaga   to`ғridan-to`ғri
daxldor   bo`lmoғi   lozim.   Demak,   shu   qoidaga   asoslanib,   milliy   davlatchilik
tafakkurining   shakllanish   va   rivojlanish   hodisasini   fuqarolarda   siyosiy   ong
shakllanish   jarayoni   bilan   qiyoslash   to`ғri   bo`ladi.   YA`ni:     birinchidan,   fuqarolar
siyosiy   ongi   past   darajada   bo`lgan   xalqlarning   milliy   davlatchilik   tafakkuri   ham
etuk bo`lishi   mumkin  emas;  ikkinchidan,  siyosiy  ong  ijtimoiy  ongning  eng  o`tkir
ta`sirchan   shakli   hisoblanib,   uning   mazmuni   va   jamiyatdagi   o`rni   ham,   o`z
navbatida,   milliy   davlatchilik   tafakkurining   mavjudligi   bilan   izohlanadi.   YA`ni,
davlatchilik   tafakkuri   siyosiy   ongda   etakchilik   qilishi   va   davlatning   buyuk
kelajagiga   intilishi,   oldindan   ko`ra   bilishi,   mavjud   siyosiy   ong   baғrida   amalga
oshadi;   uchinchidan,   fuqarolar   siyosiy   ongi   va   milliy   davlatchilik   tafakkurining
shakllanish   jarayoni   umumiy   falsafiy   qonuniyatga   bo`ysunadi.   SHu   jihatdan
mazkur   ikki   tushunchaning   ob`ekti   qiyosiy   tahlil   qilinganda,   bu   ikki   voqelik   bir-
biri uchun shakllanish darajalarini aniqlab beradigan mezondir.
    Sohibqiron   Amir   Temurning   Tuzuklar”i   hamda   Nikolo   Makiavillining“
Hukmdor   asarlarida   keltirilgan   davlatchilik   boshqaruvining   tafakkur   rivojidagi	
“ ”
ahamiyati   qiyosiy   tahlil   qilinganda:   birinchidan,   Tuzuklar”da   davlatchilik	
“
boshqaruvi   azaliy   ezgu   an`analar,   ijtimoiy   adolat   tamoyillariga   (Kuch  	
–
13 adolatdadir.)   amal   qilish   ustuvor   bo`lsa,   Hukmdor”da   shafqatsizlik   va   firib,“
zo`ravonlik   va   tazyiq,   turli   vositalar   bilan   hokimiyatni   saqlab   qolish
( Hukmdorning   hatti-harakati   va   faoliyati   u   erishgan   natijalar   bilan   baholanadi.	
“
SHuning   uchun   hokimiyatni   saqlab   qolish   va   mustahkamlash   uchun   har   qanday
vositalardan   foydalanmoq   darkor” 1
)   axloq   va   adolat   tamoyillariga   nisbatan   o`ta
bepisandlikni   kuzatish   mumkin.   Ikkinchidan,   Amir   Temur   saltanatida   qonun
ustuvorligini   ta`minlanishi   ...davlat   ishlarini   saltanat   qonun-qoidalariga	
“
asoslangan   holda   boshqardim” 2
,     davlatni   idora   etishda   murosayu-madora,
muruvvat   va   sabr-toqat   bilan,   baғrikenglik   siyosatiga   tayanilgan   bo`lsa,
“Hukmdor”da   Makiavilli   zamonida   va   keyinchalik   aksariyat   totalitar   tuzumlar
siyosatida   qo`llangan   zo`ravonlik,   xalq   manfaati   va   talab-ehtiyojlariga   befarq
bo`lish mutlaq hukmdor siyosatining oqibatidir.
Xulosa qilib aytganda, bu bilan biz tarixiy shaxslar faoliyati, ular qoldirgan
merosni   o`rganishdan   maqsad     kimnidir   qoralash   yoki   maqtash   emas,   aksincha
–
taraqqiyot qonuniyatlarini tushunib, haqiqatni anglash, milliy davlatchilik tafakkuri
shakllanishi   va   rivojlanishi   uchun   ilmiy-nazariy   va   amaliy   tushunchalarga   ega
bo`lishdir. 
Uyғonish   davriga   asos   solgan     buyuk   mutafakkirlardan   biri   Franchesko
Petrarkaning “ Xalq qalbida fidoyilik va jasorat so`nmagan ekan, ezgulik yovuzlik
ustidan   ғalaba   qilishi   muqarrardir!” 1
  deganidek,   fuqarolar   ongida   milliy
davlatchilik tafakkurining rivojlanishi  ertangi istiqbolning kafolatidir. 
Mantiqiy   tahlil   ham   milliy   davlatchilik   tafakkurining   shakllanishi   va
rivojlanishi mustaqil O`zbekiston davlatining mavjudligi, mustahkamlanib borishi,
jahondagi mavqei, nufuzining oshishi, siyosiy maydonda ta`sirchanligi, mamlakat
ichida   xalq   farovonligi,   Vatan   ravnaqi,   yurt   tinchligi   kabi   ulkan   ishlarni   amalga
oshirishda davlatning bosh  islohotchiligi  kabi  tarixiy haqiqatlarni  mantiqiy tarzda
o`zida   mujassam   etadi.   Demak,   mantiqiy   tafakkurning   aqliy,   mantiqiy   xulosalari
yordamida   milliy   davlatchilik   tafakkurining   shakllanishi   va   rivojlanishi   haqida
yangi bilimlarga ega bo`lishimiz mumkin. 
14 Milliy   davlatchilik   tafakkurining   rivojlanishini   belgilovchi   umumijtimoiy,
ijtimoiy-siyosiy,   madaniy-ma`rifiy,   ma`naviy-e`tiqodiy,   ilmiy-falsafiy   omillar
mavjud.   Umumijtimoiy   omillar     bu   jamiyatning   umumtaraqqiy,   tamadduniy–
darajasidan   kelib   chiqadigan   omillardir.   Misol   uchun,   bundan   yarim   asr   ilgari
yashagan   kishi   bilan   hozirgi   axborotlar   texnologiyasi,   globallashuv   asrida
yashayotgan odamlarning dunyoqarashi, tafakkuri, inson qadr-qimmatini baholash
o`rtasida   tafovut   mavjud.   Ijtimoiy-siyosiy   omillar   ta`siri   umumijtimoiy   omillarni
boyitib,   to`ldirib   boradi.   Milliy   davlatchilik   tafakkurini   bevosita   davlat   tuzimi
talablari, islohotlar maqsadi va boshqa hayotiy masalalar bilan boғlaydi.
Ijtimoiy-siyosiy   omil   jamiyatning   umumiy   rivojlanganlik   darajasiga,   ya`ni
tarixiy-tamadduniy  taraqqiyot   bosqichiga,   davlat   boshqaruvi   tamoyillariga  boғliq.
Ommaning   ijtimoiy   ongi   doimo   tuzum   xususiyatlarini   aks   ettiradi.   Demokratiya
yaxshi   rivojlangan   mamlakatlarda   milliy   davlatchilik   tafakkuri   jamiyatda   mavjud
me`yorlarga, ijtimoiy qadriyatlarga sodiqlik ko`rsatadi.
Ma`naviy-ma`rifiy omillar  ilm-fan, ta`lim sohasining  rivojlanganligida aniq
ko`rinadi. Masalan:  Fuqarolarning savodxonlik darajasi  past  bo`lsa,  unda ijtimoiy
tafakkurda   dogmatizm   unsurlari   ko`payib,   mutelikka   moyillik   kasb   etadi.
Aksincha,   intellektual   salohiyati   yuqori   bo`lsa,   ...   tafakkur   har   xil   qotib   qolgan,	
“
eski   tushuncha   va   aqidalardan   xalos   bo`ladi   va   har   qaysi   inson   Alloh   Taolo   ato
etgan   noyob   qobiliyat   va   iste`dodini   avvalo   o`zi   uchun,   oilasining,   millati   va
xalqining,   davlatining   farovonligi,   baxt-saodati,   manfaati   uchun   to`liq   baxshida
etsa, bunday jamiyat shu qadar taraqqiyotga erishadiki, uning sur`at va samarasini
hatto tasavvur qilish ham oson emas” 1
. 
YUqoridagilardan   umumiy   xulosa   qilsak:   birinchidan,   milliy   davlatchilik
tafakkuri rivojlanishini ijtimoiy-falsafiy tahlil qilishda qiyosiy va tizimli, mantiqiy
va   tarixiy,   sotsiologik   va   kul turologik,   politologik   va   aksiologik,   dialektik   va	
’
sinergetik   yondoshuvlarni   umumlashtirishni   taqozo   etadi;   ikkinchidan,   ijtimoiy
gumanitar   fanlar   tizimi   milliy   davlatchilik   tafakkuri   rivojlanishining   xususiy
masalalarini   o`rganishi,   uning   mohiyatini   yanada   aniqlashtirishi   zarur;
uchinchidan,   milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlanishiga   salbiy   ta`sir     qiluvchi
15 dogmatik,   tobe   tafakkur   illatlaridan   qutulish   istiqlol   va   millat   istiqboliga   daxldor
masaladir;   to`rtinchidan,   milliy   davlatchilik   tafakkurining   erkin   rivojlanishini
ta`minlovchi   demokratik   davlat   va   fuqarolik   jamiyati   asoslarini   mustahkamlab,
ichki va tashqi tahdidlardan ogoh bo`lib, ijtimoiy qo`rquvni tuғdiruvchi har qanday
omillarga   qarshi   kurashmoq   zarur.     ertangi   kunga   va   o`ziga   ishonch   milliy
davlatchilik   tafakkuri   rivojida   islohotlar   samarasi   oshgan   sayin   o`sib   borishi
muqarrar.
1.2.  Milliy davlatchilik tafakkuri shakllanishining evolyutsiyasi va uning
tarixiy bosqichlari.
  Mustaqillik   tufayli     davlatchiligimiz   tarixini   atroflicha   tahlil   qilib,   ilmiy
o`rganishga,   haqqoniy   yoritishga   imkoniyat   yaratildi.     Ma`lumki,   falsafiy-siyosiy
fanlarda   hukm   surib   kelgan     metodologiya   ya`ni,   voqea,   hodisalarga   sinfiy
yondashuv,     ijtimoiy   jarayonlarni   bir   qolip   –   ijtimoiy-iqtisodiy   formatsiyalar
doirasida   tushuntirib   berish   fuqarolar   dunyoqarashini   ham   cheklagan   edi.     “...
SHo`rolar   zamonida   tarixiy   haqiqatni   bilishga   intilish   raғbatlantirilmas   edi,
hukmron mafkura manfaatlariga xizmat qilmaydigan manbalar xalq ko`zidan iloji
boricha yiroq saqlanardi”  1
.   
Bugun   zamon   talablaridan   kelib   chiqib,   milliy   davlatchilik   tafakkurining
shakllanish evolyutsiyasi va tarixiy bosqichlarini tadqiq qilar ekanmiz: birinchidan,
tafakkur tarixini milliy davlatchilik tarixidan ajratish  ғayri ilmiy xulosalar keltirib
chiqarishini; ikkinchidan, milliy davlatchilik tafakkuri muayyan davlat tizimi bilan
boғliq   shakllanib,   o`ziga   xos   xususiyatlarini   namoyon   qilishini;   uchinchidan,
fuqarolar va davlatning o`zaro munosabatlari – har bir kishidan, o`z davlati oldida
burch   va   majburiyatlarini   belgilab   berishini;   to`rtinchidan,   davlatning   fuqarolar
erkinligi   va   huquqini   himoya   qilishini;   beshinchidan,   davlatchilik   tafakkuri
fuqarolardan   o`z   milliy   davlatining   paydo   bo`lishi,   rivojlanishini,   istiqbolini
ta`minlash   uchun   xizmat   qilishini   taqozo   etishini   aniq   tasavvur   qilishi   kerak.
Boshqacha   aytganda,   fuqarolar   siyosiy   ongida   shakllanib   kelayotgan   milliy
davlatchilik   tafakkuri     mavhum   tushuncha   emas,   balki,   o`z   vakolatlari   doirasida
faoliyat ko`rsatayotgan davlat tuzilmalarining fuqarolar oldidagi mas`ulligi haqida
16 yaxlit   ilmiy,   aniq,   keng   qamrovli   tushunchalar,   ғoyalar   va   qarashlarni   o`z   ichiga
oladi.   YA`ni,   milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllanish   jarayonlarini   ilmiy   tahlil
qilish  va  ilmiy  metodologik  xulosalar   chiqarish,  eng  avvalo,   tarixiy    manbalar 1
ga
tayangan holda amalga oshiriladi. 
Umuman,   davlatchilik   tafakkuri   shakllanishining   bosqichlarini   aniqlashda,
har   bir   tarixiy   davr     mazmuni,   xarakteri,   xususiyatlaridan   kelib   chiqib,   quyidagi
bosqichlarga ajratish, nazariy-metodologik jihatdan muhim ahamiyatga ega.
Birinchi   bosqich     eng   qadimgi   davlatchilik   tuzilmalaridan   islomgacha–
bo`lgan davr.   Bu  davrda  davlatchilikning   tashkil  topishi  va mavjudligi    asoslari
milliy   tafakkurda   mavjud   bo`lgan   afsonalar,   ertaklar,   mifologik-fantastik,     ya`ni,
turli   ruhlar,   xudolar   irodasi   kabi     qarashlardan   iborat   bo`lgan.   Davlatlar   asosan
afsonaviy   podsho   (olampanoh)   timsolida   o`zini   namoyon   qilgan.   SHu   o`rinda,
ma`naviy   merosimiz   hisoblangan     “Avesto”ga   murojaat   etganimizda,   milliy
davlatchiligimiz tafakkuri o`zining uch   ming yillik tarixiga ega ekanligiga guvoh
bo`lamiz.   Dastlabki   sodda,   diniy-afsonaviy   tushunchalar   haqida     Avesto   asosiy	
“ ”
manba hisoblanadi.
  Avesto”da   hokimiyat   tushunchasi,   davlatni   (boshqaruvga   doir)	
“
markazlashgan   tartibda   boshqaruv   tarqoq   vohalarni   yagona   davlat   tuzilmasiga
aylantirish,   ilohiy   shoh   hokimiyati   va   ideal   podsho   ғoyalari   Zardusht   ta`limotida
o`z   aksini   topgan.   “Avesto”   bu   qadim   o`lkada   davlat,   buyuk   ma`naviyat,   buyuk
madaniyat bo`lganligidan guvohlik beruvchi tarixiy hujjatdirki, uni hech kim inkor
eta   olmaydi” 1
.       «Avesto”ga   tayanib,   aytish   mumkinki,   zardushtiylik   dini   va
davlatchilik   tafakkuri     shakllanish   bosqichlari   bir   tarixiy   davrga   to`ғri   keladi.
Xususan,   antik   dunyo   davlatchiligi   tafakkurning   mifologik   (asotiriy)   shakli
hisoblangan. Masalan,   Alpomish ,  To`maris ,    SHiroq  kabi milliy qahramonlar	
“ ” “ ” “ ”
obrazlarining   yaratilishi   milliy   davlatchilik   tafakkurining   mahsuli   edi.   Bu   milliy
qahramonlar   faqat   mifologik-fantastik     tasavvurlarning   badiiy   obrazlari   bo`lib
qolmasdan,   davlatchilik   va   hokimiyatga   nisbatan   siyosat   va   huquq   masalalarini
ham   namoyon   qilgan.   SHu   o`rinda   asardagi   ( Alpomish   dostoni   nazarda	
“ “ ”
tutilmoqda–O.G.)   kichik   bir   misolga   murojaat   qilaylik.     Ota-bobolarimizning
17 qadimiy   tasavvuriga   ko`ra,   o`q-yoy     hokimiyat   nishoni   hisoblangan.   Alpomish–
etti   yoshida   o`n   to`rt   botmon   birichdan     bronzadan   yasalgan   yoydan   o`q   otib,	
–
alp  degan unvonga ega bo`ladi. Alp degani   hokimiyat egasi  ekanini  inobatga	
“ ”	–
olsak,   bu   doston     ko`p   asrlik   milliy   davlatchiligimizning   badiiy   ifodasi   ekaniga
ham ishonch hosil qilamiz” 2
.
Binobarin,   qadimiy   Turon,   Movoraunnahr,   Turkiston,   xususan   hozirgi
O`zbekiston   hududida   vujudga   kelgan   ilk   davlatchilik   tizimi   eng   ko`hna   bo`lib,
siyosiy   ma`naviyat   va   madaniyat   dastavval   shu   hududga   asos   topgan   deb,
hisoblash to`ғri bo`ladi. Zero, Prezident   I.A.Karimov: “O`zbek   davlatchiligining
tamal   toshlari   bundan   2700   yil   muqaddam     ayni   Xorazm   vohasida   qo`yilgan.
Xorazm   tarixi   o`zbek   davlatchiligining   asosi,   uning   qudrati   va   qadimiyligining
tasdiғidir” 3
, degan so`zlari mazkur fikrimizni tasdiqlaydi.
Biroq,   mifologiya   va   dinga   asoslangan   davlatchilik   tafakkuri     o`z   o`rnini
asta-sekinlik bilan  davlat boshqaruvi sohasining siyosiylashuviga olib kelishi ichki
ziddiyatlarga   ega   edi.     CHunki   mifologik   ta`limotlar,   diniy-fantastik   qarashlar
shakllanayotgan yangi iqtisodiy, siyosiy, ma`naviy ehtiyojlarga   javob bera olmay
qoldi.   Natijada,   qadimgi   tsivilizatsiyalarni   inkor   etadigan   davlatchilik   ғoyalari   va
qarashlari,     asosan   shariat   qoidalariga   asoslangan   bo`lib,   musulmon   huquqi
ijtimoiy   hayotning   hamma   sohalari,   jumladan,   davlat       va   boshqaruv   sohalarini
ham qamrab olaboshlagan. 
Umuman,   milod   boshidan   islomgacha   bo`lgan   davrda,   zardushtiylikdan
keyin uning ta`sirida shakllangan va uning ko`p maqsadlarini  o`zida birlashtirgan
moniy,   xurramiya   harakatlarida   ijtimoiy   adolat,   farovonlik,   tenglik   uchun   kurash
ғoyalari davlatchilik tafakkuri rivojiga xizmat qildi.
Milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanishining   ikkinchi   tarixiy       bosqichida
(VIII-XII,   XIII-XV   asrlar)   antik   dunyoning     siyosiy   ғoya   va   qarashlari   dialektik
inkor   etilgan   bo`lsada,   davlatchilikka   doir   amaliy   tajribalar,   ilғor   qarashlar
zardushtiylik   dinining   davlatchilikka   doir   aqidalari   hozir   ham   fuqarolar   siyosiy
ongida saqlanib, yashab qolganligi tabiiydir.                                 
18 Binobarin,   ajdodlarimiz   tafakkuri   va   dahosi   bilan   yaratilgan   moddiy   va
ma`naviy   merosimiz,   bugungi   kunda   har   bir   inson   tafakkurida   davlatchiligimiz
tarixi bilan faxrlanishlariga,  ularga munosib mas`uliyat bilan yondashish asnosida
jamiyatimiz,   davlatimiz   taraqqiyotiga   xizmat   qilishga   undaydi.   Zero,   tafakkuri
yuksak xalqning, millatning davlatchiligi mustahkam va abadiy bo`ladi.
Markaziy   Osiyoga   musulmonchilikning   kirib   kelishi   milliy   davlatchilik
tarixida   yangi,   o`ziga   xos     tarixiy   bosqich   bo`lib   qoldi.   Islom   omili   o`tmish
asrlarga   farqli   o`laroq,   jamiyat   boshqaruvining   yagona   integrativ   mafkurasini
shakllantirdi. SHuningdek, atrof o`lka davlatlar davlatchilik mafkurasi ham aynan
islom   dini   ta`sirida   rivojlandi.   CHunki,   Movarounnahr   istilo   etilib,   xalifalikka
bo`ysundirilgach, zabt etilgan o`zga mamlakatlar qatorida, bu o`lkada faqat islom
dinigina  emas,  balki  arab  tili  va  uning  imlosi  joriy  etildi.  Arab  bosqini   Markaziy
Osiyoda   mahalliy   dinlarni   siqib   chiqarishi   barobarida   islom   dini   va   madaniyati:
yunon, eron, hind madaniyati bilan boyidi, ilm-fan sohasi  takomillasha bordi. 
  SHarq xalqlari tarixida “Oltin asr” yoki “Uyғonish davri”     deb nom olgan
(IX-XII   asr)   davrlarda   kuchli   tafakkur   egalarining   butun   bir   avlodi   –     Abu   Nasr
Farobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Ahmad Farғoniy, Nizomulmulk
singari   allomalar   etishib   chiqqan,   dovruғi   dunyoga   taralgan   mutafakkirlarning
falsafiy,   siyosiy-ғoyaviy   qarashlari,   ular   yaratgan   ta`limotlar,   ilm-fandagi
kashfiyotlar   davlatchiligimiz   tarixida,   yoxud,   milliy   davlatchilik   tafakkurining
rivojida  ulkan hissa bo`ldi.
Ta`kidlash joizki, milliy davlatchilik tafakkuri shakllanishining ilk bosqichi
hisoblangan   eng   qadim   davrlardan   arablar   bosqiniga   qadar   bo`lgan   davrlarda
davlat ishlarini boshqarishda odil podsho ilohiylashtirilgan (olampanoh, hukmdor)
bo`lsa,   SHarq   uyғonish   davrining   dastlabki   yillaridanoq   milliy   davlatchilik
tafakkurida demokratik qarashlar namoyon bo`la boshlaganini ko`ramiz. Bu davrga
kelib davlat  boshliғining   aniq portreti  gavdalantirildi, ya`ni  tarixiy shaxs  sifatida
unga   xos   bo`lgan   shaxsiy   fazilatlar   ta`rifi   xususida   mashhur   asarlar   yozila
boshlandi.
19 Uyғonish   davri   SHarq   tsivilizatsiyasiga   bebaho   hissa   qo`shgan   Abu   Nasr
Farobiy   (870-950y.)   o`zining     «Fozil   odamlar   shahri”,   “Davlat   haqida”   deb
nomlangan asarlarida davlat boshliғi – rahbarning etakchilik qobiliyatini namoyon
qiladigan   shaxsiy   fazilatlarini   aniq   ko`rsatib   berdi 1
.     Bu   fikrlar,   faqat   o`z   davrida
davlatchilik va uni boshqarish haqidagi tasavvurlarni boyitishga katta hissa qo`shib
qolmasdan, balki hozir ham ғoyat katta amaliy ahamiyatga ega.
   SHu jihatdan, fozillar shahrining (davlat nazarda tutilgan) tarkib topishi va
unda   qanday   axloqiy   sifatdagi   shaxsning   rahbar   bo`lishi   tasniflari   bugungi
demokratik   jamiyat   qurishning   bevosita   nazariy   talablari   bilan   uyғun   keladi.   Bu
borada   Abu   Nasr   Farobiy   “ularning   o`zlaridan   saylangan   rahbar   yoki   boshliqlar
hokimi mutloq bo`lmaydi. Ular odamlar ichidan ko`tarilgan, sinalgan eng olijanob,
rahbarlikka   loyiq   kishilar   bo`ladilar.   SHuning   uchun   bunday   rahbarlar   o`z
saylovchilarini   to`la   ozodlikka   chiqaradilar,   ularni   tashqi   dushmandan   muhofaza
qiladilar” 1
,   deb   davlat   boshqaruvida     demokratik   printsiplarni   ta`minlash   bilan
boғliq   axloqiy   va   madaniy   qadriyatlarni   tizimlashtiradi.   e`tiborli   jihati   shundaki,
Farobiy   qarashlaridagi   “hokimi   mutloq   bo`lmasligi”,   “saylovchilar   irodasi”,
“ozodlik”   kabi   fikrlari   nafaqat   o`sha   davrda,   balki   bugungi   kunda   ham   insoniyat
madaniyatining   noyob   mahsuli,   milliy   davlatchilik   tizimini   shakllantirish   ғoyasi
bo`lib xizmat qiladi.
Vatandoshimiz   Mavlona   Muhammad   Qozining   Hukmdorga   o`gitlar“ ”
risolasi   ham   shunday   asarlar   sirasiga   kirib   milliy   davlatchilik   tafakkurini
shakllanish   tarixida   muhim   ahamiyatga   egadir.   U   o`zining     risolasida   davlatni
boshqarishda       boshliqlar     amal   qilishi   lozim   bo`lgan   o`nta   muhim   shart   haqida
fikr yuritgan. Jumladan,   rahbar bilan fuqaro munosabatlari adolat, insonparvarlik
qoidalariga   asoslangan   bo`lib,   shariat   qoidalarining   ustuvorligi,     davlat   va
mamlakatga   tahdid   soladigan   xavf-xatarlardan     ғofil   qolmaslik   eng   muhim
tamoyillardan ekanligi uqtirilgan. SHuningdek,   fozil odamlar bilan suhbatlashish,
johil va fosix odamlar suhbatidan saqlanish, jabr zulm ko`rganlarga     mehr-
shafqat   nazari   bilan   qarash,   zo`ravon   amaldorlarning   xalqqa   qiladigan   zulmiga
qarshi   kurashmoq   kerakligi   xususidagi   fikrlar   bayon   qilingan.   Bu   fikrlarning
20 Farobiy   qarashlariga   hamohangligi   SHarq   mamlakatlarida   milliy   davlatchilik
tafakkuri shakllanganligini ko`rsatadi.
                    Xullas,   Abu   Nasr   Farobiy,   Muhammad   Qozi   kabi   allomalarning   davlat
haqidagi,   davlat   boshliғining   shaxsiy   fazilatlari   haqidagi   ilmiy   merosi   milliy
davlatchilik tafakkuri tarixini yangi siyosiy qarashlar va bilimlar bilan boyitdi.
  Abu   Rayhon   Beruniy   (973   -1048)   ham   Farobiy   kabi   adolatli   shoh     orqali
eng   baxtli   jamiyat   qurishi   mumkin,   degan   ғoyani   ilgari   surdi.   Beruniy   jamiyatni
boshqarishda   jamiyat   podshohlariga   xizmat   qilmay,   balki   podshoh   jamiyatga
xizmat  qilishi  kerakligini  aytadi. Tabiatan  boshqarishga moyil  bo`lgan hokim  o`z
fikri va qarorlariga qat`iy bo`lishi, o`z ishlarini  amalga oshirishda  faylasuflarning
qonunlariga   amal   qilishi,   shohning   o`zi   ham   yaratuvchilik   ongiga   ega   bo`lishi,
qo`proq dehqonlar haqida qayғurishi kerak.
  Odil   hokimning   asosiy   vazifasi   oliy   va   past   tabaqalar,   kuchlilar   va
kuchsizlar   o`rtasiga   tenglik   va   adolat   o`rnatishdan   iboratdir.   Hokimning     muhim
vazifalaridan   yana   biri   fan   taraqqiyotiga,   olimlarga   ғamxo`rlik   qilishdir.
Beruniyning “Hindiston”, hamda “O`tmish avlodlardan qolgan yodgorliklar” nomli
kitoblari davlatchilik tarixida nodir manbalardan biri sifatida ahamiyatlidir. Uning
“O`tmish   avlodlardan   qolgan   yodgorliklar”   kitobida   yunonlar,   rumliklar,   forslar,
so`ғdlar, xorazmliklar, nasorolar, yahudiylar, arablarning islomgacha  bo`lgan urf-
odatlari,   diniy   e`tiqodlari,   matematik   va   geografik   tushunchalari   to`ғrisida
qimmatli   tarixiy   ma`lumotlarni   bayon   qiladi.   Xullas,   Beruniyning   ilmiy-falsafiy
merosi, shubhasiz, milliy davlatchiligimiz taraqqiyotiga,  jahon fani va madaniyati
xazinasiga   qo`shilgan   tafakkur   durdonalari   edi,     desak   mubolaғa   bo`lmaydi.
Saljuqiy   shohlariga   30   yil   halol   vazirlik   qilib,   o`z   nomiga   so`nmas   shon-
shuhrat   keltirgan   Nizomulmulk   markazlashgan   kuchli   davlat   uchun   kurash   olib
borish   bilan   birga,   bu   boradagi   o`z   kuzatuvlarini   jamlagan   holda,   o`zining
Siyosatnoma   asarini   yaratdi.   Asarda   davlat   boshqaruvidagi   eng   mayda“ ”
masalalardan tortib, yirik va muhim masalalargacha hammasini o`zi yashab turgan
davrga qadar to`plangan siyosiy tajribadan kelib chiqib, atroflicha yoritib berdi. 
21 Nizomulmulkning   ijtimoiy-siyosiy   qarashlari   buyuk   mutafakkirlar
Farobiy,   Ibn   Sinolarning   davlat   va   jamiyatni   boshqarish   haqidagi   ta`limotlari
asosida shakllandi. Mutafakkir ijtimoiy-siyosiy qarashlarining asosini davlat va uni
adolat,   e`tiqod,   mehr-muruvvat   bilan   boshqarish   masalasi   tashkil   qiladi.   Uning
fikricha,   Podshoh   haftada   ikki   kun   zulm   ko`rganlarni   qabul   qilib,   zolimlarning“
dodini   berib,   jazolab   va   raiyat   so`zlarini   bevosita   eshitib   borishi   kerak.   Agarda
xudovand   podshoh   dodhohlarni   oldiga   chaqirib,   haftada   ikki   marotaba   ularning
so`zlarini   eshitadi   va   zolimlarning   jazosini   beradi,   degan   xabar   mamlakatga
tarqalsa, unga sitam qiluvchilar oqibatini o`ylab, qo`rqib bedodlik qilmaydilar” 1
.  
Nizomulmulk davlat boshqaruvi va hukumatchilikka 875-999 yillarda hukm
surgan Somoniy hamda Ғaznaviy sulton va shohlarni namuna qilib ko`rsatadi. Bu
sulolalarning namoyondalarini nihoyatda uluғlab, ba`zan ularga xos bo`lgan fazilat
va   yaxshi   xislatlarni,   hulq-atvorni   e`zozlab,   zamona   shohlarida   ham   shunday
sifatlarni ko`rmoqchi bo`ladi va shu yo`l bilan ularga davlatni boshqarish borasida
samimiy   maslahat   beradi.     U   amaldorlarni   axloqiy   fazilatlariga   qarab   tanlash,
adolat     va   insofni   oyoqosti   qiladigan   kishilarni     davlat   ishlariga   aralashtirmaslik,
davlatni   boshqarishda   kengash   bilan     ish   olib   borish,   faoliyatlarni   muntazam
nazorat   qilish,   itoat,   ijro   va   sifatlari   to`ғrisidagi   qarashlari   bilan   ahamiyatlidir.
Ayniqsa   Nizomulmulkning   “Ko`pchilik   bo`lib   qabul   qilingan   tadbir   eng   savobli
bo`ladi va shunday yo`l tutish kerak” 2
, degan fikrlari milliy davlatchilik tafakkurini
shakllanishida bugungi demokratik davlat qurish talablaridan kelib chiqadi.   
Xullas,   o`rta   asr   islom   olamining   davlatchilik   tafakkur   yo`nalishining
vujudga   kelishi   jamiyatni   boshqarishda   va   shu   asosda   ilm-fan,   madaniyatni
rivojlantirishda   Ixvon   as-safo   (Pok   birodarlar   guruhi)   jamoasi   yaratgan   ilmiy	
“ ”
falsafiy ta`limotlar SHarqning Abu Rayhon Beruniy, Abu Bakr ar- Roziy, Abu Ali
ibn   Sino,   Umar   Xayyom,   Ibn   Ro`shd   kabi   allomalar   ijodini   aynan   milliy   ruhda
shakllanishiga,   asarlari   mavzusida   inson   omili   va   erki   masalalari   etakchi   o`rin
tutishiga sabab bo`ldi. 
Ma`lumki,   islom   dini   ijtimoiy   dunyoqarash   shakli   sifatida   keng   tarqala
borishi  bilan uning nazariy, falsafiy, huquqiy tomonlarini ishlab chiqishga e`tibor
22 ham   tobora   ortib   borgan.   SHu   tariqa   IX-XII   asrlarda   Movarounnahrda   ilm-fan,
ma`daniyat, islom falsafasining nazariy jihatlari  yuksak darajada rivojlangan davri
bo`ldi.   Xususan,   tasavvuf   falsafiy   ta`limoti     ham,   uzoq   asrlar   davomida   xalqimiz
ma`naviyatini boyitishga xizmat qilib kelgan. Insonning ruhiy-axloqiy  poklanishi,
ilohiy   muhabbat   bilan   yuksalib   borishi   bu   ta`limotning   asosiy   ғoyalaridir.   SHu
bois,   “Tasavvuf   chuqur   insonparvarlik   ғoyalari   bilan   omuxta   bo`lib,   haqiqat
talabida   yurgan   odamlar   qalbiga   yo`l   topdi,   odamlarning   poklik,   abadiy   hayot,
ko`ngil   hurriyati   haqidagi   orzularini   ifodalab   keldi” 1
.   SHu   jihatdan
mutasavvuflarimiz   ta`limoti   bugungi   kunda   milliy   davlatchilik   tafakkurini
shakllantirishda   muqaddas islom dinimizni pok saqlash, uni turli xil ғarazli xuruj
va tahdidlardan, tuhmat va bo`htonlardan himoya qilish, uning asl mohiyatini yosh
avlodlarga to`ғri tushuntirishda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
 SHu o`rinda yirik mutasavvuf olim imom Al-Buxoriy (810-870) ta`limotida
adolat, haqiqat, to`ғrilik, mehr-shafqat, insof, iymon, e`tiqod, ilm, mehnatsevarlik,
vatanparvarlik   kabi   ғoyalari   bugungi   va   ertangi   kun   uchun   nodir   tafakkur
durdonasi   sifatida  o`zining  qiymati   bilan   muhim  ahamiyatga   egadir.    Prezident  I.
Karimov   - Bu   mo``tabar   zot   merosining   gultoji   bo`lmish   eng   ishonchli   hadislar“
to`plami-   Al-jome`   as-sahih   kitobi   islom   dinida   Qur`oni   karimdan   keyingi
“ ”
ikkinchi   muqaddas   manba   bo`lib,   ahli   islom   e`tiqodiga   ko`ra,   u   bashariyat
tomonidan bitilgan kitoblarning eng uluғi hisoblanadi. Mana, o`n ikki asrdirki, bu
kitob  millionlab  insonlar  qalbini  iymon  nuri   bilan   munavvar  etib,  haq   va  diyonat
yo`liga chorlab kelmoqda” 1
- deb, e`tirof etgan edilar.  
  SHarq   tsivilizatsiyasi   hisoblangan   uyғonish   davrining   IX-XII   asr
donishmand-faylasuflari,   muqaddas   islom   olamining   yirik   namoyondalari,
tasavvufchi   olimlar   va   tariqatchilar   (Naqshbandiya   va   Kubroviya   kabi)ning,   ilm-
fan   va   madaniyatning,   odob   va   axloq   sohasidagi   bebaho   xazinasi   milliy
davlatchilik   tafakkurini     shakllanishida   ham,   siyosatida   ham   o`z   ahamiyatini
yo`qotgani   yo`q.   Aniqroғi,   allomalar   uyғonish   davri   podsholari   haqida   asarlar
yaratib,   podsho   (olampanoh)   tasvirida   mavjud   davlatchilik   qarashlarini   bayon
qilganlar,   ya`ni,   davlatning   dovruғi   va   shukuhini     podsho   siyosati   orqali
23 ta`riflaganlar.   SHu bois ham, davlatlar nomini podsho (hukmdor, olampanoh)
nomi bilan atash butun tarix davomida an`ana bo`lib qolgan. (Amir Temur davlati,
Uluғbek davlati, Bobur davlati kabilar).
Alohida ta`kidlash joizki, uyғonish davrining ikkinchi bosqichi hisoblangan
XIV-XV   asrlar   Temur   va   temuriylar   davri   hisoblanib,   Amir   Temur   asos   solgan
markazlashgan   davlatchilik   davri   bo`ldi.   Bu   bosqichda   ilm-fan     va   madaniyat
ta`sirida   raiyatning   siyosiy   ongida   ham   yuksaklikka   erishildi.   Milliy   davlatchilik
tafakkuri oldingi asrlardan farqli o`laroq, o`zining rivojlanish bosqichiga o`tdi. 
Prezidentimiz   e`tirof   etganlaridek,   -   ...   tengsiz   azmu   shijoat,   mardlik   va“
donishmandlik   ramzi   bo`lgan   bu   mumtoz   siymo   buyuk   saltanat   barpo   etib,
davlatchilik   borasida   o`zidan   ham   amaliy,   ham   nazariy   meros   qoldirdi,   ilmu-fan,
madaniyat, bunyodkorlik, din va ma`naviyat rivojiga keng yo`l ochdi” 1
.
Darhaqiqat,     qadim   tarixdan   to   Temur   davrigacha   milliy   markazlashgan
davlat barpo etilmagan edi. SHarq tarixi madaniyatida temuriylar saltanatini barpo
qilib,   markazlashgan   kuchli   davlat   yaratildi,   shu   bilan   birga   bu   boradagi   o`z
kuzatuvlarini   jamlagan   holda   ko`plab   amiru   umarolar,   davlat   arboblari,
siyosatchilar   uchun   zarur   qo`llanma   vazifasini   o`tab   kelgan   Temur   tuzuklari	
“ ”
asarini   yaratdi.   Temur   tuzuklari   Amir   Temurning   avlodlariga   ijtimoiy-siyosiy	
“ ”
faoliyatida asosiy qo`llanma sifatida yozilgan o`ta muhim asar hisoblanadi. 
Sohibqiron   ijtimoiy-siyosiy   qarashlarning   asosini   davlat   va   uni   adolatli
boshqarish masalasi tashkil qiladi. Uning fikricha adolat va saxovat   nochorlarga,	
–
bevalarga,   mayib   va   nogironlarga   xazinadan   nafaqa   ajratish,   noiloj   kishilarga
madad   berish   va   insonlarning   huquqlariga   rioya   qilishdir.   Amaldorlarni   to`ғri
tanlab,   ularga   qo`llaridan   keladigan   ishlar   va   vazifalarni   topshirish,   bir   kishiga
amal,   undan   itoat   va   ijro   fazilatini   kutish   –   davlat   boshqaruvining   asosiy
talablaridandir: “Zolimga qarshi mazlum dodiga etdim. Zolim etkazgan moddiy va
jismoniy   zararlarni   isbotlagandan   keyin,   uni   shariatga   muvofiq   odamlar   o`rtasida
muhokama   qildim   va   bir   gunohkorning   o`rniga   boshqasiga   jabr-zulm
o`tkazmadim” 2
.  Bundan tashqari, Amir Temurning yana bir fikri diqqatga sazovor
bo`lib,   u   hozirgi   zamonamiz   bilan   hamohangdir.   Bu   ғoya   shundan   iboratki,
24 davlatda   markaziy   hukumat   juda   kuchli   bo`lishi   lozim.   SHundagina   mamlakatda
tinchlik va adolat barqaror bo`ladi, raiyat o`z maqsadiga eta oladi, jamiyat sulh va
adolatda,  muruvvatda yashaydi.  U o`zi tuzgan davlatning markaziy apparatini va
mahalliy   hokimiyatining   qaysi   ijtimoiy   toifalarga   tayanishini,   mansabdor
shaxslarning burch hamda vazifalarini oldindan belgilab bergan.
Amir Temur  Tuzuklari”da   davlatni idora etishda amaldorlar katta o`rin“
tutishlarini bayon qilib, ularni to`ғri  tanlab joy-joyiga qo`yishni, har biriga   loyiq
amal   berib,   asosiy   maqsad   yo`lida     tarbiya   qilishni   muhim   talab   deb   biladi.   Har
qaysi   amaldorni   tarbiyalashga   ko`p   vaqt   ketishi   va   bu   mushkul   ish   ekanini
tushuntirib,   hokimlarga     qo`l   ostidagi   ilmli   kishilarni   ehtiyot   qilishni   maslahat
beradi.
Davlatni   idora   etish   usullariga   doir   maslahat,   tajriba,   ғoyalar   majmui
hisoblangan     -   “Temur   tuzuklari”   da   asosiy   ғoya   –   adolat,   qonun   ustuvorligiga
asoslangan   inson   himoyasi   va   uning   qadr-qimmati   hisoblanadi.   “...raiyat
qashshoqlanib   qolmasin,   soliqlarni   to`lay   olmay   qoladi,   davlatimning   xazinasi
tugaydi, shukuhi ketadi” 1
, deb yozadi, o`zining  Temur tuzuklari”da.	
“
Amir   Temurning   ushbu   so`zlari   milliy   davlatchilik   tafakkurining
shakllanishida   qo`yilgan   tamal   toshi   edi.     YOxud   Kuch   -   adolatdadir   deb   xitob	
“ ”
qilgan   Sohibqiron,   adolat     mamlakatda   huquqiy   demokratik   davlat   qurishning	
–
asosiy sharti   me`yori ekanligini haqli ravishda oldindan ko`ra bilgan edi.   Amir	
–
Temur:   Mening   mamlakatimda   turli   sohalarda   qonunga   qat`iy   amal   qilinadigan	
“
bo`lsa, men o`zimni o`sha erda hozir turganday sezardim”-deya ta`kidlaydi.
Demak,   “Temur   tuzuklari”dagi   qarashlar   milliy   davlatchilik   barpo   etish
ғoyalari,   nafaqat   o`z   davri   uchun   balki   kelgusi   avlodlar   uchun   ham,   xususan,
bugun   O`zbekistonda   huquqiy   demokratik   davlat   qurishning   amaliy   namunasidir.
SHu   bois,   Prezidentimiz:   SHaxsan   men   Temur   tuzuklari”ni   har   gal   o`qir	
“ “
ekanman, xuddiki o`zimga qandaydir ruhiy kuch-quvvat topgandek bo`laman. O`z
ish   faoliyatimda   bu   kitobga   takror-takror   murojaat     qilib,   undagi   hech   qachon
eskirmaydigan,   inson   ma`naviyati   uchun   bugun   ham   oziq   bo`ladigan   hikmatli
25 fikrlarning   qanchalik   hayotiy   ekaniga   ko`p   bor   ishonch   hosil   qilganman ,     deb”
ta`kidlaydi.  
Alohida   qayd   etish   joizki,   Temur   tuzuklari   asrlar   osha   turli   davr	
“ ”
siyosatchilari   uchun   davlatni   adolatli   boshqarish   haqidagi   eng   yaxshi   qo`llanma
sifatida   qadrlanib   kelingan.   Lekin,   yana   bir   haqiqat   borki,   Prezident   I.Karimov
ta`kidlaganlaridek,     YAqin-yaqingacha   davlat   boshqaruvi   san`ati   haqida   so`z	
“
ketsa,   ko`pchilik   gapni   yo   markschi     leninchilarning   davlat   haqidagi   soxta	
–
nazariyasi,   yo   bo`lmasa   XVI   asrda   yashagan   Makiavelli   qarashlaridan   boshlardi.
Qo`yib   bersangiz,   bu   eski   odatni   bugun   ham   davom   ettirishadi.   Davlat,   saltanat,
jamiyat   boshqaruviga   oid   mumtoz   asar     Temur   tuzuklari”ni   yozgan   kim?	
– “
Umuman kishilik tarixida ana shunday asar bitib qoldirgan boshqa hukmdor bormi
o`zi?	
” 1
. Zero, hozirgi demokratik davlatchiligimiz siyosatining ildizlari ham mana
shu kabi noyob asarlarga borib taqaladi, ulardan oziqlanadi.
  Faqat   SHarq   musulmon   olamidagina   emas,   Ғarbda   ham   nomi   mashhur
bo`lgan   buyuk   astronom   va   davlat   arbobi   Mirzo   Uluғbek   (1394   -   1449)ning
merosi,   davlatchilik   tafakkurida   tutgan   o`rni,     qo`shgan   merosi   bugun   ham   o`z
ahamiyatini yo`qotgan emas. “Mirzo   Uluғbekning,   –   deb   ta`kidladi
Prezidentimiz I.Karimov,   umumbashariy qadriyatlarga qo`shgan hissasi beqiyos	
–
bo`lib,   u   bugungi   kunda   ham   hayotimizda   ulkan   ahamiyat   kasb   etmoqda   va
O`zbekistonning hozirgi obro`sini oshirish yo`lida katta xizmat qilmoqda” 2
.
Darhaqiqat, Movarounnahrning   donishmand hukmdori Mirzo Uluғbekning
davlat   siyosatida   –   tinchlik,   xalq   farovonligi,   ilm-fan   va   madaniyatni   taraqqiy
topishi   kabi   muqaddas   ғoyalari   milliy   davlatchilik   xazinasiga   qo`shilgan   bebaho
hissadir.
    O`zbek   adabiy   tilining   asoschisi,   buyuk   mutafakkir   va   davlat   arbobi
Alisher Navoiy ham bosh ғoya – insonni uluғlash, xalq va Vatan obodonligi uchun
kurashdi.   Alisher   Navoiy   davlat   arbobi   sifatida   milliy   davlatchilik   ғoyalarini
“Saddi   Iskandariy”   dostonida   asoslab   bergan   va   unda   ijtimoiy   adolatli   tuzum
ғoyasini,   adolatli   shoh   timsolida   bayon   qilgan.     Bu   muammoni:   adolatli   shoh-
adolatli   davlat-adolatli   qonunlar-adolatli   tartib   sifatida   tasvirlagan.   U   podshohlar
26 oldiga   xalqni   talama,   uni   mulkdan   begona   qilma   degan   talabni   qo`yadi.“ ”
SHuningdek,   turli   xalqlar,   ijtimoiy   guruhlar   va   tabaqalar   o`rtasidagi   oqilona,
ma`rifatga   asoslangan   munosabatlar   ijtimoiy   barqarorlikka   olib   kelishini   go`zal
timsollar orqali isbotlagan.
U   o`zining   Mahbub   ul-qulub   asarida   har   xil   odamlarning   fe`l-atvori   va	
“ ”
ahvoli,   yaxshi   fe`l   xosiyati   va   odamlarning     yomon   xislat   kasofati   haqidagi
qarashlari asosida jamiyat ijtimoiy munosabatlarining yaxlit nazariy tizimi, fuqaro-
jamiyat-davlat   o`rtasidagi   axloqiy   majburiyatlarni   umumlashtirishga   erishadi.
Uning   qarashlarida   adolat   va   insonparvarlik   ustun   turadi.   Jamiyatda
yovuzlikning kelib  chiqish  sabablarini   tahlil   etadi.  Adolatli   jamiyatga  erishishdan
faqat   podshohning   odilligi,   balki   fuqarolar   o`rtasidagi   munosabatlarning   adolatli,
ma`nan   soғlom   bo`lishi   lozimligiga   e`tiborni   qaratadi.   SHu   tariqa,   u   milliy
davlatchilik   ғoyalarini   inson   tafakkurida   shakllanishini   uning   jamiyatda
bo`layotgan jarayonlarga to`ғri munosabatda bo`lishi bilan baholaydi.
Bu   zot   haqida   Prezidentimiz   I.   Karimov   o`zining   “YUksak   ma`naviyat–
engilmas kuch” asarida quyidagicha ta`rif beradi: “Agar bu uluғ zotni avliyo desak,
u   avliyolarning     avliyosi,   mutafakkir   desak,   mutafakkirlarning   mutafakkiri,   shoir
desak,     shoirlarning       sultonidir” 1
.   Bunday   e`tirof   xalqimizning   tafakkurida
milliyligini     yanada   yuksaltirishga,   shunday   uluғ   insonlar   bizning   zaminimizdan
etishib chiqqan, degan tushunchalar bilan ғurur va iftixorga, faxrlanishimizga asos
bo`ladi.
  Alisher   Navoiyning   bu   kabi   siyosiy   qarashlari,   keyinchalik   Zahiriddin
Muhammad   Bobur   (1483-1530)ning   davlatchilik   faoliyatida   va   uning
Boburnoma”asarida   yanada   boyitilgan   va   boburiylarning   amaliy   siyosati   o`z	
“
ifodasini   topgan   edi.     U   faoliyati,   hayot   yo`li   bilan   odamzodning   sabr-toqatiga
haykal  qo`ygan jasoratli  insondir. Bobur  hayoti  harakatchanlik, mehnatkashlik  va
izlanuvchanlikning noyob namunasi. SHuning uchun ham u sarson-sargardonlikda,
Vatandan   yiroqda   kechgan   mashaqqatli   qismatidan   ғolib   keldi.   SHoh   sifatida
hamma   hukmdorlarga     nasib   etavermaydigan   buyuk   imperiya   tuzdi,   uni
27 muvafaqqiyatli  boshqardi. Ijodkor sifatida esa, o`zining nodir salohiyat  va iqtidor
sohibi ekanligini asarlari bilan namoyish eta oldi.
  “Boburnoma ” ni   o`rganishimizda   naqadar   aniq   va   tiniq,   samimiy,   qalb
ehtirosi va aql qudrati jo`shib turgan, o`zbek jumlalar zamirida buyuk shaxs, kuchli
bir tiyrat, teran bir nuqtai-nazar, yuksak darajada tizimlashgan   milliy davlatchilik
tafakkuri   borligining   guvohi   bo`lamiz.   Bobur   davlat   boshqaruvi   siyosati   bilan
boғliq   bo`lgan   ma`naviy-axloqiy   masalalarni   yoritishda,   ijtimoiy   tabaqalarning
o`zaro   munosabatlari   ,   adolatli   va   adolatsiz   podshoh   fazilatlari,   fuqarolarga   odil
munosabati,   axloq   va   ta`lim-tarbiya   masalalarini   tahlil   etgan.   SHu   tariqa,   uning
ijodi   va   faoliyati   davlat   boshqaruviga   oid   ijtimoiy   qarashlarni,   milliy
davlatchiligimiz,   madaniy   merosimiz   bilan   boғliq   bo`lgan   tafakkurimizni,
qadriyatlarimizni qaror toptirishga  xizmat qilmoqda.
Umuman   davlatchiligimiz   tarixi     haqida   fikr   yuritganda,   beixtiyor,   o`zbek
davlatchilik   tarixi   benazir,   ma`naviy   dunyosi   keng   zotlarning   ongi,   tafakkuri
asosida bunyod etilganligini guvohi bo`lamiz. Bu esa, o`z navbatida, xalqimizning
ғururi,   sha`ni   va   sharafini   dunyoga   tarannum   qilish   bilan   birga   tafakkurida   o`z
tarixi bilan faxrlanish,  milliy davlatchiligini sadoqat bilan asrab-avaylash burchini,
davlatchiligini   mustahkamlash   yo`lida   fidoyi   bo`lish,   kurashish   hissini
shakllantiradi. YA`ni, Prezidentimiz ta`biri bilan aytganda,  ...ana shunday noyob“
fazilatlarga,   yuksak   ma`naviyatga   ega   bo`lgan   xalq   hech   kimga,   hech   qachon,
qaram   bo`lmaydi,   o`zining   ezgu   maqsadlariga   albatta   etadi” 1
,     degan   fikr   barcha
fuqarolar ongi-tafakkurida mujassamlashadi.
XVI-XIX asrlargacha (Rossiya bosqiniga qadar) bo`lgan davrlar, bu davrda
yagona   markazlashgan   davlatning   bir   necha   siyosiy   bo`laklarga   (xonlik   va
amirlikga)   bo`linib   ketishi,   davlatchilik   asoslarining   zaiflashib,   ichki   va   tashqi
siyosatda   ilgarigi   zamonlarda   erishilgan   marralarning,   davlat   boshqaruvida
shakllangan an`analarning nurab borishi, oxir-oqibatda Rossiya qaramligiga tushib
qolish bilan xarakterlanadi. 
  Uzoq   tarixga   ega   bo`lgan   o`zbek   milliy   ma`naviy   merosi   shu   narsani
ko`rsatdiki,   davlatchilik   taraqqiyoti     millat   tafakkurida   o`zining   printsipial
28 ko`rinishlarida mavjud edi. Xususan, XIX   asr   oxiri   va   XX   asr   boshlarida
shakllangan   milliy   istiqlolchilik   harakatlari,   biz   tadqiq   etayotgan   milliy
davlatchilik tafakkurini shakllantirish,  bundan yuz yillar avval jadidchilik harakati
tomonidan   ham   millatni   uyғotish,   xalqni     mustaqillik,   ma`rifat   va   adolat   bayroғi
ostida   birlashtirish,   taraqqiyparvar   jadid   yoshlarining   intilish,   maqsad-
muddoalarini   ruyobga   chiqarish   shaklida   namoyon   bo`ldi.   Zero,   jadidchilik
harakatining milliy xarakteri,   uning siyosiy qarashlari va davlatchilik tafakkurida
yanada oydin aks etgan. Aniqroғi, jadidchilikning siyosiy va davlatchilik qarashlari
maqsad   mohiyati   bilan   milliy   davlatchilikni   shakllantirishga   qaratilgani   uchun
ham,   undagi   millatparvar   va   ma`rifatparvarlik   siyosiy     strategiyaning   taktik
yo`nalishlari deyish mumkin.
  Jadidlarining ziyoli qatlam  sifatidagi kuchi  va o`ziga xosligi  shunda ediki,
ular   siyosiy   qaramlik   va   mustamlakachilik   musibatlariga   qarshi   kurashish   uchun,
eng avvalo, xalqning davlatchilik tafakkurida o`zgarish hosil qilish kerakligini  o`z
vaqtida tushunib etdilar. O`zlari olib borayotgan tarғibot, tashviqot, ta`limotni ana
shu   maqsadga   yo`naltirdilar.   Dastlab   milliy   davlatchilik     tafakkurida   o`zgarish
yasash,   fikriy   qullik   va   ojizlik   illatlarini   bartaraf   etish   orqali   tobelikdan   xalos
bo`lish   jadidchilikning   eng   asosiy   ғoyasi   edi.   Mustamlakachilikka   qarshi   kurash
masalasiga   ana   shunday   yondashuv   jadidchilikni   millatni   birlashtiruvchi   yagona
ғoya atrofiga to`pladi.
Jadidchilik   harakatining   davlatchilik   ғoyalari,   dastlab,   milliy   manfaatlarni
himoya   qilish,   ma`rifatparvarlik,   millatparvarlik   ko`rinishida:   badiiy   publitsistik
asarlar, maqolalar, maktabchilik, matbaalik faoliyatlarida ifodalangan bo`lsa, vaqt
o`tishi   bilan   milliy     davlatchilik   tafakkurini   shakllantirish   uchun   siyosiy
tashkilotlar, siyosiy dasturlar va qat`iy talablar, real harakatlar tusini oldi.
Bu harakatlarda  millatni saqlab qolish yo`lida siyosiy muxtoriyatga erishish,
milliy   xotirani   va   tarixni   tiklashga   urinishda,   ikki   masala   asosiy   maqsad   qilib
qo`yilgan edi. 1) Xalqimizni dunyoning ma`rifatli millatlari darajasiga ko`tarish; 2)
Turkistonda milliy – demokratik davlat qurish. Jadidlarning davlatchilik tafakkuri
bu ikki masala bilan uzviy boғlanib ketgan. CHunki millat ma`rifatli bo`lishi uchun
29 o`z   yo`li   bilan   o`zgalarga   tobe   bo`lmay   rivojlanishi   lozim.   Buning   uchun   esa
xalqimiz, eng avvalo,  ilm-ma`rifatni puxta egallashi kerak edi.
Taraqqiyparvar   jadidlarda   faqatgina   o`z   davri   va   hodisasi   uchun   emas,
kelajak   avlod   va   millat   istiqbolining   shakllanishi,   mustaqillik   tamal   toshining
qo`yilishida ham o`z mazmun va mohiyatini ifoda etdi.  
    Umuman   olganda,     milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllantirishda,
jadidlarning   boy tarixiy merosi     alohida ahamiyatga ega bo`lib, jadidchilik faqat
madaniy   hodisa   bo`lib   qolmasdan,   u   avvalo   siyosiy   hodisa   ham   edi.   Ularning
faoliyatida   davlat   va   uning   qurilishidan   tortib,   jamiyat   va   uning   ma`naviy
hayotigacha bo`lgan barcha masalalarni qamrab olishgandi.  
Jadidlar,   bir   tomondan,   Turkiston   mustaqilligi   uchun   kurash   olib   bordilar.
Ikkinchi   tomondan,   ular   Turkistonda   demokratik   huquqiy   davlat   qurish   uchun
intildilar. Bu kurash jadidchilik kurashining mafkurasi asosini tashkil qiladi.
Ma`lumki,   jadidlar   islohotlarni   bosqichma-bosqich   amalga   oshirishni,
taraqqiyot   va   rivojlanishga   faqat   tinchlik   yo`li   bilan,   parlament   orqali   erishishni
mo`ljallagan   edilar.   Ular   o`zbek   xalqining   o`ziga   xos   milliy   xususiyati,   uning
samimiyligi,   baғrikengligi,   sabr-toqati,   bardoshi   va   chidamini   ham   hisobga   olgan
holda,   tinch   yo`l   bilan   hokimiyatni   qo`lga   olishga     intilgan   edilar.   Biroq,   1917
yildagi   voqealar   jarayoni,   Rusiyada   bosh   ko`targan   yangi   bir   balo   -   bol shavik“	’
balosi   (Fitrat)   kuchlar   nisbatini   o`zgartirib   yubordi.   Mustaqillik   va   ozodlik,	
”
milliy davlatchiligini tiklash harakatida kurashgan Turkiston Muxtoriyati hukumati
bol sheviklar   tomonidan   qonga   botirildi.   Turkistonda   kommunistik   mafkuraga	
’
tayangan   mustabid     sovet   tizimi   qaror   topdi.   Biroq,     milliy   davlatchilik   ғoyasi
yurtimizda   sovet   tuzumi   davrida   ham   o`lmadi,   u   yashashda   davom   etdi.   Ular
xalqimiz   yuragidan,   uning   ongi   va   tafakkuridan   mustaqillik   tushunchasini,   milliy
davlatchilik,   milliy   birlik   haqidagi   fikrlarni   butunlay   ildizi   bilan   suғurib   olishga
intildi.   Ular   rejalarini   qanchalik   amalga   oshirishga   intilmasinlar,   xalqimizning
milliy   davlatchiligini   saqlab   qolishga   sadoqati   Turkiston   mintaqasida   mustabid
sovet rejimi va bosqinchi qizil armiyaga qarshi qaratilgan  istiqlolchilik harakatida
yaqqol namoyon bo`ldi. Sovet rejimi davrida qariyb 20 yil davom etgan bu harakat
30 noto`ғri   talqin   qilinib,   unga   “bosmachilik”     deb   tamғa   bosildi.   Aslini   olganda   bu
harakat     ishtirokchilarining   qahramonliklari,   ulardagi   Vatanga   nisbatan   bo`lgan
jo`shqin   mehr-muhabbat   tuyғusi,   vatanparvarlik,   o`z   xalqining   taqdiri   uchun
qayғurish kabi xislatlar bir buyuk ғoya – butun Turkistonning milliy davlatchiligini
tuzish, uning istiqloli va ozodligi uchun kurash ғoyasida mujassamlashgan edi.  Bu
ғoya uchun yuz minglab vatandoshlarimiz  qahramonona kurashdilar.   Holbuki, –
“O`sha   harakatning   namoyandalari   boylik   uchun,   shon-shuhrat   uchun   maydonga
chiqishdimi? Mahmudxo`ja Behbudiy, Munavvar Qori, Fitrat, Tavallolarga maktab
ochganlari, xalqni o`z haq-huquqlarini tanishga da`vat etganlari uchun birov maosh
to`laganmi?     Birov   ularga   oylik   berganmi?     Albatta   yo`q!   Ular   o`t   bilan
o`ynashayotganlarini,   istibdodga   qarshi   kurashayotganlari   uchun   ayovsiz
jazolanishlarini   oldindan   yaxshi   bilishgan.   Bilaturib,   ongli   ravishda   mana   shu
yo`ldan borganlar. CHunki, vijdonlari, iymonlari  shunga da`vat etgan” 1
. Ularning
milliy   davlatchilik   tafakkurida   mustaqil   ma`rifatli   xalqning,   davlatning   yorqin
kelajagi namoyon bo`lgan edi . 
Mustabid   tuzum   davrida   O`zbekistonda   o`tkazilgan   dahshatli   qataғon
siyosati   millat   gullarini,   fidoyi   va   vatanparvar   bobolarimizni   halokatga   mahkum
etdi.   Bir   asr   davomida   davriy   ravishda   uyushtirilib   turilgan   qataғonlar   milliy
tafakkurda   kelajakka   ishonchsizlik,   konformizm,   mutelik,   har   qanday
zo`ravonliklarga   ko`nish   xislatlarining   yuzaga   kelishiga   sabab   bo`ldi.   Milliy
tafakkurda   davlatni   zo`ravonlik   apparati,   siyosatni   nayrangbozlik   deb   tushunish,
yaqin   kishilaridan   hadiksirash,   o`z-o`ziga   ishonchsizlik,   umidsizlik   kayfiyati
hamda   ratsionallik   kuchaydi.   Totalitar   tuzumda   doimiy   ravishda   inson
huquqlarining   buzilishi   holati   o`zbek   mentalitetida   siyosatdan   begonalashuv,
davlatdan   qo`rqish,   sud   va   huquq   tizimiga   zo`ravonlik   manbai   deb   qarab,   ularga
nisbatan ishonchsizlik hissining shakllanishiga olib keldi.
SHuningdek,  sovet   davri   din   siyosati   musulmonchilikdan   oғish”ning   kelib“
chiqishi   o`zbek   sotsiumida   dinsizliknigina   emas,   dinga   qarshi   ateistik   ruhni
shakllantirdi.   Dini   va   milliy   nafsoniyati   bo`lmagan   sotsium   ma`naviyatida   esa,
manqurtlik,   birovning   haqidan   qo`rqmaslik,   tilyoғlamalik,   laganbardorlik,
31 munofiqlik sifatlari paydo bo`la boshladi. Xullas, ongi- tafakkurda din bilan boғliq
shuuriy   dunyoqarash   olib   borilgan   siyosat   natijasida   ratsional   ildizlardan   uzib
qo`yildi.
Prezidentimiz   I.   Karimov   -   “Ma`lumki,   biz   boshimizdan   kechirgan   sobiq
mustabid   tuzum   davrida   milliy   ma`naviyatni   rivojlantirishga   mutlaqo   yo`l
qo`yilmagan.   Aksincha,   xalqimizning   tabiati,   yashash   tarziga   yot   bo`lgan
kommunistik   mafkurani   har   qanday   yo`llar   va   zo`ravonlik   bilan   joriy   etishga
harakat   qilingan.   SHuning   uchun   ham   istiqlolning   dastlabki   kunlaridanoq   bu
sohadagi   ahvolni   tubdan   o`zgartirish   yurtimizda   eng   dolzarb   va   hal   qiluvchi
vazifalardan biriga aylandi” 1
, deya ta`kidlaganliklari fikrimiz dalilidir. 
II.Bob . Milliy davlatchilik tafakkurini rivojlantirishning usullari va vositalari.
2. 1   YOshlar ongida milliy davlatchilik tafakkuri ni   rivoj lan tirish ning
vazifa lari.
Mamlakatimizda  amalga oshayotgan  islohotlar  jarayonida  insonlar,  turli  xil
ijtimoiy  qatlamlar,  siyosiy   institutlar,  davlat   va  nodavlat  tashkilotlarning  faoliyati
va   o`zaro   munosabati   milliy   davlatchilik   tafakkurining   rivojlanishiga   boғliq.
Aholining   eng   katta   qatlamini   tashkil   etadigan   yoshlarning   milliy   davlatchilik
tafakkuri shakllanishi    ma`naviy dunyoqarashining o`sishi  muhim o`rin egallaydi.
“Ma`naviy   va   jismoniy   barkamol   avlodni   voyaga   etkazish   masalasi   –   deb
ta`kidlaydi   Prezident   I.A.Karimov     biz   uchun   umummilliy,   umumdavlat–
miqyosidagi   vazifa   bo`lib,   bu   ezgu   maqsad   yo`lida   amalga   oshirayotgan
ishlarimizni izchil va qat`iyat bilan davom ettirish bugungi siyosatimizning diqqat
markazida   turganini   yana   bir   marta   uqtirib   o`tmoqchiman” 1  
.   Milliy   davlatchilik
tafakkuri   shakllanishi   va   rivojlanishida   jamiyat   a`zolari,   ayniqsa,   yoshlarning
ma`naviy   dunyoqarashi,   siyosiy   madaniyati,   siyosiy   ongi   va   siyosiy   faolligi
muhim   omillar   hisoblanadi.     Mustaqillik   davrida   barkamol   avlod   ғoyasining
hayotga   tadbiq   etilishi,   yoshlarning   vatanparvarligi,   ijtimoiy-siyosiy   faolligi,
madaniyati   va     qat`iy     insonparvarlik   pozitsiyasida   turib   ijtimoiy   faoliyat   olib
32 borishi   uchun   keng   imkoniyatlar   yaratildi.   Jamiyatning   demokratik   taraqqiyot
yo`lidan borishi va jamiyat a`zolari onglilik darajasining dialektik o`zaro boғliqligi
yoshlar ongida milliy davlatchilik tafakkuri shakllanishida yangicha munosabatlar
va usullar ishlab chiqishni taqozo qildi.  
Bugungi kunda   republikamizdagi islohotlar muvaffaqiyati nafaqat ijtimoiy-
iqtisodiy   o`zgarishlarga,   balki,   yoshlarning   siyosiy   ongi   va   siyosiy   madaniyatiga
ham   boғliq   bo`lib   qolmoqda.   Mamlakatimizda   amalga   oshirilayotgan   islohotlar
boshqa   zarur   ijtimoiy,   iqtisodiy   vazifalar   bilan   birga   siyosiy   beqarorlikka   yo`l
qo`ymaslik,   ijtimoiy   keskinlikning   oldini   olish   kabi   vazifalarni   ham   hal
qilmoqdaki,   barqaror   bo`lmagan   jamiyatda   har   qanday   yaxshi   tadbir   ham   amalga
oshmasligi   tayindir.     SHu   bois,   ijtimoiy   va   siyosiy   barqarorlikning   asosiy
omillaridan   biri   sifatida   yoshlar   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkurini
shakllantirish     ularning   butun   ijtimoiy   sifatlariga,   qarashlariga,   qat`iy   fuqarolik
mavqeiga   ega   bo`lishiga   kuchli   ta`sir   qiladi   va   ijtimoiy-siyosiy   etuklik   darajasini
oshiradi.  
   Bugun   yurtimizda   amal   qilayotgan   buyuk   davlatchilik   ғoyasi,
O`zbekistonning jahon hamjamiyatida obro`si va shukuhining oshib borayotganligi
yoshlar   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkurini   hosil   qilmoqda.     YAngilanish
yo`lidan   borayotgan     davlatimizning   tobora   ildam   qadamlar   tashlashida
kelajagimiz   bo`lgan   yoshlarimizda   milliy   davlatchilik   tafakkurining   shakllanishi
muhim   omillardan   biri   hisoblanar   ekan,   bunday   vazifani   hal   etish   jamiyatimiz
oldida   turgan   dolzarb   masalalardan   biridir.       Afsuski,   ayrim   yoshlarimizning
siyosiy tafakkur darajasi pastligi ko`p hollarda ularning siyosiy   faoliyat malakasi
va   madaniyati   etishmasligida   kuzatilmoqda.   Hozirgi   kunda   yoshlar   ongida
uchraydigan siyosiy loqaydlik, davlatning bosh islohotchilik kuch-qudratiga etarli
baho   berolmaslik     muammolarni   keltirib   chiqarmoqda.     Qaysiki,   yoshlar   o`z
davlatining panohida turganligini anglagan holda, o`z davlatining kuchli, qudratli,
shukuhi, salobati baland bo`lishini hohlar ekan, demak, eng avvalo, o`z davlatining
siyosiy   mustaqilligini,       iqtisodiy   mustaqilligini     mustahkamlashga,   o`z   hissasini
qo`shish   mas`uliyati   bilan   yashashi   zarur.   SHu   o`rinda,   Prezidentimizning  –
33 O`zbekiston   hech   kimdan   qarzdor   emas,   biz   hech   kimdan   qarzdor   emasmiz”“ 1
,
degan   so`zlari   bilan   ғururlanish,   ertangi   kunga   ishonch   tuyғulari   bilan   yashash
muhimdir.
YOsh   avlod   ongiga   milliy   davlatchiligimiz,   uning   tarixan   mavjudligi,
ildizlari   chuqur   va   mustahkamligi,   ғururi   va   sha`ni,   iqtisodiy,   siyosiy,   huquqiy
munosabatlar asosida davlat va fuqaro o`rtasidagi uyғunlikning mavjudligi haqida
ilmiy   tushunchalar   singdirilmoғi   lozim.     CHunki   ular   o`zlarining     jamiyat   va
davlat oldidagi burch va mas`uliyatini yanada chuqurroq anglashlari uchun  milliy
davlatchilik tafakkuri shakllanishi  juda ham  muhim ahamiyatga egadir. Fuqarolar
o`z davlati oldida qanday burch va majburiyatlarga ega ekanligini  yoshligidan o`z
zimmasiga   olishi   lozim.   Prezidentimiz   ta`kidlaganlaridek,   YOshlar     bizning	
“	–
tayanchimiz,   ertangi   kundan   umidimiz,   savob   ishlarimizning   davomchilaridir.
Hammamiz   ham   bu   dunyoda   farzandlarimizni   deb,   ularning   baxt-saodati,   iqboli
deb, yashaymiz va mehnat qilamiz. Nafaqat xavfsizligimiz, shu bilan birga milliy
uyғonish   ғoyasining   amalga   oshishi,   davlatimizning   kelajakda   barqaror   bo`lishi
ham, yoshlarimiz qanday shakllanishiga  bevosita boғliq” 2
.
  Milliy   davlatchilik   tafakkurining   yana   bir   yorqin   qirrasi   –   ishonch
masalasidir. Ishonch   bu – har  bir  avlod, fuqaro, o`z taqdirini davlat  taqdiri  bilan
boғlagandagina   sodir   bo`ladigan   jarayon   hisoblanib,   yoshlar   ongida   milliy
davlatchilik   tafakkurini   shakllanishida   ahamiyatlidir.   CHunki   davlat   fuqarolar
tinchligini, farovon va baxtli hayotini ta`minlab turganligi kishilar ongi-shuuridan
joy olib milliy ғururni tuғdiradi va ularni davlat bilan qalbdan birlashtiradi.   
Milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanish   jarayoni   millatni   birlashtiradi,
millatning   ichki   birligi   mavjud   bo`lgan   bir   tarixiy   sharoitda       millatlarning
barchasi   bir   davlat   panohida,   himoyasida   turganligini   anglaydi.   Millat
yagonalashadi,   chunki   uning   davlati   ham   yagonadir.   Ushbu   fikrlarimiz
Prezidentimizning   “... ikki fuqarolik bevatanlikdir”, degan so`zlarida o`z tasdiғini
topadi, desak mubolaғa bo`lmaydi.
Binobarin,   davlatimiz   rahbari   I.Karimov   e`tirof   etganlaridek,   “YUrtimizda
yashayotgan   har   qaysi   inson   eng   avvalo   O`zbekiston   fuqarosi   deb,   shundan
34 keyingina   muayyan   bir   hudud   vakili,   aytaylik,   xorazmlik,   samarqandlik,   yoki
Farғona vodiysi farzandi deb his qilishi lozim.
...   Biz   Vatan   tuyғusini   mana   shunday   yaxlit   holda,   ya`ni   dunyoda   o`zbek
millati bor, xorazmlik, farғonalik, surxondaryolik o`rtasida hech qanday milliy farq
yo`q,   ularning   barchasi   o`zbek   xalqining   farzandi   deb   anglashimiz,   yosh
avlodimizni aynan shu  ruhda tarbiyalashimiz zarur” 1
.
YAna  bir   hayotiy  omil    yoshlarning  siyosiy  e`tiqodi   hisoblanadi.  Siyosiy–
e`tiqod ham milliy davlatchilik tafakkurini boyitadi, to`ldiradi.   YOshlarda siyosiy
e`tiqodning qat`iylashuvi milliy davlatchilik tafakkuri shakllanishida bunyodkorlik
salohiyatini   oshirishga   turtki   bo`ladi   va   shuning   asosida   siyosiy   madaniyati
shakllanib boradi. 
Milliy   davlatchilik   tafakkuri   shakllanishining   yana   bir   muhim   masalasi
ya`ni,     biz   yashayotgan   XX1   asr     intellektual   boylik   hukmronlik   qiladigan   asr	
–
ekanligiga   e`tibor   qilar   ekan,   yurtboshimiz   I.   Karimov:   Kimki   bu   haqiqatni   o`z	
“
vaqtida   anglab   olmasa,   intellektual   bilim,   intellektual   boylikka   intilish   har   qaysi
millat   va   davlat   uchun   kundalik   hayot   mazmuniga   aylanmasa   –   bunday   davlat
jahon taraqqiyoti yo`lidan chetda qolib ketishi muqarrar  , deb ta`kidlaganlar. 
”
  Intellektual   salohiyatni   yuqori   bo`lishi   yoshlar     ma`naviyati   yuksalishida
muhim   o`rin   egallaydi.   YAna   bir   muhim   tomoni     u   milliy   manfaatlarni   himoya
qilish ning   ham   vositasidir.   Intellektual   jihatdan   taraqqiy   etgan   mamlakatda
demokratik   qadriyatlar   barqaror   rivojlanadi.   CHunki,   intellektual   boylik   faqat
bilim,   aqlu-tafakkur,   ilm-fan   salohiyati   bilan   cheklanmay,   milliy   davlatchilik
tafakkurini     bilim   va   aql-idrok     orqali   amaliy   faoliyatga   undovchisi,   harakatga
keltiruvchisi hisoblanadi. Ana shu omillarning barchasini nazarda tutib, bu borada
yangi   tashabbus   va   ғoyalar,     taraqqiy   topgan   davlatlar   ilmiy   jamoatchiligining
e`tibor   markazida   turgan,   eng   ilғor,   istiqbolli   ilmiy   izlanish   va   tadqiqot   ishlarini
yurtimizda   rivojlantirish,       “Fanlar   akademiyasi”   va   oliy   o`quv   yurtlari   tarkibida
yangi laboratoriyalarni tashkil qilish, ularning rivojlangan mamlakatlardagi ilm-fan
markazlari bilan samarali  hamkorlik o`rnatish borasidagi  yurtboshimiz tomonidan
bildirilgan amaliy takliflar, aytish kerakki, bugun dunyoda yoshlarni hech kimdan
35 kam   bo`lmaydigan,   intellektual   sohada   bo`layotgan   va   kelgusida   yanada
kuchayadigan   raqobat   va   bellashuvni   har   tomonlama   hisobga   olinganligi,
davlatimiz siyosatining asosiy yo`nalishidir. 
  Bu   yo`nalishdagi   ishlarga   yangi   turtki   berish,   xorijiy   davlatlardan
zamonaviy   ilmiy   jihozlar   va   uskunalarni   olib   kelish,   eng   iqtidorli,   iste`doddi
yoshlarimizni   bu   ishga   safarbar   qilish   va   raғbatlantirishni   muvofiqlashtirish
maqsadida   Prezidentimizning   yana   bir   tashabbusi   Fan   va   texnologiyalarni
rivojlantirishni   muvofiqlashtirish   qo`mitasi   qoshida   alohida   fond   tuzish
masalasining   kun   tartibiga   qo`yilishi   ham   beqiyos   ahamiyatga   egadir.   Zero,
YUrtimizning ertangi kuni, taraqqiyoti uchun mas`uliyatni o`z zimmasiga olishga“
qodir bo`lgan etuk mutaxassis yoshlarimiz, desak, o`ylaymanki, hech qanday xato
bo`lmaydi  	
” 1
.
  endilikda   har   qachongidan   ham   ko`proq   yoshlarimizning   ijtimoiy-siyosiy,
madaniy,   ma`naviy   va   huquqiy   tarbiyasiga   jiddiy   e`tibor   qaratish   talab   etiladi.
Zero,   yosh   avlodni   o`z   holiga   tashlab   qo`yish,   ularni   tarbiyasiga   befarq   bo`lish,
ilmi   va   ma`naviyati   bilan   shuғullanmaslik   kelajakda   ularning   komil   inson   bo`lib
voyaga   etishishiga   to`sqinlik   qiladi.   SHu   bois,   yoshlarni     ma`naviy   pok,   aqlan
soғlom,   jismonan   baquvvat   etib   tarbiyalashda   nafaqat   davlat   idoralari,   balki
nodavlat   tashkilotlari,   jamoat   birlashmalari,   diniy   tashkilotlar,   fuqarolarni   o`zini-
o`zi boshqarish organlari ham o`z zimmalariga mas`uliyatli vazifani olishlari va bu
borada   sa`y-harakatlar   qilishlari   lozim.   Binobarin,   milliy   davlatchiligimizning
barqarorligini,   davomiyligini   ta`minlash   kelajak   avlod,   yoshlarimiz   qo`lida.   Bu
esa,   yoshlar   ongida   milliy   davlatchilik     tafakkurining   shakllanish     darajasiga
boғliq. 
    Keyingi yillarda Prezidentimiz tomonidan yurtimizda 1998 yil – “Oila yili”,
2000   yil   –“Soғlom   avlod   yili”,   2008   yil   –“Yoshlar   yili”,   2010   yil   –   “Barkamol
avlod   yili”   2014   yil   –   «Soғlom   bola»   yili   deb   e`lon   qilindi.   SHu   asosda   maxsus
dasturlarni   ishlab   chiqish   va   amalga   oshirilishi   ham   davlatimizning   oilaga,
farzandlarimizga,   kelajagimizga   bo`lgan   e`tiborning   dalilidir.   Binobarin,   Vatan
istiqboli   va   taqdiri   kelajak   avlod,   farzandlarimiz   qo`liga   topshirar     ekanmiz,
36 mamlakatimiz   ertasi   farzandlarimizning   qanday   inson   bo`lib   voyaga   etishishiga
boғliq.
Bugungi   kunda   “   Yoshlarga   doir   davlat   siyosatining   asoslari   to`g'risida”gi
qonunni   hayotga   tadbiq   etilishi   yanada   ahamiyatli   bo`lib   qolmoqda.   Shu   bois,
bolalar   va   yoshlar   muammosi   bilan   shuғullanayotgan   nodavlat   tashkilotlarning
soni oshib bormoqda.  
YOshlar   ongida   milliy   davlatchilik     tafakkuri   shakllanishi,   mamlakatimiz
taraqqiyotiga   o`z     hissalarini   qo`shishi   uchun     keng   imkoniyatlar   yaratib   berish
oilaning, mahallaning, butun jamiyatning dolzarb  muammosi bo`lib qolayotganligi
ham fikrimiz dalilidir. 
Avvalo, yoshlarga xos noyob xislatlar oilada  bola tuғilgan kunidan boshlab
tarkib  topib boradi.    Oilaga  xos  an`analar,  qadriyatlar,  urf-odatlar   bola zuvalasini
shakllantiradi.   eng   muhimi,   farzandlar   oilaviy   hayot   maktabi   orqali   jamiyat
talablarini anglaydi. Yoshlarning bolaligidagi o`ziga xos va o`ziga mos qobiliyati,
atrofdagi   odamlar   bilan   muomalasi,   ijtimoiy   munosabatlarga   kirishishi,
tengdoshlari orasida o`zini his qilishi, etakchilik xislatlariga ega bo`lishi yoki ega
bo`lmasligi, dunyoqarashi   bularning barchasi    oilada oladigan tarbiyasiga uzviy–
bog'liqligini   hayot   tajribasidan   ko`rish   mumkin.   Oila   hayotining   umumiy   tarzi
bola ruhiyatini taraqqiy etishiga ta`sir etmasdan qolmaydi.   CHunki insonning eng	
“
sof   va   pokiza   tuyғulari,   ilk   hayotiy   tushuncha   va   tasavvurlar   birinchi   galda   oila
baғrida shakllanadi...   Ilmiy kuzatish va   tadqiqotlar shuni ko`rsatadiki, inson o`z
umri   davomida  oladigan   barcha   informatsiyaning   70  foizini   5   yoshgacha   bo`lgan
davrida   olar   ekan” 1
.   Bu   jarayonda   milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllantirish
qanday amalga oshadi?
 Bizga SHarqona davlatchilik tajribalarimizdan ma`lumki,  yigit-qizlarimizni
tarbiyalashning   axloqiy   odob   qoidalari,   ilmu-ma`rifat   saboqlari,   harbiy     mashq
sirlari   yosh   bolaligidan   boshlab   o`rgatilgan.     Oila,   Vatanni   asrash,   milliy
davlatchilikni  mustahkamlash,  shu yurtga, tuғilib o`sgan joyga  sodiq bo`lish  kabi
ғoyalar   bilan   singdirib   borilgan   va   bu   voyaga   etayotgan   o`ғil-qiz   kamolotida
muhim o`rin tutgan. Boғcha va maktabda davlatimiz madhiyasini yodlatish, davlat
37 bayroғi   va   gerbidagi   rang-tasvirlarni   sharhlash,     raғbatlantirish   va   jazolash
tushunchalarini,   adolatlilikni   o`rgatish,   hamda   to`ғri   tarbiyaga   yo`naltirish   –
davlatga   ishonch,   uning   qonunlariga   hurmat   va   itoat   etish   fazilatini   vujudga
keltiradi.   YOsh   murғak   qalb   egalari   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkuri
shakllanishiga vosita bo`ladi.
Umuman   olganda,   oilada   dastlabki   tarbiya   milliy   davlatchilik   tafakkurini
shakllanishining   poydevori   vazifasini   o`taydi.   Jamiyatning   ma`naviy   va   axloqiy
jihatdan   soғlom   va   mustahkam   bo`lishi   ko`proq   oilada   shakllangan   tafakkur
asosida   kechadi.   SHu   bois   ham   oila     jamiyatning   asosiy   bo`ғini   sifatida   davlat
tomonidan   huquqiy   kafolatlangan.   Prezidentimiz   ta`kidlaganlaridek,     “...
YOshlarimizni   har   tomonlama   soғlom   va   barkamol   etib   tarbiyalash,   hayot
abadiyligi,   avlodlar   davomiyligini   ta`minlaydigan   ma`naviyat   qo`rғoni   bo`lmish
oilani   mustahkamlash   bugungi   kunda   barchamizning   nainki   asosiy   vazifamiz,
balki, insoniy burchimizga aylanishini istardim” 1
.
  Buyuk   bobokalonimiz   Amir   Temur   ham   oilaga   davlat   ishlaridek
munosabatda   bo`lganliklari   bejiz   emas.     CHunki     inson   oilada   umri   davomida
o`zining eng muhim qalb istaklarini erkin amalga oshirib, kelajakda o`z iqtidor va
salohiyatini     shu   oilasining   farovonligi   va   tinchligi   yo`lida   safarbar   qilishga
yo`naltirgan   bo`ladi   va   oilaviy   maqsadlari   sabab,       jamiyat   taraqqiyoti   uchun
xizmat qilish zaruriyati paydo bo`ladi.
YOshlar   tarbiyasi,   ularni   soғlom   voyaga   etkazish,   jamiyatda   o`ziga   xos
munosib o`rin egallashiga ko`maklashish, ular ongida milliy davlatchilik tafakkuri
shakllanishining   samarali   vositalaridan   hisoblanib,   bu   fuqarolarning   o`zini-o`zi
boshqarish organlariga ham ғoyatda dolzarb vazifani yuklaydi.
Respublikamiz   mahallalarida   va   ovullarida   mahalliy   aholini   ma`naviy-
axloqiy   jihatdan   tarbiyalash,   ularni   ijtimoiy   maishiy   muammolarni   hal   etish,
yoshlarga ko`mak berish, hududning ma`naviy muhiti soғlom bo`lishi, turli diniy-
ekstremistik   guruhlar   ta`siridan     asrash,   ular   o`rtasida   ma`rifiy   tadbirlarning   eng
ta`sirchan uslublarini qo`llagan holda faoliyat yuritish maqsadida mamlakatimizda
bir qator ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, mahalla qo`mitalari qoshida
38 diniy ma`rifat va ma`naviy-axloqiy masalalar bo`yicha maslahatchi” lavozimining“
joriy etilishi ham yurtimizning ertangi kelajagi bo`lgan yoshlarning ta`lim-tarbiyasi
uchun muhimdir.
Ma`lumki, istiqlolning dastlabki yillarida din va e`tiqod ishlariga keng yo`l
ochib   berilib,   xalqimiz   mustamlakachilik   jarayonida   ta`qiqlangan   masjid   va
madrasalarga   qatnash,   diniy   rasm-rusumlarni   o`z   vaqtida   o`tkazish   huquqlariga
erishdilar.   Ammo,   berilgan   imkoniyatlardan,   dindan   boshqa   ғarazli   maqsadlarda
foydalanayotgan, mamlakatimizda xalqimizning tinchligini, bunyodkorlik ishlarini
ko`ra   olmaydigan   yovuz   kuchlar   aynan   hali   ongi   shakllanmagan   ayrim
yoshlarimizni   to`ғri   yo`ldan   toydirib,   ulardan   tajovuzkorlarni,   terrorchilarni
tayyorlab,   o`z   davlati,   Vatani,     ota-onasiga   qarshi   qo`yish   hollari   ham   yuzaga
kelganini   guvohi   bo`ldik.   Holbuki,     yoshlar   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkuri
shakllanganida   o`z   davlatini,   o`z   xalqini   hech   narsaga   almashtirmasdi.   SHuning
uchun ham  mahallada yoshlarga tarbiya berishda islom dinining mohiyatini to`ғri
tushuntirib   berish,   davlatimizning   xavfsizligi   va   barqarorligini   saqlashda   barcha
mahalla   jamoasi,   din   peshvolari,   imom-xatiblar   o`z   ilm   va   tajribalaridan
foydalangan holda diniy va dunyoviy bilimlar bilan yoshlarni to`ғri tarbiyalashi va
milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllantirish   uchun   maktab,   litsey,   kollej,   oliy
o`quv   yurtlari   hamkorlikda   faoliyat   olib   borishi   juda   muhimdir.     YOshlarda   bu
islohotlarni   amalga   oshirish     davlatning   ko`magi,   etakchilik   faoliyati,     bosh
islohotchilik   kuch-qudrati   bilan   sodir   bo`layotganligi,   barchasi   shu   yurtda
yashayotgan insonlar uchun qilinayotganligi  haqida ishonch hosil qilish lozim.
“Fuqarolarning   o`zini-o`zi   boshqarish   organlari   to`ғrisida”gi   Qonunda
fuqarolar   yiғiniga   oid   masalalar   yuzasidan   ta`lim   muassasalari   bilan   hamkorlik
qilish, tegishli hududda jamoat tartibini ta`minlash, jumladan fuqarolarning kelishi
va   ketishini   hisobga   olishini   tashkil   etish,   o`smirlar   va   yoshlar   o`rtasida
huquqbuzarlikning   oldini   olish,   voyaga   etmaganlarning   huquqlarini   himoya
qilishda   huquqni   muhofaza   qiluvchi   davlat   organlariga   ko`maklashish   kabi
vakolatlarning berilishi bejiz emas, albatta. Ma`lumki, huquqbuzarliklarning kelib
chiqishi   qo`qqisdan   yuzaga   kelmaydi,   yoki   jinoyatchi   shaxslar   o`z-o`zidan   paydo
39 bo`lmaydi,   aksincha,   siz   va   biz   yashayotgan   mahallalarda   tuғiladi,   voyaga   etadi.
Ammo,   ularning   jinoyat   olamiga   kirib   ketishi   ota-onaning,   qolaversa,   mahalla
ahlining bee`tiborligi oqibatidir..
Demak,   mahalla   –   fuqaro   ma`naviyatini,   milliy   davlatchilik   tafakkurini
shakllantirishda xizmat qilsa, mahallaning e`tiboridan qolayotgan ayni shu yoshlar
e`tiborga va tarbiyaga muhtoj. SHunday ekan,   hech bir narsa mahalla jamoasining
e`tiboridan   chetda   qolmasligi   kerak.     Prezidentimiz   e`tirof   etganlaridek,
Ma`lumki, azaldan o`zbek mahallalari chinakam milliy qadriyatlar maskani bo`lib“
keladi.   O`zaro   mehr-oqibat,   ahillik   va   totuvlik,   ehtiyojmand   yordamga   muhtoj
kimsalar holidan xabar olish, etim-esirlarning boshini silash, to`y-tomosha, hashar
va   marakalarni   ko`pchilik   bilan   bamaslahat   o`tkazish,   yaxshi   kunda   ham,   yomon
kunda   ham   birga   bo`lish   kabi   xalqimizga   xos   urf-odat   va   an`analar   avvalombor
mahalla muhitida shakllangan va rivojlangan” 1
.  
  Mamlakatimizda   demokratik   islohotlar   amalga   oshirilayotgan   hozirgi
sharoitda       mahalla   institutining   huquqlari   mustahkamlanib,   mas`uliyati   oshib	
“ ”
bormoqda.     Prezident   I.   Karimov,   -“Mahallaning   har   qanday   masalani   echishga
qurbi etadi. Nega deganda, eng adolatli muhit, eng adolatli ijtimoiy sharoit, vaziyat
faqat   mahallada   bo`lishi   mumkin.   Hech   bir   korxona,   hech   bir   idora   yoki   jamoat
tashkiloti bu borada mahalla bilan tenglasha olmaydi. U erda hayot tajribasi katta,
zaminga   yaqin,   ko`pni   ko`rgan,   barcha   ishni   joy-joyiga   qo`ya   oladigan   fidoyi
odamlar   yashaydi   va   ishlaydi ,   deb   qayd   etganlar.   Mahallaning   hayotimizdagi	
”
bunday yuksak nufuzini asoslab berilganligi uning mavqieni yanada oshirib boradi.
2.2 Milliy davlatchilik tafakkuri rivojlanishida kommunikatsiya va ommaviy
axborot vositalarining roli.
Axborot   hamisha   mamlakat   taraqqiyotining   ko`zgusi,   kishilarning   ongi,
dunyoqarashi,   tafakkurining   shakllanishida   asosiy   vosita   bo`lib   xizmat   qilib
kelgan. Bugungi kunga kelib ommaviy axborot vositalari mamlakatimiz rivojlanish
strategiyasini   asosiy   yo`nalishlarini   ommaga   etkazishda       va  uni   bevosita   amalga
oshirishda tobora katta rol o`ynamoqda. 
40 Bugungi   dunyoni   uzluksiz   kommunikatsiyasiz,   yoki   bir-biridan   uzoq-
uzoqlarda   yashayotgan   odamlarning   o`zaro   muloqotisiz   tasavvur   qilib   bo`lmaydi.
YOki   keng   ommaviy   kommunikatsiya   jarayonlarisiz   tafakkur   tizimini
shakllantirish muammo bo`lib qolar edi. Bugun esa biz kommunikatsiya vositasida
dunyoning   istalgan   mamlakati   va   xalqlari   hayotini   ko`rib   turibmiz.
Kommunikatsiya   dunyoning   yaxlitligini   ta`minlashda   asosiy   vositalardan   biri
bo`lib   xizmat   qilmoqda.   eng   muhimi,   endilikda   kommunikatsiyaning   elektron
vositalari axborotni dunyo miqyosida uzatish imkonini beradi.
Ma`lumki,     dunyodagi   barcha   millatlarning     o`zi   tarixan   tashkil   topgan
milliy   davlatchiligini   yaratib   jamiyat   va   davlat   boshqaruvini   ta`minlagan   va
dunyoga   tanilgan.   Demak,   O`zbekiston   davlatining   yanada   mustaqilligini
mustahkamlash   va   uning   istiqbollarini   belgilab   olish   uchun   milliy   davlatchilik
tafakkuriga   murojaat   qiladi   va   o`zi   izlagan   savollarga   kommunikatsiya   va
ommaviy axborot vositalari orqali amalga oshiradi.
Binobarin,     milliy   davlatchilikning   mavjudligi,   bo`lғusi   davlatning   maqsad
va   vazifalari,   intellektual   salohiyati,   davlatning   shakllari   (boshqaruvi,   tuzilishi,
siyosiy   tartibi),   davlat   ramzlari   kabilarni   avvalo   tafakkurda     mujassam   bo`ladi.
Ko`p ming yillik tarixiga ega bo`lgan   milliy davlatchilik tafakkurining yordamiga
tayanib, O`zbekiston kelajagi buyuk davlat ekanligiga ilmiy-amaliy   ishonch hosil
qilamiz.
Kelajak   maqsadlarga   erishmoq   uchun   ham   kommunikatsiya   va   ommaviy
axborot   vositalaridan   oqilona   foydalanish   zaruriyati   tuғiladi.     Biroq,   axborot
texnologiyalarining   rivojlanishi,   birinchidan,   dunyoning   yaxlitligini   namoyon
qilsa,   ikkinchidan,   o`ziga   xos   dunyoviy   muammolarni   ham   keltirib   chiqarmoqda
“Bugungi   kunda   zamonaviy   axborot   maydonidagi   harakatlar   shu   qadar   tiғiz,   shu
qadar tezkorki, endi ilgargidek, ha, bu voqea  bizdan juda olisda yuz beribdi, uning
bizga   aloqasi   yo`q,   deb   beparvo   qarab   bo`lmaydi.     Ana   shunday   kayfiyatga
berilgan   xalq     yoki   millat   taraqqiyotdan   yuz   yillar   orqada   qolib   ketishi   hech   gap
emas .” 1
41 Milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllanishida   tarғibot   va   tashviqotning
hissasi   salmoғi   oshib   borayotganligi   muhim   omil   bo`lib   xizmat   qilmoqda.
Aniqroғi,  XXI asrni tub mohiyatiga ko`ra “tarғibot asri” desak yanglishmaymiz.
Keyingi   yillarda   televedenie   ko`rsatuvlarining   keng   qamrovligi   ommaviy
axborot   vositalari   sohasidagi   muhim   yutuqlardan   biridir.     Bugungi   kunda   uni
boshqarishda ko`pchilik davlatlar bevosita ishtirok etmoqdalar. Kishilarning hatti-
harakatlariga   televizion   dasturlarning   ta`siri   katta   bo`lmoqda.   Ayniqsa,   milliy
davlatchilik   tafakkurini   rivojlantirishga,   ruhlantirishga,   bunyodkorlikka,
yaratuvchanlikka   da`vat   etadigan   ko`rsatuvlar   spektrini   ko`paytirish   zaruriyati
tuғilmoqda.     SHuningdek,   jamiyat   siyosiy   hayotida   televideniening     nufuzini
oshirish   imkoniyatlarini   yaratish   kabilar   soha   xodimlaridan   mas`uliyatni   yanada
oshirishni   talab   qiladi.   Binobarin,     “Soha   xodimlarining   mehnatini   munosib
baholash,   ularni   moddiy   va   ma`naviy   jihatdan   qo`llab-quvvatlash   gazeta   va
jurnallar   tahririyatlarining   mustaqilligi   va   erkinligini   amalda   ta`minlash   bilan
birga, ularning mas`uliyatini ham  oshirishni ko`zda tutadi .” 1
Hayotning   o`zi   bugun   ommaviy   axborot   vositalari   xodimlariga   katta
mas`uliyat   yuklamoqda.   Ular   davrimizning   dolzarb   muammolariga     jamoatchilik
e`tiborini ko`proq tortishi, jamoatchilik fikrini o`zgartirishi, fuqarolarning   ongida
demokratik   qadriyatlar,   fuqarolik   pozitsiyasini   rivojlantirish,   ularning   ijtimoiy
faolligini   kuchaytirish,   turli   ijtimoiy   toifa   va   guruhlarning   qiziqish   intilishlari,
hayotiy manfaatlarini  keng  yoritib  borishi  zarur. SHundagina  biz fuqarolarimizda
milliy davlatchilik tafakkurini shakllanishiga zamin yaratamiz.   Buning uchun esa
ularning   o`zlari   keng   ilғor   dunyoqarash,   zamonaviy   bilim   va   ko`nikmalarga   ega
bo`lishi   lozim.   Prezidentimiz   -“Jahon   miqyosida   voqealar   shiddat   bilan
kechayotgan   bir   paytda   zamonaviy   axborot   kommunikatsiya   texnologiyalaridan,
internetning beqiyos imkoniyatlaridan keng foydalanishga tayyor bo`lish, matbuot,
axborot   va   mediya   tarmoqlari,   jumladan,   televidenie   va   radio   sohasida   xizmat
qilishga o`zini baғishlagan, etuk mutaxassis bo`lishga ahd qilgan va bu sohada o`z
kelajagini  ko`rmoqchi  bo`lgan ommaviy  axborot   vositalari  xodimlarining faoliyat
mezoniga aylanishi zarur” 2
, degan so`zlari soha xodimlariga dasturilamaldir.
42 Demak,   soha   xodimlari   bu   talablarga     javob   beradigan   darajada   iqtidorli
bo`lishlari   zaruriyati   tuғilmoqda.   Izlanish-intilishlardan   tolmagan,   jamiyat   yutuq
muammolariga   o`tkir   nigoh   va   teran   fikr   bilan   yondashayotgan,   jahon   axborot
maydonida milliy manfaatlarni himoya qilayotgan ijodkorlarni e`tirof etgan holda,
hali matbuotning ochilmay qolgan qirralari ko`p ekanligini aytish zarur.  
SHu   o`rinda   N.Umarovaning   quyidagi   fikrlarini   keltirsak;   Axborotni“
taraqqiyot   kushandasiga   aylantirayotgan   kuchlar   ham   yo`q   emas.   YA`ni,
axborotlashtirish   jarayonining   eng   ijobiy   jihatlari   bilan   bir   qatorda   axborot
sohasidagi   yutuqlardan   yomon   niyatda   foydalanish   xavfi   tuғilmoqda” 1
.   Ushbu
fikrlardan   kelib   chiqib   aytish   mumkinki,   axborot   vositasida   jahonda   tinchlik   va
xavfsizlikni   ta`minlash,   davlatlarning   suveren   tengligi   tamoyillariga   amal   qilish,
nizolarni tinch yo`l bilan hal qilish, kuch ishlatmaslik, ichki ishlarga aralashmaslik,
inson huquqi va erkinliklarini hurmat qilish kabi tamoyillarga to`liq amal qilingani
yo`q   .  Bu   jarayon   inson   tafakkuriga   zimdan  ta`sir   etayotgan   nosoғlom   axborotni,
ayniqsa o`sib kelayotgan yoshlarimizda vayronkor ғoyalar ta`siriga tushib qolishni,
mutlaqo boshqa ma`naviy dunyoga kirib, begona tafakkur tarziga ega bo`lishi bilan
e`tiborni   tortadi.   Buning   barchasi,   axborotlar   xuruji   ta`sirida   fuqarolarda   milliy
davlatchilik   tafakkurini   shakllanishi   yo`lida   bir   qator   muammolarni   keltirib
chiqarmoqda.   Masalan,   inson   ruhiyatiga   har   tomonlama   ta`sir   aynan   axborot
faoliyati   orqali   amalga   oshadi.   SHunga   ko`ra   inson   ruhiy   boshqaruvini   qo`lga
oladi.     Afsuski,   inson   ma`naviyati   va   tafakkuri,   uning   ong-shuurini   egallash
maqsadida   ommaviy   axborot   vositalari   orqali     raqobatga   kirishayotgan   kuchlar
ko`paymoqda.    “Jahon axborot  maydoni  tobora kengayib borayotgan shunday  bir
sharoitda   bolalarimizning   ongini   faqat   o`rab-chirmab,   uni   o`qima,   buni   ko`rma,
deb bir  tomonlama  tarbiya berish,  ularning  atrofini   temir   devor   bilan o`rab  olish,
hech  shubhasiz,  zamonning  talabiga  ham, bizning  ezgu  maqsad-muddoalarimizga
ham   to`ғri   kelmaydi.   Nega   deganda,   biz   yurtimizda   ochiq   va   erkin   demokratik
jamiyat   qurish   vazifasini   o`z   oldimizga   qat`iy   maqsad   qilib   qo`yganmiz   va   bu
yo`ldan hech qachon qaytmaymiz ” 2
.
43 Ta`kidlash joizki, teledasturlarimizda ko`plab tarixiy seriallar, vediofil mlar’
namoyish etilmoqda va buni fuqarolar sevib ko`rib bormoqdalar. Ushbu namoyish
etilayotgan   tarixiy   seriallarning   aksariyati   xorij   (Koreys,   Xitoy   va   YAponiya   va
boshq.)   kinofil mlari   bo`lib,   albatta,             axloqiy,     madaniy   tafakkur   rivojiga,	
’
davlatchilik   tafakkuri   shakllanishiga   faol   ta`sir   etmoqda.   Lekin,   shuni   nazarda
tutish   joizki,     o`zbek   milliy   davlatchiligi   ham   uch   ming   yillik   tarixga   ega.   Ota
bobolarimizning ongu-tafakkurida asrlar, ming yillar davomida shakllanib, sayqal
topgan   or-   nomus,   uyat-andisha,   sharmu-hayo,   ibo-iffat   kabi   yuksak   axloqiy
qadriyatlarimiz,   mutafakkir   bobolarimiz,   milliy   tariximizning   yorqin   yulduzlari,
mardlik,   tengsiz   azmu-shijoat   sohiblari,   buyuk   saltanat   barpo   etib,   davlatchilik
borasida o`zidan ham amaliy, ham nazariy meros qoldirgan qahramonlari siymosi
aks   etgan   teledasturlar   ko`proq   yaratilsa,   yanada   maqsadga   muvofiq   bo`lar   edi.
YOki   bugungi   davr   ruhiga   mos   bo`lgan   zamonaviy   qahramonlarimizning
davlatimiz   ravnaqi   yo`lidagi   fidoyi   xizmatlari,   yoshlarimizning   jahon   miqyosida
davlatimiz   bayroғini   baland   ko`tarib   quchayotgan   zafarlari     aks   etgan
teledasturlarni yaratish zarur.  
  Davlatimiz   rahbari   I.   Karimov   ta`kidlaganlaridek,   –   “...   yoshlarning
tarbiyasiga   chuqur   ta`sir   ko`rsatadigan   zamonaviy   qahramon   obrazi   kino
ekranlarimizda hali yaratilganicha yo`q. Suratga olinayotgan aksariyat fil mlarda	
’
kinochilarimiz   bugungi   kunning   haqiqiy   manzarasi,   uning   o`tkir   muammolari
chuqur   his   eta   olmasligi,   oddiy   odamlar   hayotidan   uzoqlashib   qolgani   sezilib
turadi” 1
.   Xullas,   biz   ham   mana   shu   merosimizdan   foydalanaylik.   Ko`rsatish   va
o`rgatish,   tarғibot   va   tashviqot   orqali   fuqarolar   ongida   milliy   davlatchilik
tafakkurini   rivojlansin.   Zero,   shu   orqali   bugungi   axborot   xurujlariga   qarshi
kurashish, nosoғlom ғoyalarni tarqalishiga yo`l qo`ymaslik mumkin.
Albatta,   hayot   faqat   yutuqlar,   muvaffaqiyatlardan   iborat   emas.
Jamiyatimizning   o`ziga   xos   muammolari,   taraqqiyot   yo`lidan   ilgarilab   borishga
halaqit   beruvchi   to`siqlar   ham   bor.   Loqaydlik,   mas`uliyatsizlik,   boqimandalik,
ta`magirlik,   soғlom   turmush   tarziga   rahna   soluvchi   giyohvandlik     kabi   illatlar
44 bugungi   davlatchiligimiz   barqarorligiga   tahdid   solayotgan   bir   paytda,   bugungi
ommaviy axborot vositalari xodimlarining xizmati kattadir.   
Bugun   axborot   vositalarini   zamon   talablari   asosida   amalda   ta`minlashga
erishish,   matbuotda   tanqid   ruhini   kuchaytirish,     eng   avvalo   jurnalistlarning
malakasini   oshirish,   ularni   qayta   tayyorlash   va   yosh   jurnalistlarni   tayyorlash
muhim vazifalardan biri bo`lib qolmoqda.
Ommaviy   axborot   vositalarining   yana   bir   o`ziga   xos   xususiyati   shundaki,
yoshlarning  yanada  erkin  bo`lishi,   barkamol   avlodning  irodasi   va  fikrini   ob`ektiv
ifodalash,   ularning   huquqlari   va   qonuniy   manfaatlarining   faol   himoyachisi   va
izdoshi   bo`lish,   yosh   yigit   va   qizlarda   milliy     davlatchilik   tafakkurini
shakllanishida  muhim vosita hisoblanadi.
Bugungi   kunda   ijtimoiy-siyosiy   va   iqtisodiy   islohotlarda   yoshlarning
ishtirokini yoritib beradigan  YOshlar jurnalistikasi”ning alohida sohaga ajratilishi“
yoshlar   muammolarini   hal   etishda   ommaviy   axborot   vositalarining   muhim   rol	
’
o`ynayotganligi   bilan   ham   boғliq.   Bu   birinchidan,   jamiyat   va   davlatni
boshqarishda,   milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllantirishda   ommaviy   axborot
vositalarining   yoshlarga   nisbatan   o`ziga   xos   yo`naltirilganligi,   bu   o`rinda
yoshlarga   doir   davlat   siyosati   va   bu   siyosatning   asosida   ularga   bo`lgan   ishonch,
ikkinchidan,   ommaviy   axborot   vositalarining   o`sib   kelayotgan   avlod   ongiga
kuchli   ta`siri,   uchinchidan,   tarixiy   va   milliy   mazmunga   ega   bo`lgan   ommaviy
axborot   vositalarining   ma`naviy-axloqiy   ta`sir   ko`rsatish   tajribasi   rivojlanib
borayotganligi bilan izohlanadi.
YOshlarning   ongida   huquqiy   ta`lim   va   huquqiy   tarbiyani   amalga   oshirish
borasida   davlat   ommaviy   axborot   vositalarining   YOshlar   telekanali,   YOsh	
“ ” “
kuch ,   Gulxan”,   “Ғuncha”   kabi   jurnallari   faol   sub`ektlar   sifatida   e`tirof	
” “
etilmoqda. Nodavlat ommaviy axborot vositalari orasida yoshlarga oid mavzularda
o`z   materiallarini   berib   borayotgan   quyidagi   gazetalar   alohida   ajralib   turadi:
O`zLiDep-“XXI   asr”(   “XXI   vek”),     XDP-   O`zbekiston   ovozi   ( Golos	
“ ” “
Uzbekistana ),   yoshlarning   ommabop   nashrlari   -   Turkiston ,   Molodyoj	
” “ ” “ ’
Uzbekistana ,   Jamiyat ,  Kelajak  ovozi  gazetalari,  YOshlik ,   Irmoq
” “ ” “ ” “ ” “ ”
45 jurnallar     yoshlar   siyosiy   ongida   milliy   davlatchilik  tafakkurini   shakllantirishda–
salmoqli   hissa   qo`shmoqda.   SHu   o`rinda,   yoshlar   ommaviy   axborot   vositalari
faolligini   o`sganligi   yana   bir   jihati   -   bu   ularning   deputatlar   korpusi   bilan
hamkorligidir.  Bu nafaqat hokimiyatning vakillik organlarida yoshlar vakillarining
faoliyatini   yoritib   borish,   balki,   deputatlar   tashabbusi   bilan   kiritilayotgan   qonun
hujjatlari loyihalari muhokamasida yoshlar nashrlarining bevosita ishtirok etishida
ham namoyon bo`layotganligini ta`kidlash lozim.
                                                
46 Xulosa.
Bugungi   kunda   mamlakatimizda   demokratik   islohotlarni   yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida milliy davlatchilik
tafakkuri   rivojlanish   xususiyatlarini   tahlil   qilib,   ilmiy-amaliy   xulosalar   berish
muhim   ahamiyatga   ega.   Zero,   mamlakatimizni   isloh   etish   va   demokratlashtirish
jarayoni  qat`iy va izchil tus olgani, fuqarolar ongu tafakkuri yuksalib, yon-atrofda
bo`layotgan   barcha   voqea-hodisalarga   dahldorlik   tuyғusi,   ertangi   kunga   ishonchi
ortib   borayotgani   misolida   ko`rish,   anglash   qiyin   emas.     SHundan   kelib   chiqib,
bugungi   kunda   mazkur   ilmiy   tadqiqot   davlat   hokimiyati   va   boshqaruvini
demokratlashtirish   hamda   fuqarolik   jamiyatini   rivojlantirish   jarayonida   ilmiy-
nazariy va amaliy jihatdan ahamiyatlidir, degan xulosaga olib keladi.
  Davlatimiz   mustaqillikni   qo`lga   kiritishi   tufayli   ko`pgina   imkoniyatlarga
ega   bo`ldi.   YAngi   milliy   davlatchilik   tizimi   shakllantirildi.   Davlat   hokimiyati
tarmoqlari   hodisalarning rivojlanishiga ko`ra mazmunan va shaklan  o`zgartirildi.
Muayyan   tizimning   o`zgarishi   fuqarolar   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkurini
shakllanishi   va   rivojlanishi     uchun   tegishli   iqtisodiy,   huquqiy,   ijtimoiy-siyosiy,
ma`naviy-madaniy   shart-sharoitlarni   yanada   kengaytirish,   kuchlarni,   mablaғlarni,
resurslarni tarmoqlar o`rtasida yangidan vujudga kelayotgan muvozanatni tiklashda
ma`lum   tartibda   va   ketma-ketlikda   erishish   mo`ljallangan   marralarni   belgilash
uchun,   ularni     nazariy   va   jihatdan   asoslash   zarurati   yoshlar   ongida   milliy
davlatchilik tafakkurini shakllantirish zaruriyatini taqozo qildi.
    Milliy   davlatchilik   tizimi   taraqqiyoti   yoshlar   tafakkurining   u   yoki   bu
darajada shakllanishi va rivojlanishi bilan boғliq. YA`ni, o`zining eng oliy maqsadi
va ijtimoiy idealini belgilay olmagan xalq ularga erishish mexanizmini (taraqqiyot
modelini) ham yarata olmaydi. Bunday xalqning taraqqiyoti ko`p jihatdan stixiyali,
umumiy   oqimdagi   barcha   tasodif   va   tebranishlar   ta`sirida   kechadi.   Aksincha,
milliy   davlatchilik   tafakkuri   rivojlangan   xalq   o`z   taraqqiyotiga   ijobiy   hissiy   va
aqliy   munosabatda   bo`lishida,   islohotlarni   tashabbus   bilan   qo`llab-quvvatlashida
47 namoyon bo`ladi.
SHu   bois,   milliy   davlatchilik   tafakkurining   mazmunini,   uning   o`ziga   xos
xususiyatlarini   ochib   berish,   tarғib   etish   aholini,   birinchi   galda   yosh   avlodni
vatanparvarlik,   O`zbekiston   bilan   faxrlanish,   milliy   va   umumbashariy
qadriyatlarga   sodiqlik   ruhida   tarbiyalashda   muhim   ahamiyatga   ega.   Bu   bugungi
hayotimizga,   erishayotgan   yutuqlarimizga   baho   berish,   shuningdek,   o`z
imkoniyatlarini yuzaga chiqarishga halaqit berayotgan unsurlarning ta`siridan xoli
bo`lish choralarini ko`rishga yordam beradi.
Milliy   davlatchilik   tafakkurining   shakllanishi   va   rivojlanishi   siyosiy
mustaqillikka   erishilgandagina   yuksak   darajada   namoyon   bo`ladi.   Mustaqillik
barcha shaxsiy, xususiy, guruhiy, sinfiy, mintaqaviy siyosiy   qadriyatlardan ustun
hisoblanib,   millatning   oliy   idealiga   aylansagina,   millat   mustaqillikni   milliy
davlatchilik   tafakkurini   shakllanishi   va   rivojlanishining   huquqiy   asosi   ekanligini
anglay   bilsagina,   mustaqillik   mustahkamlanib   boraveradi.     Milliy   davlatchilik
tafakkuri shakllangan va rivojlangan, soғlom milliy mushtaraklik tuyғulari  mavjud
bo`lgandagina, “o`zbek modeli” o`zini tobora namoyon qiladi. Milliy davlatchilik
tafakkurining   rivojlanishi,   eng   avvalo,   jamiyatda   yangicha   ong,     yangicha
dunyoqarash va ijtimoiy psixologiya shakllanishi  
 jarayonida amalga oshadi..  
Milliy   davlatchilik   tafakkurini   rivojlantirish   masalasi   murakkab,   ko`pqirrali,
ziddiyatli,   ayni   paytda   harakatchan   va   rivojlanuvchi   hodisalarni   ifodalaydi.
Tabiiyki,   bunday   murukkab   hodisalarning   ijtimoiy   falsafiy   tahlili   xususiy   fanlar
tadqiqotlariga   tayangan,   ularning   juda   keng   qamrovli   nazariy   va   amaliy
dalillaridan,   xulosalaridan   foydalangan   bo`lishi   lozim.   Milliy   davlatchilik   tizimi
haqida keyingi yillarda turli yo`nalishlarda qator ilmiy ishlar e`lon qilingan bo`lsa-
da,   milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllanishi   va   rivojlanishi   ijtimoiy   fanlarning
tadqiqot   ob`ektiga   ko`ringanicha   yo`q.   SHu   bois,   mavzu   bo`yicha   ilmiy-nazariy,
ilmiy-amaliy materiallarni imkon boricha to`plashga, asoslashga harakat qildik va
yuqoridagi   xulosalardan   kelib   chiqib,   tadqiqotda   jumladan   quyidagi   tavsiyalar
berildi.
1.   Fuqarolar   ongida   milliy   davlatchilik   tafakkurini   shakllantirish
48 masalalarini   o`rganish       falsafiy   fanlar     sohasida   muhim   muammolardan   biri
ekanligiga e`tibor qaratilishi lozim.
2. Ommaviy axborot vositalarining jamiyat hayotidagi roli va funktsiyasidan
foydalangan   holda   milliy   davlatchilik   tafakkurini   salohiyatini   ko`rsata   oluvchi,
yoritib   beruvchi   dasturlar   tayyorlash,   hamda   ijtimoiy   hayotdagi   muammolarni
echimini topish maqsadida   Biz sizga hamkormiz  rukni ostida fuqaro va jurnalist“ ”
muloqoti asosida teledasturlar, ko`rsatuvlar tashkil qilish lozim.  
3.   Milliy   davlatchiligimizning   xalqaro   obro`si   va   shukuhi   oshib
borayotganligini,   jamiyat   siyosiy   ongining   rivojlanishini   va   shu   asosda   milliy
davlatchilik   tafakkuri   shakllanishi   va   rivojlanishining   hozirgi   dolzarb
muammolarini   aholining   barcha   qatlamlari   ongiga   etkazish   maqsadida,       maktab,
kollej,   litsey,   oliy   o`quv   yurtlari   talabalari   uchun   risolalar,   o`quv-uslubiy
qo`llanmalar, darsliklar chop ettirish maqsadga muvofiqdir. 
4.   Nodavlat   tashkilotlarining   demokratik   davlatchiligimiz   rivojidagi   alohida
o`rnini e`tiborga olgan holda, millat rivoji va istiqboliga  xizmat qiluvchi nodavlat
maqomidagi   ilmiy   markazlar,   tashkilotlar,   xayriya   fondlari   faoliyatini   oshirish,
ularning   erkin   raqobatini   shakllantirish   asosida   davlat     bosh   islohotchi   sifatida	
“ ”
kuchli   davlatdan     kuchli   jamiyat   sari   tamoyilining   tadbiғini   fuqarolar   ongiga	
–
singdirish zarur.
49 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati.
Normativ – huquqiy hujjatlar.
1. O`zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyasi.   Toshkent.:   “O`zbekiston”,
201.
2. “O`zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining   Senati   to`ғrisida”gi   qonun.   //
“Xalq so`zi”. 2002. 12 dekabr.
3. “O`zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining     Qonunchilik   palatasi
to`ғrisida”gi qonun. // “Xalq so`zi”. 2002. 12 dekabr.
4. “O`zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining   Senatining   reglamenti
to`ғrisida”gi qonun. // “Xalq so`zi”. 2003. 30 avgust.
5. “O`zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining   Qonunchilik   palatasining
reglamenti to`ғrisida”gi qonun. // “Xalq so`zi”. 2003. 30 avgust.
6. Inson   huquqlari:   Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi.   Iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy huquqlar to`ғrisida xalqaro pakt. Fuqarolik huquqlari va
siyosiy     huquqlar   to`ғrisida   xalqaro   pakt   va   fakul’tativ   protakol.   T.;
“Adolat”. 1992. 64- bet.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov asarlari:
1. Karimov I.A. Asarlar 1-21 -jildlar. –T.: O`zbekiston, 1996-2011
2. Karimov I.A. YUksak ma`naviyat   engilmas kuch. T.2008.–
3. Karimov I.A. O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.2011.
Ilmiy adabiyotlar.
4. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri.   Toshkent.:  O`zbekiston milliy	
– “
entsiklopediyasi , 2004.   160 b.	
” –
5. Abdullaev   A.   Ma`naviyat   va   iqtisodiy   tafakkur.     Toshkent.:	
–
Ma`naviyat , 1999.   104 b.	
“ ”	–
6. Abdullaev   A.,   Musaqulov   A.,   Mahmudov   T.   Tafakkur   va   taqdir.  	
–
Toshkent.: “Ma`naviyat , 1998.   48b.	
” –
50 1. Agzamxodjaeva   S.   Ijtimoiy   ideal   va   ma`naviy   hayot.   –Toshkent.:
Ma`naviyat , 2007.   230 b.“ ”	–
2. Azamat   Ziyo.   O`zbek   davlatchilik   tarixi:   (Eng   qadimgi   davrdan   Rossiya
bosqiniga qadar)   Toshkent.:  SHarq . 2000.   368 b.	
– “ ” –
3. Azizxo`jaev A. Davlatchilik va ma`naviyat.   Toshkent.:   SHarq”, 1997.	
– “
112 b.	
–
4. Alimasov V. Konfutsiylik va SHarq davlatchiligi.   Toshkent.:  Falsafa va	
– “
huquq  instituti, 2006. –	
”
5. Aliqulov H. Falsafiy meros va ma`naviy  axloqiy fikr rivoji.  Toshkent.:	
– –
Falsafa va huquq. 2009.  148 b.	
–
6. Axmedshaeva M. Hozirgi zamon davlati va huquqi nazariyasi muammolari.
O`quv qo`llanma.   Toshkent.: 2006.	
–
7. Bahronov   J.   SHaxs   milliy   o`zligini   anglashi   qonuniyatlari.   –Samarqand.:
1994.   67 b.	
–
8. Boboev   H.   Normatov   K.   Milliy   davlatchilik   haqida.   –Toshkent.:
“YOzuvchi , 1999.   48 b.	
” –
9. Boboev H. O`zbek davlatchilik tarixi. 1- kitob.  Toshkent.:  Fan , 2004.	
– “ ”
249 b.	
–
10. Boboev H. Hasanov S.  Avesto - ma`naviyatimiz sarchashmasi. –Toshkent.:	
“ ”
Adolat”, 2001.  158 b.	
“	–
11. Jalilov SH. Kuchli davlatdan   kuchli jamiyat sari: tajriba, tahlil, amaliyot.	
–
 Toshkent.:  O`zbekiston”, 2001.  106 b.	
– “ –
12. Jumaev   R.   Davlat   va   jamiyat:   demokratlashtirish   yo`lida.   Toshkent.:
SHarq”. 1998.- 190 b.
“
13. Jo`raev   N.   Tarix   falsafasi.   Tushuncha,   mohiyat,   siyosat.     Toshkent.:	
–
Ma`naviyat”, 1999.   192 b.	
“	–
14. Jo`raev   S.   Fuqarolik   jamiyati:   nazariya   va   amaliyot.     Toshkent.:	
–
Akademiya ,  2003.	
“ ”
15. Jo`raev   T.   Milliy   davlatchilik:   xavfsizlik   va   barqarorlik.     Toshkent.:	
–
Akademiya , 2007.   252 b.	
“ ”	–
51 16. YOqubov   A.   Qutadғu   bilig”   da   davlatchilik   kontseptsiyasi.   Toshkent.:“
“Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti”, 1997.-64 b.
17. Ibrohimov   A.   Bizkim   o`zbeklar...   (Milliy   davlatchiligimiz   asoslari   haqida
mulohazalar) – Toshkent.: “SHarq”, 1999. – 400 b.
18. Ibrohimov A. Davlatning salobati. – Toshkent.: “SHarq”,  2005. – 80 b.
19. Islomov   Z.M.   Davlat   va   huquq:   umumnazariy   masalalari.   –   Toshkent.:
2000. – 270 b.
20. Islomov Z.M. Fuqarolik jamiyati: kecha, bugun, ertaga. – Toshkent.: 2002.
21. Irmatov H. Millat bayroғi. – Toshkent.: “SHarq . 2007.   48 b.	
” –
22. Kaykovus.   Qobusnoma.   Toshkent.:   1973.   Forschadan   Muhammad   Rizo
Ogahiy tarjimasi. –Toshkent.:  O`qituvchi  NMIU. 2006.   208 b.	
“ ”	–
23. Karim Tohir. Milliy tafakkur taraqqiyotidan:  Avesto  zamonlaridan to XX1	
“ ”
asr boshlarigacha. – Toshkent.:  2003.   160 b.	
–
24. Levitin   L.   O`zbekiston   tarixiy   burilish   pallasida.   (Prezident   I.   Karimov
tarafdorining tanqidiy mulohazalari.) – Toshkent.:    O`zbekiston”, 2001. 	
“	–
368 b.
25. Mamashokirov S.Toғaev SH.  erkin va farovon hayot qurilishining ғoyaviy-
mafkuraviy masalalari. – Toshkent.: “Ma`naviyat”, 2007. – 80 b.
52
Купить
  • Похожие документы

  • Demokratik jamiyat taraqqiyotida ma`naviy-iqtisodiy omillar uyg`unligi
  • Milliy g`oyaning ma`naviy ildizlari
  • Milliy istiqlol g`oyasi asosida boshlang`ich sinf o`quvchilarida vatanga e`tiqodni tarbiyalash
  • 1920-30yillarda Qoraqalpog'istondagi o'zgarishlar
  • ARGOS, Davlat xizmatchisi, test javoblari bilan 2025-2026

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha