Milliy, mintaqaviy va umuminsoniy qadriyatlar, ularning mushtarakligi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	48.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Milliy, mintaqaviy va umuminsoniy qadriyatlar, ularning mushtarakligi

Купить

Milliy, mintaqaviy va umuminsoniy qadriyatlar, ularning mushtarakligi .
1. Axloqiy qadriyatlar dinamikasida milliy va umuminsoniy qadriyatlarning
ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarda namoyon bo‘lish xususiyatlari.
2. Milliy va umuminsoniy qadriyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarda
namoyon bo‘lish xususiyatlari.
3. Ma’naviy yuksalish va milliy taraqqiyot jarayonida qadriyatlar
ustuvorligining ijtimoiy zaruriyati

1. Axloqiy qadriyatlar dinamikasida milliy va umuminsoniy
qadriyatlarning uyg‘unlashuvi
Axloqiy qadriyatlar dinamikasida milliy va umuminsoniy qadriyatlar
uyg‘unlashuvi Markaziy Osiyo uyg‘onish davrlarining milliy va umuminsoniy
qadriyatlari shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon, ayniqsa, Markaziy
Osiyo mutafakkirlarining ilmiy va falsafiy merosi orqali amalga oshirilgan.
Markaziy Osiyo qadimdan ilm-fan, madaniyat, falsafa va axloqiy qadriyatlarni
rivojlantirishda yetakchi mintaqalardan biri bo‘lgan. Bu davrda yashagan ulkan
mutafakkirlar, masalan, Al-Farg‘oniy, Al-Xorazmiy, Al-Forobiy, Abu Rayhon
Beruniy, Ibn Sino kabi buyuk olimlar va ularning asarlari milliy va umuminsoniy
qadriyatlarning shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Bu ulug‘ mutafakkirlar o‘z asarlarida insonning axloqiy kamolotini, ijtimoiy
adolatni, ilm-fan va madaniyatning rivojlanishini ta’minlash zarurligini
ta’kidlaganlar. Ularning ilmiy merosi, nafaqat Markaziy Osiyoda, balki butun
musulmon dunyosida va undan tashqarida ham katta ta’sirga ega bo‘lgan. Ayniqsa,
Farg‘oniy va Xorazmiylarning asarlarida matematika, astronomiya, geometriya, va
falsafa kabi sohalar rivojlanishiga katta e’tibor qaratilgan, Forobiy esa jamiyatda
axloqiy me’yorlar, ijtimoiy barqarorlik va siyosiy adolatni o‘rnatishga qaratilgan
fikrlarni ilgari surgan.
Abu Rayhon Beruniy va Ibn Sino esa ilm-fanning barcha sohalarida yangi
yondashuvlarni ilgari surib, insoniyatning ilmiy-axloqiy rivojiga hissa qo‘shgan.
Ularning asarlari nafaqat o‘z davrining, balki keyingi asrlarning ilmiy fikrini
shakllantirishga yordam bergan. Markaziy Osiyoda yashagan bu mutafakkirlarning
falsafiy qarashlari, axloqiy qadriyatlar va ilm-fan sohasidagi yutuqlari, bugungi
kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi va ularning merosi xalqaro miqyosda
o‘rganilmoqda.
Shu tariqa, Markaziy Osiyo uyg‘onish davri mutafakkirlarining ilmiy, falsafiy
va axloqiy qarashlari, milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unlashuvi

yo‘nalishida ulkan rol o‘ynagan. Bu qadriyatlar, nafaqat mintaqa, balki butun
insoniyat uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy axloqiy me’yorlar va
inson huquqlari printsiplari shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan. Bu jarayon o‘z vaqtida
muhim ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlarga olib kelgan bo‘lsa, hozirgi kunda ham
ularning merosi insoniyatning axloqiy rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Ularning
asarlari ko‘plab tillarga tarjima qilingan. Markaziy Osiyo Uyg‘onish davri jahon,
jumladan, G‘arb ilm-faniga katta ta’sir ko‘rsatgan. “Sharq Uyg‘onish davri
madaniyati, ilm-fan rivojlanishi va buyuk olimlar yetishishi bilan insoniyat
jamiyatining taraqqiyotining yuqori bosqichini ifodalaydi. Bu davrda yaratilgan
asarlar va obidalar nafaqat milliy qadriyatlarimizni shakllantirgan, balki butun
dunyo tomonidan qadrlangan” 1
.
Forobiyning «Fozil odamlar shahri» asarida fozillar shahri hokimining o‘n ikki
fazilati bo‘lishi kerakligi ta’kidlanadi. Bo’lar: sog‘lomlik, farosatlilik, kuchli xotiraga
ega bo‘lish, zehnlilik, chiroyli muomalalik, ma’rifatga intilish, nafsni tiya olish,
haqiqatgo‘ylik, oliyhimmatlilik, boylikka qiziqmaslik, adolatparvarlik va jasurlik 2
.
Alloma, moddiy va ruhiy ne’matlarning hammasi birgalikda uyg‘unlashgan
chog‘dagina haqiqiy baxt-saodatga erishish mumkin, degan g‘oyani ilgari suradi.
Ma’lumki, biror bir hodisa, jarayon yoki axloqiy qarash ko‘pchilik
tomonidan e’tirof etilib, rivojlantirilsa qadriyat sifatida e’zozlanadi. Jumladan,
BMTning 2000 yil sentyabrida bo‘lgan uch kunlik sammiti umumbashariyat uchun
quyidagi 6 ta asosiy qadriyatni belgiladi:
- ozodlik;
- tenglik va birdamlik;
- bag‘rikenglik;
- zo‘ravonlikdan yuz o‘girish;
1
Қаранг: Сулаймонова Ф. Шарқ ва Ғарб. – Т.: Шарқ, 1997. – Б. 18-24; Носиров Р.Н., Сирожиддинов
Ш.С., Зияутдинова Х.А. Ўрта Осиёлик алломаларнинг фалсафий қарашлари. – Т.: Фалсафа ва ҳуқуқ,
2007. – Б..54-56.
2
Абу Наср Форобий. Фозил одамлар шаҳри. – Т.: Абдулла Қодирий, 1993. – Б. 98.

- tabiatga hurmat va e’tibor;
- umumiy mas’uliyat.
Mazkur qadriyatlar xalqimizga xos bo‘lgan mustaqillik, insonni asrab-
avaylash, do‘stlik, o‘zaro hamkorlik, vatanga muhabbat kabi umuminsoniy
qadriyatlar bilan uyg‘undir.
Ozodlik haqida gapirganda, shuni aytish mumkinki, har bir odam hur
tug‘iladi. Demak, uning hayoti hurriyatga asoslanmog‘i, har xil xavflar uning
hayotiga rahna solmasligi kerak. O‘zbekistonda 2008 yilning yanvaridan o‘lim
jazosining bekor qilinishi ham xuddi ana shu umuminsoniy qadriyatga
yo‘naltirilgandir.
O‘tgan yillar mobaynida o‘lim jazosiga mahkum etilganlar 33 tadan 2 taga
qisqartirilgan bo‘lsa, 2007 yil 28 iyunda Oliy Majlis Qarori bilan o‘lim jazosi bekor
qilindi. Bu xulosaga kelish uchun 2-3 yil vaqt ajratib odamlar o‘rtasida "yashash
huquqi" to‘g‘risida tushuntirish ishlari olib borildi.
Jazoni yengillashtirishga yo‘naltirilgan liberallashtirish natijasida
«O‘zbekistonda bugungi kunda ozodlikdan mahrum qilish joylaridagi mahbuslar
soni jahon miqyosida eng past bo‘lib, har 100 ming kishiga 166 nafar mahbus
to‘g‘ri keladi. Taqqoslash uchun, Rossiyada bu ko‘rsatkich 611, AQSHda esa 738
nafarni tashkil etadi. Yurtimizda oxirgi o‘n yilda mahbuslar soni ikki barobarga
qisqargan, bu esa islohotlarimizning muvaffaqiyatli bo‘lganini ko‘rsatadi» 3
.
Tenglik va birdamlik mustaqilligimizga, millatimizga xos asosiy
tushunchalardir. CHunki O‘zbekistonda umume’tirof etilgan xalqaro huquq
normalariga amal qilinmoqda. Insonning ijtimoiy, ma’naviy, madaniy huquqlari
ta’minlangan. Fuqarolik jamiyati institutlarining roli oshib bormoqda.
Bag‘rikenglik azaliy bizning xalqimizga xos xususiyat bo‘lib, madaniyat
me’yori hisoblanadi. Millatimiz qadimdan mehr-oqibatli, oriyatli xalq bo‘lgan.
3
Каримов И.А. Демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини шакллантириш
– мамлакатимиз тараққиётининг асосий мезонидир. Т.19. – Т.: О’zbekiston, 2011.– Б. 59-60.

«Xalqimiz har doim qiyinchilikda ham, baxtda ham boshqa millat va elatlarga
alohida hurmat ko‘rsatib, mamlakatlar o‘rtasidagi qardoshlik va do‘stlikni
muqaddas deb hisoblab, qadrlagan. Bu hodisa butun dunyoga tanilgan va bu –
bizning bebaho boyligimiz sifatida asraydigan hayotiy qadriyatdir» 4
.
Bugun yurtimizda bag‘rikenglikka asoslangan 16 ta diniy konfessiyaning
o‘zaro hamkorlikda ishlab turishi o‘zbek xalqining murosasozligi, boshqa
xalqlarning diniy e’tiqodlariga hurmat e’tiboridan dalolatdir.
Zo‘ravonlikdan yuz o‘girish. Xalqimizda halimlik, mehribonlik, zo‘ravonlikdan
nafratlanish azaldan mavjud qadriyatlardir. Ularning tub mohiyatini birinchi
Prezidentimizning « G‘oyaga qarshi faqat yangi g‘oya, fikrga qarshi esa faqat aniq
va mantiqiy fikr, jaholatga qarshi faqat ilm-fan va ma’rifatning kuchi bilan bahsga
kirishish, kurashish mumkin. Har qanday ilg‘or fikr va yangilik, faqat ilmiy
asoslangan va haqiqatga tayanadigan tahlil va izlanishlar yordamida amalga
oshiriladi. Shunday qilib, faqat bilim, ma’rifat va to‘g‘ri qarashlar orqali jamiyatni
taraqqiyotga yo‘naltirish mumkin» 5
, - degan fikrlari aniq ifodalaydi.
Milliy madaniyat va ma’naviyatni yuksaltirishda xalqimiz tomonidan
yaratilgan urf-odat, an’ana, do‘stlik, mehr-oqibat, saxovat, mehribonlik kabilarning
o‘z o‘rni bor.
Tabiatga hurmat va e’tibor kishilik jamiyatining muhim muammolari
jumlasiga kiradi. Bu masalani to‘g‘ri hal etish esa odamlarning hayotini
yaxshilashga, madaniy ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladi. Tabiat yaxlit tizim
sifatida o‘ziga nisbatan oqilona munosabatni talab qiladi. Tabiiy muhit inqirozga
yuz tutgudek bo‘lsa, ijtimoiy-iqtisodiy o‘sishni, barqaror siyosiy muhitni ta’minlab
bo‘lmaydi. Faqat tabiat bilan uyg‘unlashgan hayotgina taraqqiyotga olib boradi.
Zero, «Xalqimizning tabiatga nisbatan qadriyatlarini tushunish, ularga chuqur
hurmat ko‘rsatish va qadrlash har bir insonning majburiy burchi hisoblanadi.
Chunki inson farzandi bo‘lgan har bir kishi o‘zining madaniy va ma’rifiy
4
Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Т.: Ўзбекистон, 2011. – Б. 230.
5
Каримов И.А. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. Т. 7. – Т.: Ўзбекистон, 1999. – Б. 88.

qadriyatlarini e’zozlamasligi, insoniylikdan xoli bo‘lmagan holatdir. Madaniyatli
va ma’rifatli shaxs, yoshiga, jinsiga yoki kasbiga qaramay, atrof-muhitga, er, havo,
suv, olov, o‘tlar, daraxtlar va jonli hamda jonsiz mavjudotlarga g‘amxo‘rlik
qilishni o‘zining vijdoniy majburiyati deb bilishi lozim» 6
.
Umumiy mas’uliyat istiqlol davrida qayta sayqallangan, millatimizga xos
fazilatlardan biridir. Umumiy mas’uliyat bu-Vatan, oila, jamiyat oldidagi vazifalarni
ado etishda javobgarlik va daxldorlikni his etish tuyg‘usidir. Ular O‘zbekiston xalqiga
xos bo‘lib, islohotlarda faol qatnashayotganda namoyon bo‘ladi.
O‘zbekiston jamiyatining ma’naviy yangilanishi jarayonida xalqimiz ongida
yuksalish yuz berdi. «
Ayniqsa, bugungi va kelajakdagi kunlarimizning hal qiluvchi kuchi sifatida
maydonga chiqayotgan milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unligi asosida
tarbiyalanayotgan, jismoniy va ma’naviy sog‘lom, barkamol yosh avlodimiz
timsolida bu haqiqat yana bir bor o‘z tasdig‘ini topmoqda. Ushbu avlod, o‘z ichida
mustahkam ma’naviy poydevor va jismoniy kuchni mujassam etgan holda, milliy
va xalqaro qadriyatlarni birlashtirib, kelajakka nisbatan optimistik yondashuvni
shakllantirmoqda. Bu holat nafaqat bizning jamiyatimizning kelajagi uchun, balki
global miqyosda ham barqarorlik va taraqqiyotning ishonchli kafolati bo‘lib
xizmat qilmoqda» 7
.
Chunki, mustaqillikning ma’naviy negizlarini mustahkamlashda milliy va
umuminsoniy qadriyatlarning o‘zaro uyg‘unligi katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Bu
uyg‘unlik xalqimizning o‘ziga xos madaniy qadriyatlarini saqlab qolish va
rivojlantirishga, shuningdek, dunyo miqyosida insoniyatning umumiy ahloqiy
me’yorlariga moslashishga yordam beradi. Milliy qadriyatlarimizni hurmat qilish,
shu bilan birga umuminsoniy tamoyillarni qabul qilish, xalqimizning o‘z kelajagini
qurishda mustahkam ma’naviy poydevor yaratadi. Bunday uyg‘unlik, o‘z
6
Муродов М., Ҳакимов Н., Эргашев А. Қадриятнома. – Т.: Ғ.Ғулом, 2001. – Б. 69.
7
Каримов И.А. Ватанимизнинг босқичма-босқич ва барқарор ривожланишини таъминлаш –
бизнинг олий мақсадимиздир. Т.17. – Т.: Ўзбекистон, 2009. – Б. 8.

navbatida, milliy g‘urur va xalqaro hamjihatlikni kuchaytiradi, jamiyatni yanada
barqaror va progressiv rivojlanishga undaydi.
2. Milliy va umuminsoniy qadriyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlarda namoyon bo‘lish xususiyatlari
M.Quronov o‘zining «O‘zbek xarakteri va milliy g‘oya» asarida milliy
ijtimoiy-iqtisodiy qadriyatlarning Singapurda shakllanishi bilan bog‘liq ibratli
misol keltiradi: « Singapur Mustaqilligining 23-yiliga kelib «Oq kitob» - milliy
davlat mafkurasi asoslari chop etildi. Ushbu kitob asosiy hujjat sifatida
Singapurning davlat mafkurasi va uning fuqarolarida tarbiyalash kerak bo‘lgan
ma’naviy, milliy qadriyatlar asoslari keng tarzda ifodalangan. Kitobda,
Singapurning yuksalishi uchun zarur bo‘lgan etika, madaniyat va ijtimoiy
qadriyatlarning ahamiyati ta’kidlanadi. Bu asar davlatning milliy maqsadlarini,
fuqarolarni birlashtiruvchi asosiy g‘oyalarni va umuminsoniy qadriyatlarni
rag‘batlantirishga qaratilgan muhim hujjat bo‘lib, Singapur jamiyatining
rivojlanish yo‘nalishtirilgan falsafasini yoritadi» 8
. Aynan milliy qadriyatlarga
asoslanib, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot yo‘llarini ilg‘or davlatlar tajribalari bilan
uyg‘unlashtirish Singapurni rivojlangan davlat darajasiga ko‘tardi. Unda:
- jamiyat shaxsni qo‘llab-quvvatlaydi, hurmat qiladi;
- ijtimoiy ziddiyat bartaraf qilinishi, hamjihatlik ta’minlanishi keraligi;
- millatlararo va dinlararo uyg‘unlikka erishmoq kerak 9
.
Demak, «o‘zbek modeli» quruq joyda paydo bo‘lgan emas, unda jahon
tajribasi mujassamdir. Bu esa milliy-iqtisodiy taraqqiyotimiz ham umuminsoniy
qadriyatlarga tayanayotganini ko‘rsatadi. Jahon iqtisodiyotida qo‘llanilayotgan
mazkur usullar va vositalar ijtimoiy-iqtisodiy sohada umuminsoniy qadriyatlarning
shakllanishiga yordam beradi. Masalan, bugun ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning
integratsionnallashuviga transmilliy korporatsiyalar, investitsiyalar, iqtisodiy
8
Қуронов М. Ўзбек характери ва миллий ғоя. – Т.: Маънавият, 2005. – Б.56.
9
Ўша асар . – Б .56-57.

integratsiya, hamkorlik jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda 10
. Mazkur muammoni maxsus
o‘rgangan B.Umarovning yozishicha, butun dunyo iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatayotgan 60 mingga yaqin transmilliy korporatsiyalar va 500 mingdan ziyod
kompaniyalar mavjud. «Mazkur korporatsiyalar xalqaro iqtisodiy munosabatlar va
umumjahon iqtisodiyotida etakchi o‘rin tutadi. Shu bilan birga ular bug‘doy, qahva,
jo‘xori, qurilish materiallari, tamaki, kanop, choy, temir rudasi, mis va boksit, tabiiy
kauchuk va neft xom ashyosi ishlab chiqarishining 75-90 foizini nazorat qiladi.
Xo‘jalik-madaniy tiplaridagi aynan faoliyat turlari va kishilararo
munosabatlarning shakllanganida. Har bir millat xo‘jalik-madaniy tiplaridagi
o‘ziga xosliklari bilan boshqa millatlardan ajralib, farqlanib turadi. SHu bilan birga
ularda bir-birlariga yaqinlashtiruvchi, asrlar davomida keng tarqalib, umuminsoniy
qadriyatlarga aylangan belgilar ham mavjud. Masalan, oila bo‘lib yashash,
farzandni sevish, ayolni og‘ir ishlarga jalb etmaslik, o‘choqni olovsiz (ya’ni oilani
ovqatsiz) qoldirmaslik kabi ko‘pgina qadriyatlar allaqachon tor doiradan chiqib
umuminsoniy ahamiyatga ega an’analarga aylangan.
Ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarning aynanligida. Ya’ni yeyish, ichish, noz-
ne’matlarga ega bo‘lish, issiq-sovuqdan saqlanish kabi ehtiyojlarga ega bo‘lmagan
kishi, millat, xalq yo‘q. Aynan ushbu ehtiyojlar ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlardagi umuminsoniylikni, umumiylikni hosil qilgan.
Globallashuv jarayonlariga butun milliy ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning
jalb etilayotgani, tortilayotganida.
Ma’lum bir siyosat, tuzum, mafkura xalqlarga, millatlarga integratsiyaga
kirishib yashashga xalaqit berishi mumkin. Masalan, sobiq ittifoq totalitar davlati
paytida shunday bo‘lgan edi. Lekin xalqlar, millatlar boshqa xalqlar, millatlar bilan
ijtimoiy-iqtisodiy aloqalarga kirishib yashash istagidan hech qachon voz
kechmagan. Integratsiya xalqlar, millatlar rivojlanishining immanent xususiyatidir.
10
Қаранг : Roberttson R.Globalisation.–L.: 1992; Noisbit I. Global paradox. – N.Y.1995; Глобалистика .
Энцик . словарь – справочник .– Мн .: 1999; The global Economy in Transition. – L.: 1996.

Umuminsoniy qadriyatlar milliy qadriyatlarning rivojlanishi, yoyilishi, jahon
sivilizatsiyasidan o‘rin egallashi uchun imkoniyat berganida. Tor, milliy qobiqda
qolish qadriyatlarning ijtimoiy mohiyatiga ziddir, ularga «ochiq tizim» bo‘lish
xosdir.
3. Ma’naviy yuksalish va milliy taraqqiyot jarayonida qadriyatlar
ustuvorligining ijtimoiy zaruriyati
Milliy-ma’naviy taraqqiyot, shaxsiy va jamoaviy manfaatlarni
uyg‘unlashtirish, individualizm va kollektivizmni birlashtirish orqali fuqarolarni
vatanparvarlik, sog‘lom milliy g‘urur, hamda bir vaqtning o‘zida ijtimoiy va
mafkuraviy bag‘rikenglikda tarbiyalashga intiladi. Shu tarzda, ma’naviyatni
yaratuvchi va tashuvchi bo‘lgan xalqimizning ongi, dunyoqarashi, va hayotga
bo‘lgan munosabati tubdan o‘zgardi, ijtimoiy va ijodiy faolligi, shuningdek,
salohiyati yildan yilga ortib bormoqda.
Demokratik islohotlar chuqurlashayotgan sharoitda, milliy va umuminsoniy
qadriyatlarni muvaffaqiyatli uyg‘unlashtirish, milliy o‘zlikni anglashni tiklash,
tinchlik va millatlararo totuvlikka asoslangan fuqarolik jamiyatini yaratish
masalalarini hal etish juda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Islom Karimovning fikricha, ushbu muammolarni hal qilish uchun
quyidagi vazifalarni hisobga olish zarur, chunki bu jarayon mamlakatimizning
kelajagi va barqaror rivojlanishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatadi.
Birinchidan, milliy manfaatlar va ehtiyojlar bundan buyon rivojlanayotgan
fuqarolik jamiyati manfaatlari bilan yaqinlasha boradi.
Ikkinchidan, mavjud ziddiyatlar, xalqlar va davlatlarning xavfsizligiga xavf
soladigan, jiddiy va halokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan millatlararo
nizolar va mojarolarga aylanib ketishiga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Bu kabi nizolar
nafaqat mamlakatlar o‘rtasida, balki xalqaro maydonda ham tinchlikka,
barqarorlikka, va hamkorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatadi, shuningdek, ijtimoiy va

iqtisodiy taraqqiyotga jiddiy zarba beradi. Shunday qilib, bu kabi xavfli
vaziyatlarning oldini olish, fuqarolik va millatlararo totuvlikni ta’minlash, davlatlar
o‘rtasidagi diplomatik muloqotni kuchaytirish zarur.
Uchinchidan, vujudga kelgan ijtimoiy-siyosiy vaziyatni, barcha istiqomat
qilayotgan millatlar tinch-totuv yashashi muqarrarligi va zarurligini, ularning
mushtarak intilish va istaklarini hisobga olish lozim. Bu esa davlatning aniq
maqsadga qaratilgan tegishli etnik siyosati hamda jamoatchilik fikrini
shakllantirish orqali ifodalanishi kerak». 1
O‘zbekistonning ko‘p millatli etnik tarkibi uning madaniy o‘ziga xosligini,
qulay geografik va boy tabiiy imkoniyatlarini belgilab beradi. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, bugungi kunda O‘zbekistondan tashqarida yashayotgan
o‘zbeklarning soni ko‘pchilikni tashkil qilmoqda. SHuning uchun ham
O‘zbekiston O‘rta Osiyoning suveren davlatlari o‘rtasida chuqur, har tomonlama
o‘zaro aloqlar o‘rnatish va mintaqada mustahkam havfsizlik tarafdoridir.
Hamkorlikning ijobiy natijalari millatlar o‘rtasidagi muloqotga va mintaqaviy
havfsizlikka yordam beradi.
O‘zbekistonning milliy siyosatini amalga oshirgan vaqtda millatlararo
munosabatlar jarayonida milliy va mintaqaviy havfsizlikka tahdid soladigan
mojaroli vaziyatlarga yo‘l qo‘ymaslik uchun qanday asosiy qoidalarga amal
qilishimiz kerak ?-degan savol tug‘iladi.
Shunday qilib, har qanday davlatning davlatning va mintaqaning
havfsizligiga tahdid solishi mumkin bo‘lgan etnik va millatlararo mojarolar kelib
chiqqudek bo‘lsa, ularning oldini olish maqsadida mazkur jarayonlarni tahlil etib
borishni zarur qilib qo‘yadi.
Ma’naviy qadriyatlarning yana bir qudratli manbai an’anaviy oila va
qarindoshlik munosabatlari odobidan iboratdir. Kattalarni hurmat qilish, o‘zaro
yordamlashish, kelajak avlod hag‘ida g‘amxo‘rlik qilish hamisha uning asosiy
1 1
Каримов . И . А Ўзбекистон - буюк келажак сари . - Тошкент : Ўзбекистон , 1998. – 75 б .

qoidalari bo‘lib kelgan. Afsuski, bu qadriyatlarga ham qatog‘onlik davrida jiddiy
putur etdi. Sovet tuzumi xususiy tadbirkorlikni taqiqlab, «yaqinlarini qo‘llash» ga
qarshi kurash bahonasida oilalardagi va qarindosh-urug‘ ichidagi kasbiy
ko‘nikmalarning meros bo‘lib o‘tishini yo‘qqa chiqardi. Oilalar va tadbirkorlarning
an’anaviy kasbiy va iqtisodiy «o‘rni» yo‘qotilishiga sabab bo‘ldi.
Natijada bu ko‘nikmalar va axloqiy normalar to‘siqqa uchradi. Urug‘-
aymoqchilik va oshna-og‘aynigarchilikning ijtimoiy buzuq natijalari yuzaga kela
boshladi. Shu bilan birga, qarindoshlarning o‘zaro yordami ba’zi hollarda jamiyat
taraqqiyotini sekinlashtirib qo‘yadgan tayyorga ayyorlikka va tanish bilishchilikka
aylanib ketdi.
Ma’naviy qadriyatlarning tiklanishi ularning hozirgi dunyo va axborot
sivilizatsiyasi qadriyatlariga moslashishini ham anglatadi. Ayni shu ma’noda
O‘zbekiston respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimov “Bugungi kunda biz
demokratik jarayonlarni chuqurlashtirish, aholi siyosiy faolligini oshirish, va
fuqarolarning mamlakatimiz siyosiy va ijtimoiy hayotidagi amaliy ishtiroki haqida
gapirayotganimizda, albatta, axborot erkinligini ta’minlash, ommaviy axborot
vositalarini shaffof, xolis va ishonchli tarzda ishlashini ta’minlash zarur. Ommaviy
axborot vositalari odamlarning fikr va g‘oyalarini, sodir bo‘layotgan voqealarga
o‘z munosabatini va pozitsiyasini erkin ifoda etadigan, ular o‘z tahlillari va
qarashlarini keng jamoatchilikka yetkazadigan minbarga aylanishi kerak. Bunda,
axborotning haqiqatga mos, jamiyat uchun foydali va adolatli bo‘lishi, fuqarolarga
to‘liq va o‘z vaqtida ma’lumot taqdim etish muhim ahamiyat kasb etadi. Shunda
bizning demokratik tizimimiz mustahkamlanadi va fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy
hayotga bo‘lgan ishtiroki samarali tarzda rivojlanadi” 11
deb ta’kidlaydi.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki . Axloqiy qadriyatlarning dinamikasi
milliy va umuminsoniy qadriyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarda qanday
11
Каримов И . А . Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик
жамиятини ривожлантириш концепцияси : Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом
Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг
қўшма мажлисидаги маъруза . 12 ноябрь . – Тошкент : Ўзбекистон , 2010. - 28 б .

o‘zgarishini va uyg‘unlashishini ko‘rsatadi. Markaziy Osiyo uyg‘onish davri
mutafakkirlarining ilmiy, falsafiy, va axloqiy merosi bu jarayonning rivojlanishida
muhim ahamiyat kasb etgan. Markaziy Osiyoda yashagan buyuk olimlar, masalan,
Al-Farg‘oniy, Al-Xorazmiy, Al-Forobiy, Abu Rayhon Beruniy va Ibn Sino kabi
mutafakkirlar milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unlashuvini
rivojlantirishda muhim rol o‘ynaganlar. Ular axloqiy me'yorlar, ilm-fan va ijtimoiy
adolatni ta’minlash zarurligini o‘z asarlarida ta’kidlagan.
BMTning 2000-yilgi sammitida e’tirof etilgan umuminsoniy qadriyatlar,
masalan, ozodlik, tenglik, bag‘rikenglik, zo‘ravonlikdan yuz o‘girish, tabiatga
hurmat, va umumiy mas’uliyat, bugungi kunda O‘zbekistonning siyosiy va
ijtimoiy taraqqiyotida namoyon bo‘lmoqda. Masalan, O‘zbekistonning o‘lim
jazosini bekor qilishi, davlat siyosatidagi bag‘rikenglik va do‘stlik, shuningdek,
tabiiy resurslarga ehtiyotkorlik bilan yondashish umuminsoniy qadriyatlarning
davlat siyosatiga integratsiyasi ko‘rinishida o‘z aksini topmoqda.
Milliy qadriyatlar va umuminsoniy qadriyatlarning ijtimoiy-iqtisodiy
munosabatlardagi namoyon bo‘lishi ko‘plab misollar orqali ko‘rsatiladi. Masalan,
Singapurda milliy qadriyatlarni rivojlantirish uchun asosiy hujjat sifatida «Oq
kitob» chop etilgan. Ushbu kitobda jamiyatdagi etika, madaniyat va ijtimoiy
qadriyatlarning ahamiyati ta’kidlangan. Singapurning yuksalishi uchun zarur
bo‘lgan qadriyatlar jamiyatni qo‘llab-quvvatlash, hurmat qilish, millatlararo va
dinlararo uyg‘unlikka erishishni o‘z ichiga oladi.
Shu bilan birga, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotda transmilliy korporatsiyalar
va global iqtisodiy integratsiya jarayonlarining ta’siri katta. Bu jarayonlar milliy
qadriyatlarning umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashishiga va ularning
rivojlanishiga xizmat qiladi. O‘zbekiston iqtisodiyoti ham global tizimga
integratsiyalashish jarayonida umuminsoniy qadriyatlarni hisobga olishga
intilmoqda.

Ma’naviy yuksalish va milliy taraqqiyot jarayonida qadriyatlarning
ustuvorligi muhim ijtimoiy zaruratdir. Mustaqil O‘zbekistonda milliy qadriyatlarni
saqlash va rivojlantirishga qaratilgan siyosat amalga oshirilmoqda. Bu jarayon
millatni birlashtirish, jamiyatning barqarorligini ta’minlash va xalqaro maydonda
o‘z o‘rnini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Bugungi kunda yosh avlodni
tarbiyalashda milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unlashuvi kelajakdagi
jamiyatning barqaror rivojlanishini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Jahon miqyosida umuminsoniy qadriyatlarni qabul qilish, milliy qadriyatlar
bilan uyg‘unlashtirilgan holda, jamiyatni ijtimoiy va iqtisodiy rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonning o‘ziga xos madaniy qadriyatlarini saqlab
qolish va shu bilan birga global ahloqiy me'yorlarga moslashish uning
taraqqiyotining asosiy yo‘nalishlaridan biridir.

ADABIYOTLAR:
1.Муродов М., Ҳакимов Н., Эргашев А. Қадриятнома. – Т.: Ғ.Ғулом, 2001. – Б. 69.
2.Қуронов М. Ўзбек характери ва миллий ғоя. – Т.: Маънавият, 2005. – Б.56.
3.Каримов. И.А Ўзбекистон - буюк келажак сари. -Тошкент: Ўзбекистон, 1998. – 75 б.
4.Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва
фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси: Ўзбекистон Республикаси
Президенти Ислом Каримовнинг Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик
палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза. 12 ноябрь. – Тошкент: Ўзбекистон,
2010. - 28 б.
5. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: ЎМЭ, 2003. 6 жилд. – 26 б.
6. Жўраев У.Т., Саиджонов Й.С. Дунё динлари тарихи. - Тошкент: Шарқ, 1998. – 73 б.
AXBOROT MANBALARI :
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz

Milliy, mintaqaviy va umuminsoniy qadriyatlar, ularning mushtarakligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish