Milliy siyosiy madaniyatning xususiyatlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	93.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Milliy siyosiy madaniyatning xususiyatlari

Купить

MILLIY SIY OSI Y MA DA N IY A TN IN G X USUSIY A TLA RI
Reja
1.Rivojlangan mamlakatlar siyosiy madaniyatining asosiy tamoyillari va tarkibiy
qismlari
2.Yaponiyaning an’anaviy siyosiy madaniyati
3.Germaniya siyosiy madaniyatining nazariy asoslari va ahamiyati
4. Rossiyada siyosiy madaniyatning rivojlanish xususiyatlari va istoqbollari

1. Riv ojlangan mamlak at lar siy osiy madaniy at ining asosiy
t amoy illari v a t ark ibiy k ismlari
Xar kanday jamiyatning siyosiy munosabatlari uz ichki tabiatiga
kura murakkab tarkibli bulib, turli tashki omillar ta’sirida ba’zan
nomadaniy shakllar kasb etishixammumkin. Muayyan davlat yoki
davlatlararo tizim normal faoliyat kursatishi uchun mazkur
munosabatlarni tartibga solish, ularni jamiyatdagi axlok va madaniyat
bilan muvofik xolga keltirish zarur. Siyosiy xulk-atvorni tartibga solish
vositalari va normalari aynan siyosiy madaniyat tarkibida shakllanadi
xamda xokimiyat munosabatlarini ragbatlantiruvchi negizni tashkil
etadi.
Umumiy nuktai nazardan, ukrainalik olim S. G. Ryabovning
fikricha, siyosiy madaniyat ijtimoiy madaniyatning kurinishlaridan biri
bulib, siyosat sub’ektinipg uz manfaatlarini ruyobga chikarish uchun ku -
rashda ishtirok etishga, xokimiyatga ta’sir kursatish yoki uni egallash
uchun kurashda boshka tabakalar va siyosiy kuchlar bilan tortishishga
moyilligi xamda tayyorligining ifodasi bulib xizmat kiladi 1 1
.
«Jaxon siyosiy madaniyati» va «milliy siyosiy madaniyat»
tushunchalarini bir-biridan farklash zarur.Tugri, mazkur
tushunchalarning asosida bitta negiz — siyosiy madaniyatning
umumiy nazariyasi yotadi. Ammo, «jaxon siyosiy madaniyati»
tushunchasi ancha keng va mavxumdir, u jaxon (ilgor) siyosiy
tajribasini, mazkur xalisaning klassik namunalarini, siyosiy
madaniyatning ma’lum progrsssiv modellari, nor malari va an’analarini,
xalkaro etiket kabilarni uz ichiga oladi. Prof. V. Kovalevskiyning
1
Рябов С. Г. Политическая теория государства. — Киев, 1996. — С. 206.

ta’kidlashicha, milliy siyosiy madaniyatdeganda, mavjud siyosiy
madaniyatni ekstrapolyakiya kilish yoki jaxon siyosiy madaniyati
modellaridan farkiladigan yangi siyosiy madani yatni shakllantirish
tushuniladi. U davlatning ichki va tashki xususiyatlarini (jamiyat
xayotining ijtimoiy, iktisodiy, siyosiy va boshka soxalarini,
jugrofiysiyosiy xolatni, davlatning jaxondagi urni va axamiyatini va shu
kabilarni) uz ichiga oladi 2
.
Aloxida mamlakatlarning siyosiy madaniyati darajasini
baxolashga, jaxon siyosiy madaniyati bilan ularning dialektik alokasini
kursatish va rivojlanish istikbollarini anikashga urinib kurish uchun
yukorida zikr etilgan ikkala tushuncha xgm e’tiborga molikdir. Shuning
uchun, siyosiy madaniyatning umumiy nazariyasi doirasida, aloxida
mamlakatlarga tatbikan uning asosiy mezonlarini izchil ketmaketlikda
kurib chikish kerak
Siyosiy madaniyat turli millatlar madaniyatining bir kismidir.
Ammo, shu bilan bir vakdaa, u xar bir davlatda uz xususiyatlariga ega.
Siyosiy madaniyatga, umuman olganda, uning tiplari nuktai nazaridan
karash mumkin. Birinchi xolda bu Yevropa va Sharxtiplaridir.
1jadval.
Ye v ropa v a Shark siy osiy madaniy at ining uziga xos jixat lari
FAP B SHARK
1. okimiyat insonning inson
ustidan jismoniy, ma’naviy yoki 1. Xokimiyatning iloxiy kelib.
chikishiga bulgan ishonch; unga
2
Ковалевский В, 1сторичн1 та полгголопчш дослшження. — Донекьк: Видання Донекького
нащонального у1иверситету. 2001. № 3. — С. 108.

boshka xukmronligiga
asoslanishiga bulgan ishonch.
2. iyosatga xalol uyin va konun
oldida fukarolarning tengligi
prinsiplari asosida xal
kilinadigan ojaroning turlaridan
biri deb xarash.
3. Jaiyat vakolatlarini amalga
oshirish uchun shaxsning ziga
tukigini anglab yetish shaxs
erkinligi deallarining
ustuvorligi. insonga xos xech kanday oliy
xususiyatlarning boglik
emasligi.
2. Siyosatga kaxramonlarning
xulk-atvor kodeksiga va iloxiy
boshkaruv prinsiplariga
buysundirilgan fidokorona,
xammaning xam kulidan
kelavermaydigan faoliyat deb
karash; siyosiy xodisalarning
tasodifiyligini inkor etish; siyosat
murosa, uygunlik va totuvlikni
barkaror etish vositasi deb
tushuniladi.
3. Xokimiyat vakolatlaripi
amalga oshirish uchun
shaxsning uziga tukligini inkor
etish; shaxs va xokimiyat
urtasidagi munosabatlarda
vositachiga extiyoj; adolat
ideallarining ustuvorligi;
shaxsning siyosiy lokaydligi.
Garbiy Yevropa tipiga mansub siyosiy madaniyatga kuyidagilar
xos:

— umumsiyosiy masalalarni xal kilishda fukarolar ishtirokining
majburiyligi;
— shaxsning fukarolik suvereniteti;
— xristianlikning diniy kadriyatlarini xisobga olish. Siyosiy
madaniyatning Sharkiy tipi:
— Osiyo agrar ishlab chikarish usuli kabi jamoa tuzilmalari
xayotiy faoliyatining xususiyatlari;
— arab - musulmon, xindiy - buddaviy, konfukiylik
konfessiyalarining ta’siri bilan belgilanadi.
Siyosiy madaniyatni taxlil etishda rivojlangan va unga rivojlangan
mamlakatlarning siyosiy madaniyatini urganish muximdir. Siyosiy
madaniyat individlarning xokimiyat soxasida uzaro aloka kilish usuli
sifatida odamlar siyosiy ongi va xulk-atvorining ma’lum sifat
xususiyatlarinigina uz ichiga oladi. Eng rivojlangan Garb
mamlakatlarida ildiz otgan fukarolar madaniyatining asosiy
xususiyatlariga chukur bilimga asoslanganlik faollik va xokimiyat
tizimiga tarafdorlik kiritiladi 3
. Mazkur masalani kurib chikishda biz
ushbu madaniyatning xalkaro kiyosiy tadkikotlarda kullaniladigan
belgilarini asos kilib olamiz. Ularda odatda:
1) siyosatga kizikish;
2) demokratiya faoliyatidan konikish;
3) siyosatga ta’sir kursatishga layokatlilik tuygusi;
4) siyosiy xayotdakatnashish;
3
Алъмонд Г., Верба С. Гражданская культура и стабильность демократии // Политические исследования. —
1992. — №4. — С. 128133.

5) demokratik institutlar va kadriyatlarga tarafdorlik urganiladi.
Siyosatga kizikish fukarolar madaniyatining asosiy xususiyatidir.
Odamlar uzlarini kiziktirmaydigan ishlarda ishtirok etmaydilar va
buning natijasida ular siyosiy funksiyalarni amalga oshirish uchun
zarur kunikmalarni zgallab, uzlarini xokimiyatta ta’sir kursatishga kodir
(layokatli) deb xis kila olmaydilar.
Siyosiy ayokat —xokimiyatga ta’sir kursatishga uzining kodirligini
xis kilish xamda siyosiy karorlarni mustakil kabul kila olish kupikmasi —
siyosiy xayotda muntazam ishtirok etish negizida vujud ga keladi.
Demokratik institutlar faoliyatidan konikish va demok ratik
kadriyatlarga tarafdorlik fukarolar madaniyatining yakunlovchi
xususiyatidir.
Yevropa Ittifoki (EY) mamlakatlarida 1973 yildan buen xar yili
baxorda va kuzda utkaziladigan «Evrobarometr» dasturi doirasida
jamoatchilik fikrini urganish natijalari aloxida mamlakatlar vaumuman
YeIda siyosiy madaniyatnipg axvolini ikki asosiy mezon — siyosatga
kizikish va demokratiya institutlari ishidan konikdanlik asosida
baxolash imkonini beradi.
Utgan yillar davomida YeY mamlakatlarida siyosatga katta va
mu’tadil kizikish bildirganlar salmogi (1983 yilda 42 % va 1994 yilda 45
%) siyosatga uncha kizikmagan yeki umuman kizikmaganlar
salmogidan (1983 yilda 58 % va 1994 yilda 55 %) birmuncha kam
bulgan. Siyo satga kizikdanlar va kizikmaganlar soni deyarli bir xil
bulgan, bun da siyosatga juda kizikuvchilar va siyosatga nisbatan
mutlako befarklar kamchilikni tashkil etgan (1983 yilda 11 va 24 %;

1994 yilda 10 va 18 %). Siyosatga nisbatan kizikish darajasiga kura,
YeIning aloxida mamlakatlari bir-biridan jiddiy fark kiladi. Masalan,
1994 yilda surovdan utkazilganlar orasida siyosatga katta va mu’tadil
kizikish bildirganlar YeY buyicha urta xisobda 55 %, Daniyada — 72 %,
Germaniyada 42 %, Ispaniyada 37 %, Portugaliyada — 26 % ni tashkil
etgan. Buyuk Britaniyada bu kursatkich YeY buyicha urtacha
kursatkichga teng bulgan — 55 %. «Demokratlashtirishning birinchi
tulkini» mam lakatlarida (18481934; Daniya, Buyuk Britaniya) siyosatga
kizikish «demokratlashtirishning ikkinchi tulkini» mamlakatlaridagidan
(1949— 1968; Germaniya) ancha kuchli. Uz navbatida, bunday kizikish
Germaniyada «demokratlashtirishning uchinchi tulkini»
mamlakatlaridagidan (1974—1991; Ispaniya, Portugaliya) kuchlirok.
AKDXda siyosatga kizikish darajasi dastlabki ikki mukobillar buyicha
1990 yilda 61 % ni tashkil etgan, ya’ni Ye vropadagi urtacha
kursatkichdan baland bulgan. Mazkur ma’lumotlarga asoslanib,
fukarolar madaniyati elementlarining rivojlanishi demokratik institutlar
faoliyatida ishtirok etish tajribasining kattaligiga boglik, degan xulosa
chikarish mumkin. Demokratiya faoliyatidan konikish darajasining
taxlilida xam shunday manzaraga duch kelish mumkin. YeIda
demokratiyadan konikkanlar (tula yoki kisman) va konikmaganlarning
nisbati butun davr mobaynida deyarli uzgarmagan: 1987 yilda 50/46 %
va 1994 yilda 51/46 %. 1989 1990 yillarda mazkur kursatkichdagi
uzgarishlar umumiy manzaraga de yarli tuzatish kiritmaydi. Shu bilan
birga, aloxida mamlakatlarda mazkur kursatkich jiddiy fark kiladi. 1994
yilda demokratiyadan tula yoki kisman konikkanlar salmogi Daniyada

82 %, Germaniyada — 59 %, Portugaliyada — 48 %, Ispaniyada — 34 %.
Buyuk Britaniyada bu kursat kich YeY buyicha urtacha kursatkichga
teng bulgan — 51 % 4
. Demokratiyadan konikkanlikning bunday
darajasini normativ, siesiy tizimning barkarorligini ta’minlash uchun
yetarli deb xisoblash mumkin.
«Evrobarometr» kayd etgan karama-karshi siesiy pozitsiyalar
muvozanati (manfaatdorlik — manfaatsizlik konikkanlik —
konikmaganlik) Almond va Verba ishlab chirkan fukarolar madaniyati
modeliga tupik moskeladi (bu modellarni biz 4.2§ da kurib chikkanmiz).
Bu xol vakillik demokratiyam tizimida fukarolar madaniyatining
karama-karshi funksiyasi bilan izoxlanadi: u mazkur tizimning
barkarorligi va sa maradorligini birvarakay ta’minlashi kerak Bundan
tashkari, aloxida mamlakatlar axolisining madaniyati siyosiy
ishtirokning uziga xos tajribasi asosida shakllanishini e’tiborga olish
lozim, shuning uchun xam demokratiyaning barkarorligi va
samaradorligini yukorida kursatilgan karama-karshi pozitsiyalarning
xar xil nisbatida ta’minlash mumkin.
Gellap instituti 1985 yilda utkazgan xalkaro tadkikot natijalariga
karaganda, «boshka 12 ta F apb mamlakatining fukarolariga
takkrslaganda, amerikaliklarni ularning demokratik boshkaruv shakli
fakat urta xisobdagina koniktiradi» 5
.
Tadkikotda xar xil manzara kayd etildi. Jumladan, AKSh
axolisining demokratiyadan konikkanlik darajasi Portugaliyadagidan
4
Eurobaromet е r. Public Opinion in the European Union. Trend Variables. 1973—1994. 1994.
November. P. 161166. 21-35 6.
5
Janda R., Berry J, M., Goldman J. The Challenge of Democracy. Government in America. — Princeton, 1989. P.
55.

ancha yukoriligi aniklandi. Bu tabiiydir. Zero, 70-yillarning
urtalarigacha Portugaliyada diktatura xuki surgan. Shu bilan bir vaktda,
Ispa niya axolisining yemokratiyadan konikkanlik darajasi AKSh
axolisining demokratiyadan konikkanlik darajasi bilan deyarli bir xilligi
kayd etildi. Vaxolanki, Ispaniyada xam 70-yillarning ikkinchi
yarmigacha diktatura xukm surgan. Nixoyat, AKSh bu jixatdan
demokra tiya fakat Ikkinchi jaxon urushidan keyin vujudga kelgan va
fukaro lar madaniyatining kupgina mezonlariga kura 60-yillarning
boshida AKShdan orkada bulgan Germaniyadan ortda ekanligi
aniklandi 6
. Masalan, AKShda surovdan utkazilganlarning 43 %,
Germaniyada esa — 34 % siyosiy kampaniyalarga.«katta e’tibor»
bergan (2-jadval). Kuyidagi jadvalda «Milliy saylovlar paytida siyosiy
kampaniyalarga kanday e’ti bor berasiz?» degan savolga javoblarning
natijalari buyicha olingan ma’lumotlar keltirilgan.
Odatda, norozilik bildirishga tayyorlik va norozilik akkiyalarida
real ishtirok etish uzaro moskelmaydi. Almond va Verbaning fikricha,
fukarolarning bu «ta’sir kursatish saloxiyati» elitaning mas’uliyatini
oshiruvchi omillardan biri bulib xizmat kiladi 7
.
V. Rukavishnikov, L. Xalman va P. Ester utkazgan xalkaro taddikrt
natijalari AKSh va Yevropa mamlakatlari axolisining norozilik
akkiyalarida ishtirok etishga tayyorligida farklar mavjudligini
kursatadi 8
.
6
Almond G.
y Verba S. The Civil Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations. Princeton ,
1963. P . 218, 302, 304.
7
Альмонд Г., Верба С. Гражданская культура и стабильность демократии // Политические исследования.
1992. №4. — С. 125126.
8
Рукавишников В., Халман Л., Эстер П. Политические культури и социальние изменения.
Международние сравнения . — М ., 1998. — С . 180.

2-jadval.
Siyosiy kampaniyalarga munosabat, % (1959—1960 yillarda utkazilgan)
Javob variantlarn AKSh Buyuk
Britaniya Germani
ya Italiya Meks
ika
Katta e’tibor beraman 43 25 34 17 15
Katta e’tibor
bermayman 44 47 ,34 25 38
Kam e’tibor beraman 12 29 27 54 45
Tadkikot natijalari boykotlar, namoyishlar va ruxsatsiz ish tashlashlar
shaklida norozilik bildirishga tayerlik darajasi AKDLda yukorida sanab
utilgan Yevropa mamlakatlaridagiga Karaganda urta xisobda ancha
balandligini kursatmokda. Murojaatnomalarga imzo chekishda ishtirok
etishga eng katta tayerlik — Portugaliyada, boykotlarda ishtirok
etishga eng katta tayerlik — Italiyada, namoyishlarda ishtirok etishga
eng katta tayerlik — Portugaliyada, ish tashlashlarda xamda binolarni
egallab olish va yullarpi kamal kilishda ishtirok etishga eng katta
tayerlik Frankiyada kayd etildi. Umuman olganda, norozi lik
akkiyalarining barcha shakllarida ishtirok etishga tayyorligini Yevropa
mamlakatlarida xam, AKShda xam suralganlarning uchdan bir kismi
ma’lum kilgan.
Yukorida zikr etilgan barcha kursatkichlar buyicha AKSh axolisi
Buyuk Britaniya va Germaniya axolisidan uzib ketdi. Ammo saylovda
ish tirok etish darajasiga kura u nafakat mazkur Garb mamlakatlaridan,

Xatto Sharkiy Yevropadagi ayrim mamlakatlardan xam orkada 9
. Bu fakt
siyosiy xulk-atvorning barcha shakllarini xam fukarolar madaniyatini
namoyon etish shakllari deb xisoblab bulmasligini kursatadi. Oddiy
saylovchilarning aksariyati aslida siyosiy jixatdan passivdir, chunki
saylovlar oraligidagi davrda ular siyosiy xayotga xech kanday kizikish
bildirmaydilar. Bunday kizikishning rivojlanish darajasi, yukorida kayd
etib utilganidek AKSh axolisida Buyuk Britaniya va Germaniya
axolisidan baland. Shuning uchun xam bu mamlakatda fukarolarning
kundalik siyosiy xayotda ishtirok etish darajasi xam balanddir.
Siyosiy ishtirok kursatkichlari jumlasiga konvensional xulk-
atvorning partiyalarga va boshka siyosiy tashkilotlarga a’zolik
shuningdek ularning kundalik faoliyatida ishtirok etish singari
shakllarini xam kiritish mumkin. Utkazilgan kiyosiy tadkikotlardan biri
(1974) bu xakda ma’lum tasavvur xosil kilish imkonini beradi.
Urganilayotgan ikki belgi buyicha mamlakatlar urtasida jiddiy
tafovutlar, shuning dek suralganlar orasida partiya a’zolari va faollari
salmoshda nomuvofiklik kayd etildi. Ba’zi bir xollarda (Avstriya va Ger -
maniya) axoli partiyalarga a’zolikni afzal kursa, boshka lollarda (AKSh
va Yaponiya) partiya uchun ishlashni afzal kuradi 10
. Bu
mamlakatlarning xammasi postindustrial va demokratik mamlakatlar
jumlasiga kiradi, ular axolisining siyosiy madaniyatini esa fukarolar
siyosiy madaniyati deb e’tirof etish mumkin. Binobarin, turli industrial
va postindust rial mamlakatlarda fukarolar madaniyati aloxida
kursatkichlarinint rivojlanish darajasida jiddiy tafovutlar bulishi
9
Janda R., Berry J. M., Goldman J. The Challenge of Democracy. Government in America. Princeton,
19S9. P. 240-241.
10
The Civil Culture Revisited / Ed. by G. Almond and S. Verba. Newbury Park , 1989. P . 249.

mumkin. Demokratiyaga utish boskichidagi mamlakatlar xakida xam
shunday deyish mumkin.
Siesatda ishtirok etish bilan bir katorda, xokimiyat organlari kabul
kilayotgan karorlarga ta’sir kursatishga kodirlikni xis kilish fukarolar
madaniyatining muxim tarkibiy kismi xisoblanadi. «Kayta kurilgan
fukarolar madaniyati»da bu kursatkich maxalliy va milliy mikyosda
karab chikilgan (3-jadval).
3-jadval.
Fukarolar layokati, 1959-1974 yillar, %
Mamlakat Maxalliy layokat Milliy layokat
1959 yil 1974 yil 1959 yil 1974 yil
AKSh 77 77 75 82
Buyuk Britaniya 78 74 62 66
Germaniya 62 70 38 59
Milliy va maxalliy mikyosda adolatsiz karorlar kabul kilingan takdirda
xarakat kilishga kodir bulgan odamlar salmogi AKSh va Buyuk
Britaniyada 1959 yilda Germaniyadagidan ancha katta bulgan. 1974
yilda Germaniyada siyosiy layokatli fukarolar salmosh 1959 yildagidan
ancha ortdi (ayniksa milliy mikyosda). Bu xokimiyat karorlariga ta’sir
kursa tishga kodirlikka ishonch oddiy fukarolarda siyosiy ishtirok
tajribasining tuplanishiga va, eng muximi, demokratik institutlarning
mustaxkamlanishiga karab vujudga keladi, degan karashning
tugriligini yana bir karra tasdiklaydi. Shunisi kizikki, AKShda xokimiyat

karorlariga ta’sir kursatishga uzini layokatsiz deb xisoblaydigan
fukarolar salmosh siyosiy kampaniyalar bilan kizikmaydigan odamlar
salmogi bilan deyarli bir xil 11
.
Demokratiyam tarafdorlik rivojlangan va uta rivojlangan
mamlakatlar axolisi fukarolar madaniyatining umumlashgan
elementidir. «Evrobarometr» agentligi utkazgan surovlar natijasida
mavjud jamiyattuzilishiga axolining tarafdorligi darajasi YeY
mamlakatlarida ancha baland ekanligi aniklandi: surovdan
utkazilganlarning juda oz kismi jamiyat tuzilishini inkilobiy xarakatlar
yordamida tubdan uzgartirish mumkinligini kayd etgan. Kulchilik uni
isloxotlar yorda mida asta-sekin yaxshilashni yoklagan 12
.
Endi rivojlangan va uta rivojlangan mamlakatlarning axolisi
tayanuvchi kadriyatlarni kurib chikamiz. Kadriyatlar — intilish kerak
bulgan maksadlar xakida umum etirof etgan e’t щ odlardir. Demokratik
kadriyatlar ikki yuz yil mukaddam, xozirgi zamon vakillik tizimining
dastlabki shakllanish davrida e’lon kilingan edi. Bunday kadriyatlar
jumlasiga erkinlik tenglik adolat va inson xukuklari kiradi. Kadriyatlarni
urganishda bu tushunchalar odatda bir-biriga karshi kuyiladi, ya’ni
respondentlardan ikki tushunchaning kaysi biri muximligi suraladi.
R. Jand, J. M. Berrivaj. Goldman utkazgan tadkikot natijalarining
axlili AKSh va Buyuk Britaniya axolisining mutlaxkupchiligi tenglikdan
erkinlikni afzal bilishini kursatdi. Frankiyada bu ustunlik yukoridagidek
uzilkesil bulmapsh. Kilgan mamlakatlarda teng lik va erkinlikka deyarli
11
Каменская Г. В. Политическая культура США // Мировая экономика и международние отношения. —
1993. — №4; Ордешук П. Амери канская политическая система: поиск эффективной демократии // Свободная
мисль. 1991.№14. С . 4455.
12
Eurobarometer. Public Opinion in the European Union. Trend Variables. 19731994. 1994.
November. P. 3749.

bir xil munosabat kuzatilgan 13
. Bu fukarolarmadaniyatining asosii
elementlari yuksak darajada rivojlangan mamlakatlarda axolining
upchiligi davlat yordamisiz shaxsiy muvaffakiyatga erishish imkonini
beruvchi erkinlikni afzal bilishini kursatadi. Bunday madaniyat kam
rivojlangan mamlakatlarda axoli teng ikkiga bulinadi: uning bir kismi
erkinlikni, ikkinchi kismi tenglikni afzal kuradi. Bu mamlakatlar orasida,
V. Rukavishnikov, L. Xalman va P. Esterning fikricha, Germaniyada
fukarolar madaniyati yetakchilik kiladi va vakillik demokratiyasining
barkaror tizimi xukm suradi 14
. Keltirilgan ma’lumotlar asosida fukarolar
madaniyatining liberal varianti bilan bir katorda, siyosiy tizimning
(Almond tipologiyasiga muvofik} Yevropa kontinental tipiga
kuprokmos keladigan liberalegalitar varianti xam mavjud deb taxmin
kilish mumkin. 1990-1991 yillarda Yevropada utkazilgan kadriyatlarni
urganish ma’lumotlari xam bu xulosani ma’lum darajada tasdiklaydi 15
.
Aytilganlarni umumlashtirib, rivojlangan mamlakatlarda mavjud
mafkuraviy ixtiloflar bilan fukarolar madaniyati urtasida bevosita
bogliklik mavjud emas deb kayd etish mumkin. Liberal, konservativ va
sotsialdemokratik kadriyatlarning tarafdorlari demokratiya tarafdorlari
bulishlari xam mumkin va ular xokimiyattepasida bulgan davrlarida
buni kup marta isbotlaganlar. Aftidan, bu instrumental kadriyatlar
fukarolar madaniyatiga jiddiy ta’sir kursatmaydi; unga kundalik xayotiy
kadriyatlar kuprokta’sir kursatadi.
2. Y aponiy aning an’anav iy siy osiy madaniy at i
13
Janda R., Berry J. M., Goldman J. The Challenge of Democracy. Government in America. Princeton , 1989. P. 22.
14
Рукавишников В., Хапман JL , Эстер П. Политические культури и социальние изменения.
Международние сравнения. М., 1998, — С. 193.
15
Уша жойда. — С. 131.

Yaponiyaning urushdan keyingi tarixida siyosiy madaniyat kup
jixatdan evolyusiya yuli bilan uzgargan va juda murakkab rivojlanish
yulini bosib utgan xodisa singari namoyon buladi. Ikkinchi jaxon
urushidagi makpubiyat mamlakat uchun ulkan madaniy yukotishni,
1868 yilgi Meydzi inkilobi davridan boshlab kariyb bir asr xukm surgan
siyosiy va mafkuraviy stereotiplarning buzilishini anglatar edi 16
.
Birinchi navbatda «yapon millatining iloxiy makomi», kurolli
kuchlarining yengilmasligi, imperator oilasining «iloxiy kelib chikishi»
xakidagi va avtoritarmilitaristik tuzumning boshka shunga uxshash
kupol va ibtidoiy mafkuraviy akidalariga putur yetdi. Shu bilan birga,
bu ijtimoiy ong na siyosiy vaziyatdagi endogen uzgarishlar tufayli
emas, fakat xarbiy maklubiyat va kapitulyakiya, AKSh okkupatsion
ma’muriyati olib kirgan mamlakatni demokratlashtirishga karatilgan
yangi siyosat tufayli sodir buldi.
Shunga karamay, kapitulyakiya va okkupakiyaning madaniy siyosiy
okibatlari, avvalambor, ommaviy siyosiy ong va siyosiy karashlarning
eng yuzaki katlamlariga ta’sir kursatdi, siyosiy vokelikni lokayd turgun
idrok etish negiziga, umuman olganda, putur yetkazmadi. Yaponiya
siyosiy madaniyatining negizini tashkil etuvchi siyosiy xulk-atvorning
asosiy prinsiplari emas, balki muayyan siyosiy institutlar, goyaviy,
siyosiy dogmalar tanazzulga uchradi.
Yaponiyaning an’anaviy siyosiy madaniyatida konservatizmning
va siyosiy xayotda ishtirok etishga nisbatan passiv munosabatning
ildiz otishiga olib kelgan bir kator jixatlar kuzga tashlanadi. Yapon kul -
turologi K Nakamuraning ta’biri bilan aytganda, bu «tufon tipiga
16
Япония: полвека обновления / Под. ред. / i . Б. Рамзес. — М., 1995. — С. 124

mansub madaniyatdir». Tufonlar zonasining iklimi singari, u buronlar
va daxshatli vayrongarchiliklar davrlariga vaktincha tuknash keladi,
tufon utib ketganidai keyin esa osmon yana musaffo tus oladi va
jamiyatuzining avvalgi xolatiga kaytadi.
Siyosiy xulk-atvor an’anaviy stereotiplarining ildizi kishlok jamoasi
xayotining madaniy prinsiplariga borib takiladi. Bir kator yapon
olimlari bu madaniyat tipini «kishlok jamiyati» madaniyati deb
ta’riflaganlar.
«Va» tushunchasi mazkur prinsiplarning eng muximlaridan
biridir. Buni taxminan «uy ђ unlik prinsipi» deb tarjima kilish mumkin 2
.
«Va» ijtimoii organizmni mojarosiz munosabatlarni kullab-
kuvvatlashga, muxoliflikni xush kurmaslikka, kamchilikning fikriga
kushilmaslikka yunaltiradi. Amalda bunday kursatma ijtimoliy
belgilangan xulk-atvor normalari va bildiriladigan karashlar
(«tatemae») xamda shaxsning shaxsiy pozitsiyasini («xonne») karama-
karshi kpyish orkali amalga oshiriladi. Yapon ijtimoii organizmi
xayotida «xonne» fakat shaxsning uzini uzi baxolashi va uzini uzi idrok
etishi uchun muximdir, ammo u jamiyat tomonidan e’tirof etilgan
«tatemae» bilan ixtilofga kirishgan takdirda shaxs bu «xonne»ni
nafakat ximoya Kulishi, xatto bildirishi xam mumkin emas.
Shunday kilib, yapon siyosiy madaniyatida «Va» ijtimoiyligini
saklash yulida «tatemae»ning ustun kuyilishi muayyan ijti moii
organizmda xar kanday mukrbil karashning paydo bulishini konun ga
zid kilib kuyadi. Amalda bu prinsip xatto kupchilik fikrining ustunligiga
xam emas, eski karashlar va xulk-atvor normalari yoki uziga ma’kul

«tatemae»ni shakllantirish imkoniyatiga ega bulgan mazkur
guruxliderlarining karashlari bilan murosasozlikka olib keladi. Bunday
tizim xatto noortodoksal! «xonne» iborasining xosligini istisno etgani
uchun unda kupchilikning karashlarini aniklash mexanizmi mavjud
emas. Ilgari mavjud bulgan «tatemae» yoki rasmiy, kupincha norasmiy
xokimiyat tuzilmalari orkali «tatemae» deb takdim etish mumkin
bulgan Boyalar uzuzidan kupchilikning fikri deb kabul kilinadi.
«Oyabunkabun» («Kai T akichik») munosabatlar tizimi «Va»ning
ikkinchi muxim mexanizmidir. Bu xodisaga umumiy tavsif bergan
amerikalik olim S. Farrning fikricha, kattalar va kichiklar (shu jumladan
ijtimoii va siyosiy makomiga kura) urtasidagi yaxshi munosabatlarni
yaponlar birinchi uringa kuyadi. Bunday munosabatlarda kichiklartalab
etilgan xar kanday ishni bajarishga burchlilik xissi doirasidan chikuvchi
samimiy tirishkrKgLik kursatadilar. Shu tarika ular uz xayotlarining
mazmuni va maksadiga ega buladilar.
Bu manzara ancha idealistik kurinadi. Real siyosiy uyin
koidalarida u siyosiy mavxega erishishda individualizmni umuman
kabul kilmaslikni anglatadi. Jiddiy siyosatchi ma’lum guruxga mansub
bulishi va uz siyosiy faoliyatini mazkur guruxning sardorlaridan biriga
buysungan guruxding kichik a’zosi sifatida boshlashi shart. Guruxga
sodik bulish va yaxshi xizmat kilish siyosiy usish bilan mukofotlanadi.
Siyo siy usishning boshka yullariga an’anaviy mukdddas prinsiplarni
buzish deb karaladi. Aslida, bu tizimdan katta xam, kichik xam naf
kuradi. Katta murakkab ichki siyosiy tizimga astasekin kirib boruvchi
itoatkor ijrochilik makrmiga ega buladi. Kichik esa zarur tajriba orttirish

va siyosiy ierarxiya pogonalaridan astasekin kutarilish kafolatini kulga
kiritadi. Ammo siyosiy elitani shakplantirishning bu tizimi siyosiy
faoliyatning an’anaviy asoslari va mexanizmlari saklanishiga xam
yordam beradi.
«Va» prinsipining konservatizmini yuridik yul bilan yengish deyarli
mumkin emas. Ayni xolda siyosiy madaniyatning imperativlariga
nisbatan konunni kullash amaliyotining mukarrar poed belgilab
beruvchi teranmadaniy mexanizm ta’sir kursatadi.
Integratsiyalashgan vatabakalashgan guruxdoirasida
madaniysiyosiy yangilanishlar imkoniyati kattik cheklangan
sharoitlarda yapon jamiyatida yangi siyosiy normalar vujudga
kelishining real mexanizmi an’anaga kura siyosiy yoki ijtimoiy-siyosiy
birlashmalarning shakllanishi bilan belgilangan. Bunday birlashmalar
modernizatsiya arayonlarining ta’siriga kuprok berilgan bulib,
mukobil siyosiy-madaniy kdariyatlarni ilgari surgan shaxslar
tomonidan boshkarilgan. Meydzi inkilobi jarayonida mazkur
birlashmalar vazifasini asosan Tokugava markaziy xukumatiga muxolif
bulgan yarim mustakil janubiy va janubigarbiy knyazliklar, Meydzi
davrida esa — erkinlik va xalk xukukutari uchun xarakat tulkinida
vujudga kelgan partiyalar bajargan.
Urushdan keyingi tarixning dastlabki davrida yukoridagiga
uxshash vazifani AKSh mustamlaka a’muriyatining mamlakatni
demokratlashtirish kursiga tayanib yapon siyosiy tizimida uz mavkeini
tiklab olgan sul partiyalar va kasaba uyushmalari bajargan.

Eski guruxlarning turgun karashlari uzok vakt saklangan
sharoitda bunyodkorlik ruxidagi ijtimoiy-siyosiy birlashmalarning
paydo bulishi va usishi orkali siyosiy madaniyatga uzgarishlar kiritish
me xanizmi yapon jamiyatida karama-karshi submadaniyatlar mavjud
bulgan va uzaro kurash olib borgam davrga asos soldi. Siyosiy
tashkilotlar mikyosida u 1955 yilda Liberal demokratik partiya (LDP) ga
birlashgan konservativ partiyalar va yetakchi muxolif kuch —
sotsialistik partiya (YaSP, 1991 yildan YaSDP)ning uzok davom etgan
karama-karshiligida uz aksini toddi 17
. u karama karshilikning goyaviy
tomonini sirtdan konservatorlarning urushdan oldingi tuzum
negizlarini sakdab kolishga intilish va sotsialdemokratlar e’lon kalgan
sotsializmga isloxotlar yuli bilan erishish maksadining uzaro kurash i
deb ta’riflash mumkin. Ammo amalda YaSPga «sotsialistik tanlov»
partiyasi sifatida juda kam e’tibor karatilgan, uning њ zi xam bunga
jidkiy e’tibor bermagan, Konservatorlarsotsialistlarning real siyosiy
karama-karshiligi «kayta tiklash — modernizatsiya» yunalishida va
xarbiy masalalar atrofida sodir buldi (YaSP, an’anaga kura, uzining
pakifistik karashlari bilan nom kozongan).
Shunday kilib, an’anaviy yapon siyosiy madaniyati deganda,
omma psixologiyasidan foydalanishga xamda jamiyatni kiborlar va
oddiy mexnatkashlarga ajratishga asoslangan kat’iy tabakalashgan
tuzilishi tushuniladi.
Siyosiy madaniyatga siyosiy va ijtimoiy uzgarishlarning ta’siri.
1955 yildan boshlab yagona LDP konservativ partiyasi siyosiy faoliyati
17
Япония. Карманная энциклопедия / Сост. В. Коф ман и др. М., 2000. С. 240.

mezonlarining uzgarishi va jamiyat ijtimoiy tuzilishida sodir bulgan
jadal uzgarishlar jarayoni xam Yaponiyaning urushdan keyingi davr si -
yosiy madaniyatida jiddiy uzgarishlar sodir bulishiga turtki berdi.
Xukmron partiya xisoblangan LDP faoliyatida diktat urushdan ol -
dingi davrdagi siyosiy kadriyatlarni saklashdan mamlakatni ikisodiy
rivojlantirishni garbatlantirishga kuchirilganini kayd etib utish kerak
1955 yidda barcha konservativ partiyalarning birlashishi parlament
saylovlari jarayonida mazkur yunali щ dagi siyosatchilarning uzluksiz
rakobatiga yakun yasadi. Konservatorlar urtasida rakobat uz xolicha
sakanib koldi, ammo u milliy siyosiy saxnadan partiyalar doirasiga
kuchdi. Bu yerda LDP negizida tashkil topgan frakkiyalar asosiy urin
tutadi.
Yangi sharoitlar 1945-1955 yillarda konservatorlar bekaror
boshkaruvining kuyidagi muxim manbalariga bardam berdi:
1) moxiyat e’tibori bilan yagona sul muxolif partiya — YaSPga
karshi turgan bir kator konservativ parlament frakkiyalarining
mavjudligi. Bu xol ba’zan YaSPni mamlakatdagi yetakchi siyosiy kuchga
(1947 yilgi saylovlar) aylantirar edi;
2) konservativ partiyalarning xaramakarshiligi, ba’zi bir kon -
servativ partiyalar YaSP bilan parlament ittifoki tuzishga intilishi milliy
siyosatga sul kuchlar ta’sirini oshirar edi 18
.
Konservativ partiyalar LDPga birlashganidan sung parlamentda
urinlarni egaxplash maksadida xokimyat uchun kurash masalasi
deyarli yukoldi. 50-yillarning oxiri — 60-yillarda mamlakatda
18
Япония: полвека обновления / Под. ред. В. Б. Рамзес. — М., 1995. — С. 233.

konservativ kayfiyatlar xukm surishi xar kanday saylovlarda LDPning
galaba kilishga shubxd tuvdirmas edi. Bu unga uz faoliyatida asosiy
urkuni urushdan oldingi davrdagi siyosiy kadriyatlarni saklashdan
mamlakatni iktisodiy rivojlantirishni ragbatlantirishga kuchirish
imkonini berdi. Natijada urushdan keyin davom etib kelayotgan asosiy
siyosiy mojaro xal buldi.
Boshka tomondan, jamiyatda goyaviy ixtiloflar kamayishi
sharoitida muxolafat yapon demokratiyasini ximoya kilishga kodir
yagona kuch makrmini yukota boshladi. Tugriroga, bunday
dsmokratiyani ximoya kilish masalasi avvalgidek dolzarb bulmay koldi.
Bu vaziyatda xarbiy muammoni faol ilgari surgan muxolafat real
ijtimoii manfaatlardan chetga chikib kol ar edi. LDP iktisodiy siyosatiga
samarali mukrbilni ishlab chikishga kodir bulmagan muxolafat
deganda, uning asosiy ijtimoii negizi — uyushgan ishchilar xarakati va
norozi marginal tabakalar tushunila boshlandi. Jamiyat marginallashish
darajasinin pasayishi konservatorlar iktisodyy siyosatining muxim
natijalaridan biri buldi.
Shunday kilib, yapon jamiyatining urushdan keyingi
tarakkiyotining siyosiy omillari goyaviy karama-karshilikning
kamayishigaturtki berdi va muxolafatning demokratik kadriyatlarning
osh ximoyachisi sifatidagi mavkeini pasaytirdi. YaSP dasturlarida
«jaxon sotsialistik inkilobi» shiorlarining mavjudligi (YaSPda bu shior
xamisha mavjud bulgan, ba’zi bir boskichlarda bu kuch ishlatishni xam
nazarda tuggan) muxolafatga destruktiv aksildemokratik tus xam
berar edi.

Jadal iktisodiy usish natijasi bulgan ijtimoii uzgarishlar siyosiy
madannyatning rivojlanishiga xaramakarshi garbatlar xam berdi.
Avvalambor, yapon onservatizmi bilan «Va» madaniyati siyosiy
kadriyatlarining muxim ijtimoii tayanchi bulgan kishlokaxolisining
makomi uzgardi.
Katta shaxarlar axolisi sonining jadal kupayishi siyosiy irodasi
xamisha maxalliy elitaning nazoratida bulgan xamjixat kishlok
jamoasini safarbar etishning an’anaviy mexanizmlariga putur yetkazdi.
Bunda axolining kushnichilik munosabatlari shakllari shaxarlarda xam
mavjud, ammo uning siyosiy roli, ayniksa yirik megapolislarda,
kishlokdagiga Karaganda ancha past, konservativ saylovchilarni
birlashtirishning an’anaviy mexanizmi xam bu yerda kamrok samara
berdi.
Saylov okruglarining ijtimoii tarkibini taxlil kilishda bu tamoyil
yanada yakkol kuzga tashlanadi. Ye. Kobayasi ularning kuyidagi
tiplarini ajratadi: utaurbanizatsiyalashgan, urbanizatsiyalashgan,
kamurbanizatsiyalashgan okruglar, urtacha, kam afar, afar va uta afar
okruglar 19
. Jadal iktisodiy usish bilan bir vaktda, yapon axolisining
ma’lumot darajasi xam jiddiy kutarilganini, tegishli ravishda, gazeta va
televidenie axborotini idrok etish, kundalik siyosiy muammolarni
tushunish kobiliyati xam kuchayganini kayd etib utish kerak
S. Flannagan jadal iktisodiy usish yillaridayapon saylovchilari
siyosiy irodasining mufassal sxemasini tuzdi. Kup sonli
jamoatchilikfikrini urganish natijalarini matematik taxlil kilishga
asoslangan bu sxema turt elementga tayanadi.
19
Шонбергер Р. Японские методи управления производством. — М., 1988.С. 108.

1. Xozirgi zamon iktisodi soxalarida bandlik norozilar
guruxlarining uyushishiga (kasaba uyushmalariga a’zolikka) olib
keladi, bu esa, uz navbatida, muxolafatga ovoz beruvchilar salmogani
oshiradi. Urbanizatsiya xozirgi zamon iktisodi soxalarida bandlik bilan
uzviy boklik bulgani tufayli, kuyidagi omillarning alokadorligi vujudga
keladi: axoli zichligi — kasaba uyushmalari xarakatining uyushkokligi
— muxolafatga ovoz berish.
2. Urbanizatsiya, xozirgi zamon iktisodi soxalarida bandlik va
xozirgi zamon madaniy kadriyatlari kabi omillarning xar biri axoli
safarbarligini oshirishga yordam beradi. Axoli safarbarlik darajasining
yukoriligi esa yetakchi partiya mavkeining tushib ketishi bilan bevosita
boglik
3. Xozirgi zamon madaniy kadriyatlari, siyosiy kadriyatlari va mu -
xolafatga ovoz berish urtasida bevosita aloka mavjud.
4. Xozirgi zamon madaniy kadriyatlari va siyosiy kadriyatlari, ka -
saba uyushmalariga a’zolik siyosatga bulgan kizikish va e’tiborni
kuchaytiradi. Siyosatga kizikishning ortishi yan ada mafkuraviylashgan
sinfiy ongning usishi bilan uzviy boglik Xozirgi zamon iktisodi
soxalarida bandlik xam sinfiy mafkuraga e’tiborni kuchaytiradi, sinfiy
mafkura esa uz xolicha muxolafatga ovoz berishga yunaltiradi va (eng
muxami) nomzodni tanlash mezonlarini uzgartiradiki, bu xol
muxolafatni kullab-kuvvatlash bilan uzviy boglik.
Atrof muxitning ifloslanishi muammosi 60-yillarning oxirida
shaxar axolisining siyosiy psixologiyasiga katta ta’sir kursatgan ja dal
iktisodiy usishning kushimcha samarasi buldi. Buning natijasida ruy

bergan xolatni T. Mak Dugall shunday deb kyd etadi: «Iktisodiy usish
natijasida konservatorlar shaxarlarda kuplab saylovchilarini yukotdi,
chunki bu usish konservatorlarmi kullab-kuvvatlashning muxim negizi
bulmish maxalliy jamoalarning xamjixatligiga putur yetkazdi va
parlamentda mintakalarning an’anavii vakilligi modelida
muvofikravishda xal kilish mumkin bulmagan yangi shaxarlar
muammolarini vujudga keltirdi. 19581972 yillarda yul kurilishi, ishsizlik
ukuv yurtlari bilan ta’minlash muammolari uzining avvalgi
dolzarbligini yukotdi. Uning urniga aksincha, tigiz yul xarakati, iste’mol
tovarlarining sifati, atrof muxitning ifloslanishi singari yangi
muammolar vujudga keldi. Ijtimoiy ta’minot masalalari yangidan
urtaga tashlandi. Axamiyati kamaygan kpgina muammolarni muayyan
cheklangan xdaud ax щ isining ma’lum xukuklarini ta’minlash modeli
yordamida xal kilish mumkin edi, Axamiyati yanada ortgan
muammolar jamiyat va iktisodning strukturaviy muammolari bulib,
ularni jamiyat ne’matlarini shunchaki kengaytirish va kayta taksimlash
yuli bilan xal kilish mumkin emas» 20
.
XX asrning 60-yillari oxiri — 70-yillari boshida yapon jamiyatining
strukturaviy muammolari avvalambor uz muayyan mintakasida atrof
muxitni muxofaza kilish muammosidan tashvishga tushgan va
konservativ ma’muriyatga nisbatan uta tankidiy kayfiyatda bulgan
fukarolarning kup sonli «norasmiy» xarakatlariga turtki berdi. Muxolif
partiyalarning fukarolar xarakatlari tomonidan kullab-kuvvatlanishi 70-
yillarning boshida urbanizatsiyalashgan prefekturalarning
20
Шонбергер Р. Японские методи управления производством. — М., 1988.С. 114.

kupchiligida (Kanagava, Osaka, Fukuoka) «progressiv» munikipalitetlar
va prefektura ma’muriyatlari — maxalliy konun chixaruvchi organlarda
mu xolif kupchilikka tayangan mustakil merlar va gubernatorlar
raxbarligidagi maxalliy ma’muriyatlarning tashkil topishiga olib keldi.
Fukarolar xarakatlarining faollashuvi Yaponiyada siyosiy
madaniyat va siyosiy ong uchun ikki yoklama axamiyatga ega buldi.
Birinchidan, M. MakKin kayd etganidek fukarolarning xarakatlari
siyosiy faol fukarolar doirasini kengaytirdi, siyosatga jiddiy e’tibor
bermay kelgan «izolyatsionistlar»ni safarbar etdi va ularni muvakdat
siyosiy faollarga aylantirdi. «Izolyatsionistlar»ning jadal faoliyati
tajribasi ularni siyosiy masalalar ,xakidauylashga majbur kilgan yanada
muxim omilga aylanib bordi. Emotsional jixatdan bu tajriba ularning
siyosiy ongiga kuchli ta’sir kursatdi va mavjud siyosiy vaziyatdan
norozilikni vujudga keltirdi.
Ikkinchidan, fukarolarning xarakatlari muxolif partiyalarni ijtimoiy
kullab-kuvvatlashning yangi modelini yaratdi. Fukarolar ning
xarakatlarida muxolafatning kupgina tarafdorlari marksizm yoki sul
mafkuraning boshka shakllari tarafdorlari emas edi. Ular, sullar bilan
mafkuraviy va falsafiy ixtiloflarga ega ekanligiga karamay, sul
partiyalarni kullab-kuvvatladilar, chunki YaSP va YaKP ularning
muammolariga e’tibor berishiga, LDP esa ularni e’tiborsiz koldirishiga
ishonardilar.
Shunday kilib, jadal iktisodiy usish yapon siyosatida
konservatorlarning tarafdorlarini kamaytirib yuborgan, muxolif
partiyalar ni esa kuchaytirgan model vujudga keldi. Shu bilan bir

vaktda, 40-yillarning oxiri — 50-yillarning boshidagidan farkli ularok,
muxolifat endi uz siyosiy dasturining goyaviy jozibadorligiga tayana
olmas edi. Kasaba uyushmalari a’zolarining iktisodiy manfaatlarini
yanada samarali ximoya kilish uchun uz siyosiy vakilligini
kengaytirishga xarakat kilgan ishchilar xarakati va manfaatlari
kuchayib borayotgan yangi maxalliy muammolar vujudga keldi.
Jumladan, LDP faoliyatida e’tiborga olinmagan ekologiya
muammolarini xal kilish bilan cheklangan fukarolar xarakatining kam
mafkuraviylashgan guruxi muxolafat ijtimoiy negizining bosh
manbaiga aylandi.
Jadal iktisodiy usish davrining yukorida kayd etilgan siyosiy
okibatlaridan tashkari, farovonlik darajasining keskin ortishi va
daromadlar darajasidagi tafovutning kiskarishi yaponiyaliklarning
aksariyat kismi uzining urta tabakaga mansub ekanligini anglab
yetishiga olib keldi.
Yaponiyada «urta tabaka» tushunchasi atrofida bulgan kup sonli
munozaralar munosabati bilan, mazkur identifikatsiya ijtimoiysinfiy
mansublikka xam, sinfiy uzini uzi anglashtaxam boglikemasligini kayd
etib utish joiz. Masalan, Yaponiya sotsiologlar jamiyatining 1975 yilda
utkazgan jamoatchilik fikrini urganishga karatilgan surovi natijalariga
kura, respondentlarning 24,1 % uzini urta sinfga (tabakaga emas),
71,0 % esa — ishchilar sinfiga mansub deb topgan. Ammo, bunda
uziga «kapitalist» deb karovchi odamlarning 90,8 % va uzini ishchilar
sinfiga mansub deb biluvchilarning 72,3 % ayni vaktning uzida
uzlarini urta tabakaga xam mansub deb bilgan 21
.
21
Япония. Карманная энциклопедия / Сост. Б. Кофман и др. — М., 2000. — С. 121-123.

Shunday kilib, «urta tabaka» deganda, ijtimoiysinfiy tuzilishning
elementi emas, balki xozirgi zamon Yaponiya jamiyatidagi shaxs
makrmining ta’rifi tushuniladi. Jumladan, T.Sakayya «urta tabaka»
axolini mulkdorlik daromadlar darajasi va boshka shunga uxshash
mezonlarga kura toifalarga ob’ektiv ajratishni emas, shaxsning «uziga
uxshashlar» guruxiga mansubligiga bergan shaxsiy baxosini bildiradi,
deb kayd etadi. Bunday uzini uzi identifikatsiya kdgshsh, avvalambor,
iste’mol darajasi bilan belgilanadi, N.Tomita uni 60-yillardagi ommaviy
iste’mol ramzlari — «uch iloxiy mashina» (kir yuvish mashinasi,
changyutgich, muxchatgich) xamda «uch Ka» (rangli televizor,
avtomobil va konditsioner) xarid kilish kobiliyati bilan boglagani bejiz
emas 22
.
Bu xolda tadkikotchilar asosiy e’tiborni karatuvchi yaponlarning
«urta sinfiy ongi» emas, balki ishchilar sinfining kupchiligi uzini
jamiyatning urta va oliy tabakalariga mansub deb topishi axamiyatga
molikdir. Bu yapon ishchilar sinfi fakat ob’ektiv kursatkichlarga kura
emas, uzining ijtimoiy psixologiyasiga kura xam klassik «jamoa»
tushunchasini anglash darajasidan usib ketganini anglatadi. Ularning
kpchiligi uzini jamiyatdan ajratmaydi va unga uzini karshi kuymaydi. Bu
sinf son j щ atidan axalining mutlak kupchiligini tashkil etganligi tufayli,
70-yillarga kelib farovonlik darajasining oshishiga aynan shu sinfning
munosabati yapon jamoatchilik fikri umumiy psixologik kayfiyatining
asosiga aylandi. Bu munosabat odatda «mavjud axvolni sakdab kolish
maksadidagi konservatizm» yoki «iste’molchilik konservatizma
atamalari bilan ta’riflanadi.
22
Шонбергер Р. Японские методи управления производством. М , 1988. С . 133.

Bu atamalar jadal iktisodiy usish davrida erishilgan
yuksakturmush darajasini sakdab kolishga yunaltirilgan kadriyatlar va
karashlarning ustuvorligidan kelib chikupchi ong va xulk-atvor
modellarini ifoda etadi. Bunday ong iktisodiy samaradorlikning
utuvorligini tan oladi va xozirgi zamon siyosiy tizimidagi xar kanday
uzgarishlarni mutlakr inkor kiladi.
Muayyan siyosiy karashlarda bu kayfiyatlar bir karashda ziddiyatli
konuniyatlarda uz aksini topadi. Farovonlikning usish sur’atlari
sustlashganiga karamay, aynan 1974 yildan boshlab jamoatchilik
fikrining surovlarida turmush darajasidan konixish xissining ortib
borayotgani aniklanmokda.
Yaponiya jamoatchilik fikrining bir kator kursatkichlarni turli
ijtimoiy omillar ta’siri nuktai nazaridan taxlil kddishi natijasida Ye.
Kobayasi mazkur xodisaning dinamikasini belgilovchi ikki asosiy uzakni
ajratishga muvaffak buldi. Birinchi uzak — norozi pessimistlar bilan
rozi optimistlar urtasida dixotomik tanlash bi lan, ikkinchisi — kelajakka
intilish va kundalik muammolarni xal xilishga moyillik urtasidagi
tanlash bilan belgilanadi. Bunda LDP tarafdorlarining psixologik
xiyofasi «mavjud turmush tarzidan ma’lum darajada konikdan va
istikbolmi belgilashda tavakkalchilik kilishdan kochishga intilgan x
k olda
uz mavxeini sak/gashga moyillik» deb ta’riflanadi. Boshxa tomondai,
muxolafatning yetakchi kuchi — YaSP mavjud axoldan norozilikka
tayanadi va norozilarning «muam molarni xal kilishda davlat va
jamiyat bizga yordam bersin», degan talablarini ilgari suradi.

Yaponiyada urtacha psixologik karashlarning sunggi un
yilliklardagi evolyusiyasi sul kuchlarning mavkei tushib boraetganidan
dalolat bermokda. «Ikgisodiy usishning barxaror sur’atlari» modeli
vujudga kelishidan oldingi oxirgi yil ~ 1972 yilni tayanch nuktasi deb
oladigan bulsak u tankidiy va pessimistik baxolarning kamaygani, kun -
dalik muammolarni xal kilishga intilish kuchaygani bilan ajralib turadi.
Boshxacha aytganda, jadal iktisodiy usish davrining oxirgi yillari
ijtimoiy vaziyat kelajakka intilgan guruxning norozi kismi bilan kundalik
muammolarni xal kilishga intilgan gurux urtasida muvoziylashganini
kursatadi.
Jadal iktisodiy usish modeli inxirozga uchragan 1972—74 yillarda
norozilik kayfiyatlariping keskin ortishi va kundalik muammolarni xal
kilishga intilishning ma’lum darajada kuchayishi, ya’ni sul kuchlar
ijtimoiy asosining mustaxkamlanishi kuzatildi. Ammo 1974—78 yillarda
tankddiy kayfiyatlarning keskin kamayishi xamda kelajakka intilish
bilan kundalik muammolarni xal kilishga intilish urtasida muvozanat
kuzatildi. Bu vaziyat 197883 yillarda uzgarishsiz sakanib koldi. Shundap
kilib, mazkur davr uchun kelajakka intilgan guruxining kengayishi,
ya’ni «iste’molchilik konservatizmi» kayfiyatlarining kuchayishi xos
buldi.
1983-85 yillarda optimistlar salmogi keskin kupaydi. Mazkur
davrda konservatorlarning siyosiy maydondagi mavkei
mustaxkamlangani bejiz emas. Nixoyat, 1985-88 yillarda (Kobayasi
tadkikoti tamomlangan davr) optimistik kayfiyatlar jiddiy kamaydi,
shuningdek kun dalik muammolarni xal kilishga e’tibor ancha kuchaydi.

Shunga karamay, rozilarnorozilar shkalasidagi musbat kursatkich 80-
yillarning oxirini muxolafat siyosiy ustunliklarni klga kiritgan davr, deb
ta’kidlash imkonini bermaydi.
XX asrning 80-yillarida mavjud axvoldan axolining konixanlik
darajasiga kura Yaponiya yetakchi urinlardan birini egallagani, bu
borada AKSh va Garbiy Yevropaning kupgina mamlakatlarini ortda
koldirganini kayd etib utish kerak Tula xonikish darajasi uncha katta
emasligiga karamay, tarakiyot yakunlarining umumiy ijobiy
kursatkichlari aynan Yaponiyada juda baaand bulib chikdi va bu
LDGTning xukmron partiya sifatidagi mavxeining barxarorlashuviga
yordam berdi. Shunday ki.1ib, Yaponiya siyosiy maydonida
konservatorlarning yetakchilikilishi yapon jamiyatida kupchilikning
yaxkol namoen bulmagan goyaviy intilishlarini emas, muvofikdanlovni
taklif etmagan partiya tizimi tushgan vaziyatini aks ettiradi.
Bu borada chikdoilgan ikkinchi xulosa Yaponiyadagi urta
tabakaning psixologiyasi bilan boglik Urta tabaka ijtimoiysinfiy
tushuncha emas, balki uzini uzi baxolash mezonidir.
Va, nixoyat, Yaponiyaning an’anaviy siyosiy madaniyati deganda,
kupchilikning psixologiyasidan foydalanishga xam jajamiyatning
kiborlar va oddiy mexnatkashlarga bulinishiga asoslangan, «yukori»ga
tasodifiy shaxslar chikib kolishini istisno etadigan kat’iy pogonalarga
bulinish tushuniladi.
3. Germaniy a siy osiy madaniy at ining nazariy asoslari v a
axamiy at i

Germaniya siyosiy madaniyati va ongining tuzilishi xamda
mazmuni muayyan kizikish uykotishi tabiiy. Zotan GFRda siyosiy faollik
va, umuman, siyosiy jarayonlar Garbiy Yevropadagi boshka
mamlakatlardagiga Karaganda e’tiborga molik bulib, ularni mufassal
taxlil kilish imkonini beradi.
Germaniya siyosiy leksikoniga «siyosiy madaniyat» tushunchasi
kirib kelganiga xali kup bulgani yuk U siyosat tiliga fan orkali kirib keldi,
bir necha yil ichida nemis siyosati leksikasini zabt etdi va xozirgi kunda
xammaning tilida yangramokda. Mazkur tushunchaning kup tilga
olinishi uning mazmuniga oydinlik kiritishga yordam bergani yuk. U
xozirgi zamon siyosat tilida siyosatga nisbatan xulk-atvor usullari va
pozitsiyalarni ta’riflash uchuy, shuning dek demokratik siyosiy xarakat
va tafakkur normalarining ifodasi sifatida kullanila boshlandi. Vakt
utishi bilan u ilgari kullanilgan «siyosiy usul» va «siyo siy axlok»
tushunchalarining urnini egallamokda.
Siyosiy madaniyatni siyosiy xulk-atvorning normativ kodeksiga
tenglashtirish shuning uchun xam urinliki, madaniyatni guzallik
adolatparvarlik va ezgulik GOYASI bilan boglik xolda an’anaviy nemischa
tushunish avvalgidek fukarolar ongida yashamokda va uni siyosatga
utkazish kiyin ish emas. «An’anaviy madaniyat» tushunchasining
estetik mezonlari urnini xurmat kilish demokratiyadan ajralmas bulgan
siyo siy axlok normalari egallayapti.
Nemis siyosatida odatiy tus olgan «siyosiy madaniyat»
tushunchasini normativ tarzda kullash uni kadriyatlarga nisbatan
betaraf emas, bal ki ijobiy tushunishni uz ichiga oladi. Shu bilan birga, u

«siyosiy madaniyatsizlik» singari leksik nuktai nazardan shubxali
iboralarning xosil kilinishiga xam olib keldi. Ammo «siyosiy
madaniyat» tu shunchasini siyosatchilar uchun xul k atvor kodeksi va
siyosiy xodisalarga yondashuv ma’nosida kullash xam mazkur
tushunchaning xususiyatiga putur yetkazmaydi. Bunda fakat asosiy
siyosiy xodisalarga nisbatan yangi ibora — «neologizm»ning
kullanishi kurinadi, zero siyosat va axlok chindan xam ajralmas
tushunchalardir.
«Siyosiy madaniyat» tushunchasini demokratik siyosiy xulk-
atvorning ifodasi sifatida kullashga Germaniya ichki siyosatida sodir
bulgan bir kator xodisalar turtki berdi. Partiyalarni sanoat
korxonalarining xayr-exsonlari orkali mablag bilan ta’minlashdagi va
saylovoldi kurashini olib borish usullaridagi tartibsizliklarni
jamoatchilik demokratik siyosiy madaniyat yetishmasligining natijasi
deb kabul kildi va kuchli tankid tigi ostiga oldi.
Bunday xodisalarning fosh etilishi partiyalar va siyosatchilarning
axlokiga nisbatan jamoatchilik ishonchining tiklanishiga yordam
bermadi. Boshka tomondan, siyosatchilar demokratik siyosiy
madaniyat koidalariga rioya kilishlari shart ekanligini tushunish
darajasi ortdi. Nima bulganda xam, siyosat demokratiyaga xos bulgan
mas’ul siyosiy ma daniyat mezonlariga rioya kilishga intilar ekan, buni
siyosatning real xayot sharoitlariga moslashishi deb e’tirof etish lozim.
Sunggi yillardagi ba’zi bir siesiy janjallar va firibgarliklar atrofida bulgan
ommaviy munozaralar normativ tushuniladigan GFR siesiy
madaniyatini rivojlantirish uchun ijobiy turtki bergani shubxdsiz.

Siesiy madaniyatning normativ yunalishi va siesiy
madaniyattushunchasining siesiy munozarada kullanishi siesiy
madaniyatni sof empirik tushunishga moyil ayrim siyosatshunoslarda
e’tiroz uygotdi. Zero, bu xolda mazkur tushunchaning siykalashishi,
xar kanday xolat va vaziyatlarga nisbatan xudabexuda kullanishi xavfi
mavjud. Ammo barcha yirik siesiy umumlashtirishlar, shu jumladan,
demokratiya va erkinlikning xamkismati shudir. Binobarin, dastlab
siesiy madaniyat ni keng tushunishdan kelib chikilsa va fakat shundan
keyin, mazkur madaniyatning xilma-xil jixatlarini muayyan urganish va
baxolash natijasida, xozirgi zamon demokratiyasida unin urni
aniklansa va tabakalashtirilsa, tugri buladi.
Germaniyada turli ijtimoiy guruxlar siesiy karashlari va xulkatvor
usullarining shunday majmuini yaratishga muvaffak bulindiki, unta
mamlakatdagi asosiy siesiy va iktisodii tamoiilning konsensusi deb
karash mumkin. Nemis axolisining siesiy ongi yangi davlat bilan
kupjixdgdan murosadadir. Boshka
sharoitlardademokratiktizimtakarshi xarakat kilgan ananaviy
elementlar GFRda, uning vujudga kelish tarixi va xozirgi tizimning
yetakchi partiyalarida demokratiya elementining kuchliligitufayli, xech
bir knyinchiliksiz uygunlashdi.
GFRda konstitutsiya doirasidagi kelishuv va murosa shu kadar
kuchli buldiki, Germaniya siesiy madaniyati an’anasida kuplab tayanch
nuktalariga ega bulgan radikal siesiy guruxlar siyosatga va
fukarolarning siesiy ongiga xal kiluvchi ta’sir kursata olmadilar.
Aksincha, empirik surovlarning natijalariga Karaganda, GFR

fukarolarining mutlakkupchiligi uning davlat tuzumiga ijobiy
munosabatdadir. «Bundesbyurgerlarning kupchiligi (1972 yilda) uz
davlatini demokratik adolatli, bagrikeng va ishonchli deb xisoblaydi.
Davlat tuzilishi, ularning nazarida, xaddan tai щ ari kuchli xam, xaddan
tashkari kuchsiz xam emas, balki ayni muddao darajasidadir. Ularning
80 % bu davlat tashkiloti ishini yaxshi baxolaydi, kupchilik undan
mamnun. Davlat ikgisodni ragbatlantirayotir. Buning ustiga, kupchilik
uni zamonaviy, ochik va tarakkiyparvar deb xisoblayotir» 23
. Oradan 20
yil utib bunday baxolashlarning ijobiy mazmuni bir muncha yukoldi.
Surovdan utkazilganlarning kupchiligi GFRda erkinlik farovonlik
va tartib xukm surayotgan davlatni kuradi. Boshka tomondan, xuddi
shu surovlar siyosat fukarolar manfaatlarining asosini tashkil
etmasligini kursatdi. Ular shaxsiy ishlar va extiyojlarni siyosatdan
ancha ustun kuyadilar. Natijada fukarolar davlatdan ma’lum darajada
uzoklashmokdalarki, bunga mazkur pozitsiya muxoliflari
«nosiyosiylashish» deb ta’rif bermokdalar. Empirik surovlarda bunday
nosiyosiylashishning bir kator asoslari xam aniklanmokda. Ammo bu
urinda siesiy maifaatlar oliy ustuvorlikka ega bulgan tulik
siyosiylashgan va, shu bilan bir vakxda, erkin jamiyatni kanday
tasavvur kilish mumkin, degan savol tugiladi.
Germaniya fukarolarining uz davlatiga munosabatida «ijtimoiy
davlat» tushunchasi bilan kamrab olingan fukaroning ijtimoiy borlikka
munosabati xam uz ifodasini topgan. Fukarolar davlatdan tartibni
saklash va xavfsizlikni ta’minlash funksiyalarining bajarilishini
23
Koch M. Die Deutschen und ihr Staat. Hamburg , 1972. S . 140. 206

kutibgina kolmay, unga uz ijtimoiy va iktisodiy extiyojlarini kondirish
majburiyatini xam yuklaydilar. Fukarolar tasavvurida yukoridagilarga
kushimcha tarzda ularga xayotda zarur yordam kursatuvchi layokatli,
gamxur davlat manzarasi xam namoyon buladi. Davlatga nisbatan
fukarolarning munosabatidagi bu uzgarish xaxida yorkdsh tasav vur
xosil kilish uchun «kattikkul ota urnini gamxur ona egallayapti» degan
iborani kullash mumkin.
Umuman olganda, siesiy madaniyat, ayniksa Germaniya
birlashgan paytdan boshlab, ancha murakkab mazmun kasb etdi.
Oxirgi ikki un yillikda Germaniya siesiy madaniyatida an’analardan tub
uzilish va siesiy karashlarda shunday keskin xzgarishlar sodir buldiki,
natijada yagona siesiy madaniyat xali shakllanib ulgurganicha yuk
Siesiy an’analar. Germaniyada xech kanday umumiy siesiy an’ana
va siesiy muassasalarning tarixiy porisiyligi mavjud emas. Turli
davrlarda tashki sharoitlarga karab" xar xil kuchga ega bulgan an’ana
elementlari mavjud buladi. Bu an’analar xozirgi kungacha siesiy va ij -
timoiy ongni belgilab kelayotir. I. Gross kayd etib utganidek nemislarga
kuchli ta’sir kursatgan va ularning uzi xakidagi tasavvurlarini
belgilagan davrlar urta asrlarning oxiridan diniy urushlar yakunigacha
bulgan davrlar, romantizm davri va Vilgelm xukmronligi ostidagi
gryunderlik davrlaridir. Markaziy davlat tashkiloti va butun Germaniya
poytaxti jozibali kuchining yukligi siesiy madaniyatning
parchalanishiga olib keldi.
Romantizm siesiy jixatdan erkin fukaro, sof idealist bulmagan
xolda, uziga uxshashlar bilan bajonidil aloka kiluvchi (jamoaviy ong)

siyosatdan yiroknemisning ideal obrazini yaratdi. Vilgelm davri milliy
obru krzonish ishtiyoki bilan kattikreal siesatning uygunligini vujudga
keltirdiki, u XX asrda Germaniyani Yevropa siesiy maydonida murakkab
xamkorga aylantirdi, X I X asrda bazur barkarorlashgan Yevropadagi
muvozanatni xavf ostida koldirdi. Vilgelminizmda mustaxdam iktisodiy
kudratdan iftixor tuygusi siesiy kuch sifatida olamshumul axamiyat
kasb etishga intilish bilan chatishib ketdi. Germaniyaning
Yevropa markazida joylashgan, jaxonning bu kit’asida tarixiy vazifani
bajarishga burchli bulgan kuchli davlat sifatidagi aloxida roliga oid
bunday tasavvurlarning ROYAVIY negizlariga romantizm davrida asos
solindi. Usha davrda Germaniya ruxining tarafdorlari garbiy tafakkur
va garbiy an’analarning kabul kilinishiga kattik karshilik kursatdilar.
Bu xol an’anaviy mulkdorlik tuzilishini ximoya kilish xdkida
kayguribgina k щ may, mexanik tuzilgan F apb liberalizmiga karshi
uygunlik goyasi, individuallik va shaxs erkinligiga karshi yaxlitlik va
jamoaviylik GOYASI , nixoyat, nemis millati butun dunyoni
soglomlashtirishga burchli, degan messianchatasavvur singari xavfli
karashlar yordamida xarakat kalgan nemis konservatizmining
vujudga kelishiga olib keldi.
Urushdan oldingi davrdagi Germaniya iktisod va fanning okilona
vositalari bilan texnik jixatdan taraniy etgan industrial jamiyat
kurishgauzining butui kuchini karapan siyosiy falsafa bilan rivojlandi
va bu borada jidkiy muvaffakiyatlarki kulga kiritdi. Boshka tomondan,
goyaviysiyosiy soxada u — ayniksa 1914 yilda — mamlakat ichida na

sirtida ximoya kilksh umsh l lis partikulyarizm ia irratsiona lizm bilan
uralashib koldi.
Shunday kilib, nemislarning xozirgi davrdagi siyosiy ongi va
siyosiy xulk-atvori ba’zan karamaxarshi tamoyillar vujudga keltirgan
kupgina tarixiy omillar bilan izoxlanadi. Ammo bir-biriga urilib
jaranglayotgan kilichlar, maklanchok nemislar, reakkiop pruss
yunkerlari, urushkok militaristlar, kulini ikki yoniga tushirib goz turgan
itoatkor tabaalar obrazi fakat XX aerning boshida vujudga keldi.
Garbiy demokratiyalarning iemislarga munosabatini, avvalambor,
mana shu obraz belgilab berdi. Vaxolanki, liberal matbuot
karikaturalarida tasvirlangan bunday Germaniyaga karab butun
Germaniya xakdda xulosa chikarish poteri bular edi 24
.
Natsional sotsializm uzining imperialistik va jinoiy siyosati,
gigantizmga moyil texnokratik romantikasi, vaxshiyona irkiy ta’limoti
va puxta tuzilgan totalitar dishsht mexapizmi bilan nemis salbyy obrazi
yana butun dunyoga tarkalishiga sababchi buldi. Nemislar uzlarini
demokratiyani jiddiy idrok etuvchilar katoriga xakli ravishda
kuyayotgan xozirgi kunda ularning «imiji» chet elda xamon insoniyat
1914—1945 yillarda tuplagan salbiy tajriba bilan belgilanayotganini
tushunishga kiynaladilar. Xar kanday teran tarixiy burilpsh siyosiy
ongni uzgartiradi. Bun da u yoki bu xalkdayotining tashki shart-
sharoitlarixaminobatga olinadi. Natsional sotsializmning xalokati
nemis siyosiy ongida mana shunday burilish yasadi. Germaniya
ijtimoiy-siyosiy organizm sifatida fakat uni xalokatga olib kelgan
24
Штейнер Э. Политическая культура Германии // Политические исследова ния. 1998.№3. С.
36.

ma’lum siyosiy an’analardan voz kechishga tayyor bulgan takdirda
kayta tiklanishi mumkin edi.
Darxaxikat, Ikkinchi jaxon urushidan sung nemislar natsional-
sotsialistik militaristik va aksildemokratik an’analardan batamom va
kagiyan voz kechdilar. Germaniya Garb tarakkieti mamlakatiga aylandi.
Xalokatni boshdan kechirgach, Germaniya uzining garbiy
demokratik saloxiyatini ruebga chikarish va rivojlantirishga muvaffak
buldi. Ammo mazkur doiralar ichida Germaniyaning X I X asrda liberal
konstitutsiya va parlament tizimiga ega bulishiga yul kuymagan ba’zi
bir an’analar ta’sir kursatishda davom etdi. Bunday an’analarga kuyida
xiskacha tuxtalamiz.
Et at ist ik an’ana . Utmishning saklanib dolgan an’analari orasida,
eng avvalo, diniy urushlar asridan sung absolyutizmga usib kirgan
etatistik an’anani tilga olish lozim. Germaniyada davlat xamisha katta
axamiyatga ega bulgan. Gegel davlatga ma’naviy goyani amalga
oshiruvchi kuch deb kragan, uning kup sonli salaflari esa davlatni
tartibsiz jamiyatning tizginlovchisi sifatida kurgan. Davlat jamiyat
farovonligining ramzi bulib keldi va xatto 1918 yilgacha partiyalar
ustida turib xam u xkmron sinfning manfaatlarini ifoda etdi. Ammo u
uz siyosatipi umumxalk manfaatlariga yunachtirilgan siyosat kilib
kursati shga muvaffak buldi.
Nemis siyosiy tafakkuri X I X asrning urtalaridan shakllanmagan
jamiyatgashakllangandavlatning teskarisidebxaray boshladi.
Udaaaatni jamiyatning siyosiy tashkiloti deb emas, balki ijtimoiy
munosabatlarni ta’minlash va tartibga solishning daxlsiz vositasi deb

xisoblar edi. Binobarin, intizom, burch va itoatkorlik kadriyatlar
tizimvda erkinlik individuallik va muxolafatdan xamisha yukori
kuyilardi.
Ammo 1949 yildan sung bu an’ana uz ta’sirini yukota boshladi.
Adenauer davrida u fukaroni davlatga maxkamrok boglashga xrakat
kilgan tuzumning rasmiy terminologiyasida kisman xukm surgan
bulsada, amalda siyosiy irodani shakllantirishning zamonaviy
xarakatlantiruvchi kuchi partiyalar va manfaatlar ittifoklarining
plyuralistik tizimi galaba kozondi. Nemis siyosatshunosligi xozirgi
zamon de mokratiya modelini nazariy jixatdan anglab yetishga uzining
munosib xissasini kushdi.
Siyosatdap uzoklik an’anasi. Xamon mavjud bulgan siesatdan uzok
nemis an’anasi demokratiya davrida avtoritar davlatning itoatkor
tabaasi dunyokarashining tadrijiy davomidir. Bunda siyosatga butun
xalk ning ishi deb emas, balki kimga belgilangan bulsa, ushaning ishi
deb xaraladi. Siyosatdan uzoklik an’anasi dastlab natsistlar tuzumining
salbiy tajribasi natijasida kuchaidi. Gitler davrining ayanchli yakuni
juda kup nemislarni siyosatdan sovutdi. Masalan, utkazilgan
surovlarning natijalariga kura, partiyalar tashkil etishga axolinipg atigi
uch foizi kizikish bildirgan. GFRda mavjud kupgina birlashmalarning
a’zolari orasida karashlar va irodani shakllantirishda deyarli ishtirok
etmaydigan passiv tarafdorlar biser. Nixoyat, siyosatdan
uzokliktamoyilini usib borayotgan davlat byurokratiyasi va yetakchi
siyosiy guruxlarning oligarxiyalashishi kullab-kuvvatlamokda. Ijtimoiy
munosabatlarni anikdashda ishtirok etishi va siyosiy xayotda iz

koldirishi mumkinligi xdkdoa tasavvur Germaniyaning aloxida
fukarosida boshka klassik Garb demokratiyasi mamlakatlaridagiga
Karaganda ancha kam rivojlangan.
« Ne mis ide alizmi» an’anasi . Germaniya siyosiy tafakkurida,
ayniksa, abstrakt mezonlarni ilgari suruvchi siyosiy nazariyalarda,
kiskacha k>shib nemis idealizmi an’anasi deb atash mumkin bulgan
an’ananing izlarini kurish mumkin. Germaniya siyosiy madaniyatining
idealistik an’anasi etatizm va siyosatdan uzok/shk an’analari bilan uzviy
bezlik Ammo bunda anikushngan siyosiy va ijtimoiy munosabatlar
ideal mezonlar bilan ulchanadi. Mazkur munosabatlar xakidaularni u
yoki bu darajada kamsituvchi xulosalar chikariladi. Bunday an’ana
asosida Germaniyada xokimiyat va ma’naviyat urtasida murosasiz
karama-karshilik rivojlangan. Idealistik an’ana kaytakayta nazariy
safsatabozliklarga imkoniyat yaratayotir, bu xozirgi GFR
sotsiologlarining bir kismi empirik voXelikka zid nazariy xulosalar
chikarishga yoki buvokelikni mavxum nazariy ideal bilan ulchashga
uchligida namoyon bulmokda.
Mojarolardan chuchish an’anasi . Bu an’ananing ma’nosi kupgina
nemislar cheklangan va tartibli mojaroda jamiyatni unumli
rivojlantirish vositasini kurishga layoktsizligida namoyon buladi.
Nemislar ommani milliy xamdustlikka birlashtiruvchi uygunlikka
intiladilar. Bunga ular xalol rakobat va ochiktortishuvga kizikishni
bajonidil buysundiradilar. Masalan, partiyalardagi ichki tartib
muammosiga ular fakat mazkur partiyalar a’zolarining uzaro
munosabatlariga daxldor muammo deb emas, mojarolardan

chuchiydigan, siyosiy partiyalardagi ichki ixtilof va baxslarni ojizlik
belgisi deb talkin kiladigan nemis jamoatchiligining muammosi deb
xam karaydilar. Mojarolar bunday istikbolda mazkur ijtimoiy tuzum
nomukammalligining ifodasiga aylanadi.
Bu nuktai nazardan Karaganda, vaktivakti bilan avj olib turadigan
mojaro va ziddiyatlarsiz ijtimoiy utopiyalarga, ijtimoiy loyixalarga
nisbatan nemislarning kizikdnlini tushunish mumkin. Yaxshi tuzum
xakidagi bunday talablar ung radikalizmning ravnaki davrida va
talabalar sul radikalizmida uz aksini topdi. Talabalar isyoni davridan
boshlab va mamlakatning birlashtirilishi jarayonida Germaniya
siyosatiga murosasizlik va sabrsizlik ruxi yana kirib keldi xamda 1945
yildan sung yukolgandek tuyulgan nemis radikalizmi va irratsionalizmi
an’anasini kayta kuchaytirdi. Ammo bu GFRdagi siyosiy
munosabat larning barkarorligiga xanuzgacha jiddiy putur yetkaza
olgani yuk.
Rasmiy at chilik an’anasi . Nixoyat, nemis siyosiy xayotining yana
bir xossasi siyosiy muammolarga rasmiy xukukiy muammolar «tuni»ni
kiydirish va ularni yuridik nuktai nazardan muxrkama kilishga
moyillikdir. Bu moyillik avvalambor, ijtimoiy xayotga jiddiy ta’sir
kursatadigan Germaniya byurokratiyasining va manfaatlar
tashkilotlarining uzagini tashkil etuvchi yuristlarga xos deb aytish
mumkin.
Yuridik rasmiyatchilikdan ba’zan boshka soxalarning vakillari
xam nusxa kuchiradilar va, aytaylik ish yuritish tartibi xakidagi
muno zaralarda xatto ulardan uzib x
i am ketadilar. Shuning uchun xam

Germaniyada — uning karbida xam, sharkida xam — siyosiy
masalalar kupincha ularning xukukiy asoslaridan kelib chikib xal
kilinadi. Xukukiy nizolar kecha xam, bugun xam muvoziy
federalizmning rivojlanishiga tuskinlik kilmokda, siyosatchilar esa
siyosiy masalalarni sud tartibida xal kilishga moyildirlar. Rasmiy xukuk
nemislarga xakikiy muam molarga tugri karashlarida kupincha xal al
beradi.
Ammo, umuman olganda, salbiy siyosiy an’analarning salmogi
ne mislar ongini demokratik tuzum prinsiplari bilan tugridantugri
ziddiyatga olib kela oladigan darajada katta emas. Boshka tomondan,
xozirgi siyosiy ong inkirozlar sharoitida demokratik konstitutsiyaviy
tuzumni ta’minlash kafolati bula olmaydi. Germaniya birlashganidan
sung sodir bulgan «ung» tomonga burilish shundan dalolat beradi.
Siyosiy ongdagi uzgarishlar. Siyosiy ong deganda, jamiyatda
mavjud kadriyatlar xakidagi tasavvurlarni, shuning dek ular bilan BOGLIK
iktisodiy, ijtimoiy va siyosiy munosabatlarni dalillash xamda tol щ in etish
shakllarini va mazmunini tushunamiz. Germaniyaning siyosiy, ijtimoiy
va iktisodiy tuzilishi asosan uzgarmagani xolda, siyosiy ongda, ay niksa
1965 va 1975 yillar oralitidagi davrda, bir kancha uzgarishlar sodir
buldi.
Agar urushdan keyingi dastlabki yillarda kuchlar mamlakatlarni
tiklash, yukilikni tugatish va shaxsiy xayotni
ta’minlashgajipslashtirilgan bulsa, Adenauer davrida GFR uzi uchun
barpo etgan siyosiy va iktisodiy tuzumning asosiy kadriyatlari bilan
Garbiy Germaniya axolisini identifikatsiya kilishga moyillik tobora

kuchayib bordi. Bu eng muxim moddiy extiyojlarni kondirishga,
shaxsni shakllantirish, uning moddiy axvolini yaxshilash uchun yangi,
ksig imkoniyatlar yaratishga kodir bulgan siyosiy tizim bilan aynan bir
deb bilishga moyillik edi.
Jamiyatni uzgartirishpi davom ettirishga kizikish kuchayib bor di,
bu ayniksa talabalarning norozilik xarakatida yorkin namoyon buldi.
Ayniksa 1966—1967 yillarda avj olgan talabalarning chikishlarida yosh
avlodning ijtimoiy tuzum va siyosatdan noroziligi uz aksini topdi. U
mavjud ijtimoiy tuzum xamda siyosatni eskirgan, kotib kolgan va
avtoritar deb xisoblar edi. Talabalarning norozilikxarakati GFR
jamiyatining siyosiy ongini uzgartirishga uziga xos turtki buldi.
Bu urinda r an GFRdagi siyosiy ongni xamda bu ongni
ifodalovchilarni uzgartirish xakida borardi, zotan ular jamiyatni va
uning mezonlarini islox kilishga uz xolicha kizikish bildirmas edi.
Ammo tankidiy okimning ta’siri ostida ular mazkur intellektual
xarakatning GFR davlat va jamiyat asoslarini tankidiy kayta kurish
xakidagi talabi bilan munozaraga kirishishga, shuning dek boshlangan
nazariy munozaralarning ma’lum mavzulari va asosiy Boyalarini uz
dasturlari va siyosiy ma’ruzalariga kiritishga majbur buldilar.
Talabalar isyoni asos solgan sul nazariy xarakat ta’sirida
ziyolilarning kupchilik kismi GFRning siyosiy, iktisodiy va ijtimoiy
tuzilishiga birinchi marta tankidiy kuz bilan karadi. Bu yerda avlodlar
karama-karshiligi — urushdan keyingi dastlabki davrda mamlakatni
tiklagan va rivojlantirgan avlod bilan ularning vorislari urtasidagi
ziddiyat yakol kuzga tashlandi. Uchinchi, jamiyatni tankid T H F H ostiga

olgan avlod esa, uz 1«;arashlarini, avvalambor, sullardan olingan, kup
darajada marksistik nazariyalar bilan asosladi va mamlakatni tiklashni
ijobiy xizmat deb xisoblashga tayyor emasligini bildirdi. Yetarli tarixiy
tajribaga ega bulmagan bu avlod urushdan keyin amalga oshirilgan
ishlarni natsionalsotsialistik diktatura yoki bi rinchi respublika
sharoitlariga takkoslashni xam istamas edi. Aksincha, u mavjud
sharoitlarga juda yukori, idealistik an’anadan yoki bikik nazariyadan
olingan kisman utopik mezonlar bilan yondashdi. Xukumat partiyalari
va muxolafat urtasida 1969 yilda yuzaga kelgan ziddiyat mana shunday
mafkuraviylashish okibatlaridan biri buldi.
Villi Brandt xukumati 1969 yilda ilgari surgan isloxotlar
muxitidayangi goyalar rivojlangan bulsada, ammo, vokelikni kayta
kurish uchun yetarli uzgartiruvchi kuchga ega bulmagan xolda, birinchi
navbatda intellektual siyosiy munozaralar shakliga ta’sir kursatdi.
GFR siyosiy madaniyati darajasini aniklash uchun kator yillar
mobaynida utkazilgan kup sonli sotsiologik surovlarning yakunlarini
taxlil kiladigan bulsak avtoritar va avtokratik karashlar va xulk-atvor
tiplari, aynikra, yosh avlodda orkaga chekinganligining guvoxi
bulamiz. Yoshlarda postindustrial jamiyat kadriyatlariga moyillik
ayniksa kuchli bulib, shaxsning uz takdirini uzi xal kilish erkinligi va
industrial usish jarayonidan ajratilgan turmushning sifati F OYASI
YE takchilik kiladi 25
.
Shunday kilib, Germaniyada yosh avlodning siyosiy karashlari
an’anaviy mezonlarga kura yanada demokratik xususiyat kasb etgan
25
Островски К, Тюни Г. Три политической культури в Европе // Социологи ческие исследования. 1998.
№2.

bulsada, tiklanish davriga kelib ishlab chikaruvchi jamiyatda aloxida
axamiyatga ega bulgan kadriyatlar bilan ziddiyatga kirishishla davom
etayotir. Yangi karashlarda sirtiga demokratiya tamiasi bosilgan
aksilavtoritar va romantik tamoyillar xam kuzgatashlanmokda. Ammo
uzining ekstremistik kismida terrorizmni oklaydigan bu karashlar
siyosiy madaniyatga yukori darajada buzgunchi ta’sir kursatishi
mumkin.
Siyosiy muassasa va siyosiy madaniyat uzaro boklik va bir-biriga
mos institutlardir. Bu uzaro bokliklik shunda namoyon buladiki, ular
bir-biriga ta’sir kursatadi. Siyosiy muassasalar fukarolar e’tiborini
krzonish xamda ularni siyosiy tizim bilan ijobiy identifikatsiya kilishga
da’vat etishga intiladi. Faol fukarolar esa, aksincha, siyosiy tizimga
nisbatan ularning talablari va e’tirozlari bajarilishini istaydilar.
Xar xil siyosiy partiyalar, guruxlar, manfaatlar va karashlar bir-biri
bilan tortishadigan plyuralistik demokratiyada bir xil e’tikodlar, xulk-
atvor tarzi va sezgilar bilan ta’riflanadigan yagona siyosiy madaniyat
emas, aksincha, fakat plyuralistik tarmoklashgan siyosiy ma daniyat
bulishi mumkin. U siyosiy tizimga eng yaxshi tarzda moskeladi va
iikirozli vaziyatlar yuzaga kelgan takdirda, barkarorlashtiruvchi omil
bulib xizmat kilishi mumkin, chunki davlat va jamoat tashkilotlarining
plyuralistik siyosiy madaniyati axolining siyosiy madaniyatiga kup
jixatdan moskeladi. Demokratik siyosiy madaniyat plyura listik xilma-
xilligiga karamay, plyuralistiktizimni vauning asosiy kadriyatlarini,
umuman olganda, e’tirof etish siyosiy madaniyatning kuchini
oshiradi 26
.
26
Истоки и контури демократии // Свободная мисль. 1992. № 10. С. 67.

Agar siyosiy madaniyatning aloxida kysmlari tuzumning
mavjud xususiyatiga va unga mos keluvchi siyosiy madaniyatga katta
shubxa bildirsa, shuning dekuning bir kismi uzini siyosiy
madaniyatning boshka kismiga butunlay, mutlaxo karshi kuysa va
bunda, koidalarga zid ularok, plyuralistik tarmoklashgan siyosiy
madaniyatning doiralarini buzuvchi usullarni, aytaylik siyosiy vositalar
sifatida zuravonlik va murosasizlikni kullasa, yukorida zikr etilgan
makbul muvofiklik keyinchalik shunchalik yukolib ketishi mumkin
emas.
GFR siyosiy madaniyati avtoritarizmning xurujlariga karamay,
60-yillarda siyosiy tuzum bilan nisbatan yaxshi murosaga kelgan va
demok ratik ishtirok nuktai nazaridan ancha «makbullashgan» bulsada,
murosa va plyuralistik tabakalashtirilgan birdamlik nuktai nazaridan
kup narsa yukotdi 27
.
Talabalar xarakati va ulardan keyingi tinchlikni ximoya kilishga
yunaltirilgan ijtimoiy xrakatlarjarayonida 1983 yilgachaxukmron siyosiy
madaniyatga tajovuzkorona daxl etgan yangi antagonistok siyosiy
madaniyatning elementlari kuzga tashlandi. Bu ongli mukobil siyosiy
madaniyat uzini xukmron siyosiy madaniyatga xamda uning eskirgan
muassasalari va siyosatiga muxolif deb e’tirof etdi.
Shuning uchun xam bir siyosiy tizim doirasida ikki karama-karshi
siyosiy madaniyatlar urtasida uzluksiz ziddiyat davom etib kelayotir.
Bunda nemislar, fon Krokovning fikricha, yarokli «ixtiloflashish siyosiy
madaniyati»ga ega emasligi ayon bulib koldi. Shuning uchun xam GFR
27
Щегорков Я А. Политическая культура: модели и реальность. — М., 1990. — С. 98.

siyosiy madaniyati xozirgi kunda uning siyosiy tizimini fakat kisman
kullab-kuvvatlash va barkdoorlashtirishga kodir.
Talabalarning xarakatlari davridan boshlab rivojlangan va,
avvalambor, siyosiy madaniyat bilan uning muassasalarida uz
ifodasini topgan avtoritar, utopik tankidiy saloxiyatga karshi
yunaltirilgan goyaviy «tamoyildagi burilish» 1982 yilda konservativ
siyosiy burilish yasadi. Mazkur burilish tobora individuallashib, uzining
zarbdor siyosiy kuchini boy berib borayotgan mukrbil siyosiy
madaniyatning axamiyati yukolishiga olib keldi.
XX asrning 80-yillarida GFR siyosiy madaniyatida tobora
tabakalashib borayotgan plyuralizm xukm surdi. Gelmut Kol
raxbarligidagi yangi xukumat koalikiyasi 1968 yilgi talabalar isyoni
paytida yetakchilik kilgan siyosiy madaniyat kadriyatlarining
axamiyatini oshirishga xarakatkildi.
Germaniyaning birlashishi natijasida uning siyosati oldiga xam,
madaniyati oldiga xam ikki siyosiy madaniyatni chatishtirish vazifasi
kuyildi. Bu uziga xos eksperiment xozirgi kundakizgin pallaga kirgan,
ammo uni maromiga yetkazish Garbiy va Sharkiy Germaniya
axolisining turmush darajasini tenglashtirishdan xam kup vaktni olsa
kerak
Germaniya davlatlarining bir-biridan 40 yillik uzilishi nati jasida,
tabiiyki, mutlakr xar xil ikkita siyosiy madaniyat vujudga keldi. Ularni
bir-biriga yakyanlashtirish xozirgi kunda amalga oshirilayotgan
birlashtirish jarayonining muxim vazifalaridan biridir. GFR siyosiy
madaniyati meros bulib utgan an’analarni kayta ishlagan xolda, siyosiy

muassasalar va fukarolarning uzaro alokasi bilan kadamba-kadam
borgan erkin siyosiy rivojlanishning maxsuli buldi. GDRdagi
sotsialistik davlatga zid ularok, GFRda davlat organlari tomonidan
amalga oshiriladigan rasmiy siyosiy madaniyat bulishi mumkin emas
edi. Zotan u Germaniya Federativ Respublikasida demokratik
tuzumning asosiy kadriyatlari va prinsiplarining keng murosa
kilishiga olib kelgan tarixiy jarayonning tadrijiy yakuni edi.
GDRda raxbar mavkega ega bulgan Germaniya yagona
sotsialistik partiyasi markschalenincha mafkuradan olingan va tom
ma’noda sotsialistik jamiyat barpo etishni uz oldiga maksad kilib
kuygan siyosiy madani yatni totalitar xukmronlik vositalari bilan
rivojlantirishni uz va zifasi deb bilardi.
GDRda mavjud ikki siyosiy madaniyat — rasmiy va real siyosiy
madaniyatlarning uzaro munosabatlari ancha murakkab edi. Ular
antagonistik bulmay, balki uzaro dualistik munosabatlarda yashar,
GDR fukarosi parchalangan siyosiy madaniyat sharoitlarida kun
kechirardi. Rasmiy borlikda u rasmiy siyosiy madaniyatning
talablariga buysunar, shaxsiy xayotda esa rasmiy siyosiy madaniyat
ta’siridan imkon kadar kugulishga xarakat kilar va ongli ravishda
siyosatdan uzokda xayot kechi rardi. GDR siyosiy madaniyatining
ikkala turi xam Germaniya tarixidan olingan an’analarga GFR siyosiy
madaniyatiga Karaganda kuchlirokboglangan edi. Shuning uchun
xam, ayrim kuzatuvchilarning fikricha, GDR jamiyati, jadal
yangilanayotgan va AKSh ta’siriga berilib borayotgan GFR jamiyatiga

Karaganda, kuprok darajada «germancha» va nemislar uchun
«kadrdon» bulib tuyulardi.
Ikki davlatning birlashtirilishi ajratilgan GFR va GDR siyosiy
madaniyatlarini kelajakda yagona siyosiy madaniyatga aylantiradi deb
uylaymiz. Bu jarayon xozirgi kunda sodir bulayotgan iktisodiy va
ijtimoiy jarayonlardan ancha uzokdavom etadi. Ikki siyosiy madaniyatni
tenglashtirish jarayoni O F np bulgani uchun, u kup yillarga chuziladi. Fa
kat yangi GFRning nisbatan mustaxkam siyosiy. madaniyati vujudga
kelgan takdirdagina bu jarayon oxiriga yetgani xakida gapirish
mumkin buladi. Ikki davlatning birlashtirilishi natijasida yuzaga
kelgan yirik ichki muammolarni kiyinchiliklarni mamlakatda erkin
demokratiyani saklash va barkarorlashtirishga yordam berishga kodir
bulgan siyosiy madaniyat kumagida yengib utish ayniksa muximdir. Bu
urinda Germaniyadan, eng avvalo, kuyidagilar talab etiladi: «Balki bu
dabdabali tuyularu, ammo, afsuski, bu xakikat: Germaniyaning
kelajagi xavf ostida. Germaniyani bu xavfdan kugkarish mas’uliyati
Germaniya Sharkining emas, Garbining zimmasida. Germaniyada
demokratiyaning takdiri mamlakatimizning Garbida xal buladi»
(Klaus fon Donani).
4. Rossiy ada siy osiy madaniy at ning riv ojlanish xususiy at lari v a
ist ik bollari
Siyosatshunos olima A. Ye Andreenkova chet elda va Rossiyada
utkazilgan tadkikotlarning natijalarini umumlashtirib, shunday deb
yozadi: «Siyosatning yangi kadriyatlari — materializm/

postmaterializm — Ros siyada xali shakllanib ulgurgani yuk chunki kun
tartibida shaxsiy va iktisodiy xavfsizlik xamda iktisodiy usish bilan botik
materialistik masalalar turibdi» 28
. Shu bilan bir vaktda, u urushdan
keyingi avlod vaaxolining nisbatan ma’lumotli guruxpari asosan
posgmateria-
1
listik kadriyatlariga tayanishini va kelajakda bu kadriyatlar siyosiy
stratifikatsiyaning muxim omiliga aylanishi mumkinligini kayd etadi.
Bu xulosa Rossiya fukarolarining nisbatan yosh avlodlari uz ijtimo iy
xolatiga karab, katta avlod vakillari esa kommunikativ elementlar
Rossiya milliy madaniyatida xamisha ustuvor axamiyatga ega bulib
kelgani tufayli postmaterial isti k kadriyatlarpi tanlayotganini kursatadi.
Rossiya jamiyat xayotida sodir bulgan jiddiy uzgarishlar, eski
kadriyatlardan voz kechish shaxs ongida noreallik xayotning
utkinchiligi xissini yuzaga keltirmokda. Bunda «ishlatdingmi"— tashlab
yubor» kabilidagi pragmatik koidaga amal kilinadi, u xamma
narsalarga: insonning insonga, xokimiyatga, goyalarga, tasavvurlar va
tushunchalarga munosabatiga nisbatan kullaniladi.
Mazkur xolatlar shaxsni oshr tanlov vaziyatiga rupara kdyaadi.
Shaxsning ijtimoiy aaoxalari juda tez buzilayotgani, ijtimoiy institutlar
(oila, davlat, maktab, diniy tashkilotlar, ommaviy axborot vositalari va
boshkalar) xar xil, ba’zan bir-biriga zid kadriyatlarni targib kilayotgani
axvolni yanada murakkablashtiradi.
Psixologik jixatlar odamlarni yangi kadriyatlarga yunaltirish jaraenining
murakkabligini yanada kuchaytiradi. Xar kaysi shaxs xar knday
kadriyatlarni emas, balki uning uchun axamiyatli bulgan sub’ektdan
28
Андреенкова Л. Б, Политическая стратификация современного российского обще ства. М., 1998.С. 19.

yoki yukorida zikr etilgan ijtimoiy institutlarning istalgan biridan
chikuvchi kadriyatlarnigina uzlashtiradi.
Xozirgi zamon Rossiya jamiyatining siyosiy madaniyatidagi ichki
ziddiyatlarni tarixiy va zamonaviy axamiyatga molik kuplab omillar
ta’siri bilan izoxlash mumkin. Bu siyosiy madaniyat kuplab
submadaniyatlarni uz ichiga olgan. Bular: avtoritar va demokratik elitar
(siyosiy elitalar, amaldorlar) va ommaviy (oddiy fukarolar), liberal va
konservativ va xokazo. Xr bir ijtimoiy tabakada submadaniyatlar
mavjud.
Ammo xozirgi zamon Rossiya jamiyati siyosiy madaniyatining
uziga xosligi fakat submadaniyatlarning xilma-xilligida emas, balki
ularning kupchiligi yashirin yoki ochik kurashga, ziddiyatlarga
tulaligidadir. Demokratizmavtoritarizm, sotsializmkapitalizm,
sentralizmregionalizm, globalizatsiyaizolyatsionalizm, anarxizmetatizm
kabilar asosiy ziddiyat yunalishlaridir. Bunday yunalishlarning xilma-
xilligi tub siyosiy murosa va milliy totuvlikning yukligidan, turli ijtimoiy
tabakalar urtasida jamiyatni islox kilishning muvaffakiyatini, undagi
ijtimoiy va siyosiy barkarorlikni shubxa ostiga kyadigan nifok
mavjudligidan dalolat beradi.
Shunday kilib, uzining dastlabki boskichini boshdan
kechirayotgan xozirgi zamon Rossiya jamiyatining siyosiy
madaniyatiga jugrofiy-siyosiy va tarixiy omillar xamda jamiyatda sodir
bulayotgan tub uzga rishlar jiddiy ta’sir kursatmokda.
Siyosiy madaniyat jamiyatni jipslashtirish va uni kayta kurish kabi
vazifalarini fakat jamiyatdagi xar xil salbiy yunalishlarning karama-

karshiligini yengib, barcha siyosiy kuchlar xozirgi kunda faol
kidirayotgan umumiy birlashtiruvchi GOYA negizida ularning uzaro
xamkorligini ta’minlagan takdirda bajarishi mumkin.
Xozirgi zamon Rossiya jamiyati bu;
birinchidan, yashash funksiyalari, koidalari, xukuk va usullarining
xar xilligi bilan ta’riflanadigan sinfiy ajratish tipi buyicha parchalanish
sodir bulgan jamiyatdir;
ikkinchidan, tulakonli, uzida bikingan populyaiiyalar yoki
segmentlar tuplamidan iborat jamiyatdir;
uchinchidan, tabakalanish jixatidan emas, funksional jixatdan
stratifikatsiyalangan deb tushuniladigan xozirgi zamon jamiyatidir.
Shuning uchun xam Rossiyada siyosiy madaniyatning barcha
tiplari va uning submadaniyatlari: xarizmatik tabaalik aktivistik
submadaniyatlar mavjud. Ammo jamiyatda bu submadaniyatlarning
patriarxal taba alik va tabaalikaktivistik xillari yetakchilik kiladi.
Kupgina olimlarning fikricha, Rossiyada davlatning aloxida roli
uning uziga xos jugrofiy siyosiy urni va etnik xilma-xilligi bilan boglik.
Bu esa xamisha jugrofiy va ijtimoiy maydonni uyushtirish va
strukturalashtirishga kodir kattikkul kuchga extiyoj turdirib kelgan. Yu.
Pivovarovning fikricha, mamlakat maydonining ulkanligi xamisha
markazlashtirilgan davlatni kuchaytirishga turtki berib kelgan. Bir-biri
bilan juda kup tuknashgai xar xil etnikmilliy, konfessional va boshka
jamoalar imperiya panoxi ostida yashashdan manfaatdor bulganlar.
Kuchli markazlashtirilgan davlat mazkur jamoalarni birlashtiruvchi
negiz, bulib xizmat kilgan. Bu nuktai nazardan olib karalganda,

Rossiyadagi jamiyatda tartib urnatish, uning yaxlitligi va
yashovchanligini ta’minlashga yunaltirilgan biron-bir nodavlat tu zil
malari va koidalar bulmagan 29
.
Natijada shunday vaziyat vujudga kelganki, unda shaxs va jamiyat
siyosiy jaraenning tula xukukli aktorlari sifatida emas, balki mazkur
jarayonning passiv sub’ektlari sifatida ishtirok etgan. Shaxs
manfaatlari jamoa manfaatlari yulida kurbon keltirilgan, «shaxsiy» va
«ijti moiy» tushunchalarga bir-biriga zid tushunchalar deb karala
boshlagan.
Shunday kilib, kup asrlik salbiy tajriba tuplanib bordi. Ichki olam
uchun uta nokulay va uzgartirib bulmaydigan sharoitlarda yashash
tashki sharoitlarga moslashuvchanlik kobiliyatini rivojlantirdi. Muxitni
uzgartirishga emas, balki unga moslashishga moyillik vujudga keldi.
Umuman olganda, atrof muxitga moslashishga moyillik mavjud
sharoitlarni uzgartirish emas, balki unda yashab kdyaish Rossiyada
ijtimoiy ongning oddiy, barkaror xolatidir.
Ushbu xolatlar insonning tabiiy intilishlarini yalpi takiklash va
tizginlash sharoitlarida ijtimoiy lokayd, begonalashgan, siioya va
skeptikizmga moyil odamlar tipi shakllandi, deb xulosa chikarish
imkonini beradi. Bu fikrni muxit vujudga keltirgan va barcha keyingi
tarixiy boskichlarda totapitar siyosiy madaniyatning elementlarini
kayta tiklaydigan totalitar ong modeli tarzida umumlashtirish mumkin.
Monistik yondashuv vakillarining fikricha, milliy mentalitet
xususiyatlari sovet siyosiy madaniyatining asosiy jixatlarini
29
Пивоваров Ю. Политическая культура пореформенной России. — М., 1994. С. 38.

shakllantirdi: jamoaviylik — kollektivizma, xokimiyatga yunalganlik —
etatizm va paternalizmga, passivlik lokaydlikka, patriarxallik
xokimiyatni shaxsga boglashga, miflarga berilganlik — epyg kelajakka
shurocha e’tikodning negiziga, messianlik — jaxon siyosatida
SSSRning yetakchi urin tutishi xakddagi tasavvurlarga aylandi 30 1
.
Muntazam tadkikotlar utkazilishi bilan sovet siyosiy madaniyati
xakidagi karashlar murakkablashib bordi. Dastlab F apb olimlarining
ishlarida vujudga kelgan sovet va Rossiya jamiyatining siyosiy
madaniyatiga yangicha karash xozirgi zamon Rossiya olimlarining
tadkikotlarida (P. Vayl va A. Genis, P. Krechmar, V. Paperniy, L. Ionin va
boshkalarning asarlarida) xam uz aksini topa boshladi. Ajralish goyasi
ayniksa keng tarkaldi. Mazkur xodisaga nisbatan xilma-xil
yondashuvlar orasida modernizatsiya jarayonlari bilan traditsionalistik
kadriyatlar urtasidagi karamakdoshiliktufayli yuzaga kelgan
modernizatsion ajralish xakidagi karash yegakchilik kila boshladi.
Kupgina olimlarning fikricha, xozirgi zamon Rossiya siyosiy ma -
daniyatining xozirgi kundagi axvoli mana shu ixtiloflar bilan boglik
Rossiyalik olimlar mazkur siyosiy madaniyatga xos bulgan tarkoklikni,
asosiy ijtimoiy-siyosiy muammolar buyicha milliy totuvlikning
yukligini, karama-karshi submadaniyatlarning mavjudligini kayd
etmokdalar 31
.
1990 yillarda Rossiyada sodir bulayotgan uzgarishlarga nisbatan
rossiyaliklarning munosabatlarini, ularning yangi ijtimoiy sharoitlar,
30
Семшпко Л. П. Русская правовая культура: мифологические и социальноэкономические
истоки и предпосилки // Государство и право. — 1992. № 10. С. 109.
31
Хан Дж. У. Преемственность и изменяемость русской политичес кой культури // США. Экономика.
Политика. Идеология. — 1992. — № 11. — С. 83109; Щегорков В. А. Политическая культура: модели и
реальность. — М., 1990. С. 150.

siyosiy institutlar va shu kabilar xakidagi karashlarini aniklash
maksadida kup sonli tadkikotlar utkazildi. Surovlar 1990 yillarning
oxirida demokratik ideallardan kupchilikning xafsalasi pir bulganini va
paternalistik karashlar avj olganini kursatdi. Bu kupgina olimlar
demokratik kayfiyatlarning kutarilishi vaktinchalik bulgan va,
umuman olganda, u Rossiya siyosiy madaniyatining avtoritar
an’anasiga daxl etmagan, degan xulosa chikarishiga asos buldi.
Boshka olimlarning fikricha, bu tamoyillar amalga
oshirilayotgan, xayotning barcha soxalarida inxirozga olib kelgan
isloxotlarning natijalaridan rossiyaliklarning xafsalasi pir bulgani
bilan izoxlanadi. Sharkay Yevropa mamlakatlarida iktisodiy
isloxotlarning samaradorligi pastligiga karamay, demokratik
institutlarni kullab-kuvvatlash kayd etilayotgan, demokratik
ideallarning obrusi avvalgidek bala id bulib kdlayotgan bulsa,
Rossiyada siyosiy xayrixoxdik negizlari boshkacha. Fukarolar siyosiy
tuzumni xokimiyat ularning muayyan exti yojlarini kay darajada
kondirastganiga krab kullab-kuvvatlashga moyildirlar. Shuning uchun
xam Rossiyadagi xokimiyat organlari va demok ratik iistitutlar
faoliyatiga past baxo berilishi ularning kelajagiga ishonchning yukligi
bilan boglik. Rossiya siyosiy madaniyati legitimlik darajasining pastligi
mamlakat raxbariyati olib boraetgan siyosatdan kelib chikdki,
boshkaruvning nolegitimligi esa samarali siyosatni amalga oshirishga
tusxinlik kiladi. Bu inkirozdan utish «fukarolar madaniyati» elementlari
ommaviy ongda kdy darajada tublashganiga boklik

Sizning cha, mamlakatga siyosiy raxbarlikda xozir nimalar
yetakchilik kilmokda, degan savolga surov vaktida kuyidagi kungilsiz
natijalar olingan 32
.
Demokratiya 10,7%
Davlat amaldorlarining buyrukbozligi 30,2%
Oliy raxbarlarning yakkaxokimligi 24,5%
Boshkalar 16,1%
Javob berishga kiynalganlar 18,5%
An’anaga kura, «Rossiya siyosiy madaniyati» mavzusiga murojaat
etganda Rossiya sivilizatsiyasining xususiyatlariga katta e’tibor
beriladi. Rossiya Garb va Sharka xos bulgan jixtlar kuzatilmaydigan
sivilizatsiyaning aloxida xodisasi, Yevro Osiyoni boglovchi uziga xos
kuprik degan fikrga deyarli barcha olimlar kushiladilar.
Tabiiyki, bunday karashda mazkur uziga xos kit’aning
sivilizatsion xususiyati kanday, degan savol tugiladi. Bu kabi
xususiyatlar sifatida kuyidagilarni ajratish mumkin: yer kurrasida
kurukikning oltidan bir kismini egallagan Yevrosiyo maydonining uzi;
diniy e’tikrdlari xilma-xil bulgan polietnik tarkibli axoli; «Moskva —
Uchinchi Rim» degan pravoslavcha ideal; modernizatsiya masalalarini
xal kilishda mukarrar funksional va ma’naviymadaniy ixtiloflar. Sunggi
xalat Rossiya sivilizatsiyasining muammoli xususiyatini belgilab, uning
siyosiy madaniyatida bevosita uz aksini toiadi. Shuning uchun xam
Ros siya xamisha Garb ortidan kuvishga, bunda asosan
texnikaviytashkiliy shakllarni uzlashtirishga majbur bulgan.
32
Результати виборочного социологического опроса (с 20 по 25 мая 2002 г.) населения Российской Федерации,
проведенного ВКИУС РФ // Политическая куль тура населения: состояние и влияние на политические процесси. — М.,
2002. — С. 43.

Rossiya siyosiy madaniyatiga Rossiya sivilizatsiyasining shurocha
shakli katta ta’sir kursatdi. Taramiyotning yukorida kayd etilgan
muam moli xususiyati aynan sotsialistik tuzum doirasida uz axamiyatini
yukotdi: ichki ijtimoiy-madaniy Uziga xosligini sakdagan xolda,
mamlakatsanoatni rivojlantirish, fan-texnikaa inkdyaobi birinchi
boskichining vazifalarini muvaffakiyatli xal kildi. Messianlik karashlari,
ijtimoiy tenglik ma’naviy ideali, mexnatning jamoaviyartel
xususiyatiga egaligi bularning barchasini xokimiyat
munosabatlarining shurocha tipi uzida mujassamlashtirdi. Ammo
Garbning navbatdagi (bu safar — postindustrial) olishuvga chaxiriga
SSSRning strategik jixatdan ortda kolishiga olib keldi. Postindustrial
boskich uchun an’anaviysafarbarlik choralarini kurishning uzi kifoya
kilmasdi, buning ustiga, sovet tarixining oxirgi un yilliklarida kup
sonli urta tabaka usib yetildi. Mazkur tabaka uning intellektual
saloxiyatidan fakat zamonaviy tarzda — tashabbuskorlik va ijodkorlik
orkdli foydalanish mumkin edi.
XX asrning 70—80-yillarda kuzga tashlangan SSSRning ortda
kolishi Rossiya sivilizatsiyasining safarbarlik «geni»ni ishga soldi.
Kayta kurish sotsializm doirasida ommaning ijodiy tashabbuskorligiga
turtki berishi, samarali texnologiyalar negizida iktisodiy usishni
jadallashtirish uchun ichki manbalarni safarbar etishi kerak edi. Ammo
kayta kurishning real kadamlari nafakat muljallangan maksadlarga
olib kelmadi, balki vaziyatni keskinlashtirib yubordi vajuda kuchli
yuktimoiysiyosiy larzalarga olib keldi. 1990—1991 yillardan tub
IKTI sodiy va siyosiy isloxotlar boshlandi. Bunday keskin utash Rossiya

Federakiyasining ijtimoiy-siyosiy maydonida ijtimoiy mojarolarni
keltirib chikdodi. Davlatning odatiy xomiylik missiyasiga,
kollektivizmga va boshka an’anaviy elementlarga putur yetdi. Buning
ustiga, tub iktisodiy isloxotlar xalkturmush darajasining tushib
ketishiga, moliya kapitalining tanxo xukmronligiga va keskin ijtimo iy
tabakalashuvga olib keldi. Kup fukarolar uchun ijtimoiy-madaniy
keskinlik vaziyati yuzaga keldi. Ular tartibga solishning bozor tizimini
kabul kdla olmas yoki kabul kilishni istamas edilar. Natijada Rossiya
jamiyatida karama-karshilik yangi davlatchilikka yalpi ishonchsizlik
kuchayib bordi. Yomon iktisodiy axvol siyosiy layokatning pastligiga,
siyosiy karashlarning bsxarorligiga va xukukiy nigilizmga kushilib
demokratik siyosiy madaniyatning rivojlanish yuliga real tuganok
buldi.
«Sizning cha, jamiyatimizda (Rossiya Federakiyasi nazarda
tugilmokda) demokratiyaii rivojlantirish kerakmi yoki cheklash
kerakmi?», degan savolga surovda ishtirok etgan fukarolar kuyidagicha
javob berdilar 33
;
Shubxasiz rivojlantirish kerak 25,6%
Rivojlantirgan ma’kul 34,1%
Rivojlantirmagan ma’kul 13,6%
Undan butunlay voz kechish kerak 9,2%
Javob berishga kiynaldilar, 17,5%
33
Результати виборочного социологического опроса {с 20 по 25 мая 2002 г.) населения Российской
Федерации, проведенного ВКИУС РФ. // Политическая куль тура населения: состояние и влияние на
политические процесси. — М., 2002. — С. 67.

Sizning cha, xakikiy demokratiya galaba kilishi uchun nima kerak
degan savolga respondentlarning javoblari kuyidagicha taksimlandi 34
:
Egallagan mansabidan kat’iy nazar, konun oldida
xamma teng javobgar bulishi kerak 68,3%
Xokimiyat organlari ustida jamiyatning
nazoratini urnatish kerak 48,4%
Xokimiyat organlari faoliyatida oshkoralik 35,1%
Suz erkinligi 26,0 %
Kasaba uyushmalari faoliyatini va
jamoatchilikning boshka xarakatlarini
faollashtirish 21,5%
Xokimiyat organlarining konun chikarish
vakolatlarini kengaytirish 8,9%
Boshka javoblar 3,9%
Rossiya jamiyatining faol tabakalari, ayniksa, megapolislarda va
yirik shaxarlarda iktisodiy muvaffakiyat, unumli
axborottexnologiyalaridan foydalanish namunalarinp, shuning dek
postmodernistik turmushtarzi modellarini namoyish etmokdalar.
Ijtimoiy-siyosiyuzgarishlar jarayonida Rossiya mukrbil saylovlar,
xokimiyatlarning taksimlanishi, erkin ommaviy axborot vositalari,
parlamentarizm singari muxim demokratik institutlarni kadriyat
34
Уша жойда.

sifatida kabul kdpdi. Avvalgi davrdagidan farkush ularok siyosiy
jarayon obrazi yuzaga keldi va yangi siyosiy stereotiplar paydo buldi.
Rossiya siyosiy madaniyatiga real baxo berish uchun ommaviy
siyosiy ongda va axolining xul k atvor ida uning asosiy belgilari
kanday aks etganini taxlil kilish zarur.
Dastlab Rossiya axolisining sub’ektiv siyosiy layokati va siyosiy
faolligi kursatkichlarini kurib chikamiz. Axolining saylovda ishtirok
etishi statistikasi va surovlar rossiyaliklar uz muammolarini asosan
saylovlar va shaxsiy alokalari yordamida xal kilishga intilishlarini
kursatadi. Bu shakl utmishdan meros bulib dolgan va astasekin boshka
shakllarga urin bushatmokda. Saylovlar esa siyosiy ta’sir kursatish
usullari katoridan mustaxkam urin oldi. Buning isboti tarikdsida SESSI
1996 yil may oyida utkazgan butunrossiya surovi ma’lumotlarini
keltirish mumkin. «Sizning cha, odamlar ovoz berishda ishtirok etib,
mamlakat xayotida biron-bir narsani chindan xsh uzgartira oladilarmi
yoki yukmi?», degan savolga kuyidagicha javob berganlar 35
Yosh
toifasi Mutlako
ishonchim
komil Umuman
ol ganda
ishonchim
komil Kisman
ishonchim
komil Umuman
ishonchim
komil
emas Javob
berishg
a
kiynala
man
1819 23% 49 % 19 % 2 % 8%
2029 19 % 46 % 19 % 11 % 5%
3039 25% 44% 13% 12% 6 %
4049 31 % 37% 18% 10 % 4%
35
Представительная демократия и электоральноправовая культура. — М., 1997 С. 143.

5059 34% 40 % 14% 8% 4%
60 va
undan
katta 26 % 39 % 17% 8% 10 %
Jami 27% 41 % 16 % 10 % 6%

Demokratik xokimiyat tizimi vujudga kelayotgan sharoitlarda
saylovning roliga bunday katta baxo berilishi tabiiy bir xoldir. Ammo
xozir u kundalik siyosiy faoliyatning xar xil shakllarida axolining
ishtirok etish darajasini pasaytirmokda. Bu yerda, avvalambor, siyosiy
tashkilotlarga a’zolik partiyalarning ishida, maxalliy muammolarni xal
kilishda, shuning dek xar xil norozilik chikishlarida ishtirok etish xasida
r an borayotir.
Shu bilan birga, partiya tizimi va fukarolik jamiyati tuzilmalarini
shakllantirish nixryasiga yetkazilmagan sharoitda Rossiya fukarolari
asosan saylovga tayanishlariga tugri kelmokda. Fukarolar madaniyatini
shakllantirish uchun siyosiy faoliyat kunikmalarini rivojlantirishga
yordam beradigan xar kanday real siyosiy ishtirok muximdir.
«Siyosiy xayotning kuyidagi shakllarida Siz muntazam ishtirok
etasizmi yoki axyonaxyondami?», degan savolga kuyidagi javoblar
olingan 36
Muntazam
ishtirok Axyon-
axyonda Ishtirok
etmaym
36
Результати виборочного социологического опроса (с 20 по 25 мая 2002 г.) населения
Российской Федерации, проведенного ВКИУС РФ. Политическая культу ра населения:
состояние и влияние на политические процесси. М., 2002. — С. 69.

etaman ishtirok
etaman an
Siyosiy partiya faoliyatida 1,5 4,5 94,0
Saylovoldi kurashida Biron-bir
nomzod yoki partiya (blok)
tomonida 3,4 11,7 84,9
Jamoaviy norozilik chikishlarida 1,9. 9,3 88,8
Xokimiyat organlari va tashkilot -
larga murojaatnomalarga imzo
tuplashda 3,3 16,7 80,1
Inson xukuklarini ximoya
kilishda 3,9 13,7 82,4
Matbuotda, telekursatuvlar va
radio eshittirishlardagi siyosiy
chikishlarda 0,8 3,4 95,8
Shunday kilib, karama karshi avtokratik (tartib va yakkaxokimlik)
xamda demokratik (inson erkinliklari va xukuklari) kadriyatlarga bir
xilda moyillik xozirgi zamon Rossiya jamiyati siyosiy madaniyatining
Uziga xos jixatidir. Rossiyaning xokimiyat tizimiga moskeladigan
yangi siyosiy madaniyati yukorida zikr etilgan moiilliklar muvozanatiga
asoslanishi kerak.
Xozirgi kunda Rossiya siyosiy madaniyatida sobik Sovet Ittifoki
siyosiy madaniyatining ta’siri jiddiy seziladi. Fukarolarning siyo siy
lokaydligi va xokimiyatdan yirokligi buning yorkin kursatkichlaridan
biridir.

Almond va Verbaning turkumlash tizimiga kura, xozirgi zamon
Rossiya siyosiy madaniyatini «sof tiplar»dan birortasiga kiritib
bulmaydi. Ammo uni «aralash» tiplarga kiritadigan bulsak bu yerda
«aktivistik» siyosiy madaniyatning kurinishlari nisbatan kup ekanligini
kuramiz.
Xozirgi kunda Rossiya siyosiy madaniyati yakin kelajakda kanday
bulishi xakida ishonch bilan bir narsa deyish kiyin. Ammo Rossiya, prof.
V.O. Rukavishnikovning ta’biri bilan aytganda, bu «madaniy nuktai
nazardan betakror sivilizatsiya, fojiali uzgarishlarni boshdan kechirib,
abadiy xarakatda bulgan nisbatan avtonom iktisodiy tizimdir.
Modernizatsiya yulidan olga siljietgan xar kanday boshka mamlakat
singari, u uz oldida turgan muammolarning uziga xos yechimini
topishi kerak» 1
. Bu fikr siyosiy madaniyatga xam taallukli. Siyosiy
madaniyatning mamlakatda mavjud siyosiy tuzum bilan chambarchas
boglikligi, Rossiyada demokratiya r arbiy demokratiyaga
uxshamasligidan kelib chikadigan bulsak Rossiyaning siyosiy
madaniyati xam uziga xos buladi, deb xulosa kilish mumkin.
Shakllanib kelayotgan Rossiya siyosiy madaniyati uzining kup
katlamli, rangbarang, baynalmilal va karama-karshi kuchlar kurashiga
boglikligiga karamasdan, u kat’iy umuminsoniy zaxiraga, kudratli
saloxiyatga ega. Bunga, shuning dek uning davlatchilikbobidagitarixiy
tajribasi, an’analar bilan xozirgi zamon kadriyatlarini uygunlashtira
olish imkoniyatlarini xam kushish lozim. Shunga komil ishonch bildirish
mumkinki, kamol topib borayotgan Rossiya siyosiy madaniyati xozirgi
uz shakllanish jarayonida va kelajakda sobik sovet siyosiy madaniy

merosidan va Garb mamlakatlari siyosiy madaniyatidagi eng yaxshi
namunalarni uziga singdirib yuksalib boradi.

Adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T: 2003
2. Karimov I. A. Po puti sozidaniya. Ot regionalnoy bezopasnosti k bezopas nosti
globalnoy. V ы stuplenie na spesialnom torjestvennom zasedanii General noy
Assamblei po sluchayu pyatidesyatoy godov щ ini Organizatsii Ob’edinennix
Natsiy, NyuYork 24 okt.1995 g. T.4. T., 1996.
3. O‘zbekiston Res. Hukumatining karorlar tuplami. — T., 1997. №5.
4. Karimov I.A. Vatan sajdagox kabi mukaddasdir. T.Z. - T., 1996.
5. Karimov I.A Biz kelajagimizni uz kulimiz bilan kuramiz. - T., 1999.
6. Karimov I.A. O’zbekiston XX I asr busagasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik
shartlari va tarakkiyot kafolatlari. T., 1997.
7. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining axborotnomasi. 1999. — №5. —
110modda.
8. Kobilov Sh. Prezident Islom Karimovning «O’zbekiston XX I asr busagasida :
xavfsizlikka taxdid, barkarorlik shartlari va tarakkiyot kafolatlari» asarini
urganish buyicha ukuv-kurgazmali kullanma / Mas’ul muxarrir U. Tadjixanov.
— T., 1999.
9. Karimov I.A. Biz tanlagan yul — demokratik tarakkiyot na ma’rifiy dunyo
bilan xamkorlik yuli. T. 11. — T., 2003.
Karimov I. A. Yangicha fikrlash va ishlash davr talabi. T.5, — T., 1997

Milliy siyosiy madaniyatning xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish