Milliy tarbiyaning o‘ziga xosligi va mazmuni. tarbiya metodlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Milliy tarbiyaning o‘ziga xosligi va mazmuni. tarbiya metodlari

Купить

MILLIY TARBIY A NING O’ZIGA XOSLIGI VA MAZMUNI. TARBIY A
METODLARI.
R E J A :
1. Milliy tarbiyaning o’ziga xosligi.
2. Tarbiya metodlari haqida tushuncha.
3. Xalq pedagogikasida tarbiya metodlari.
4. Tarbiya metodlari.
5. Tarbiyaning tarkibiy qismlari.

Ona tili milliy iftixorni,milliy fikrlashni asosidir.Barcha milliy
qadriyatlar,an’analar zamirida ona tili yotadi.Shu bois O’zbek tilin,uning barcha
boyliklarini ,go’zalligini maktablarda chuqur,atroflicha o’rganishni yo’lga
qo’ymoq darkor.Aks xolda milliy maktab yaratish borasidagi hamma harakatu
niyatlarimiz bekor ketishi hyech gap emas.Uning uchun tilimizning ildizlari-yu
go’zal va beqiyos imkoniyatlarini-yu kuz-kuz qiladigan ommabop risolalar chop
yotib borishni xam unutmaslik kerak.
Milliy maktab xar bir o’quvchining qalbi va shuuriga O’zbek xalqi tarixi
madaniy merosining butun ulug’vorligi xamda go’zalligini olib kirishi bilan birga
milliy an’anaviy axloq qoidalarini o’quvchi hayotining mazmuniga aylantirmoq
kerak.Bu esa maktabdagi juda ko’plab qoida va mezonlarni qayta ko’rib chiqishni
taqozo etadi.O’quv dasturlari,o’qitish usullari,darsliklar mazmuni va boshqa juda
ko’p narsalar o’zgarishi kerak.Masalan,jismoniy tarbiya darsida o’quvchilar
ko’proq uz milliy o’yinlari bilan mashg’ul bulmoqlari zarur.
Xar bir milliy,xalqning o’ziga xos tafakkur tarzi mavjud. Xar bir til vakili
dunyoni o’zicha kuradi.Shunday ekan faqat ona tili, a dabiyot va tarixdagina
emas,balki tabiiy fanlardan xam umumjahon xamda mahalliy fan yutuqlariga
asoslangan ona tilidan original darsliklar yaratish zarur.Darsliklarda Al Xorazmiy,
Ibn Sino, Beruniy,Ulug’bekdan tortib Habib Abdullayev, Kori Niyoziy, Obid Sodi -
kov, Sobir Yunusov, Toshmuhammad Sarimsokov, Maxmud Saloxiddinov va
boshqa zamondosh olimlarimizning fan va madaniyatga qo’shgan hissalari uz
aksini topish kerak.Milliy maktabning o’quv rejalari, dasturlarida,jumladan,mehnat
darslari zamonaviy ixtisosliklar bilan birga kulolchilik,ganch
o’ymakorligi,miskarlik,naqqoshlik,zargarlik kabi milliy kasb hunarlar xam hisobga
olingan bo’lishi maqsadga muvofiqdir.
Bizning buyuk ajdodlarimiz asarlari qilgan savob ishlari va ajoyib tarifga ega
hunarpesha, usta-olimu fozil kishilar bizning ajdodlarimizdir. Ulardan bizgacha
juda kup hunarlar yetib kelgan.
Turkiston xalqining qullari qadoq,qalbi sof,nigohlari mehr bilan olamga nazar
tashlagan va undan ma’naviy ozuqa ololgan kishilar yashagan.Bunga misol qilib

butun jahonga dongi ketgan Buxo ro,Samarqand obidalari,Rishton
kulolchiligi,Chust,Marg’ilon dup pi-do’zligi bizni madaniyat va ma’naviyatimiz
bo’lib,ular qadriyatlarimiz asosidir.Xalqimiz xotira si ajoyib nomlarga boy,butun
jahonga dongi ketgan Beruniy, Xorazmiy, Ibn Sino, At-Termiziy, Navoiy, Ahmad
Yassaviy, Al-Farg’oniy kabi kup allomalar ma’naviyati keng ,Ulug’
qadriyatlarimiz siymosidir.Biz uchun ular kadrli bo’lgan qadriyat hisoblanadi.
Qadriyatni o’zi ikkiga bo’linadi. Moddiy va ma’na viy qadriyat. Qadriyat nomanfiy
tushuncha bo’lib,u tushunchalar qatoridan urin tutadi. Qadriyat tarixiy amaliyot
jarayonida kishilar tomonidan yoyilgan.
Ajdodlarimiz buyuk qalb egalari bo’lganlar. Bizga ulardan meros qolgan
(Rasadxona,maqbarai masjid, ku tubxonalaru madrasalar va uz zamonasining yetuk
avlodlari yozib qoldirgan noyob kitoblar) misolida ko’rishimiz mumkin.Bularning
ba ri O’tmish madaniyati va ma’naviyatimizni belgilab beruvchi qadriyatlarimizga
asos bula oluvchi meros hisoblanadi.bu tabarruk merosimizni o’rganish,uni kuz
qorachig’iday asrash,kelgusi avlodga yetkazish biz uchun xam qarz,xam
farzdir.Biz yosh avlod bobolardan qolgan merosdan bugungi kunda juda ko’p
foydalanmoqdamiz. Ular yaratgan kashfiyotlar,buyuk asrlar biz
olayotgan,o’rganayotgan bilimning asosi xamda mustahkam poydevoridir.
Masalan:Ibn Sinoning "Tib qonunlari "asari bugungi tibbiyotimizda keng
foydalanilmoqda.
Beruniyning yer shari aylanma shaklida ekanligini kashf etishi esa hozirgi
kundagi astronomlarning olib borayotgan ishlarida poydevor bo’lib xizmat qiladi.
Olamga dongi ketgan Samarqand, Shahrisabz, Xi va, Qo’qon singari azim shaharlar
yaratuvchilari bo’lmish ulug’ ajdodlarimizning ijodiyoti o’zini ulug’vorligi va
go’zalligi bilan hozir xam in sonni lol qoldirmoqda.
Ulug’bek qurdirgan rasadxona nafaqat O’zbeklar,balki butun il m-fan olamiga
ulkan merosdir.She’riyat va ma’rifat dunyosining ulug’i bo’lmish Navoiy yozgan
dilkusho g’azallar ruboiylar xar xil millat qalbidan joy olgan.Milliy maktabni
yaratish uchun hozirgi ta’lim mazmuni va o’qitish jarayonidagi ko’pgina

kamchiliklarni tuzatish,muammolarni hal qilish zarur.Buning uchun kuyidagi
tamoyillar va ustuvor yo’nalishlarni hayotga tatbiq etish maqsadga muvofiqdir:
-Xar bir fan o’qituvchisi o’z sohasi bo’yicha madaniy va tarixiy merosni
chuqur bilishga e’tiborni kuchaytirish,qayta tayyorlash kurslarida ularni malakasini
oshirish:
-Birinchi sinfdan boshlab milliy zamin,xalq turmush tarzi bilan bog’lanmagan
materiallarni darslikdan chiqarib tashlash,ular o’rniga xalq pedagogikasi,tarixiy
hikoyatlardan kiritish:
-Boshlang’ich sinfdan boshlab ona tili bilan bir qatorda
xorijiy(arab,Fors,ingliz,ispan,nemis va boshqa) tillarni o’qitishni,qiroatxonlikni
o’rgatishni yo’lga kuyish:
- Maktabda milliy kasb hunarni o’rgatadigan to’garaklar birlashmalar tashkil
etish(masalan:o’ymakorliklik,ganchkorlik,sopol va chinni idishlar yasash,gilam
to’qish,milliy chevarchilik,kosibchilik va hakazo):
- Maktabda barcha uchun ta’limning uch bosqichini qo’llash,behuda mablag’
sarflanishiga yo’l kuymaslik,o’qish istagi bo’lmagan yoki fan asoslarini
o’zlashtirishga qiynalayotganlar boshlang’ich ma’lumot bilan cheklangan
xolda ularni kasb hunarga o’rgatish masalasini hal etish:
- iqtidorli o’quvchilarda iborat sinflar tashkil etish:
- Xar bir maktabda "Meros muzeyi"ni tashkil etish.Ushbu muzeyda ilm-
fan,san’at,O’tmish tarix haqidagi materiallarini joylashtirish.
- Xar bir sinfda "Madaniy va tarixiy merosimizni o’rgana miz" rukni asosida
qiziqarli burchak tashkil etish:
- Xar bir maktab binosining zalini milliy,madaniy va tarixiy me6rosni aks
ettiruvchi ko’rgazmali materiallar bilan bezash.
- Sinfdan tashqari o’tkaziladigan tarbiyaviy tadbirlarda milliy urf-
odat,an’analarga e’tiborni kuchaytirish:
- "Xalq pedagogikasi" fakultativ kursini joriy etish.
Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki,xar bir inson bolalikdan uz
xalqini,millatini qadriyatlarini,og’zaki va yozma adabiyotini xamda san’atini, urf-

odatlarini, ilg’or an’analarini, xalqchil, ruhiy, ma’naviy merosini o’rgansagina,
o’sha xalqqa va millatga mansub bula oladi. Shu sababli oila,bolalar
yaslilari,bog’chalari va boshlang’ich sinfdan boshlab maktabni tugatguncha
bolalarga xalqni g’ururi,milliy qarashlari,erka xamda qadriyatlarini singdira
olmasak,bu borada ko’zlangan maqsadga erisha olmaymiz.Farzandlarimizning
barkamolligi va yuksak odobliligiga erishish uchun esa milliy ta’lim tarbiyaga
asoslangan maktabning bo’lishi maqsadga muvofiqdir.
Shuni ta’kidlash kerakki,milliy maktabni yaratish xususiyatida gi dastlabki
harakatlar ijobiy natija bermoqda.Mazkur ezgu ishga ko’pgina iqtidorli olim va
O’qituvchilar,xalq ta’limining tashkilot lari uz hissalarini qo’shmoqdalar.
1996-19976 yildan boshlab maktablarning birinchi sinflarida o’qish yangi
alifboda olib boriladi.Yangi imlo,alifboda o’qitish uchun zarur dastur,qo’llanma va
darsliklar yaratildi.
Shu davr mobaynida 300 ga yaqin yangi turdagi ta’lim muassasa lari
ochildi.Oliy o’quv yurtlari qoshida 46ta lisey tashkil etil di, 800ga yaqin o’quvchi
chet ellarda ta’lim oldi.Ko’pgina O’qituvchilar xorijiy davlatlarining tajribalarini
o’rganish maqsadida chet mamla katlariga borib qaytdi.
Joylarda maktablarga va O’qituvchi murabbiylarga,moddiy va ma’naviy
rag’batlantirish,yordam berish masalalariga e’tibor ancha ku chaytirildi.
Shu urinda Respublikamiz Prezidenti Islom Karimovning O’zbekiston
Respublikasi Oldiy majlisi IX sesiyasida 1999 yil 29 av gustda so’zlagan nutki va
uning asosida qabul qilingan "Ta’lim to’g’risida" va "Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi to’g’risida" qonun lar qabul qilingach,uzluksiz ta’lim tarbiya tizini joriy
etish va uning asosini tashkil etuvchi milliy maktabning shakllantirish borasida
juda katta ishlar amalga oshirildi. Jumladan: maktabning I-IX sinflari doirasida
sifatli unumli o’rta ta’lim olishni ta’minlovchi davlat ta’lim standartlari ishlab
chiqilib joriy etilmoqda.
O’zbekiston mustakqilligi prinsiplariga sadoqatli xamda jamiyat
taraqqiyotiga munosib hissa qo’shishga qodir shaxsning shakllantirish maqsadida
ta’lim muassasalari,ota-onalar,oila,mahalla qo’mita lari, "Ma’naviyat va ma’rifat"

jamoatchilik markazi,jamoa tashkilot lari, fondlar bilan o’zaro puxta hamkorlik
qilmoqdalar.
Tarbiya metodlari haqida tushuncha. Maqsad, mazmun, shakl, metod va
vositalar kabi tushunchalar tarbiya jarayonining mohiyatini ochib beradi. Biroq,
tarbiya mohiyatini yoritishda o’ziga xos ahamiyatga ega bo’lgan yana bir
tushuncha ham mavjud, bu tarbiya metodlari tushunchasidir.
Tarbiya metodi (yunoncha «metodos» – yo’l) tarbiya maqsadiga
erishishning yo’li; tarbiyalanuvchilarning ongi, irodasi, tuyg’ulari va xulqiga ta’sir
etish usullari. Maktab amaliyotiga tatbiq etilganda, metodlar – bu
tarbiyalanuvchilarning ongi, irodasi, tuyg’ulari va xulqiga ta’sir etish usullaridir.
Tarbiyaning mutlaqo yangi metodlarini yaratishga birorta tarbiyachining
kuchi yetmaydi. Metodlarni takomillashtirish muammosi doimo mavjud, har bir
tarbiyachi o’zining imkoniyatiga ko’ra uni hal qiladi, tarbiya jarayonining aniq
shart-sharoitlariga mos ravishda o’zining xususiy qarashlarini ifoda etish asosida
umumiy metodikani boyitadi.
Metodning ijobiy va salbiysi bo’lmaydi, tarbiya jarayonida ma’lum yo’lni
yuqori darajadagi samarali va samarasiz deya baholash mumkin emas. Metodning
samaradorligini u qo’llanilayotgan sharoit nuqtai nazaridan baholash mumkin.
Tarbiya metodlarini maqsadga muvofiq tanlash bir qator omillarga bog’liq.
Tarbiya maqsadi va mazmuni metodlarni to’g’ri tanlashga imkon beradi.
Maqsad qanday bo’lsa, unga erishish metodlari unga muvofiq bo’lishi zarur.
Tarbiyaning mazmuni shaxsning shakllanishiga qo’yiluvchi ijtimoiy
talablar mohiyatidan iborat. Unutmaslik kerakki, aynan bitta vazifa turli xil fikrlar
bilan to’ldirilgan bo’lishi mumkin. Shuning uchun metodlarni umuman mazmun
bilan emas, balki aniq fikr bilan bog’lash g’oyat muhimdir.
Tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlari .Tarbiya jarayonida
tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olish maqsadga muvofiqdir.
Yosh xususiyatlari muayyan bir yosh davriga xos bo’lgan anatomik, fiziologik
(jismoniy) va psixologik xususiyatlardir. Aytaylik, mas’uliyat tuyg’usini
boshlang’ich ta’lim, o’rta ta’lim va o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi

muassasalarida ta’lim olayotgan o’quvchilarda ham shakllantirish mumkin. Biroq
har bir bosqichda mazkur sifatni shakllantirish borasida turli metodlar qo’llaniladi.
Xalq pedagogikasida tarbiya metodlari . Xalq pedagogikasi o’zbekona
axloq, odob va tarbiyaning barcha qirralarini o’zida mujassamlashtirgan. Xalq
pedagogikasida turlicha tarbiya metodlari hamda vositalaridan foydalaniladi. Bu
metod va vositalar nihoyatda rang-bo’rang bo’lib, ko’p jihatlari bilan ilmiy
pedagogikadan ustunlik qiladi. Binobarin, ushbu metodlar ilmiy pedagogikaning
shakllanishiga ham o’z ta’sirini o’tkazgan. Xalq pedagogikasida qo’llanilgan
xilma-xil tarbiya metodlarini quyidagi tarzda umumlashtirish mumkin.
1. Tushuntirish (hikoya qilish, o’rgatish).
2. Mashqlantirish (odatlantirish, mashq qildirish).
3. Namuna (maslahat berish, uzr so’rash, yaxshiliklar haqida so’rash,
o’rnak bo’lish).
4. Nasihat qilish, o’git (undash, ko’ndirish, iltimos qilish, yolvorish,
tilak-istak bildirish, ma’qullash, rahmat aytish, duo qilish, oq yo’l tilash va
hokazolar).
5. Qoralash va jazo (ta’kidlash, ta’na, gina, tanbeh berish, majbur
qilish, koyish, ayblash, uyaltirish, qo’rqitish, nafratlanish, ont-qasam ichirish,
urish, kaltaklash va hokazolar).
Agar e’tibor berilsa, yuqoridagi beshta metod umumiy yaxlitlikni ifodalaydi.
Oldin bolaga umumiy jarayonning mohiyati tushuntiriladi. Bolalar narsa, hodisa va
jarayonlarning mohiyatiga tushunmaganlarida tarbiyachi namuna vositasidan
foydalanadi, ya’ni, yoshlarning mustaqil kuzatuvchanligiga e’tibor beriladi. Bu
holatda ham tushunmaganlar kattalarning nasihati, o’g’iti asosida narsa, hodisa
yoki jarayonlarning mohiyatini anglaydilar. Bordi-yu, bu holatda ham kutilgan
natijaga erishilmasa yoki bolalar e’tibor qaratilgan holatning mohiyatini
tushunishni istamasalar, eng so’nggi chora sifatida qoralash va jazo metodida
foydalanishga to’g’ri keladi. Biroq, bu eng so’nggi chora. Zamonaviy pedagogika
g’oyalariga ko’ra qoralash va jazo metodlarini so’nggi, aniqrog’i kam samara
beradigan chora ekanligini isbotlangan.

Xalq pedagogikasi namunalari, tarbiya metodlari va tarbiyaviy ta’sirlar
muayyan vositalar yordamida qo’llanilgan. Mehmon kutish, mehmonga borish,
turli mehnat jarayonlari, hasharlar, turli gurunglar (choyxona, to’y marosimlari),
sayillar, oilaviy an’analar (tug’ilgan kun, fuqarolik pasporti, umumiy o’rta, o’rta
maxsus hamda oliy ma’lumotga egalik to’g’risidagi attestat va diplom,
shuningdek, davlat mukofotlarini olish kabi holatlarni nishonlash) va musobaqalar
o’ziga xos tarbiya vositasi sanaladi.
Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi metodlar o’quvchilarda ma’naviy-axloqiy
sifatlar, e’tiqod hamda dunyoqarashni shakllantirish maqsadida ularning ongi, his-
tuyg’usi va irodasiga ta’sir ko’rsatish usullari sanaladi.
Bu guruh usullarining mohiyati shundaki, ular orqali o’quvchilar
ongiga jamiyatda ustuvor o’rin tutuvchi ijtimoiy g’oya va maqsadlar
singdiriladi.Yoshlar dunyoqarashini shakllantirish, ularning hayot mazmunini
tushunib olishlariga ko’maklashish uchun ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar
qo’llaniladi.O’quvchilarda g’oyaviy onglilik va ijtimoiy faollik, ya’ni, davlatning
ichik va xalqaro siyosati mazmunini tushunish va idrok qilish ko’nikmalarini
tarbiyalash lozim. Tushuntirish ijtimoiy ongni shakllantirishda eng ko’p
ishlatiladigan usuldir. Tushuntirishning vazifasi o’quvchilarni yuksak madaniyatli,
milliy g’urur tuyg’usiga ega bo’lib voyaga yetishlarini tarbiyalashga yordam
berishdan iborat.Tushuntirishda o’quvchilarga mamlakat fuqarosining davlatga
nisbatan muayyan huquq va burchlar asosida bog’langanligi borasida ma’lumotlar
beriladi. Bunda davlat bayrog’i, gerbi, madhiyasi hamda Konstitusiyasiga sadoqat
ruhida tarbiya berishning ahamiyati katta. Shu sababli davlat bayrog’i, gerbi,
madhiyasi hamda Konstitusiyasining mohiyati tushuntiriladi.
Suhbat. O’quvchi shaxsini g’oyaviy va ma’naviy-axloqiy jihatdan
shakllantirishda o’qituvchining jonli so’zi eng ta’sirchan usul hisoblanadi. Suhbat
uchun mavzu tanlashda uning mazkur sinf o’quvchilari uchun dolzarbligi,
o’quvchilarda ma’naviy-axloqiy ishonch uyg’otishning suhbat mazmuniga bo’lgan
munosabatlari va suhbatdan kutilayotgan natijani hisobga olish zarur. Suhbat
quyidagi mavzularda uyushtirilishi mumkin:

a) etik mavzular (ijtimoiy ma’naviy-axloqiy me’yorlar, jamiyatda ustuvor
o’rin tutuvchi ijtimoiy munosabatlar, jamoa orasida o’zini tutish qoidalari va
boshqalar);b) estetik mavzular (tabiat go’zalligi, shaxslararo munosabatlar, inson
go’zalligi);v) siyosiy mavzular (davlatning ichki va tashqi siyosati, dunyo
voqyealari, xalqaro munosabatlar va boshqalar);g) ta’lim va bilishga oid mavzular
(koinot, hayvonot va o’simliklar dunyosi, elektronika va boshqalar).
Suhbatlarning, shuningdek, ijtimoiy-foydali mehnatni tashkil etish,
huquqiy, ekologik, iqtisodiy va gigiyenik mavzularda ham tashkil etilishi o’zining
ijobiy natijalarini beradi.
Suhbat davomida o’quvchilarga ularning o’z fikrlarini erkin ifoda etishlari
hamda mustaqil fikrlashlariga imkon beruvchi savollar bilan murojaat qilish juda
muhimdir. Bu borada bahs-munozaralarning ahamiyati katta.
Hikoya. O’quvchilar odatda hayot va turli adabiyotlardan olingan aniq
misollar bilan boyitilgan hikoyalarni katta qiziqish bilan tinglaydilar. Ularga axloq
me’yorlari, xalq o’tmishi, tabiiy boylar, qahramonlar hayoti va jasorati,
shuningdek, tarix, adabiyot va san’at haqida hikoya qilib berish mumkin. Badiiy
adabiyot namunalari, shuningdek, ommaviy axborot vositalari - radio, televideniye,
gazeta va jurnallar sahifalarida e’lon qilingan ma’lumotlar ham o’quvchilar uchun
qimmatli material bo’ladi. Suhbat ham, hikoya ham o’quvchilarning yoshiga mos
mavzularda ular tushunadigan so’zlar vositasida adabiy tilda o’tkazilishi maqsadga
muvofiqdir. Suhbat yoki hikoya mavzusining o’quvchilar tomonidan belgilanishi,
ularning samarali kechishini ta’minlaydi, buning natijasida o’quvchilar ilgari
surilayotgan mavzuga befarq qaramaydilar.
Namuna. O’quvchilar o’z atrofidagi kishilarda hamma yaxshi axloqiy
sifatlarni ko’rishlari va ibrat olishlari nihoyatda muhim.
O’qituvchining shaxsan o’zi namuna bo’lishi, ayniqsa, yoshlarga katta ta’sir
ko’rsatadi. Ular o’qituvchining darsda va hayotda o’zini qanday tutishini, atrofdagi
kishilar bilan qanday muomala qilishini, o’z vazifalarini qanday bajarishini kuzatib
yuradilar.

O’quvchilar o’zlariga yaqin kishilarning xulq-atvoriga taqlid qiladilar, Xulq-
atvorlar bolalarda yaxshi sifatlarning, ba’zan esa yomon sifatlarning ham tarkib
topishiga ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun o’qituvchi va ota-onalar har qanday
holatda ham o’zlarini tuta bilishlari kerak. Ular qayerda bo’lishmasin, atroflarida
bolalar borligini his etishlari lozim. Kattalarning so’zi bilan yurish-turishi va xatti-
harakatlarida tafovut bo’lmasligi kerak.
Ilg’or kishilarning hayoti va faoliyatidan olingan ma’lumotlar, adabiy asar,
kinofilm va spektakllar qahramonlarining xatti-harakatidagi yaxshi namunalar
bolalarning ongiga kuchli ta’sir qiladi.
Maktablarda ishlab chiqarish ilg’orlari bilan uchrashuvlar o’tkaziladi.
O’quvchilar o’z ota-onalarining ishlab chiqarishdagi muvaffaqiyatlari bilan
faxrlanadilar, ularga taqlid qilishga intiladilar.
Namunada xalq pedagogikasi g’oyalaridan ham foydalaniladi. Ota-onalar o’z
farzandlarini hamisha katta hayotiy tajribaga ega, dunyoqarashi va bilim doirasi
keng kishilardan ibrat olishga da’vat qilib kelganlar. Masalan, «Qush uyasida
ko’rganini qiladi». Juda oddiy xulosa. Shu oddiy xulosa ostida qancha fikrlar
jamlanib yotganligini hamisha ham fahmiga boravermaymiz. Bu bilan xalq
«uyingda tartibli bo’l, aks holda bolang ko’chada tartibsiz bo’ladi», «bola oldida
birovlarning g’iybatini qilma, bolang g’iybatchi bo’ladi», demoqchi.
Izohlash – tarbiyalanuvchiga hissiy-og’zaki ta’sir etish usuli.
Izohlashning hikoya va tushuntirishdan farqlanadigan muhim belgisi muayyan
guruh yoki alohida shaxsga yo’naltirilganligidir. Ushbu metodni qo’llash sinfning
o’quvchilarining umumiy yoki jamoa a’zolarining shaxsiy xususiyatlarini bilishga
asoslanadi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari bilan ish olib borishda izohlashning
elementar usul va vositalari qo’llaniladi: «Shunday harakat qilish kerak», «Hamma
shunday qiladi». O’smirlar bilan ishlaganda ma’naviy-axloqiy tushunchalarning
ijtimoiy ahamiyati va ma’nosini izohlash zarur. Izohlash quyidagi holatlarni
yuzaga keltirish uchun qo’llaniladi:
1) yangi ma’naviy-axloqiy sifatlar yoki xulq ko’nikmalarini tarkib
toptirish va mustahkamlash;

2) tarbiyalanuvchilarning sodir etilgan muayyan hodisa (masalan, sinf
o’quvchilari ommaviy ravishda darsga kelmaganlari)ga to’g’ri, ongli munosabatni
hosil qilish.
Maktab amaliyotida izohlash ishontirishga tayanadi. Ishontirish vositasida
o’quvchi ruhiyatiga sezilarsiz holda ta’sir etiladi. Boshlang’ich sinf o’quvchilari
hamda o’smirlar ishonuvchan bo’lishadi. Pedagog ishontirishdan tarbiyalanuvchi
ma’lum ko’rsatmani qabul qilishi zarur bo’lgan vaziyatlarda foydalanadi. Mazkur
metoddan boshqa metodlarning ta’sirini kuchaytirish uchun ham foydalaniladi.
Munozara tarbiyalanuvchilarga hissiy-og’zaki ta’sir ko’rsatish asosida
ularda ma’naviy-axloqiy sifatlarni shakllantirishga yo’naltirilgan bahs-munozara
usuli bo’lib, siyosiy, iqtisodiy, madaniy, estetik va huquqiy mavzular («Did haqida
bahs», «Mashhur bo’lish yo’llari», «Biz madaniyatli kishilarimizmi?» va
hokazolar)da o’tkaziladi. Munozara turli nuqtai nazarlar to’qnashgan vaziyatda
o’quvchilarda ma’lum hodisaga nisbatan ishonch hosil qilishga yordam beradi.
Munozara asosida turli qarashlar yotadi. Bahs ijobiy natija berishi uchun
puxta tayyorgarlik ko’rish maqsadga muvofiq. Munozara uchun mustaqil
mulohaza va qarashni yuzaga keltiruvchi 5-6 ta savol tayyorlanadi. Ushbu savollar
bilan munozara ishtirokchilari oldindan tanishtiriladilar. Ba’zan tarbiyachi
munozara ishtirokchilarini o’zi tayinlashi ham mumkin. Chiqishlar jonli, erkin va
qisqa bo’lishi zarur. Matnni yozish kerak emas, agar shunday holat yuz bersa
munozara zerikarli tus oladi. Pedagog munozara ishtirokchilariga fikrlarini ixcham,
asosli va dalillar asosida bayon etishga yordam beradi.
Mashq va o’rgatish (faoliyatda mashqlantirish) metodlari muayyan mashq
yordamida bolalar faoliyatini oqilona, maqsadga muvofiq va har tomonlama puxta
tashkil qilish, ularni axloq me’yorlari va xulq-atvor qoidalarini bajarishga
odatlantirishdir. Odatlar bolalikdan tarkib topadi va shaxs rivojlanishining keyingi
bosqichlarida mustahkamlanib boradi.
O’qituvchi hamda ota-onalar bolalarda ijobiy odatlarning tarbiyalanib
borayotganligini kuzatib borishlari kerak. O’quvchilar odatlarni o’z yaqinlaridan
meros qilib olmaydi, balki ular atrofdagilar bilan faol muloqotga kirishishlari

tufayli taqlid qilish, uzluksiz tarbiyani yo’lga qo’yish asosida tarkib topshiriladi.
Natijada odat xarakterga aylanadi.
Mashq muayyan xatti-harakatlarni ko’p marotaba takrorlashni o’z ichiga oladi.
Mashq va odatlantirish o’quvchi uchun ongli, ijobiy jarayondir. Mashq natijasini
ko’nikma, odat, yangi bilimlar hosil qilinadi, o’quvchining aqliy qobiliyati
rivojlanadi, ma’naviy-axloqiy sifatlari boyiydi, hayotiy tajribasi ortadi.
O’rgatish tarbiyalanuvchilar ijtimoiy xulq-atvor ko’nikmalari, odatlarini
shakllantirish maqsadida rejali va izchil tashkil qilinadigan turli harakatlar, amaliy
ishlardir.
O’rgatish bir necha izchil harakatlar yig’indisidir. O’qituvchi bu
harakatlarni ko’rsatib berishi, tushuntirishi, kuzatishi lozim.
Tarbiya amaliyotida mashq qilishning turli xili mavjud:
1) faoliyatda mashq qilish;
2) kun tartibi mashqlari;
3) maxsus mashqlar.
Faoliyatda mashq qilish mehnat, ijtimoiy hamda jamoa faoliyatini tashkil
etish va o’zaro munosabatni yo’lga qo’yish odatlarini tarbiyalashga qaratilgandir.
Kun tartibi mashqlari belgilangan kun tartibiga amal qilish, shu bilan bog’liq istak
va harakatlarni boshqarish, ish va bo’sh vaqtdan to’g’ri foydalanish odatiga
o’rgatadi. Maxsus mashqlar madaniy xulq ko’nikma va malakalarini hosil qiladi,
mustahkamlaydi. Topshiriq o’quvchilarda mehnat, ijtimoiy xulq va hayotiy tajriba
ko’nikmalarini shakllantirish maqsadida qo’llaniladigan usul. O’quvchilarning
topshiriqlarni jamoa bo’lib bajarishlari ularda ijtimoiy xulq tajribalarini
shakllantirishda alohida ahamiyatga ega. O’quvchilar o’z kuchlarini umum ishiga
sarflashga, jamoa uchun mas’uliyatni his etishga o’rganadilar, Mehnat qilish
o’quvchilarning harakatlarini shakllantiradi, mustahkamlaydi. Pedagogik talab turli
xatti-harakatlarni bajarish hamda faoliyatda ishtirok etish jarayonida o’quvchi
tomonidan amal qilinishi zarur bo’lgan ijtimoiy xulq-atvor me’yorlari. Pedagogik
talab tarbiyaning eng muhim usullaridan biridir. Pedagogik talab ma’lum

harakatlarni rag’batlantiruvchi yoki to’xtatuvchi hamda o’quvchini oqilona
harakatlarni bajarishga undovchi xarakterga ega bo’lishi mumkin.
Rag’batlantirish va jazolash metodlari . Rag’batlantirish
tarbiyalanuvchining xatti-harakati va faoliyatiga ijobiy baho berish asosida unga
ishonch bildirish, ko’ngillini ko’tarish va uni qo’llab-quvvatlash usulidir.
O’qituvchi har bir o’quvchi shaxsida ro’y berayotgan ijobiy o’zgarishlarni anglash
olishi zarur. Shundagina o’quvchi o’zining kamolga yetayotganligini his qiladi,
unda o’z kuchiga nisbatan ishonch paydo bo’ladi. Uni hurmat qilishadi, unga
ishonishadi, uning fikrlari bilan qiziqishadi, unga quloq solishadi, demak, u
jamoada o’z o’rniga ega. O’qituvchi ana shunday holatning yuzaga kelishi uchun
rag’batlantiruvchi usullardan foydalanadi. O’quvchining yanada ijobiy sifatlarga
ega bo’lishga intilishiga yordam beradi.Har qanday rag’batlantirish mavjud
pedagogik talablarga muvofiq bo’lishi, ketma-ket bo’lmasligi zarur, shuningdek,
o’quvchini yoki uning xatti-harakatlarini haddan oshirib maqtash, boshqa
o’quvchilarga taqqoslash, ularni kamsitmaslik, talabchanlikni bo’shashtirmaslik
kabi shartlarga muvofiq qo’llaniladi.
Jazolash tarbiyalanuvchining xatti-harakati va faoliyatiga salbiy baho
berishdir.Jazo ham o’quvchining individual xatti-harakatlari va umumjamoaning
faoliyati uchun qo’llaniladigan eng so’nggi tarbiya usuli. Jazo choralarini
qo’llashda jismoniy jazo, urish, kaltaklash kabi usullardan foydalanish mumkin
emas, o’quvchini qo’rqitish, g’azablantirish ham ijobiy natija bermaydi. Aksincha,
o’quvchi qo’rqganda yolg’on gapirishni o’rganadi, ikki yuzlamachi bo’lib qoladi.
Tanbeh berish – eng muhim jazo charosi. O’qituvchi o’qituvchiga
yuzma-yuz turib tanbeh beradi, buni kundaligiga yozib qo’yish
mumkin.Ogohlantirish – sodir etilishi mumkin bo’lgan muayyan xatti-
harakatlarning oldini olish maqsadida qo’llaniladi.
Hayfsan berish – o’quvchining ma’lum xatti-harakatlarini qat’iy
choralar asosida baholash. Agar tanbeh va ogohlantirish kutilgan natijani bermasa,
o’quvchi belgilangan intizomni buzaversa, uning aybi qay darajada bo’lishi va

intizomni qanday sharoitda buzganligini inobatga olib unga hayfsan e’lon qilish
mumkin.
Uyaltirish - o’quvchining ma’lum xatti-harakatlariga jamoa yoki uning
tarbiyasi uchun mas’ul bo’lgan subyektlar (ota-onalar, vasiylar, jamoatchilik
vakillari va boshqalar) oldida baho berish. Odamning eng nozik sezgilaridan biri
uyat, or-nomus va sharm-hayodir. Odamda insonda izzat-nafs, odamiylik qancha
kuchli bo’lsa, avvalo, o’zini hurmat qilsa, unda or-nomus, uyat shunchalik kuchli
bo’ladi. Bolalarni tarbiyalashda shu his-tuyg’ularni ehtiyotkorlik bilan o’stirish
lozim, lekin hadeb uyaltiraverib va qizartiraverish yaramaydi. Bundan oqilona va
o’z o’rnida foydalanish kerak, shundagina ijobiy natijaga umid qilish mumkin.Jazo
puxta o’ylab qo’llanilishi lozim, aksincha, jahl ustida jazolash mumkin emas.
Jazolar yakka xarakterda, ya’ni, birgina usulni qo’llash asosida bo’lsin,
o’quvchining aybiga mos, muvofiq bo’lishi, tez-tez qo’llanilmasligi,
jazolanuvchida jazoning to’g’ri belgilanganligiga nisbatan shubha tug’ilmasin va
ular o’z ayblarini sezsin. Jamoada muhokama qilish va jamoa tomonidan qo’llab-
quvvatlangan jazo berilsa, uning ta’sir kuchi yanada oshadi. Barcha holatlarda ham
jazo tarbiyalanuvchining jismoniy va ruhiy azob-uqubatlariga solmasligi, uni
tahqirlamasligi, sha’nini yerga urmasligi kerak.
Xulosa qilib aytganda yuqorida ta’riflangan tarbiyaning umumiy metodlari
o’quvchilarga pedagogik ta’sir ko’rsatish sohalarini qamrab olmaydi.
Pedagogika fani va amaliyoti har doim rivojlanib borar ekan, unga muvofiq
ravishda tarbiya jarayoni ham takomillashib boraveradi.
Tarbiyaning tarkibiy qismlari.
Aqliy tarbiya – shaxsga tabiat va jamiyat taraqqiyoti to’g’risidagi bilim
asoslarini berish, uning aqliy (bilish) qobiliyati, tafakkurini shakllantirishga
yo’naltirilgan pedagogik faoliyat jarayoni bo’lib, shaxs tomonidan tabiat, jamiyat,
shuningdek, inson tafakkuri haqidagi bilimlarni o’zlashtirish, unda ilmiy
dunyoqarashni shakllantiradi. Aqliy tarbiya yuksak ma’naviy va axloqiy sifatlarga
ega shaxsni tarbiyalashda yetakchi o’rin tutadi.

Jismoniy tarbiya o’quvchilarda jismoniy va irodaviy sifatlarni
shakllantirish, ularni aqliy va jismoniy jihatdan mehnat hamda Vatan mudofaasiga
tayyorlashga yo’naltirilgan pedagogik jarayon bo’lib, ijtimoiy tarbiyaning ajralmas
tarkibiy qismi sifatida namoyon bo’ladi. Yuqori darajada rivojlangan ishlab
chiqarishga asoslangan mavjud ijtimoiy sharoit jismonan baquvvat, ishlab
chiqarish jarayonida yuqori unum bilan ishlashga qodir, qiyinchiliklardan
cho’chimaydigan, shuningdek, vatan himoyasiga doimo tayyor bo’lgan yosh
avlodni tarbiyalash zarurligini ko’rsatmoqda.
Axloqiy tarbiya muayyan jamiyat tomonidan tan olingan va rioya qilinishi
zarur bo’lgan tartib, odob, o’zaro munosabat, muloqot va xulq-atvor qoidalari,
mezonlarini o’quvchilar ongi, hayoti, turmush tarziga singdirish maqsadida tashkil
etiluvchi pedagogik jarayondir. Axloqiy tarbiya ham ijtimoiy tarbiyaning muhim
tarkibiy qismlaridan biri sanaladi. Axloqiy tarbiya asosini shaxsni ijtimoiy axloqiy
me’yorlardan xabardor etish tashkil qiladi. Axloq (lot. «moralis» - xulq-atvor
ma’nosini bildiradi) ijtimoiy ong shakllarida biri hisoblanib, ijtimoiy munosabatlar
hamda shaxs xatti-harakatini tartibga soluvchi, muayyan jamiyat tomonidan tan
olingan va rioya qilinishi zarur bo’lgan tartib, odob, o’zaro munosabat, muloqot va
xulq-atvor qoidalari, mezonlarining majmui sifatida aks etadi.
Ijtimoiy tarbiyaning yana bir muhim tarkibiy qismi mehnat tarbiyasi
sanaladi. Mehnat tarbiyasi shaxsga mehnatning mohiyatini chuqur anglatish, ularda
mehnatga ongli munosabat, shuningdek, muayyan ijtimoiy-foydali harakat yoki
kasbiy ko’nikma va malakalarni shakllantirishga yo’naltirilgan pedagogik
jarayondir. asosi, hayot manbai, umr mazmuni hisoblanadi. Mehnat tarbiyasidan
ko’zlangan maqsad, avvalo, o’quvchilarga mehnatning mohiyati, mazmunini
chuqur anglatishdan iboratdir.
Nafosat tarbiyasi (estetik tarbiya: lot. «estezio» – «go’zallikni his etaman»
ma’nosini bildiradi) shaxsni ijtimoiy voqyelik, tabiat va mehnat munosabatlari
hamda turmush go’zalliklarini anglash, idrok etish, to’g’ri tushunishni o’rganish,
ularning estetik didini o’stirish, ularda go’zallikka muhabbat uyg’otish,
shuningdek, go’zallikni yaratish qobiliyatlarini tarbiyalash jarayoni bo’lib, ijtimoiy

tarbiyaning yana bir muhim tarkibiy qismi sanaladi. Aqliy, axloqiy, mehnat
tarbiyasini estetikasiz tasavvur qilib bo’lmaydi.
Ijtimoiy tarbiya maqsadi va vazifalarini amalga oshirishda iqtisodiy ,
huquqiy, fuqarolik, ekologik tarbiyaning xususiyatlarini anglab olish muhim
ahamiyatga ega.

Adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. –
Toshkent, Sharq nashriyot-matbaa konserni, 1997.
2. Pedagogika. Jismoniy tarbiya institutlari uchun darslik – Toshkent,
O’qituvchi, 1990.
3. Podlasy I.P.. Pedagogika. Novy kurs. – Moskva, Vlados, 1999.
4. Ivanov I.P. Vospitatel kollektivistov. – Moskva, Pedagogika, 1992.
5. Pedagogika A.Q.Munavvarovning umumiy tahriri ostida. – Toshkent,
O’qituvchi, 1996.
6. Hoshimov K. va boshq. Pedagogika tarixi (pedagogika oliy o’quv yurtlari
va univ-tlar talabalari uchun qo’ll. – Toshkent, O’qituvchi, 1996.

Milliy tarbiyaning o‘ziga xosligi va mazmuni. tarbiya metodlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish