“Миллий урф-одат ва анъаналар” мавзусини ўқитиш технологияси - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

“Миллий урф-одат ва анъаналар” мавзусини ўқитиш технологияси

Купить

Исакова МуаззамТулқиновна “Психология” йўналиши бўйича қайта тайёрлаш ва малака ошириш кўрси тингловчиси Мавзу: “Миллий урф-одат ва анъаналар” мавзусини ўқитиш технологияси БИТИРУВ ЛОЙИҲА ИШИ

Мундарижа КИРИШ........................................................................................................... I-БОБ. МИЛЛИЙ УРФ-ОДАТ ВА АНЪАНАЛАР ПСИХОЛОГИЯСИНИНГ НАЗАРИЙ ВА АМАЛИЙ МАСАЛАЛАРИ 1.1. Миллий урф-одат ва анъаналарга доир илмий назариялар талқини .. 1.2. Миллий урф-одат ва анъаналарнинг ижтимоий-психологик характеристикаси.......................................................................................... ..... II-БОБ. МИЛЛИЙ УРФ-ОДАТ ВА АНЪАНАЛАР МАВЗУСИГА ДОИР ЭЛЕКТРОН МАЖМУА МУДУЛИ 2.1. Этнопсихология ва дин психологияси фанининг ўқув дастури....... 2.2. Миллий урф-одат ва анъаналар мавзусининг маъруза матни............. 2.3. Миллий урф-одат ва анъаналар мавзусига кейслар ............................ 2.4. Назорат топшириқлари (ЖН,ОН,ЯНлар бўйича саволлар ва

КИРИШ Битирув лойиҳа ишининг долзарблиги. Жамиятимиздаги ижтимоий, иқтисодий, маънавий ўзгаришлар аввало инсоннинг ўз-ўзини англашини, шахслараро самарали мулоқотни ташқиллашни, фаолиятни шакллантиришни, виждонни поклашни, вужудида миллий ғурур ва миллий туйғуни қарор топтиришни тақозо қилади. Ўзбекистоннинг мустақиликка эришиши муқаддам хукм суриб келган сиёсий, иқтисодий ва тарбиявий тадбирларга янгича мазмун киритди. Ахлоқи покликни қайта тиклаш, ўзбек халқининг миллий ва маданий меросига эхтиёткорлик билан муносабатда бўлиш, аждодларимиз тажрибаларини таълим-тарбия тизимига киритиш бугунги куннинг долзарб вазифаларидир. “Ким бўлишидан қатъи назар, жамиятниниг ҳар бир аъзоси ўз ўтмишини яхши билса, бундай одамларни йўлдан уриш, ҳар хил ақидалар таъсирига олиш мумкин эмас. Тарих сабоқлар

Уларнинг этногенези ижтимоий-иқтисодий тарих билан боғлиқ ҳолда тадқиқ қилинади. Ҳар бир тараққий этган халқнинг ўз тили, урф-одати, адабиёти, санҳати, анъанавий моддий ва маънавий бойликлари бўлади. Ўзбек халқи ҳам дунёдаги энг маданий қадимий халқлардан бири сифатида мана шундай хазинага эга. Бу билан биз хақли равишда фахрлансак арзийди. Бунинг учун ўша қадимий маданиятни билишимиз, сақлашимиз ва кейинги авлодларга ҳам етказишимиз инсоний бурчимиздир. Шуни унутмаслик керакки, асрлар давомида шаклланган урф-одат, маросим, адабиёт, санъат, соф этник ҳолда ривожланмаган. Аксинча, қадимдан биз билан ёнма-ён ҳаёт кечириб келган қардош қирғиз, қозоқ, туркман ва тожик халқларининг бевосита таъсири, иштироки ҳамда ҳамроҳлигида яратилган, ривожланган ва тараққий этган. Ўзбекистоннинг келажаги, у

 биринчидан, миллий қадриятларимизга нисбатан жамият томонидан алоҳида муносабатнинг шаклланаётганлигини, яъни баркамол шахс камолотида унинг ўрни беқиёслиги;  иккинчидан, миллий урф-одатлар, анъана ва маросимлар ёшларни ахборот хуружларидан химоялашда энг таъсирчан химоя восита ва механизмлардан бири сифатида эътироф этилганлиги;  учинчидан, дарс жараёнида Президентимизнинг миллий қадриятлар борасидаги фикрларини ёшларга ҳам назарий, ҳам амалий жиҳатларини батафсил ёритиш имкониятининг мавжудлиги белгилаб беради. Битирув лойиҳа ишининг мақсади. Этнопсихология ва дин психологияси фанининг “Миллий урф-одатлар ва анъаналар” мавзусини ўқитишнинг назарий ва амалий масалаларини тадқиқ этиш, мавзу юзасидан электрон ўқув модул ишланмасини шакллантириш ҳамда ўқитишни такомиллаштириш бўйича хуло

психологияси фани соҳасидаги назарий масалалар ва ташқилий характерга эга бўлган хужжатларни ўрганишни ташқил этади. Мавзунинг предметини Фарғона давлат университети Психология таълим йўналишида (5210200-Психология (фаолият тури бўйича)) “ Этнопсихология ва дин психологияси” фанидан таҳсил олаётган талабаларни ўқув фаолияти ташкил этади. Битирув лойиҳа иши назарий ва амалий аҳамияти шу билан белгиланадики, тадқиқот натижасида олинган хулосалар “ Этнопсихология ва дин психологияси ” фани бўйича ташкилий характерга эга бўлган ҳужжатларни ишлаб чиқиш учун амалий дастур бўлиши мумкин. Олинган хулоса ва билдирилган таклифлардан таълим муассасалари фаолиятида, Этнопсихология ва дин психологияси фанларини ўқитишда ва такомиллаштиришда фойдаланиш мумкин. Битирув лойиҳа ишининг тузилиши ва ҳажми. Б

I-БОБ. МИЛЛИЙ УРФ-ОДАТ ВА АНЪАНАЛАР ПСИХОЛОГИЯСИНИНГ НАЗАРИЙ ВА АМАЛИЙ МАСАЛАЛАРИ 1 . 1-§. Миллий урф-одат ва анъаналарга доир илмий назарияларнинг психологик талқини Бошқа халқларга хос психологик хусусиятларни билиб олишга, ўзга элат, қабила ва уруғларнинг хатти-ҳаракати ва яшаш тарзини ўрганишга қизиқиш қадим замонлардаёқ бир қанча эҳтиёжлар, аввало савдо-сотиқ ва ҳарбий мақсадлар натижасида вужудга келган. Қадимги дунё мутафаккирлари Демокрит, Гиппократ, Аристотел, Геродот ва бошқалар барча ижтимоий ва психологик ҳодисаларни тушунтириб бериш учун ягона бўлган умумий принсипларни қидириб топишга ҳаракат қилдилар. Халқларнинг психологик хусусиятларини табиий-иқлим ва бошқа географик омиллар билан боғлаб тушунтириш фақат қадимги дунё олимларига хос бўлиб қолмасдан, бундай талқин ХVIII-ХIХ

олимларнинг кўпидан устун турди. Лекин у географик муҳитнинг ролини мутлоқлаштириб, тарихий жараённинг асосий ҳаракатлантирувчи омилларини инкор этди. Бу эса ХIХ аср ўрталарида унинг издошларини мустамлакачилар зулми остида эзилиб келаётган халқларнинг тарихий тараққиётдаги қолоқлиги сабабларини тушунтириб беришда реаксион хулосалар қилишга олиб келди. Кейинги юз йилликлар мобайнида ер шарида иқлим деярли кескин ўзгаришлар содир қилмади. Лекин инсоният ҳаётида катта ижтимоий тарихий ўзгаришлар бўлиб ўтдики, бу ўз навбатида, халқларнинг психологик қиёфасини ўзгартириб юборди. Шунингдек, психологик хусусиятларнинг шаклланишида географик мухитнинг ролини ҳам бутунлай инкор этиб бўлмайди. Табиий географик муҳит халқнинг яшаши учун зарур бўлган доимий ва зарур шарт-шароит сифатида унинг психоло

қилиб бера олмади. Уйғониш давридаги аждодларининг психологик қиёфасини таҳлил қилишга ҳаракат қилган ва бу соҳада маълум натижаларни қўлга киритган Француз психологи Роберт Мандрунинг ҳам қарашларида, хулосаларида бирмунча ижобий фикрлар бор. ғарбдаги қатор оқимлар фикрларидан фарқли ўлароқ, у психологик хусусиятларнинг вужудга келишини жамиятдаги мавжуд соҳаларнинг тараққиёти билан боғлаб тушунтиришга ҳаракат қилди. Мандру табиат кучлари олдида ўзини ожиз ҳис қилиш ХVII-ХVII аср одамлари учун характерли хусусият, деб қарайди. Турли-туман қийинчиликлар ва фалокатлар билан тинимсиз кўраш олиб бориш бу давр кишиларини ўта таъсирчан ва кучли ҳиссиёт эгаси қилиб қўяди. Куч ишлатишнинг ҳар қандай кўринишлари маъқулланган ва кучли ҳиссиётларнинг намоён бўлиши учун шароит яратилган бундай муҳитд

ҳатто ўзининг энг нозик ва қайноқ туйғуларини баён этишда вазминликни вужудга келтирарди. Ўрта Осиёдаги халқлар тарихи ва этнографиясини ўрганишда икки оқим мавжуд эди. Улардан бири улуғ давлатчилик интилишларига асосланган буржуа - дворян маданияти манфаатларига, иккинчиси эса, демократик маданият манфаатларига хизмат қилар эди. Биринчи оқимга катта амалдорлар, юқори мартабали шахслар ва чоризмнинг мустамлакачилик сиёсатини ифода этувчи бошқа кишилар, иккинчи оқимга эса, илғор тафаккур эгалари - ўқитувчилар, докторлар, муҳандислар, агрономлар, оддий амалдор ва хизматчилар кирар эди. Ўзбек халқи этнографиясини ўрганиш билан шуғулланган Н.Т.Остроумов, Н.С.Ликошин сингари тадқиқотчилар ўз асарларида чоризмнинг мустамлакачилик сиёсатини тарқиб қилдилар. Бироқ шуни ҳам қайд қилиб ўтиш керакки,

дастури диққатга сазовордир. Бундан ташқари институт қошида илмий тўгараклар т у зилиб, маҳаллий халқларнинг этнографиясини ўрганишга катта эътибор берилган. Кейинчалик Ўрта Осиё Давлат Университетининг махсус факул ь тетига айланган Шарқ институти ўқиш дастурида этнография предметига алоҳида эътибор берилганлиги туфайли уни тугатганлар ичида йирик этнограф олимлар етишиб чиқди. Кейинги йилларда этнографик, психологик тадқиқотларнинг кенг кўламда амалга оширилиши кўп мураккаб миллий муаммоларни ечиш, янги жамият қуриш каби муҳим амалий вазифаларни ҳал қилиш зарурияти билан боғлиқ эди. Бу йилларда жуда кўп тадқиқотлар ўтказилиб, улар катта аҳамиятга эга бўлган. Жумладан, 1917 йил инқилобидан сўнг Ўзбекистон шароитида турмуш тарзининг ўзгариши билан ўзбек халқи психологиясининг ҳам ўзгарганл

психологиянинг ҳаёт тарзига, шахснинг жамиятда, кишилар муносабатлари тизимида тутган ўрнига бевосита боғлиқлигини исбот қилиш эди. Лекин тадқиқотнинг аҳамияти шунда эдики, унда биринчи марта миллий психологияни ўрганишга ёрдам берувчи методлар ва услубий прин ц иплар синаб кўрилди. Э тнографик ва этнопсихологик тадқиқотлар ўтказишда, ёш Туркистон республикасининг фан ва маориф таш к илотлари анча жонкуярлик қилганлар. У пайтда таш к ил қилинган экспедисиялар ҳам яхши фаолият кўрсатганлар. Улар маҳаллий этнослар ва этник гуруҳлар тўғрисида бой этнографик ва миллий психологик маълумотлар тўплаганлар. Айниқса, тадқиқот дастурига киритилган масалалардан аҳоли жамоатчилигидаги анъаналари, диний эътиқодлари, урф-одат ва маросимлари, анъанавий хўжалиги ва маданий турмуши, эҳтирослари ва миллий ҳ

табиий-географик шароитга мос бўлиб тушадиган ва уни ўзида акс эттирадиган урф-одат, анъаналари бўлади. Чунки урф-одат ва анъаналар халқнинг ҳаёт кечириши, ижтимоий ва маънавий фаолияти жараёнида туқилади. ҳар бир халқ ўз тарихи давомида яшаш шароитининг характер ва хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда ва амалий эҳтиёжлари натижасида кишилар хатти-ҳаракатининг маълум нормаларини яратади. Кишилар ҳ атти - ҳаракатининг бу йўл-йўриқлари авлоддан-авлодга ўтиши билан урф-одат ва анъаналарга айланиб қолади. Ўрта Осиё ва Кавказ халқларининг айримларида мавжуд бўлган " қ алин" бериш одатини ўрганишган баъзи олимлар, ҳозирги даврга келиб, бу одат фақат символик қимматга эга бўлиб қолганини кўрсатишмоқда. Маълумки, экзогам никоҳи ҳукм сурган даврларда қиз олиш ва қиз бериш бир қабила ёки уруғ

келган экан. Яман Демократик Республикасида бир неча йиллар ишлаб қайтган врач К.Н.Суворовнинг ёзишича, "… Арабистон шароитларида тўнқиз гўшти та ъ қиқланиши мақсадга мувофиқ бўлган, чунки бу гижжа ва шунга ўхшаш касаллардан сақлаган". Бу мисоллар Н.Сарсенбаев кўрсатганидек, "… урф-одат ва анъаналар онгли равишда кириб келади, лекин уларнинг таъсири стихияли бўлади". Дарҳақиқат, урф-одатлар авлоддан-авлодга ўта бориб, урф-одат ва анъаналар бажарилиб турилиши зарур бўлган барқарор нормаларга айланиб қолган. Мустаҳкамланиб қолган урф-одат ва анъаналарга амал қилмаслик кўпчилик томонидан қораланган. 1 . 2-§. Миллий урф-одат ва анъаналарнинг ижтимоий-психологик характеристикаси Ҳар бир халқнинг психологик хусусиятлари миллий характерида, қобилиятлари, дидида, унинг ижтимоий тар

маросимда қийналган, синалган, имтиҳондан ўтказилган. Сўнг эса у болалаик одатларини ташлаб катталарга қўшилган, бирга овга бориб меҳнат қилган” 2 Анъаналар ана шу тариқа пайдо бўлиб, авлоддан-авлодга ўтиб, шаклланиб, ривожланиб, ҳар бир авлод, халқ, миллат тараққиётининг ижтимоий тарихий босқичларида ўзининг ўчмас изини қолдириб келмоқда. Анъана грекча “tradition” сўзидан олинган бўлиб, “ўтказаман” деган маънони англатади. Агар унга таъриф берадиган бўлсак, анъана ижтимоий ҳодиса бўлиб, кишилар онгида ва ҳаётида ўз ўрнини топган, ижтимоий ҳаёт, меҳнат, маданиятнинг ҳамма соҳаларига хос бўлган, ҳодисаларнинг жуда кенг доирасини қамраб олган, авлоддан-авлодга ўтиб, такрорланиб турадиган, умум ёки маълум гуруҳ томонидан қабўл қилинган тартиб- қоидалардир. Урф-одат – маълум нароит таъсирида в

“урф-одат” тушунчасидан кенгроқ маънога эга эканлиги, учинчидан, урф- одатлар анъаналардан ҳаракат доираси бўйича эмас, балки ижтимоий функцияси билан фарқланишидир. Урф-одатлар у ёки бу аниқ ҳолатда, маросимда инсон қандай амаллар бажариши кераклигини аниқ кўрсатиб беради. Анъаналар эса аниқ ҳолатлар учун эмас, балки маънавий сифатларни намоён этишга қаратилгандир. Масалан, йигит ва қизнинг вояга етиб уйланиши ёки турмушга чиқиши анъана, унинг ўтказилиши маросим, маросимдаги амалларнинг бажарилиши эса урф-одатдир. Бугунги кунда миллий қадриятларимизга қизиқиш уларга эътибор кучайиб бормоқда. Чунки 1-дан, миллий қадриятларимизга нисбатан жамият томонидан алоҳида муносабатнинг шаклланаётганлигини, яъни баркамол шахс камолотида унинг ўрни беқиёслиги, 2-дан, болалар тарбиясидаги хулқий оғишла

марта такрорланиб шахснинг сезги аъзоларида мустаҳкамланиб боради ва аста-секин одатга айланади. Уларнинг кундалик ҳаётда ўзлуксиз равишда такрорланиб туриши эҳтиёжга айланиб боради. Миллий урф-одатлар шахс хулқини тартибга солишга хизмат қилади ва уларни ортиқча зўриқишлардан ҳоли этиб, инсоннинг истак ва мақсадлари муштараклигини юзага келтиради. Ташқи қўзғатувчилар бўлиб ҳисобланмиш миллий урф-одатлар ва анъаналарни бола ҳали ўзлаштирмаганига қарамай, унга таъсир эта олади. Инсон одатларни тўлиқ ўзлаштириб олганидан сўнг унинг ички бошқарув функциясига айланади. Урф-одатлар, анъаналар ижтимоий психологик ҳолат сифатида инсоннинг идеалларини, дидини, эҳтиёжлари ва дунёқарашини, ишонч ва эътиқодини, шахс фаоллигини белгилайди. Масалан, қадимдан ўзоқ сафарга отланилганда “сенинг шаънингга

ҳисобланмиш ҳашарни олиб қарайлик. Кўпчилик, умумият билан бажарилган ҳамкорликдаги меҳнат ҳамиша қатнашчиларда жўшқинлик, хуш кайфият, ўз кучига ишонч туйғуларини уйғотади. Бу эса ўз навбатида меҳнат маҳсулини мукаммал пухта, чидамли бўлишини таъминлайди. Ҳашарда шахслараро муносабатнинг туб мохиятини юзага келиши туфайли норасмий лидерлар пайдо бўлиши натижасида кимдир маслаҳатчи бўлади, кимдир бошқаради, яна кимдир ўзининг нимага қодирлигини намоиш қилишга интилади. Умумият билан ижро этилган фаолият маҳсулининг сифати юксак бўлади. Ҳашарда қатнашиш орқали шахсларнинг бир-бири билан муомала ва мулоқотда бўлиш эҳтиёжи қондириладики, бундай руҳий ҳоатлар ҳазил- мутоиба, олқиш-дуолар ва маъқуллаш шаклида амалга оширилади. Уларнинг ҳаётийлиги, руҳий таскин бера олиши, иштирокчига нисбатан п

хислатларининг шаклланишида урф-одатлардаги такрорланувчанлик хусусияти ҳам муҳим рол ўйнайди. Ана шу такрорланиш хусусияти анъананинг шахсга таъсир ўтказишнинг асосий омили ҳисобланиши мумкин. Бу ўринда масала шундаки, қандай ижтимоий таъсир ва тадбирлар воситасида бу жараённи бошқариш ва зарур адаптив хислатларни шакллантиришдадир. Шахснинг энг муҳим афзалликларидан бири – унинг ташқи муҳитни билиши, турли вазиятларда унга мослашиш ҳамда адекват мақбўл хулқ-атвор номаларини ўзида тарбиялай олишидир. Чунки инсон жамиятнинг ижтимоий ва маданий ютуқларини билиши ва қадрлаши, уларни руҳан ва ақлан хис қила олиши керак. Бу нарса унга ўз замонасини тўғри идрок қилиш ва тушуниш имкониятини бериб, шахс тасаввурлари дунёсини эгилувчан ва сермазмун қилади. Шундан мантиқан келиб чиқиб, биз маънавий

ҳукм суради. Анъаналар миллатнинг ўзлигини сақлаш, уларни нишонлаш, амалга ошириш кетма-кетлиги эса, ўтмиш, ҳозирги замон ва келажак ўртасидаги ўзвийликни таъминлашнинг энг муҳим шарти ҳисобланади. Миллий урф-одат ва анъаналар унутилган, йўқотилган тақдирда миллат аста- секин ўзига хосликни йўқота боради, миллий ғурур, ифтихор туйғуларига путур етади. Миллий урф-одатларни, маросим ва анъаналарни қайта тиклаш йўлида амалга оширилаётган ишлар миллий давлатчилик қурилишининг ўзаги бўлиб қолиши, шак-шубҳасиз. Одатда ҳар қандай урф-одат ва анъаналар маълум саналар билан ёки ҳар қандай удумлар, маълум ҳодисалар билан боғлиқ бўлади. Масалан, Наврўз байрами баҳор фаслининг келиши, табиатда яшариш ва янгиланиш жараёнининг фаол тус олиши билан белгиланади ҳамда бу байрамни акс эттирувчи анъана, маро

таъсирга берилиш негизида фаолиятни вужудга келтиради. Коммуникатив, интерактив ва перцептив алоқалар таъсирида муомалага киришилади ва ҳамкорлик вужудга келтирилади. Наврўз иштирокчиларида характернинг табиатга, жамиятга, ўз-ўзига ва ўзга одамларга нисбатан муносабати хислатлари шакллантирилади. Ҳис-туйғуларнинг ўнлаб юксак шакллари таркиб топади. Ҳашар анъанаси ўзбек халқининг тарихий анъаналаридан бири ҳисобланиб, унда ўзига хос жамоа бўлиб меҳнат қилиш, ўзаро ёрдам кўрсатиш ва ҳамжиҳатликни амалга оширишнинг элементлари мавжуддир. Маълумки, ҳашар жараёнида турли ёшдаги кишилар иштирок этиб, ҳар ким ўз имкониятидан келиб чиқиб муайян фаолиятни амалга оширади. Ҳашарда кўпчилик бўлиб ҳамкорлик фаолияти вужудга келтирилади. Индивидуал меҳнат заҳмати жамоавий ва оммавий хатти-ҳаракат туфайл

ҳамжиҳатлик, чидамлилик, келишувчанлик, ҳамкорлик, раҳмдиллик каби сифатларни шакллантиради. Ҳашар жараёнида ҳазил мутоиба, олқиш ва дуолар айтиладики, улар шахсга психологик таъсир ўтказиш билан бирга кишиларни яхшиликка, эзгу ниятга чорлайди, юксак ҳис-туйғуларни шакллантиради ва меҳнатга бўлган эҳтиёжни вужудга келтиради. Психологик нуқтаи назардан анъаналар таҳлил қилинганда, миллий анъаналар билан диний анъаналар уйғунлашиб, қўшилиб кетганлигига ишонч ҳосил қилиш мумкин. Кўпгина манбаалар билан танишиш ва шахсий кўзатишларнинг гувоҳлик беришига қараганда динийлик билан миллийлик ўртасида бевосита боғлиқлик мавжуд бўлиб, улар ўзаро бир-бирларини ўзлуксиз равишда тўлдириб туради ёки бири иккинчисининг ёрқин ифодаланишини таъминлашга хизмат қилади. Шуни таъкидлаб ўтиш жоизки, уларнинг ке

Оилавий анъаналар ҳам мавжуд бўлиб, улар оилада ўзига хос ички психологик муносабатлар, муомала мароми, оилавий урф-одатлар,анъаналар мавжуд бўлиб, бу урф-одат ва анъаналар миллий жиҳатдан ўзаро боғлиқ тарзда амалга оширилади. Ҳар бир оила ўз миллатига хос бўлган урф-одат ва анъаналарни бажаради ҳамда ўсиб, улғайиб келаётган фарзандларни камол топтиришда самарали фойдаланади. Қуйида ушбу оилавий тарзда амалга ошириладиган урф-одатлар батафсил келтирилади: Никоҳ - ота-оналарнинг рухсати ва дуоси билан, бир неча босқич қилиб ўтказилади. Ўғил вояга етганда ота-онаси унга мос келадиган қизни излай бошлайдилар. Бу жараёнга яқин қариндошлари, қўшнилари, ошналари ҳам киришади. Қизни топгандан кейин йигитнинг холалари ёки аммалари қизнинг уйига уни кўриш, ота- оналари билан ва эҳтимолий келиннинг

тарбиялагани учун пиру-бадавлат кишилар сифатини олган. Олтин тўйлар бизнинг халқимиз учун янгилик бўлиб, эр билан хотинининг турмуш қурганларига 50 йил тўлиши билан ўтказиладиган маросим. Бу маросим дастлаб шаҳарларда зиёлилар орасида урф бўлиб, кейин тарқалган. Агар қиз- йигитнинг тўйини ота-она ўтказса, «олтин тўй» ни фарзандлар ўтказадилар. Т ўйда халқимизнинг миллий характери, ўзлиги акс этади. Лекин тўйлар халқимизниниг маънавий юксалишида қанчалик ижобий рол ўйнамасин, уни ўтказиш билан боғлиқ баъзи ортиқча расм-русумлар, одат тусига кириб бораётган сунъий удумлар жамиятимизнинг ривожланишига, оила барқарорлигини таъминлашда салбий таъсир кўрсатиши табиий. Ишимизнинг ушбу қисмида ш ахс хатти-ҳаракатларини тартибга солиш ва бошқаришда миллий урф-одатларнинг алоҳида ўрни нинг мавжудли

Ш ахс маънавий тасаввурлари ўзгариши оқибатида шаклланган адаптив сифатлар аслида мазмун ва моҳиятан миллий анъаналар ва удумларнинг энг қадрли ва замон ҳамда ёшлар психологиясига мослаштирилган шакллари таъсирида рўй берган бўлса, улар шахснинг маънавий фазилатлари за ҳ ирасини ташқил этади. Улар нисбатан барқарор, ижобий маънавий хислатлардир. Демак, ўзбек миллий анъаналари ва қадриятларининг энг нодир дурдоналари ўқув-тарбия жараёнига киритилса, улар ушбу жараёнлардаги барча тарбия ва маънавий-маорифий тадбирларга асос қилиб олиниб, такрорланса, конкрет шароитда шахс маънавий тасаввурлари эгилувчанлиги ва ўзгаришини, мақсадга йўналтирилишини таъминлайди. Зеро, Президентимиз таъкидлаганларидек, "… ўз халқига, унинг анъаналарига, тили ва маданиятига муқаббат ва ҳурматини тарбияламасда

II-БОБ. МИЛЛИЙ УРФ-ОДАТ ВА АНЪАНАЛАР МАВЗУСИГА ДОИР ЭЛЕКТРОН МАЖМУА МОДУЛИ 2.1 -§ . Этнопсихология ва дин психологияси фанининг ўқув дастури Ў ЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА Ў РТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИР ЛИГ И ФАРҒОНА ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ

ЭТНОПСИХОЛОГИЯ ВА ДИН ПСИХОЛОГИЯСИ Ф АНИНИНГ ИШЧИ ЎҚУВ ДАСТУРИ 5210200- Психология (фаолият турлари бўйича) ) Фарғона - 2015 й.

Фаннинг ишчи ўқув дастури ишчи ўқув режа ва ўқув дастурига мувофиқ ишлаб чиқилди. Т у зувчи : Мажидов Н - ЎзМУ , « психология » кафедраси мудири , п сихол .ф. н . Та қ ризчилар : психология фанлари номзоди, доцент М. Отажонов Катта ўқитувчи Ф.Солиев Фаннинг ишчи ўқув дастури “Психология”кафедрасининг 2015 йил “26” августдаги “1” - сон йиғил иш ида муҳокамадан ўтган ва факультет кенгашида муҳокама қил иш учун тавсия этилган. Кафедра мудири:_________М.Исақова. Фаннинг ишчи ўқув дастури “Педагогика” факультет кенгашида муҳокама этилган ва фойдаланишга тавсия қилинган (2015 йил 27 августдаги-1-сонли баённома). Факул ь т е т кенгаши раиси: ____________ О.Юлдашев . Келишилди: Ўқув-услубий бўлим бо шл иғи А.Эргашев

Кириш “Этнопсихология ва дин психологияси” фани бўйича дастур Республика Олий таълим вазирлиги, Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети Илмий-методик Кенгаш томонидан тасдиқланган бўлиб, фанни ўзлаштириш жараёнида талабалар этнопсихология ва дин психологияси фани доирасида халқлар психологияси, халқлар психологиясининг шаклланишига таъсир этувчи ижтимоий факторлар, миллий психологик қиёфа, этнопсихология ва дин психологияси фанининг вужудга келиши, тадқиқотлар тарихи, миллий характер, миллий урф- одатларнинг психологик таъсир механизмлари, миллий ҳиссиёт, таъб ва туйғу, миллий ва диний эътиқод, миллий идентификация ҳамда маргинал статус ҳақида билимларни ўрганишлари лозим. “Этнопсихология ва динпсихологияси” фани психолог мутахассислик бўйича таълим олаётган талабаларни тайёр

эътоқод, диний катарсис, диний билимларнинг шаклланиши,халқларнингбир- биридан фарқ ва ўхшаш томонлари, этнопсихологик тадқиқотлар тарихини яратган олимларнинг илмий-назарий қарашлари билан таништириш. Фан бўйича талабанинг малакасига қўйиладиган талаблар миллий психологик қиёфа ва унинг шаклланишига таъсир этувчи ижтимоий факторлар, миллий характер, миллий урф-одат ва миллий ҳиссиёт ҳақида; миллий онг ва миллий ўзликни англаш, шахсий «Мен-кон ц еп ц ияси», миллий ва синфий психология, миллий идентифика ц ия, шахсий , синфий ва этник идентифика ц ияси, этник ўзликни англаш ҳақида; этник установкалар ва этник ст е реотиплар уларнинг амалий соҳалари, миллий низолар ва уларни келтириб чиқарувчи сабаблар ҳамда уларни олдини олиш йўллари, дунё этник картасининг тўзилиши, этнолингвистика ва унин

йиллар ўрталарида этнопсихология ва дин психологиясининг қатағонга учраши ва сабаблари, этнопсихологик тадқтиқотлардаги қийинчиликлар ҳақида. Диний покланиш, диний эътиқод, диний билимлар ва уларни илмий ўганишга бўлган уринишлар ҳақида. диний психологияни шаклланишига таъсир этувчи омилларни билиши ва уларни қайд қилиш; индивидуал характер миллий характерни келиб чиқишига сабаб эканлигини билиши; этник стереотип ва этник установкаларни бир-биридан фарқларини ва ўхшашликларини диагностика қилиш;этник стереотиплар ва установкалар миллий низолар келиб чиқишига сабаб бўлиши мумкинлигини англаши; миллий ва диний онг шаклланишида миллий ўзликни англаб этиш шарт эканлигини;миллий ва диний маданиятнинг миллий тарбияни шаклланишидаги ўрнини англаб этиши. Этник жараёнлар ижтимоий жараён эканлиги ҳа

жараёнида «ақлга хуж у м», «Венн диаграммаси», «кластер», « Т жадвал » каби интереактив усуллардан фойдаланиш. Дарсларда халқлар психологияси ва шахснинг индивидуал психологик хусусиятларини ўрганувчи психологик методларни қўллаш. Этнопсихология ва дин психологиясига оид бўлган янги ма ъ лумотлар бериш . Ўқув жараёни билан боғлиқ таълим сифатини белгиловчи холатлар қуйидагилар: ю қ ори илмий-педагогик даражада дарс бериш, муаммоли маърузалар ўқ иш, дарсларни савол-жавоб тарзида қизиқарли ташқил қилиш, илгор педагогик технологиялардан ва мулътимедиа воситаларидан фойдаланиш, тингловчиларни ундайдиган, уйлантирадиган муаммоларни улар олдига куйиш, талабчанлик, тингловчилар билан индивидуаллаш, эркин мулокот юритишга, илмий изланишга жалб қ илиш. “Этнопсихология ва дин психологияси” кўрсини л

фаоллаштириши ва ўз-ўзини кўрсата олиши каби ижодий фаолияти кучаяди. Ҳамкорликдаги таълимни ташқил этиш. Демократик, тенглик, таълим берувчи ва таълим олувчи фаолият мазмунини шакллантиришда ва эришилган натижаларни баҳолашда биргаликда ишлашни жорий этишга эътиборни каратиш зарурлигини билдиради. Муаммоли таълим. Таълим мазмунини муаммоли тарзда такдим қилиш орқали таълим олувчи фаолиятини активлаштириш усулларидан бири. Бунда илмий билимни объектив карама-каршилиги ва уни хал этиш усулларини, диалектик мушохадани шакллантириш ва ривожлантиришни, амалий фаолиятга уларни ижодий тарзда куллашни мустақил ижодий фаолияти таъминланади. Ахборотни такдим қилишнинг замонавий воситалари ва усулларини қў ллаш - янги комп ь ютер ва ахборот технологияларини ўқув жараёнига қў ллаш. Ўқитишнинг усуллар

аудиториядан таш қ ари муста қ ил ишларнинг назорати. Мониторинг ва ба ҳ олаш: ўқув машғулотида ҳам бутун кўрс давомида ҳам ўқит ишн инг натижаларини режали тарзда кўзатиб бориш. Кўрс охирида тест топшириқлари ёки ёзма иш вариантлари ёрдамида тингловчиларнинг билимлари баҳоланади. “Этнопсихология ва дин психологияси” фанини ўқит иш жараёнида комп ь ютер технологиясидан, фойдаланилади. Айрим мавзулар бўйича талабалар билимини ба ҳ олаш тест асосида ва комп ь ютер ёрдамида бажарилади. Тарқатма материаллар тайёрланади, тест тизими ҳамда таянч сўз ва иборалар асосида оралиқ ва якуний назоратлар ўтказилади. “Этнопсихология ва дин психологияси” фанидан машғулот мавзулари ва турлари бўйича ўқув соатларининг тақсимланиши Т/Р Мавзунинг номи Жам и соат Маър уза семин ар М/Т Этнопсихология 1 Этнопсих

12 Дин психологиясининг методлари 2 2 13 Диний психологиясига оид назариялар ва фаннинг тарихан шаклланиши 4 2 2 14 Диний эътиқоднинг психологик асослари ва диний этиқодни шаклланиш хусусиятлари 6 2 4 15 Диний эътиқод ва билиш жараёнлари 4 2 2 16 Диний эътиқод ва шаснинг индивидуал хусусиятлари 4 2 2 17 Ижтимоий муҳит, диний анъаналар ва комил инсонни шаклланиши. 4 2 2 18 Диний фанатизм ва фанатлар юзага келишининг психологик асослари 4 2 2 19 Диний билимлар шаклланишининг психологик асослари 4 2 2 20 Диний покланиш (катарсис)нинг ижтимоий психологик моҳияти 4 2 21 Этнопсихологик хусусиятларни тадқиқ этишдаги муаммолар. 4 2 22 Этнопсихологик хусусиятларни маданиятда намоён бўлиши 4 2 23 Миллий маданият хусусиятлари ва этник психология ўртасидаги боғлиғлик 4 4 24 Дин психологияси ҳақидаги т

этказилиши зарур бўлган билим ва куникмалар тўла камраб олиниши керак. ФАН БЎЙИЧА МАЪРУЗА МАШҒУЛОТЛАРИ Этнопсихология фанининг предмети ва аҳамияти «Этнопсихология ва дин психологияси» сўзи учта сўздан тузилган бўлиб, грекчадан таржима қилинганда «этнос»-халқ «псюхе»-руҳ, «логос»-таълимот деган маоноларни англатади, яъни этнопсихология ва дин психологияси халқ руҳини ўрганувчи фандир. Этнопсихология ва дин психологиясининг обоекти этник гуруҳлар, тадқиқот предмети эса миллатнинг психологик қиёфаси, миллий муносабатлар ва миллий низолар, халқнинг ҳиссиёти ва унинг вакилларидир. Қуйидаги муҳим муаммоларни этнопсихология ва дин психологиясининг предмет тадқиқотлари қаторида келтириш мумкин: - халқнинг психологик қиёфаси (у қандай шаклланади, қандай қонуниятларга эга ҳамда унинг тўзилиши ва фу

Бошқа халқларга хос психологик хусусиятларни билиб олишга, ўзга элат, қабила ва уруғларнинг хатти-ҳаракати ва яшаш тарзини ўрганишга қизиқиш қадим замонлардаёқ бир қанча эхтиёжлар, аввало савдо-сотиқ ва ҳарбий мақсадлар натижасида вужудга келган.Қадимги дунё мутафаккирлари Демокрит, Гиппократ, Аристотелъ, Геродот ва бошқалар барча ижтимоий ва психологик ходисаларни тушунтириб бериш учун ягона бўлган умумий принтсипларни қидириб топишга ҳаракат қилдилар.Халқларнинг психологик хусусиятларини табиий-иқлим ва бошқа географик омиллар билан боғлаб тушунтириш фақат қадимги дунё олимларига хос бўлиб қолмасдан бундай талқин ХVIII-ХIХ асрларда яшаб, ижод этган бир қанча йирик файласуфлар ва психологлар: Монтексъе, Гегелъ, Гумболъдт, Штейнталъ, Лацарус ва бошқаларда, шунингдек, хозирги даврдаги айрим

Этнос ва индивид. Со ц иализа ц ия ва инкул ь тура ц ия Биофизиологик мосланиш ва антропологик хусусиятлар қандайдир бир омилнинг таъсиридангина вужудга келиб қолмай, балки унинг турли-туман хусусиятлари вужудга келишида икки гуруҳ омиллар ўзаро таъсир кўрсатади. Биринчи омил-бу ижтимоий-тарихий тараққиёт бўлса, иккинчи омил, шухалқ яшаб турган табиий шароитнинг хусусиятларидан иборат. Кишилар руҳий қиёфасининг ташқи ифодаларини еса иккинчи омил белгилаб беради. Шунинг учун иккинчи омил кишини г оҳи д а биринчи омилга қараганда яққол Ижтимоий ҳодисаларни материалистик асосда тушуниш шуни кўрсатадики, ижтимоий турмуш ижтимои й е нгни белгилайди. Ҳ алқ ҳаётида рўй берган муҳим тарихий про ц есслар ва воқеалар унинг психологик қиёфасида ўчмас из қолдиради. Қ ўлланиладиган педагогик технология

намоён бўладиган авторитар доминантлик кўзатилмайди ёки унча сезилмайди. Юқоридаги ҳодиса хитой ва муғулларнинг ўзаро муносабатлари тарихида ҳам учрайди: аралаш никоҳлар тўзишда хитой эркаклари кўпинча мўғул аёлларига уйланадилар. Бизнинг фикримизча, бундай ҳодисалар кўп асарлар давомида такрорланаверса, ҳар иккала томон ҳам сифатий ўзгаришларга дуч келади: доминант этнос жуда тез кўпаяди ва ўзининг ижобий сифатларини кўпайтиради, бўйсунувчи этнос эса деградатсияга юз тутади. Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум, биламан, билиб олдим, билмокчиман. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К2;К3;К7;К8; К9; К12. Миллий характер муаммоси. Миллатлараро муносабатда гуруҳий идрок механизмлари деганда биз маълум ижтимоий муносабатлар ва

халқ яшаб турган табиий шароитнинг хусусиятларидан иборат . Кишилар руҳий қиёфасининг ташқи ифодаларини эса иккинчи омил белгилаб беради . Шунинг учун иккинчи омил киши никоҳига биринчи омилга қараганда яққол Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар . Дискуссия , ақлий ҳужум , биламан билиб олдим , билмо қ чиман . А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К2;К3;К7;К8; К9; К11. Миллий урф-одат ва анъаналар. Уларнинг ижтимоий-психологик функциялари Этник тақлид ва таъсирланиш кенг тушунча бўлиб, воқеликдаги кўпҳодисаларни ўз ичига қамраб олади. Этник тақлид ва таъсирланиш миллий психологиянинг асосий компонентларидан ҳисобланиб, миллий онг билан биргаликда миллий психология ни ташқил ыилади. Миллий психологияда халынинг яшаш шароитларидан келиб чиқадиган ижтимоий

таъсир кўрсатади ва бу таъсир ўз-ўзидан мулоқот хулқида намоён бўлади. олим мулоқот хулқида акс этиб турувчи миллатга хос бўлган хусусиятларга тўхталиб ўтади. Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум, биламан, билиб олдим, билмокчиман. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К2;К3;К7;К8; К9; К11; К14. Миллий онг ва миллий ўзини- ўзи англаш. Э тник аттидюд ва стереотип . Маълумки , киши шахси сифатида ўзи яшаб турган даврдаги ижтимоий муносабатлар таъсири остида шаклланиб қолмасдан , балки тарихий тажрибалар , аждодлар томонидан яратилган ва тўпланган маданий мерослар таъсири остида ҳам шакллнади . Бунда , айниқса , ҳар бир халққа хос бўлган миллий урф - одат ва аноа наларнинг роли каттадир . Шундай экан , м иллий онг нинг асосий эле

хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда ва амалий эҳтиёжлари натижасида кишилар хатти - ҳаракатининг маолум нормаларини яратади . Кишилар хатти - ҳаракатининг бу йўл - йўриқлари авлоддан - авлодга ўтиши урф - одат ва аноаналарга айланиб қолади . Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум, биламан, билиб олдим, билмокчиман. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К2;К3;К7;К8; К9; К11; К12. Этно п сихологик хусусиятларни маданиятда намоён бўлиши Миллий характер ва типик бадиий қаҳрамон. Этник хусусиятларни ўрганишда халқ оғзаки ижоди-афсоналар,ривоятлар,мақол ва маталларнинг роли. Борлиқни идрок қилишнинг миллий хусусиятларга босълиқлиги. Миллий характер, темперамент, манфаатлар ва кайфиятларни миллий санъат турли рақсда, мусиқада,ранг-тасви

Идрок этилаётган воқеликлар ва ташқи оламдаги нарсаларни билишдан вужудга келадиган хиссий - психологик реактсия турли халқларда ўзига хос равишда намоён бўлади. Табиий шароитлар - ўрмон, чўл, даштлик, тоғ, сув бўйлари, водий ва воҳалар халқларнинг идрок этишга ўз таъсирини кўрсатмай қолмайди. Шахс маълум муҳитда яшаб ва вояга этар экан, ҳар бир шахснинг психологик хусусиятлари миллатнинг психологик хусусиятларидан «Кўчирма» олади. Шахс аждодлар томонидан тўпланган маданий меросларни ўзлаштириб боради ва уни ўраб турган миллий замин таъсири остида унда атроф муҳит, иқлим шароитлари ва ҳайвонот оламини идрок этишга нисбатан махсус таъб ҳосил бўлади. Одам энг аввало уни илк болалик давриданоқ ўраб турган, унга ҳар кун, ҳар соат таъсир этиб турган, унинг эҳтиёжларини қондирадиган нарсаларнинг

этник келиб чиқишнинг уйғунлиги хақидаги тасаввурлар, туғилган она ерига, ўз тилига, маданиятига мансублигидир. Сўфизм таълимотида нисбатан ўзгаришлар мавжуд, яъни миллий ўз ўзини англаш икки томонга эга бўлган бир бутун жараён сифатида қаралади. Ушбу позитсияда турган олимлар қуйидагича фикр билдиришади. Миллат ўз мохиятини бошқа бир миллатнинг сифат хусусияти билан таққослаб ўзлигини англайди. Миллий ўз ўзини англаш бошқалар билан бўладиган муносабатда таққослаш натижасида рўёбга чиқадиган жараёндир. Хақиқатдан ҳам олиб қарайдиган бўлсак ўз сифат хусусиятларини таққослаш, солиштириш натижасидангина ажратиш мумкин. Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум,венн диаграммаси. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А5; А6; А7. К1;К2;К3;К4;К5;К6;К7;К8; К9; К11;

Дин психологиясида эътиқод масаласи хар доим жиддий тортишувларга сабаб бўлиб келган. Биринчидан фанда ва кундалик мулоқотда эътиқод, ишонч турли мазмунда қўлланиб келинади. Гап одамнинг ахлоқий сифатлари ёки ыобилиятларда ишонч ҳаыида, олимнинг ўз гипотезасининг тўғрилигига ишончи ҳаыида, нихоят худога, ғайритабий кучларга ишониш ҳаыида бериши мумкин. Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум,венн диаграммаси. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А5; А6; А7. К1;К2;К3;К4;К5;К6;К7;К8; К10; К11; К13;К14. Диний эътиқод ва шаснинг индивидуал хусусиятлари Диний катарсис жараёнида диний хиссиётлар динамикасига алоҳида тўхталамиз. Уларнинг хусусиятларни ибодат жараёнида диний хиссиётлар динамикасини қайд қилиш орқали аниқлаш қийин эмас. Кўплаб индивидуал фарқларг

Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум,венн диаграммаси. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7.А5; А6; А7. К1;К2;К3;К4;К5;К6;К8;К9; К10; К12; К14. ДО. Диний фанатизм ва фанатлар юзага келишининг психологик асослари Диний сиғиниш диний маросимлар тўпламидан ташқил топади. Ҳар қ андай маросим у ёки бу ижтимоий ғоя, норма, идеаллари ва тасаввурларни ифодалайдиган коллектив ҳаракатлар стер еоти пидир. Диний маросимлар сп еци фикаси уларнинг ғоявий мазмуни ва йўналишидадир, яъни улар айнан қ андай ғоя, тасаввур, афсона ва образларни ўзида мужассамлаштирганлигидадир. Бу оддий ўзаро ҳаракат қ илувчи таш қ и омиллар эмас. Аксинча, сиғиниш фа қ атгина диний онгни об ъ ектива ц ия қ илиш шакли, диний эътиқод предметига таъсир қ илишнинг ошишидир. Қ ўлланиладиган пе

“ Этнопсихология ва дин психологияси ” фани бўйича маъруза машғулотининг календартематик режаси Т/Р Мавзунинг номи Маъруза 1. Этнопсихология 1 Этнопсихология фанининг предмети ва аҳамияти 2 2 Этнипсиҳологик хусусиятларни Ғарб ва Шарқда ўрганилиши 2 3 Этнипсиҳологик хусусиятларни шаклланишига таъсир этувчи омиллар 2 4 Этнос ва индивид. Сотсиализатсия ва инкултуратсия 2 5 Этно п сихология нинг структураси ва унинг компонентлари . 2 6 Миллий характер муаммоси. 2 7 Миллий урф-одат ва анъаналар. Уларнинг ижтимоий-психологик функциялари 2 8 М иллий туйғулар ва таъб (дид) 2 9 Миллий онг ва миллий ўзини- ўзи англаш. Этник аттидюд ва стереотип 2 10 Этно п сихологик хусусиятларни маданиятда намоён бўлиши 2 2. Дин психологияси 11 Дин психологиясининг предмети ва вазифалари 2 12 Дин психологиясининг м

Дискуссия, ақлий ҳужум, биламан, билиб олдим, билмокчиман. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К2;К3;К7;К8; К9; К11; ДО. Этнопсихологик хусусиятларни шаклланишига таъсир этувчи омиллар Этно п сихологик хусусиятларни шаклланишида сиёсатнинг ўрни. Этно п сихологик хусусиятларни шаклланишида миллий маданиятнинг роли. Этно п сихологик хусусиятларни шаклланишида тарихий ҳодисаларнинг ўрни. Этно п сихологик хусусиятларни шаклланишида табиий географик мухитнинг аҳамияти. Дискуссия, ақлий ҳужум, биламан, билиб олдим, билмокчиман. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К2;К3;К7;К8; К10; К11; К12; К13;ИМ. Этнос ва индивид. Со ц иализа ц ия ва инкул ь тура ц ия. Индивиднинг урф-одат ва анъаналар орқали тўпланган билим ва тажри

1931-32 йилларда А.Р.Луриянинг Ўзбекистондаги тадқиқоти. Тадқиқотнинг илмий асоси ва фарази. Тадқиқотнинг тарихий фони. Тадқиқотнинг бориши, тадқиқот усуллари ва натижа. Миллатлараро идрок механизми. этник стереотиплар. этностереотипларнинг компонентлари ва хусусиятлари. Этноцентризм ва стереотипизация Дискуссия, ақлий ҳужум, биламан, билиб олдим, билмокчиман. А дабиётлар : РА1;РА2; РА3;РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К2;К3;К7;К8; К9; К11; ДО. Миллий урф-одат ва анъаналар. Уларнинг ижтимоий-психологик функциялари. Этник тақлиднинг ривожланиши ва шаклланиш босқичлари.Этник таъсирланиш ҳақида тушунча. Этник таъсирланиш ва миллий тил Дискуссия, ақлий ҳужум, “Т”жадвали, биламан, билиб олдим, билмо қ чиман. А дабиётлар : РА1;РА2; РА3;РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К

А дабиётлар : РА1;РА2; РА3;РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К2;К3;К7;К8; К9; К11; ДО. Этно п сихологик хусусиятларни маданиятда намоён бўлиши. Миллий характер ва типик бадиий қаҳрамон. Этник хусусиятларни ўрганишда халқ оғзаки ижоди-афсоналар,ривоятлар,мақол ва маталларнинг роли. Борлиқни идрок қилишнинг миллий хусусиятларга босълиқлиги. Миллий характер, темперамент, манфаатлар ва кайфиятларни миллий санъат турли рақсда, мусиқада,ранг-тасвир ва меъморчиликда намоён бўлиши. Дискуссия, ақлий ҳужум, биламан, билиб олдим, билмокчиман. А дабиётлар : РА1;РА2; РА3;РА4; РА5; РА6; РА7. А1;А2; А3; А4; А6; А7. К1;К2;К3;К7;К8; К9; К11; ДО. Дин психологиясининг предмети ва вазифалари Дин психологияси диншунослик тизимида.Диннинг психологик илдизлари. Метод ва методология ҳақида тушунча.Дин

Диний ақидапарастликнинг келиб чиқишига сабаб бўлувчи илтимоий- психологик омиллар. Хурофот психологияси. Э ътиқод психологияси . Инсон эътиқоднинг субъекти. э ътиқод тушунчасига фалсафий қарашлар . Диний эътиқоднинг турлари Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум,венн диаграммаси. А дабиётлар : РА1;РА2; РА3;РА4; РА5; РА6; РА7. А5; А6; А7. К1;К2;К3;К4;К5;К6;К7;К8; К9; К11; К14. ДО. Диний эътиқоднинг психологик асослари ва диний этиқодни шаклланиш хусусиятлари Диннинг ижтимоий-психологик функцияси.Диний эътиқодни вужудга келишининг ижтимоий омиллари.Диний онг ва унинг тўзилиши. Нодиний ва шахснинг иродавий ҳатти-ҳаракатлари. Қобилият, қизиқиш, истеъдод ва ноқонуний эътиқоднинг боғлиқлиги. Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум,венн диаграммас

Дискуссия, ақлий ҳужум, венн диаграммаси. А дабиётлар : РА1;РА2; РА3;РА4; РА5; РА6; РА7. А5; А6; А7. К1;К2;К3;К4;К5;К6;К7;К8; К9; К11; К14. ДО. Ижтимоий муҳит, диний анъаналар ва комил инсонни шаклланиши. Инсон табиатининг икки ёқламалиги. Диний билимлар ва Э. Дюркгейм, М. Вебер қарашлари. Дин ва ўз-ўзини ишонтириш. Шахснинг миллий, диний ва умуминсоний хусусиятлари шаклланишини психолоғояда таҳлил этилиши. Диний ва нодиний алоқаларни этнопсихолоғоя ва сотсиал психологияда ўрганилиши. Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум,венн диаграммаси. А дабиётлар : РА1;РА2; РА3;РА4; РА5; РА6; РА7. А5; А6; А7. К1;К2;К3;К4;К5;К6;К7;К8; К9; К11; К14. ДО. Диний фанатизм ва фанатлар юзага келишининг психологик асослари . Диний даъват. У.Кларк этаплари.Диннинг шаҳсий мазмуни.Олпорт

Дискуссия, ақлий ҳужум,венн диаграммаси. А дабиётлар : РА1;РА2; РА3;РА4; РА5; РА6; РА7. А5; А6; А7. К1;К2;К3;К4;К5;К6;К7;К8; К9; К11; К14. ДО. Диний покланиш (катарсис)нинг ижтимоий психологик моҳияти Диний ҳаракатлар психологияси . Диний ибодатнинг турли кўринишлари . Диннинг гносеологик илдизи. Шахс типлари қандай сабабларга кўра типларга ажралади. Шахснинг индивидуал психологик хусусиятлари динга эътиқод қилишда қандай ўрин тутади ? Қ ўлланиладиган педагогик технологиялар. Дискуссия, ақлий ҳужум,венн диаграммаси. А дабиётлар : РА1; РА2; РА3; РА4; РА5; РА6; РА7. А5; А6; А7. К1;К2;К3;К4;К5;К6;К7;К8; К9; К11; К14. ДО. “Этнопсихология ва дин психологияси” фанидан с еменар машғулотининг мавзулар ва соатлар бўйича тақсимоти Т/Р Мавзунинг номи семинар Этнопсихология 1 Этнипсихологик хусусиятла

14 Диний эътиқод ва билиш жараёнлари 2 15 Диний эътиқод ва шаснинг индивидуал хусусиятлари 3 16 Ижтимоий муҳит, диний анъаналар ва комил инсонни шаклланиши. 4 17 Диний фанатизм ва фанатлар юзага келишининг психологик асослари 4 18 Диний билимлар шаклланишининг психологик асослари 2 19 Диний покланиш (катарсис)нинг ижтимоий психологик моҳияти 4 Жами 57 Мустақил таълим таш к ил этишнинг шакли ва мазмуни. Талаба мустақил ишни тайёрлашда фаннинг хусусиятларини хисобга олган ҳолда қуйидаги шакллардан фойдаланиш тавсия этилади: - семинар машғулотларга тайёргарлик; - дарслик ва ўқув қўлланмалар бўйича фанбоблари ва мавзуларини ўрганиш; - тарқатма материаллар бўйича фан боблари ва мавзуларини ўрганиш; - махсус адабиётлар бўйича фан бўлимлари ёки мавзулари устида ишлаш; - талабанинг ўқув, илмий-тад

тизими асосида ба ҳ оланади. Уйга вазифаларни бажариш, қ ушимча дарслик ва адабиётлардан янги билимларни мустақил ўрганиш, керакли маълумотларни излаш ва уларни топиш й ў лларини аниқлаш, интернэт тармокдаридан фойдаланиб маълумотлар т ў плаш ва илмий изланишлар олиб бориш, илмий т ў гарак доирасида ёки муста қ ил равишда илмий манбалардан фойдаланиб илмий ма қ ола ва маърузалар тайёрлаш кабилар талабаларнинг дарсда олган билимларини чу қ урлаштиради, уларнинг муста қ ил фикрлаш ва ижодий қ обилиятини ривожлантиради. Шунинг учун ҳ ам муста қ ил таълимсиз ўқув фаолияти самарали б ў лиши мумкин эмас. Уй вазифаларини текшириш ва баҳолаш амалий машғулот олиб борувчи ўқитувчи томонидан, конспектларни ва мавзуни ўзлаштириш даражасинитекшириш ва баҳолаш эса маъруза дарсларини олиб борувчи ўқитувч

Реферат тайёрлаш 5 Диний онг Адабиётлардан конспект қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 13-14- хафталар 9 2 6 Ҳал қ оғзаки ижоди ва миллий дид Адабиётлардан конспект қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 15-16- хафталар 9 2 7 Ўзликни англаш Адабиётлардан конспект қилиш. Индивидуал топшириқларни бажариш 17-18- хафталар 9 5 жами 18 ҳафта 63 20 Дастурнинг информацион услубий таъминоти Дастурдаги мавзуларни ўтишда замонавий интерфаол методлардан кенг фойдаланиш, ўқув жараёнини янги педагогик технологиялар асосида ташқил этиш самарали натижа беради. Бу боради замонавий педагогик технологияларнинг “Кластер”, “Мабуот конференция”, “Бумеранг”, “Мунозарали дарс”, “Блиц”, “Т” жадвал, “Ақлий хужум”, “Думалоқ стол” ҳамда мавзуларга доир слайдлардан фойдаланиш, дидактик ва ролли ўйин усулларини қ

• орали қ назорат (ОН) - семестр давомида ўқув дастурининг тегишли (фанларнинг бир неча мавзуларини ўз ичига олган) бўлими тугаллангандан кейин талабанинг назарий билим ва амалий куникма даражасини аниқлаш ва баҳолаш усули. Оралиқназорат бир семестрда икки марта ўтказилади ва шакли (ёзма, огзаки, тест ва хоказо) ўқув фанига ажратилган умумий соатлар ҳ ажмидан келиб чи ққ ан ҳ олда белгиланади; • якуний назорат (ЯН) - семестр якунида муайян фан бўйича назарий билим ва амалий куникмаларни талабалар томонидан ўзлаштириш даражасини баҳолаш усули. Якуний назорат асосан таянч тушунча ва ибораларга асосланган “Ёзма иш” шаклида ўтказилади. ОН ўтказиш жараёни кафедра мудири томонидан тузилган комиссия иштирокида мунтазам равишда ўрганиб борилади ва уни ўтказиш тартиблари бўзилган холларда, ОН натиж

86- 100 Аъло Хулоса ва қ арор қабул қилиш. Ижодий фикрлай олиш. Мустақил мушохада юрита олиш. Олган билимларини амалда куллай олиш. Мохиятини тушунтириш. Билиш, айтиб бериш. Тасаввурга эга бўлиш. 71-85 Яхши Мустақил мушохада қилиш. Олган билимларини амалда куллай олиш. Мохиятини тушунтириш. Билиш, айтиб бериш. Тасаввурга эга бўлиш. 55-70 Коникарли Мохиятини тушунтириш. Билиш, айтиб бериш Тасаввурга эга бўлиш. 0-54 Коникарси з Аниқ тасаввурга эга бўлмаслик. Билмаслик. • Фан бўйича саралаш бали 55 баллни таш к ил этади. Талабанинг саралаш балидан паст бўлган ўзлаштириши рейтинг дафтарчасида қ айд этилмайди. • Талабаларнинг ўқув фани бўйича мустақил иши жорий, оралиқва якуний назоратлар жараёнида тегишли топшириқларни бажариши ва унга ажратилган баллар дан келиб чиққан ҳ олда ба ҳ оланади. Та

• ЖН ва ОН назоратларда саралаш балидан кам балл туплаган ва ўзрли сабабларга кўра назоратларда катнаша олмаган талабага қайта топшириш учун, навбатдаги шу назорат туригача, сунгги жорий ва оралиқназоратлар учун эса якуний назоратгача бўлган муддат берилади. • Талабанинг семестрда ЖН ва ОН турлари бўйича туплаган баллари ушбу назорат турлари умумий балининг 55 фоизидан кам бўлса ёки семестр якуний жорий, оралиқва якуний назорат турлари бўйича туплаган баллари йигиндиси 55 балдан кам бўлса, у академик карздор деб ҳисобланади. • Талаба назорат натижаларидан норози бўлса, фан бўйича назорат тури натижалари эълон қилинган вактдан бошлаб бир кун мобайнида факультэт деканига ариза билан мурожаат этиши мумкин. Бундай ҳолда факультэт деканининг такдимномасига кўра ректор буйруги билан 3 (уч) аъзод

Хар бир назарий саволга ёзилган жавоблар бўйича ўзлаштириш кўрсаткичи 0- 6 балл оралигида баҳоланади. Талаба максимал 30 балл туплаши мумкин. Ёзма синов бўйича умумий ўзлаштириш кўрсаткичини аниқлаш учун вариантда берилган саволларнинг хар бири учун ёзилган жавобларга куйилган ўзлаштириш баллари ку ши лади ва йигинди талабанинг якуний назорат бўйича ўзлаштириш бали ҳисобланади. РЕЙТИНГ БАҲОЛАШ жадвали Рейтинг баҳолаш Семестр - 5 Максимал бал - 100 Оралиқ баҳолаш - 20 Жорий баҳолаш - 30 Мустақил таълим - 20 Якуний баҳолаш - 30 ЖН учун қўйиладиган баллар мезони Ў злаштириш баҳоси Талабанинг билими ва фаолиятига қўйиладиган талаблар 9-10 Аъло Мавзу бўйича берилган тошириқларга ижодий ёндошган, мустақил фикрла й ладиган, мавзуни ёритишда ишон ч ли янги ма ъ лумотлардан, интернэт сайтларидан фо

ОН учун қўйиладиган баллар мезони Балл Ўзлашти риш баҳоси Талабанинг билими ва фаолиятига қўйиладиган талаблар 18-20 Аъло Ўқув фани бўйича аниқ билим ва тасаввурга эга бўлган, мустақил ижодий фикрлай оладиган, О Н тошириқлари дан камида 86% балл тўлаганталабага қўйилади. 15-17 Яхши Ўқув фани бўйича билим ва тасаввурга эга бўлган, мустақил фикрлай оладиган, О Н тошириқлари дан71- 8 5 % балл тўлаганталабага қўйилади. 11-14 Қониқарл и Ўқув фани бўйича тасаввурга эга бўлган, ОН тошириқларидан камида 55-70% балл тўлаган талабага қўйилади. 0-10 Қониқарс из Ўқув фани бўйича тасаввурга эга бўлмаган, ОН тошириқларидан 54% дан кам балл тўлаган талабага қўйилади. Талабалар билимини рейтинг тизими асосида баҳолашда Я Н учун қўйиладиган баллар мезони Балл Ўзлаштириш баҳоси Талабанинг билими ва фаолияти

Ў злашт ириш баҳоси Балл Талабанинг билими ва фаолиятига қўйиладиган талаблар 1 0 Аъло 9-10 Мавзу бўйича берилган топшириқларга ижодий ёндошган, мустақил фикрлай оладиган, мавзуни ёритишда ишончли янги маълумотлардан, интернэт сайтларидан фойдаланган, фикрни аниқ, тушунарли ифодалай оладиган талабаларга қўйилади. Яхши 7-8 Мавзу бўйича берилган топшириқларга ижодий ёндошган, мавзуни ёритишда янги маълумотлардан фойдаланган, фикрни аниқ, тушунарли ифодалай оладиган талабаларга қўйилади. Қониқар ли 6 Мавзу бўйича берилган топшириқларни бажарган, фикрни аниқ, тушунарли ифодалай олмайдиган талабаларга қўйилади. Қониқар сиз 0-5 Мавзу бўйича берилган топшириқларни бажармаган, фикрни аниқ, тушунарли ифодалай олмайдиган талабаларга қўйилади. 2 0 Аъло 18-20 Мавзу бўйича берилган топшириқларга ижодий

4-§. Урф-одат ва анъаналарнинг шаклланишига таъсир этувчи омиллар. 5-§. Урф одат ва анъаналарнинг ўзгарувчанлик ва барқарорлик хусусиятлари. 6-§. Ўзбек халқи ҳаётидаги янги урф-одатлар. 1-§. Индивид шаклланишида миллий урф-одат ва анъаналарнинг роли. Ҳар бир даврнинг, ҳар бир халқнинг ижтимоий-иқтисодий, табиий- географик шароитига мос бўлиб тушадиган ва уни ўзида акс эттирадиган урф-одат ва анъаналари бўлади. Одамзот онгли ҳаёт кечира бошлагандан буён вужудга келган урф-одату маросимлар, удум ва анъналарни ҳисоблаб чиқиш қийин. Миллий урф-одат ва анъаналарда бутун бир халқнинг ижтимоий эҳтиёжлари, ахлоқ нормалари, манфаатлари, амалий тажрибалари ва тарихий яшаш шароитлари ўзига хос равишда мужассамланган бўлади. Улар халқнинг фаолияти жараёнида туғилади. Ҳар бир халқ бутун тарихи давомида

натижасида вужудга келган ва уларнинг маълум моддий ва маънавий эҳтиёжларини қондириш учун хизмат қилган. Ўрта Осиё ва Кавказ халқларининг айримларида мавжуд бўлган ва ҳозирги кунда эсқилик сарқити, деб қораланадиган “Қалин” бериш одатини ўрганишган баъзи олимлар, ҳозирги даврга келиб, бу одат фақат рамзий қимматга эга бўлиб қолганини кўрсатишди. Кўзатишлар, илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, турли халқлардаги тақиқлар, манъ этишларнинг ҳаммаси ҳам беъмани ва зарарли бўлмай, маълум зарурат билан вужудга келар экан. Яъни улар халқнинг яшаш тарзига, эҳтиёжларига мос келганлиги учун ҳам асрлар давомида авлоддан- авлодга ўтиб келган. Бу мисоллар шуни кўрсатадики, одат ва анъналар халқ ҳаётига, турмуш тарзига онгли равишда кириб келади, лекин уларнинг таъсири эса стихияли бўлади. Шунинг билан

Анънанада кишиларнинг нарса ва буюмларга, табиатга бўлган муносабатлари ифодаланади. Маълумки, фанда, санъат ва адабиётда, армия ва олий ўқув юртларида, спорт ва ишлаб чиқариш жамоаларида урф-одат бўлмайди, балки анъаналар мавжуд. Масалан, армияга янги борган солдатнинг қасамёд қабўл қилиши, олий ўқув юртига кирган ёшларни талабалар сафига қабўл қилиш тантаналари, йирик спорт мусобақаларида ғолиб спортчи шаънига мамлакат байроғини кўтарилиши ва мадҳиясини янграши - бўлар анъналар ҳисобланади. Бундан ташқари анъананинг таъсир доираси нисбатан кенг бўлиб, битта анъана бир неча урф-одат, удум ва маросимларни ўзида қамраб олган бўлиши мумкин. Мисол тариқасида халқимизда мавжуд бўлган меҳмондўстликни олиб қарайдиган бўлсак, меҳмондўстлик у ёки бу даражада ҳар бир халқ ва миллатга хос бўлган хус

3-§. Урф-одат ва анъаналарнинг ижтимоий вазифалари. Энди удум ва маросимларга келсак, улар кучли психологик ва ҳиссий таъсир этиш кучига эга бўлиб, шулар ёрдамида урф-одат ва анъаналар бевосита юзага чиқади. Удум у ёки бу урф-одат ва анъананинг бажариш вақтида амал қилинадиган тартиб ва қоидалардир. Маросим эса, удумни кўз-кўз қилиб турадиган ташқи безаги ва тасвири, яъни бажарилиш жараёнидир. Икки қўшни халқ-ўзбеклар билан қозоқларнинг тўй ўтказиш вақтида бажарадиган турли удум ва маросимларини машҳур ёзувчимиз Ойбек “Болалик” қиссасида жуда моҳирлик билан тасвирлаган. Мана, қозоқлар тўйида бўладиган маросимлар қандай тасвирланган. “Бир ўтовда одамлар тиқилинч... Аёллар эрлардан қочмайди. Аралаш-қуралаш. Бир-бирларининг елкаларини қоқиб, бемалол ҳазиллашиб сўзлашишади... Бирдан қозоқлар т

Баъзан маълум урф-одат анъана ҳам саналиши мумкин, деб кўрсатади Профессор Н.Сарсенбаев. Масалан, меҳмонга борганда”ювош ўтир”, деган ўзбек мақоли бор. Ўзбеклар орасида бу - одат. Бошқа миллат вакиллари доирасида эса бу одат ўзбек халқининг миллий анъанаси сифатида намоён бўлади. Ижтимоий мазмуни ва аҳамиятига қараб урф-одат ва анъаналар илғор ва қолоқ бўлади. Илғор урф-одат ва анъаналар кенг халқ омма манфаатларига хизмат қилади ва ижтимоий ривожланишга ижобий таъсир кўрсатади. Қолоқ урф-одат ва анъаналар деб, умрини ўтаб бўлган давр руҳига мос келмайдиган, ижтимоий ҳаёт тараққиётига монелик қиладиган урф-одат ва анъаналарга айтилади. 4-§. Урф-одат ва анъаналарнинг шаклланишига таъсир этувчи омиллар. Ўзбек халқининг меҳнат, ватанпарварлик, инсонпарварлик, меҳмондўстлик, ҳовли-жойни озода

риоя қилишлиги керак бўлади. Ҳар бир қария, ёши катта киши ўзлари шахсан танимаган ёшларга ҳам панд-насиҳат қилиши, танбеҳ беришлиги мумкин. Ёшлар ҳам уларнинг сўзини бўлмасдан тинглаши ва бундан жаҳли чиқмаслиги керак. Ўзбек оилаларида ўтадиган бирон-бир йиғилиш, маросим, тантанали тўй-тамошалар, ҳашар ва ободонлаштириш ишлари “ақлнинг кўзи” бўлган нуроний кексаларимиз маслаҳатисиз, иштирокисиз ўтмайди. Ўзоқ сафарга кетаётган ва қайтиб келган ҳар бир киши, албатта, маҳалла ва қишлоқнинг ҳамма кексаларини ва ҳаста бўлиб ётган кишиларни бориб зиёрат қилиши зарур. Агар сафардалик даврида, маҳалладаги бирор киши вафот этган бўлса, биринчи навбатда унинг оиласига бориб тазия билдирилади. Миллатимизнинг асрий анънана ва урф-одатлари, миллий хусусиятларимизни билмасдан, ҳисобга олмасдан туриб ми

урф-одат ва анъаналарнинг умри боқий бўлади. Улар ҳар доим эъзозлаб, сақланиб келинади. Зеро, бундай анъаналаримиз, биринчидан, ҳозирги кунда ҳам ўз қимматини йўқотмасдан, янгидан-янги мазмун ва шакл билан бойиб, фозил инсонга хизмат қилиб келяпти. Лекин маданий меросимизни ўрганишда илғор урф-одат ва анъаналарни эски анъаналардан фарқлашда баъзан нотўғри ёндошишлар ҳам бўлганлигини таъкидлаш керак. Масалан, яқингача аҳоли ўртасида кенг тарқалган. “Наврўз байрам”ига асоссиз равишда диний тус берилиб, нотўғри асосда танқид қилиниб, манъ этиб келинди. Келиб чиқиши ва мазмунига кўра “Наврўз” байрамини диний ҳам, консерватив ҳам, деб бўлмайди. Уни ўтказиш расм-русумлари, удумлари баҳор фаслининг кириб келиши ва ризқи-рўз бўлган экин-тикин ишларини бошлаб юбориш қувончларини тараннум этадиган х

Урф-одат ва анъаналарда халқнинг яшаш тарзи, турмуш шароитлари, хўжалик юргизиш хусусиятлари, иқтисодий имкониятлари, маънавий олами каби томонлар ўз аксини топади. Шунинг учун ҳам урф-одат ва анъаналарнинг асосий моҳият ва мазмуни сақланган ҳолда турли даврларда маълум модефикацияга учрайди. Назорат учун саволлар 1.Миллий урф-одат ва анъаналарнинг келиб чиқишига таъсир этувчи омиллар деб нималарни кўрсатиш мумкин? 2. Миллий урф-одат ва анъаналарни яратиш деганда нимани тушунасиз? 3. Миллий урф-одат ва анъаналарга амал қилиш билан ўзини кўз-кўз қилиш қабилидаги сунъий урф-одатлар ҳақида нима дея оласиз? 4. Оргаист байрамларни тушунтириб беринг? 5. Бугунги кундаги туй маросимларидан қайси бирини келиб чиқиш тарихини сўзлаб беришингиз мумкин? 6. Наврўз байрамида миллий қадриятларнинг қандай

тадбирига бориш уятлигини айтиб, рисоладаги кўйлагини кийиб боришни таклиф қилди. Наргиза бувисининг эътирозидан хафа бўлиб, туғилган кунга бормасликни афзал кўрди. Вазифа: бу муаммо қандай ҳал қилиниши керак. Наргиза бувисига қандай муносабат қилиши керак эди? Бувисини Наргизани кийган кийимига билдирган эътирози тўғрими? 2-вазият Икки нафар ўсмир кўчанинг панароқ четида сигарет чекиб турибди. “Ие. Нега чекади-я бу болалар”, деб, бир ёши улуғ нотаниш киши танбеҳ берди.. Бунга 2 ўсмир “Сизга нима? Амакиммисиз, ҳоламмисиз”, деб жавоб қайтарди. Нотаниш киши “Нима қиламан кайфиятимни бўзиб. Қўй, индама, менга нима, болага ота-онаси тарбия берсин, Бизнинг гапларимиз ёшларга ёқмайди.”, - деб, ўтиб кетди Вазифа: бу муаммо қандай ҳал қилиниши керак. 3-вазият Дарсдан сўнг 2-синф ўқувчиси Жасур исм

Бу холатда хато қилмаслик муҳим . Қиздан сўрамасдан унинг телефон рақамини бериш ҳам одобга тўғри келмайди. Қолаверса унинг ота-онасига қолаверса қизга ёқмаслиги мумкин. Уни бундан чалғитиб бу ишдан фойда йўқ деб диққатини бошқа томонга буриш ёки телефон рақами берилмайди деб жавоб қилиш ҳам тўғри келмайди. Бола сизга кейин сирини айтмаслиги ва Сизга умуман ишонмаслиги мумкин. Қарор Ўқитувчи Жасурга Мохинурнинг телефон рақамини билмаслиги лекин унга ёрдам беришлигини айтади. Бу болада ўқитувчига нисбатан ишончни уйғотади ва телефонда гаплашиш фикридан қайтаришга ундайди. Шунингдек ўртоқларча дўст бўлишга имкон яратади. Келгуси дарсда Жасурни олди қатордаги партага Мохинурнинг ёнига ўтказиб қўйиши мумкин. Бошқа вариантни қўллаш ҳам мумкин. Икқиларига бир топшириқ бериб бир- бирларида дўстон

Ҳар икки ўқувчининг ота-оналарини чақириб, вазиятни тушунтириш керак. 5-вазият Оиланинг барча аъзолари кечки овқат вақтида дастурхон атрофида тўпланган. Ишдан чарчаб келган ота ароқ шишасини очиб, ундан 2-3 марта қуйиб ичди. Отанинг бу иши уй бекасига ёқмаяпти, у сезиларли даражада асабийлашяпти, лекин таом вақтида жанжал чиқишини ҳоҳламасдан, сабр билан ўтирибди. Шу пайт телевизорда намойиш қилинаётган фильмда ҳаёсиз лавҳани кўрсатишди. Уй бекасининг сабри тугаб, баланд овозда отага таъна ёғдира бошлади. 6-вазият. Оиланинг катта қизи ўсмирнинг кийимларини ювиш учун ажрата бошлади. Ўсмирнинг кўйлагидан номаълум таблеткалар топилди. Қиз бу тўғрисида ота-онасига хабар берди. Ўсмир бу таблеткалар бош оғриғини қолдиришини айтиб, уларни ўртоғидан олганини тан олди. Ҳали ота нима қилиш тўғрисида

Жорий назорат учун саволлар 1. Урф-одат ва анъаналар нималар таъсирида вужудга келади? 2. Урф-одат ва анъаналар ўртасидаги фарқлар? 3. Меҳмондўстлик анъанаси ўзбекларда қандай намоён бўлади? 4. Ўзбек халқининг эски, қолоқ урф-одатларидан мисоллар келтиринг? 5. Ўзбек халқининг тарбияга оид анъаналари? 6. Миллий анъаналар ва шахс. 7. Ижтимоий-ҳаёт ва урф одатлар. 8. Урф-одат ва анъаналарнинг ижтимоий функциялари. 9. Урф-одат ва анъаналардаги миллийлик ва умуминсонийлик. 10. Урф-одат ва анъналарнинг тартибга солувчилик функциялари. Оралиқ назорат учун тестлар . Қайси олим халқлар ўртасидаги психологик тафовутларни асосан кишилар натижаси деб тушунтирган? A) Лоцарус B)Р.Мандру C)А.Р.Лурия *D)Монтексье E)Штейнталь Жавобларнинг қайси бирида миллий психологик қиёфа шаклланишини тарихий шарт-шарои

Англаш ва мослашиш химоя, назорат функциялари, ижтимоий онгнинг қайси хусусиятларида намоён бўлади? A ) миллий психологик қиёфа * B ) миллий ўз-ўзини англаш C ) урф- одат D ) миллий таъб E ) С ва D жавоблар т ўғ ри Одамларни жуда к ў п факторлар бош қ аради: и қ лим, дин, қ онун, ў тмиш намуналари, урф-одатлар. Бу факторлар натижаси халқ рухини яратади. Ушбу факторлардан Ш.Монтексьенинг эътироф этишича энг му ҳ им ва кучли фактор қайси? A ) дин * B )и қ ли м C )урф-одат D ) қ онун E ) ў тмиш намуналари Қ адимда бир неча мустақил халқларнинг тили ва маданияти бирлашуви натижасида янги йирик халқларнинг вужудга келиши кўзатилган. Бу қ андай ном билан аталади? * A ) этник фўзия B )рефлекция C )этник ахлок D )этник дифференцияллашуви E ) т ўғ ри жавоб й ўғ . Икки ёки к ў пчилик этносларни таш

Этник системани ривожланиб бориш процессидан то й ўқ олиб кетгунгача бўлган жараён бу … A ) этнология B )этнолингвистика * C )этногенез D )этник миграция E )т ўғ ри жавоб й ўқ . Индивидни ўз этник му ҳ итига, унинг қ изи қ ишларига ҳ амда ў зга халқларга ва уларнинг қ изи қ ишларига эмоционал муносабат билдириш бу - A )этник ахло қ * B )этник хиссиёт C )миллий таъб D )миллий характер E )этник ўз-ўзини англаш Дунёнинг турли худудларида халқларни келиб чи қ иши, уларнинг ижтимоий ҳ аётдаги роли ва яшаш шароитини илмий асосда ў рганувчи фан бу A ) этнопсихология B )этнография * C ) антропология D ) демография E ) эталогия Индивид ўзини этник гуру ҳ да хис қилиши ҳ амда унинг асосида одамлар билан ижтимоий муносабатларга киришиб, ривожланиб бориш жараёни б у . . * A ) этник экспектация B )этни

Халқ ва миллатнинг к ў пчилик ва к илларида тарихий жи ҳ атдан вужудга келган г ў заллик ва хунуклик т ўғ рисида бериладиган ба ҳ о: * A ) миллий таъб B ) миллий қиёфа C ) миллий характер D ) миллий ўз-ўзини англаш E ) миллий урф одатлар Ўзга миллатлар ҳақидаги баҳо ва фикрлар мажмуи A ) миллий таъб B ) миллий характер C ) психологик қиёфа * D ) гетеростереотиплар E ) автостереотиплар Ўз миллати ҳақидаги тассавурларни шаклланиши о қ ибатида шу миллий гуруҳ вакилларида бош қ а миллатларга нисбатан иррационал муносабатлар пайдо бўлиши бу . . . * A ) этноцентризм В)экстроцентризм C ) фрейдизм D )А ва В жавоблар тўғри E ) тўғри жавоб йўқ Индивиднинг ижтимоий гуруҳга қў шилиши, ижтимоий таъсирларни ў зига сингдириши ва актив равишда мулокот системасига кириб бориш жараёни бу . . . * A ) социали

D ) стереотиплар E ) симпатиялар Халқ ва миллатнинг к ў пчилик вакилларида тарихий жиҳатдан вужудга келган гўзаллик ва хунуклик тўғрисида бериладиган баҳо: * A ) миллий таъб B ) миллий қиёфа C ) миллий характер D ) миллий ўз-ўзини англаш E ) миллий урф одатлар Миллий психологик қиёфа қ андай қ исмларни ўз ичига олади? A ) миллий характер, миллий таъб B ) миллий урф одат, C ) миллий маданият, D ) миллий хиссиёт * E ) А,В,С тўғри Миллатнинг фаоллигини кўрсатувчи асосий мезонлар бу ……. A ) Миллий туйғу B ) миллатнинг и қ тисодий потенциал ишлаб чи қ ариш кучларининг интенсив ривожланиши C ) минта қ а ва ишлаб чи қ аришдаги муносабатлар D ) миллий характер * E ) А,В,С тўғри Этник онг қ андай кўрсаткичларга қ араб баҳоланади? A ) миллий масалаларни ечишда керакли фаолият воситаларини англаб ети

* A ) когн и тив B ) хул қ – атвор C )ахло қ D ) эмоционал E ) кон и тив Якуний назорат саволлари 1.Миллий урф-одат ва анъаналар ҳақида тушунча 2.Миллий урф-одат ва анъаналарнинг функциялари 3.Миллий урф-одат ва анъана, маросим ва удумларнинг ижтимоий функциялари 4.Хулқ-атворнинг таркиб топишида миллий урф-одат ва анъаналарнинг роли. 5.Урф-одат ва анъаналарнинг юзага келишига таъсир этувчи омиллар 6.Миллий урф-одат, анъана, маросимларнинг умумий ва бир-биридан фарқ қилувчи томонлари 7.Миллий ва умуминсоний қадриятлар 8.Истеъмолдаги ва яроқсиз урф-одатлар 9.Маросимларнинг регулятив функцияси 10. Миллий урф-одат ва анъаналардаги турли ижтимоий гуруҳлар 11.Миллий қадриятларда инсон омилининг акс этиши 12.Миллий урф-одат ва анъаналарга амал қилишдаги жинсий ва худудий тафовутлар. 2.5 Миллий ур

Хулоса ва таклифлар Урф-одат ва анъаналар ҳар бир халққа абадул-абад берилган ва ҳеч ўзгармайдиган нарса эмас. Ҳаёт уларни ғалвирдан ўтказиб, пучагини пучакка, сарасини саракка ажратиб беради. Янги даврга мослаша олгани сақланиб қолади. Шунинг билан бирга ҳар бир давр ўзининг удум ва маросимларини, урф-одат ва анъаналарини яратади. Янги вужудга келаётган урф-одатлар ўз-ўзидан, қуруқ ерда пайдо бўлмасдан, асосан икки манъба - биринчиси, илгари мавжуд бўлган илғор анъаналар замон руҳига мослаштирилади, иккинчиси, бошқа халқлар билан бўладиган иқтисодий, маънавий алоқалар натижасида улардаги илғор анъаналар ўзлаштирилади. Бу миллий психологик қиёфани шаклланишига ва ривожланишига катта хисса бўлиб қўшилади. Ҳеч бир авлод ўзигача яратилган ва тўпланиб келинган маданий меросларсиз, билим ва анъ

яшар экан у, аждодлар томонидан тўпланган меросларни ҳаётининг биринчи куниданоқ ўзлаштириб боради. Шунинг учун ҳам халқ ҳаётига сингиб кетган урф-одат ва анъаналарни ҳеч қандай фармойиш ва маъмурий йўл билан йўқотиб бўлмайди. Урф-одатлар - миллат манавиятининг ойнаси тариқасида инсонларнинг истак ва мақсадлари муштараклигини юзага келтир увчи механизм, яъни бу жараёнда бизнинг фикримизча, қайтарилиш усули муҳим рол ўйнайди. Лекин қайта-қайта идрок қилинаётган нарса ўша тингловчи учун ҳам , ҳатти ҳаракатларни бажараётган шахс учун ҳам ҳиссий, ҳам интеллектуал аҳамиятга эга бўлиши керак. Ш ахсий ма ъ но ва мазмун касб этган қайтаришлар тасаввурларнинг эътиқодлар даражасида мустаҳкамланишига олиб кел ади. Шарқ халқлари, жумладан ўзбек халқининг қадимий урф- одатлари, анъаналарининг илк илдиз

Адабиётлар рўйхати 1. Каримов И.А. Асарлар тўплами.1-19 жилдлар. - Тошкент, “Ўзбекистон”, 1996-2011. 2. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Тошкент, “Маънавият”, 2008. 3. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.Каримовнинг БМТ Мингйиллик ривожланиш мақсадларига бағишланган Саммити ялпи мажлисидаги нутқи // Халқ сўзи, 2010 йил 22 сентябрь. 4. Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза // Халқ сўзи, 2010 йил 13 ноябрь 5. Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш йўлини изчил давом эттириш – таррақиётимизнинг муҳим омилидир. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг қабўл қилинганининг 18 йиллигига бағишлан

Қўшимча адабиётлар 14.Абдуқодир Жилоний. Раббонийликни англаш. Т, 2006 15 .Абдулазиз Мансур. Қуръони Карим маънолари таржимаси. Т, “Ислом Университети” 2001. 16 .Абдусамедов А.И. “Диншунослик асослари” Т., 1995й. 17 . Беруний “Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар” Т., 1967. 18 .Геродот История в девяти книгах. Л. 1999. 19 .Гумилев Н.Л. Этносфера: история людей и история природи. М. 1993 20 .Жабборов И.М. “Ўзбек ҳалқ этнографияси” Т., 1990. 21 .Жалолиддин Румий. Маънавий, маснавий. Т, 1-китоб 1999. 22 .Кон И.С. «Ребенок и обшество» М. 2000. 23 .Маҳмуд Аъзам Жўшон. Тасаввур ва нафс тарбияси. - Т, 1998. 24 .Муҳаммад Соддиқ Муҳаммад Юсуф. “Имон” .- Т., 2005 . 25 .Нажмиддин Кубро “Тасаввур ҳаёт” Т, 2004 . 26 .Поршнев Б.Ф. Противопоставление как компонент этнического самосознания». - М. , 2001

Купить