Milliy va diniy qadriyatlar va ularning o‘ziga xosligi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	108.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Milliy va diniy qadriyatlar va ularning o‘ziga xosligi

Купить

Mavzu:Milliy va diniy qadriyatlar va ularning o’ziga xosligi.
Reja:
Kirish
1. Milliy madiniy qadriyatlarni tiklanishi. Ularning jamiyatni
ma’naviy , ruxiy , ahlokiy poklanishidagi o’rni.
2. Diniy qadriyatlar ma’rifiy -madaniy,ma’naviy,tarixiy
qadriyatlar silsilasining muayyan bir bo’g’imi sifatida.
3. Dunyoviy davlat va din. Din va diniy tashkilotlar
o’rtasidagi munosabat. Diniy ekstrimizm va fundamentalizm xavfi.
4. O’zbek xalqining insonparvarlik va milliy qadriyatlari,
kishilarni vatanparvarlik, mehnatsevarlik, yuksak ahloqiylik ruhida
tarbiyalashda milliy qadriyatlarning ahamiyati.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.

Kirish
Demok ratik jamiyat qurish jarayonida jamiyat ma’naviy yuksalishini muhim
omillaridan biri bo’lgan qadriyatlarga e’tibor ortib bormoqda. Shuningdek,
O’zbekistonda xalq taraqqiyotida muhim o’rin egallagan qadriyatlarni chuqur va
har tomonlama o’rganish, unutishga majbur etilganlarini qayta tiklash masalasiga
ham e’tibor bilan qaramokda. Qadriyat atamasi arabcha «Kadr» so’zidan olingan
bo’lib biror birnarsa va hodisaning jamiyatda, kishilar o’rtasidagi ahamiyatini ifoda
etish uchun kullaniladi.
O’tmishdan biz hamma narsani o’zicha qabul qila olmaymiz. Har qanday
meros, u qanchalik maftunkor bo’lmasin, yangi davr uchun o’z o’zidan xizmat qila
olmaydi. U hamisha chuqur tanqidiy taxlilga, ijodiy boyitilishiga, rivojlantirishga
muhtoj bo’ladi. Bu vaziyat bevosita qadriyatlarga ham tegishlidir. Bizni qurshab
olgan olamdagi narsa-hodisalar - muayyan g’oyalar, xis va tuyg’ular, kayfiyatlar,
ijtimoiy tajribalarning shaxs, sinf, guruh, millat, umuman jamiyat uchun ijobiy
yoki salbiy ahamiyatini ko’rsatuvchi falsafiy tushunchadir.
Ahamiyati katta bu narsa va hodisalar - g’oya, xis-tuyg’u, kayfiyatlar,
ijtimoiy tajribalar o’z xissalari bilan emas, balki ularning insoniy faoliyat, marifaat
va ehtiyojlar, ijtimoiy munosabatlar sohasiga jalb qilinganligi, undagi o’rni bilan
belgilanadi. Ahloqiy tamoyillar va qoidalar, orzu umidlar, yo’l—yo’riqlar va
maqsadlarda ifodalangan narsa hodisalarga - baho berish mezoni va usullari ham
qadriyatdir. Qadriyatlar oddiy, ijtimoiy - siyosiy va ma’naviy hamda ijobiy va
salbiy turkumlarga bo’linadi. Har bir millat, ijtimoiy guruh, shuningdek, har bir
tarixiy davr yaxshilik , adolat, erkinlik va shu kabi qadriyatlar haqida o’z
tasavvurlarini yaratadi. Shu bilan birga , umuminsoniy qadriyatlar (muayyan ahloq
qoidalari, madaniy meroslar, mumtoz san’at va adabiy asarlar) ham mavjudki,
ularsiz inson kamolotiga yetisha olmaydi.
Demak, qadriyatlar muayyan moddiy narsalar va madaniy ma’naviy ruhiy
hodisalarning o’ziga xos xususiyatlari emas, balki ularning inson, jamiyat hayotida
tutgan o’rnini, ahamiyatini ifodalaydi. Ayrim tadqiqodchilar, ulamolar, faylasuflar,
adabiyotchilar, tarixchilar din bilan bog’liq qadriyatlarni diniy g’oyalar, aqidalar,

xis-tuyg’ular va marosimlarning o’zidan izlaydilar. Dunyoviy ilm nuqtai nazaridan
biz bunday fikr mulohazalarga qo’shila olmaymiz.
Yuqoriga
O’zbekiston xalqlari o’zlarining qadimiy va ijobiy qadryatlarga boy tarixida
ko’pgina dinlarga hurmat bilan qaraganlar va o’z davrlariga mansub ilg’or ijobiy
qadryatlarni shakllantirish borasida ulardan unumli foydalana bilganlar
Ijobiy qadriyatlar yuzaga kelish jarayonida diniy g’oyalar, marosimlar,
ibodatlar muhim omil bo’lib xizmat qilgan. Fikrimizcha, din, xususan, islom bilan
bog’lqk qadriyatdarni o’rganish bilan cheklanib qolish yetarli emas. Ayni
zamonda, din bilan bog’liq qadriyatlarni o’rganish dinparastlik bilan
bog’lanmasligi lozim. Dinparastlik hyech qayerda, hyech qachon ijobiy qadriyat
hisoblanmagan. Aksincha, hamma dinlarga hurmat bilan qarash, ularni haqorat
qilmaslik, hamma dinlarga ijobiy munosabatda bo’lish muhim ijobiy
qadriyatlardan biri bo’lgan. Qolaversa, O’zbekiston xalqlari tarixida muhim
ahamiyatga ega bo’lgan va nisbatan uzoq tarixiy davrlarda mavjud bo’lgan
Zardushtiylik, Buddaviylik, Isoviylik dinlarining tarixini o’rganmasdan turib,
Islom dini tarixining o’zini har tomonlama bilish mumkin emas.
Eramizdan avvalgi XVI - XIV asrlarda vujudga kelgan vato Islom kirib
kelguncha qadar mavjud bo’lgan Zardushtiylikda mehnatsevarlik, ruxiy
poklanish, ezgulik, vatanparvarlik, yaxshilik kabi fazilatlar bilan bog’liq
qadriyatlar ulug’langan. Mehnat ahloqiy sog’lomlik, ezgulik manbai deb bilingan.
Bu dinning muqaddas kitobi bo’lmish «Avesto»da manaviy-ahlokiy barkamol
odam, ezgulikni barqaror qila oladigan, adolatparvar insonni shakllantirish g’oyasi
markaziy o’rinni egallaydi. Jumladan, bu muqaddas kitobda quyidagi so’zlar
mavjud:» Olam go’zalligi dehkondan, kimki yerga urug’ qadabdi, u odamiylikka
iymon keltiradi, yagona shu yo’lgina haqiqat bo’lib qolgani sarobdir» Bu dinda
iymon masalasi ham katta o’rin olgan va keyinchalik bu g’oya boshqa dinlarga
samarali ta’sir ko’rsatgan. Iymonli bo’lishning asosiy sharti yaxshi niyat qilish,
yaxshi, shirin so’zlar aytish va adolatparvar bo’lishdir. Bu dinda muayyan so’zlar,

marosimlar orqali poklanish masalasiga, umuman ruxiy poklanishga katta etibor
berilgan.
O’zbekiston xalqlari manaviy-madaniy, ahloqiy qadriyatlar yaratish borasida
eramizdan avvalgi IV asrda vujudga kelgan, Kushon imperiyasi davrida hukmron,
davlat dini bo’lgan buddaviylik dinidan ham muhim bir omil sifatida
foydalanganlar. Tarix bu ta’limotni rivojlantirgan 20 dan ortiq Turonlik avliyo
hakimlar va faylasuf olimlar, ular tarjima qilgan, sharhlagan va o’zlari yozgan
buddaviylik asoslari va marosimlari hakidagi asarlarning nomlarini bizgacha
saqlab qolgan. Keyinchalik bu asarlar, g’oyalar, ayrim marosimlar islom dini bilan
bog’liq tariqatchilik harakatlarining shakllanishiga katta ta’sir ko’rsatgan.
Yuqoriga
Keyingi yillarda tariqatchilik harakati, sufizm g’oyalari bilan uzviy bog’liq
bo’lgan tasavvufni o’rganishga va undan ma’naviy-ahloqiy qadriyatlarimizni qayta
tiklash uchun foydalanishga katta e’tibor bermoqdalar. Bu yerda shuni aytish
kerakki, zardushtiylik va buddaviylikni bilmay turib, tasavvufni ham to’la
o’rganish mumkin emas. Xususan, buddizm ruxiy kamolotning kushandasi
bo’lmish nafs balosiga qarshi kurashga, tafakkurni ulug’lashga katta e’tibor
bergan, tafakkur bu abadiy kamolot yo’lidir, muloxazasizlik- o’lim yo’lidir.
Tafakkuri bedor odam hyech qachon o’lmaydi, yengil o’ylaydigan johil kishi o’lik
kabidir. O’zing-o’zingni o’yg’ot, shunda xifzu-himoya topasan va bardam idrok
bilan yurib, albatta baxtli bo’lasan.
Mamlakatimizda Mustaqillikning qo’lga kiritilishi, markscha-lenincha
mafkura yakka hokimligining tugatilishi, fikrlash va vijdon erkinligining to’la
qaror topishi natijasida dinlarga, xususan, Islom diniga munosabat tubdan
o’zgaradi. Chunonchi, dunyoviy maqsadlar yo’lida dinga qarshi kurashlarga,
hakorat qilishlariga butunlay barham berildi. Uning o’rniga dinga ilmiy yendahuv,
hurmat qilishlar kqror topmoqda. Bu ham demokratik jamiyat qurishning muhim
talablaridan biridir. Dinga bo’lgan munosabatimizning tubdan o’zgarishiga KPSS
yakka hokimligini tugatilishi, Mustaqil mamlakatimizda davlatning belgilovchi,

vijdon erkinligi talablaridan kelib chiqqan yangi qonunchilikni qaror topishi sabab
bo’ldi.
Binobarin, dinga, xususan, islomga bo’lgan munosabatlarimizni qaror
topishi uning tariximizda tutgan o’rni va ahamiyatini ilmiy nuqtai nazardan
bilishga imkon yaratadi. Tarix shundan dalolat beradiki, O’zbekiston xalqlari islom
bilan bog’liq falsafiy bilimlar, iloxiyotchilikka oid qarashlar, xuquqshunoslikka oid
ta’limotlarning, amaldagi rivojlanishiga munosib xissa qo’shgan ko’plab buyuk
ajdodlariga ham egadirlar. Buyuk allomalarimizning ma’naviy-ahlokiy, falsafiy
qadriyatlarni yaratish borasidagi xizmatlari alohida ahamiyat kasb etadi. Bunga
Farobiyning baxt hakidagi falsafiy qarashlari, Beruniyning dinlar tarixiga oid
fikrlari, Al-Buxoriy va At-Termiziylarning to’plagan hadislari, Burxoniddin
Marg’iloniyning «Hidoya» asari, Alisher Navoiyning adabiy ijodi va ayniqsa,
buyuk shaxslar hayotiga bag’ishlangan maxsus risolasi, Ahmad Yassaviy,
Najmiddin Kubro, Abduholik Gijduvoniy, Boxovuddin Naqshband kabilarni
hayoti va tariqatchilik, sufizm g’oyaarini yaratish borasidagi buyuk xizmatlari
misol bo’la oladi. Ular dindan shaxsiy maqsadlar yo’lida foydalanishlarni qatiy
qoralaganlar. Shuni aytish kerakki, islomni buyuk dinga aylantirgan, uni manaviy-
ahlokiy, falsafiy, umuminsoniy qadriyatlar bilan boyitishda yuqorida aytib o’tgan
allomalarimizni butun islom olami tan olgan.
Bizning o’zimiz ham endigina ana shu jarayonni o’rganish imkoniyatiga ega
bo’ldik. O’zbekiston xalqlarining deyarli XIII asrlik tarixi islom dini bilan bog’liq.
Bu davrlar ijtimoiy iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy, madaniy yuksalishlarining ham
nisbatan orqaga ketishlarning ham shohidi bo’ldi. Chunonchi, IX asr oxiridan XIII
asrning boshlariga qadar , shuningdek, Temur va temuriylar davrida O’zbekiston
xalqlari o’zlarining ma’naviy-madaniy tarixida muhim va olamshumul yutuqlarni
qo’lga kiritdi. Bu yutuqlarning bosh sabablaridan biri mustaqillik va ijtimoiy -
siyosiy barqarorlikning hukmron bo’lganligidir.
O’zbekiston xududida islom hukmron dinga aylangan davrdanoq uni o’z
davrining ilg’or qarashlari bilan boyitishga, zamon talablariga javob bermaydigan
unsurlardan xalos qilishga, ayniqsa, islom dini orqali inson aqli va zakovatini

peshlashga intilganlar. Bunday urinishlar hamma vaqt, hamma yerda
dinparastlarga, takabbur va johil ruhoniylarga xush kelmagan. Ana shu davrlarda
iymon va iroda erkinliklarini tarannum qiluvchi, hozirgi kunda ham ahamiyatini
yuqotmagan islomiy bilimlar vujudga keldi.
Odamlar ongida mustaqillik, ma’naviy va ahlokiy qadriyatlarni
rivojlantirish, xalqning milliy ruxini uyg’otish va tiklash jamiyatning barqaror
rivojlanishining muhim sharti va kafolatidir.
«Biron bir jamiyat ma’naviy imkoniyatlarini, odamlar ongida ma’naviy va
ahloqiy qadriyatlarni rivojlantirmay hamda mustahkamlamay turib o’z istiqbolini
tasavvur eta olmaydi». I.Karimov . O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida.....,
Mamlakatimiz bir necha bor ajnabiy bosqinchilar hujumiga duchor bo’lgan,
qaramlik zulmi ostida qolgan bo’lsa-da o’zligini yuqotmadi, xalqimiz o’zining boy
ma’naviy merosini avaylab saqlab va boyitib keldi. Ayniqsa, so’nggi
mustamlakachilik davrida ma’naviy merosga sinfiy nuqtai-nazardan yondoshish
oqibatida milliy qadriyatlarimiz, urf-odatlarimiz progressiv vareaksion bloklarga
bo’lindi, mashhur olimlar, adiblar va san’at ustalari materialistik va idealistga
bo’lindi. Reakson deb baholangan milliy qadriyatlarimiz , odatlarimiz va
an’alarimiz, idealistga ajratilgan
alomalarimiz qoralandi, tanqid ostiga olindi, ko’pgina tarixiy yodgorliklar buzildi,
qarovsiz qoldi, kitoblar va qo’l yozmalarni nashr etish, o’rgatish man etildi yoki
e’tiborsiz qoldirildi.
Mustaqillik sharofati bilan xalqimiz ma’naviyat zulumlaridan ozod bo’ldi,
erkin fikrga, milliy taffakurga, milliy tiklanishga keng yo’l ochildi. Milliy tiklanish
o’z o’zidan sodir bo’lmaydi, buning uchun xalq dunyo qarshini milliy istiqlol
ruhida islox qilish zarur.
«Moddiy islohatlar, iqtisodiy isloxatlar - o’z yo’liga ularni xal etish mumkin.
Xalqning ta’minotini ham amallab turish mumkin. Ammo, ma’naviy isloxatlar -
qullik va mutelik iskanjasidan ozod bo’lish, qadni baland tutish, ota bobolarimizni
udumlarini tiklab, ularga munosib voris bo’lish - bundan og’irroq va bundan
shavkatliroq vazifa yo’q bu dunyoda!»

I.A.Karimov
O’zbekiston : milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura . t . 1, 202 bet.
Yuqoriga
Mustaqillikni dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz qoldirgan ma’naviy
merosini tiklash ishlari boshlanib ketdi. Xo’sh, ma’naviy meros nima, uning
tiklanishi nimalarda nomoyon bo’lmoqda? Ma’naviy meros qadimiy zamonlardan
beri ajdodlirimiz, ota-bobolarimizdan bizgacha yetib kelgan ma’naviy boyliklar-
siyosiy , falsafiy, xuquqiy va diniy qarashlar, odob ahloq me’yorlari, ilm fan
yutuqlari, tarixiy, badiiy va san’at asrlari majmuidir. Ma’naviy qadriyatlar
boyliklar inqilobiy yo’l bilan hosil qilinadigan hodisa emas, u jamiyat
taraqqiyotining barcha bosqichlarida uning ehtiyojlari tufayli yuzaga keladi va
usha davr hayotini aks etiradi. Har bir avlod ma’naviyatni yangiddan yaratmaydi,
ma’naviy merosga tayanadi, biroq uni qanday bo’lsa shundayligicha, ko’r ko’rona
qabul qilavermaydi, taraqqiyparvarlik bilan insonparvarlik, adolat nuqtai nazaridan
qabul qiladi va rivojlantiradi .
Mustaqillik yillarida vatanimiz tarixini yoritish va o’tgan ish masalalari
partiyaviylik, sinfiylik yondoshuvlaridan, hukumron komunistik mafkuraga
xizmatkor bo’lishdan xalos etildi. Necha o’n yillar davomida buzib ko’rsatilgan
yoki so’z ochilmay kelgan tarixiy voqyealarni xolislik tarixiylik, hakoniylik
tamoillari asosida tadqiq qilishning kirishildi va dastlabki asarlar yaratildi.
Sovetlar davrida AbuAli Ibn Sino, Abu Rayxon Beruniy, Muhammad
Xorazmiy, Mirzo Ulug’bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur singari
mutafakirlarning jahon fani va madaniyatiga qo’shgan xissasi qisman yoritilgan
bo’lsa-da, ularning jahon tarixi durdonasiga aylanib qolgan asarlari to’la nashr
etilmadi, ayrimlari chegaralangan nusxalarda chop etilgan. Abduxolik /ijduvoniy,
Baxovuddin Naqshband, Ismoil Buxoriy , Xo’ja Ahmad Yassaviy, Burxoniddin
Marg’iloniylarning g’oyalari zararli, diniymistik qarashlar deb hisoblandi, ularning
ijodi to’g’risida lom-mim deyilmas edi. Sovetlar hokimiyati davrida milliy istiqlol
uchun kurashgan minglab ziyolilar, olimlar, yozuvchilar, shoirlar qatog’on qilindi,

quvg’in ostiga olindi. Ularning nomi badnom qilindi, ular hakida so’zlash man
qilindi, asarlari yo’q qilindi.
Mustaqillik sharofati bilan ma’naviy hayotimizda uyg’onish yuz berdi.
Ulug’ bobolarimiz ruxi shod etildi. Abdulla Qodiriy, Cho’lpon, Fitrat, Usmon
Nosir kabi vatanimiz ozodligi yo’lida shahid ketgan xalq jigarbandlarining nomi,
izzat ikromi, hurmati o’z joyiga qo’yildi, ularning ma’naviy meroslari xalqimizga
qaytarildi. Mirzo Ulug’bek, Alisher Navoiy va boshqa allomalarning tavallud
topgan kunlari bayramona nishonlandi, ularga haykallar qo’yildi, qadamjolari
ta’minlandi, asarlari yetarli nusxada nashr etilib, kitobxonlarga yetkazildi.
YuNESKOning qaroriga binoan 1994 yilda Parijda, Istambul va Korachida buyuk
falakkiyot olimi Ulug’bek tavalludining 600 yillik yubileyi bayram qilinganligi
xalqimizning insoniyat sivilizasiyasiga qo’shgan xissasining e’tirof etilishi bo’ldi.
Mamlakatimiz Xitoy, Hindiston, Eron, Misr kabi qadimiy davlatlar qatorida
turadi, milliy davlatchiligimiz qadimiy diyorimiz yirik davlat arboblari bilan
mashhur. Bobomiz Amir Temur mamlakatimizni jahondagi eng qudratli davlat
darajasiga ko’targan. Sho’rolar davrida ko’xna tariximizning ana shu qirralari
berkitilgan bo’lsa, Mustaqillik davrida o’zining asl bahosini oldi. Milliy
davlatchiligimizning tajribasi, Amir Temur tuzuklari, Farobiy, Navoiylardek odil
davlat qurish haqidagi dono fikrlari mustaqillik davrida demokratik xuquqiy davlat
qurilishida katta madat berdi.
O’zbekiston xududida Islom dini hukmron bo’lgan davrlarda kishilarning
jamiyatdagi faolliklari, ularning adabiyot va san’at asarlaridan baxramand
bo’lishga intilishlari, foydali mehnat bilan shug’ullanishlari, ezgu orzu umidlar,
ruxiy poklanishga e’tibor odamiylik, nafs balosiga qarshi kurashlar musulmonlik
talablari bilan uzviy bog’lanadi. Bobolarimizning islomiy qadriyatlar yaratish
borasidagi tajribalarini chuqurrok o’rganish, undan hozirgi davrning
xususiyatlarini hisobga olgan holda foydalanish uchun biz islomga, qur’onu
xadislarga, ular yaratgan asarlarga xalqimiz ijodi bo’lgan xilma-xil rivoyatlarga
murojaat qilmoqdamiz.

Xulosa
Xullas, islomiy qadriyatlar - bu insonning ruxiy holatlarini tarbiyalash,
boshqarish, milliylik va umuminsoniy xislarini shakllantirish borasida ajdodlarimiz
yaratgan buyuk asar namunalaridir.
Ma’naviyatning eng oliy belgisi - vatanparvarlikdir. Milliy mafkuraning eng
asosiy maqsadi, vazifasi ham, eng oliy qadriyat ham vatanparvarlikdir.
Ma’rifatning eng asosiy yo’nalishi ham avlodni vatanparvarlikdir. Zero, har
qanday ilm xalq, millat manfaati, mamlakat ravnaqi yo’lida xizmat qilmog’i
lozim. Ayrim fuqarolarimiz, jumladan, ayrim yoshlarimizdagi eng asosiy
kamchilik-bu ularda vatanparvarlik xis-tuyg’ularining to’la shakllanmagan-ligidir.
Vatan atamasi ham bizga arab tilidan kirib kelgan bo’lib, kishilar tug’ilib
o’sgan joyi, yurti, mamlakati, tarixan muayyan elat, millat, xalqqa tegishli xudud,
uning tabiati, aholisi, o’ziga xos tarixiy taraqqiyoti, tili, madaniyati, turmushi, urf-
odatlarini umumlashgan bir butun, yaxlit ifoda etadigan tushunchadir.
Vatanga muhabbat - bu muayyan maydonda xalqning moddiy boyliklarini
yaratish, ma’naviy ahlokiy kamolotga erishish, ilm fanni rivojlantirish, o’ziga xos
mustaqil turmush tarzi millati, dini, va milliy davlatchiligini saqlash va uni
rivojlantirish borasidagi xatti-harakatlarini o’rganish va ularga jonbozlik
ko’rsatishdir.

ADABIYOTLAR :
1. Karimov I.A O’zbekiston : Milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. T. «
O’zbekiston. 1993 «
2. Karimov I.A Bizdan ozod va obod vatan qolsin. T. O’zbekiston. 1994
3. Karimov I.A Istiqlol va ma’naviyat . T. O’zbekiston. 1994
4. Jalolov .A Mustaqillik masuliyati. T. O’zbekiston.1996
5. Komilov.M Tasavvuf. T. Yozuvchi 1996
6. Choriyev.A Milliy istiqlol mafkurasi va uning asosiy xususiyatlari. T.
Muloqot 1996 № 4

Milliy va diniy qadriyatlar va ularning o‘ziga xosligi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish