Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 143.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини оширишнинг ижтимоий-фалсафий хусусиятлари

Купить
М ИЛЛИЙ ЮКСАЛИШ ШАРОИТИДА ФУҚАРОЛИК МАСЪУЛИЯТИНИ ОШИРИШНИНГ ИЖТИМОИЙ-ФАЛСАФИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ МУНДАРИЖА КИРИШ....................................................................................................................0 I БОБ. МИЛЛИЙ ЮКСАЛИШ ВА ФУҚАРОЛИК МАСЪУЛИЯТИ МУНОСАБАТИНИ ЎРГАНИШНИНГ НАЗАРИЙ-МЕТОДОЛОГИК ЖИҲАТЛАРИ........................................................................................................00 1.1.“Миллий юксалиш” ва “фуқаролик масъулияти”: ижтимоий-фалсафий мазмуни ва ўзаро муносабати..........................................................................00 1.2.Фуқаролик масъулияти, миллий юксалиш ва ижтимоий барқарорликни таъминлаш шарт-шароитлари.......................................................................00 II БОБ. ЖАМИЯТДА ФУҚАРОЛИК МАСЪУЛИЯТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ ВА ИЖТИМОИЙ АҲАМИЯТИНИ ОШИРИШ ОМИЛЛАРИ ........................................................................................................ 00 2.1.Жамиятда фуқаролик масъулиятини шакллантириш ва юксалтиришнинг ижтимоий-фалсафий омиллари............................................................................00 2.2.Жамиятда маънавий таҳдидлар ва ижтимоий муаммоларни ҳал этишда фуқаролик масъулиятининг ўрни........................................................................00 III БОБ. ЖАМИЯТДА ФУҚАРОЛИК МАСЪУЛИЯТИНИ ЮКСАЛТИРИШДА ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ИНСТИТУТЛАРНИНГ ЎРНИ......................................................................................................................00 3.1.Фуқаролик масъулиятини юксалтиришда тарғибот технологиялари ва ижтимоий-сиёсий ахборотнинг ўрни.................................................................. 00 3.2. Жамиятда фуқаролик масъулиятини юксалтиришда ижтимоий-сиёсий институтларнинг ўрни.........................................................................................000 ХУЛОСА..............................................................................................................000 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ...........................................000 1 КИРИШ Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда ижтимоий ҳаёт тобора интенсивлашиб, интелектуаллашиб бораётган, илмий тафаккур инсоният маънавиятининг асосий йўналишига айланаётган ҳозирги шароитда илмий-назарий асосга эга бўлган илғор миллий юксалиш ғояси устуворлик касб этади. Бугун жаҳон ҳамжамиятида инсониятга хос бўлган тараққиёт таомиллари шахс ижтимоий табиатини ўзгаришларига сабаб бўлмоқда. Жамият тараққиёти ва ижтимоий муносабатлар ривожи бу айнан фуқаролик масъулиятига эга бўлган, яъни мавжуд ҳар қандай ижтимоий масала ва муаммоларни ҳал этишга қодир фаол инсонни шакллантириш йўлларини аниқлашни долзарб ижтимоий-фалсафий таҳлил мавзусига айлантиради. Жаҳон илм-фанида инсон ҳуқуқлари, манфаатлари ва эҳтиёжларидан келиб чиқадиган фуқаролик масъулияти, унинг ижтимоий амалиётдаги рўёби ҳамда унинг барқарор тараққиёт мезони сифатидаги ўрнини ўрганиш турли назарий талқинларда олиб борилмоқда. Зеро, глобаллашув шароитида ижтимоий муносабатлар кўлами тобора ўзгариб, тараққий этиб бориши замонавий фуқаро феноменидаги прогрессив омиллар такомилига ҳам ўзининг ижобий таъсирини кўрсатмоқда. Жамиятнинг фаол қатлами бўлган ижтимоий масъулиятли фуқарони “фуқаро-ижтимоий гуруҳлар-жамият” концептуал тизимида ҳуқуқий ва сиёсий салоҳиятини ошириш, айниқса ёшларимизни она ватанга содиқлик руҳида тарбиялашнинг миллий юксалиш жараёнидаги ўрнини тадқиқ этиш зарурияти юзага келмоқда. Мамлакатимизда миллий юксалиш шароитида ислоҳотлар ва бошқарувнинг самарали ишлаш имкониятининг кенгайиши жамият аъзоларининг фуқаролик масъулиятини юқори даражада ривожланиши билан боғлиқлиги янада аён бўлиб бормоқда. Шунинг боис, “Инсон ўзгарса, жамият 2 ўзгаради” 1 . Ижтимоий муносабатлар ривожланиши, жамият умумманфаатлари доирасида инсоннинг ижтимоий, сиёсий ва ҳуқуқий қарашларининг юксалиши, унинг фуқаролик масъулияти билан уйғунлигини таъминловчи фалсафий ғоя, концепция, дунёқараш ва тафаккур шаклларини илмий ўрганиш муҳимдир. Бинобарин, жамиятда миллий юксалишнинг прогрессив тамойилларини рўёбга чиқишида инсон фаоллиги билан боғлиқ ижтимоий қадриятларни такомиллаштириш муҳим масалага айланмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўз- бекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стра- тегияси тўғрисида”ги ПФ-4947-сон Фармони, 2017 йил 28 июлдаги “Маънавий-маърифий ишлар самарадорлигини ошириш ва соҳани ривожлантиришни янги босқичга кўтариш тўғрисидаги” ПҚ-3160-сон Қарори, 2019 йил 8 апрелдаги “Ўзбекистон тараққиётининг янги босқичида миллий ғояни ривожлантириш концепциясини ишлаб чиқишга доир чора- тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-5465-сон Фармойиши, 2019 йил 9 январдаги ПФ-5618-сон “ Ж амиятда ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий маданиятни юксалтириш тизимини тубдан такомиллаштириш тўғрисида”ги Ф армони, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 31 декабрдаги Қарори асосида қабул қилинган “Узлуксиз маънавий тарбия концепцияси” ҳамда мазкур мавзу билан боғлиқ бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда қайд этилган вазифаларни амалиётдаги рўёбида ушбу диссертация иши муайян даражада хизмат қилади. Тадқиқотнинг республика фан ва технологиялари ривожланиши - нинг устувор йўналишларига мослиги. Диссертация тадқиқоти республика фан ва технологиялар ривожланишининг I. “Демократик ва ҳуқуқий жамиятни маънавий-аҳлоқий ва маданий ривожлантириш, инновацион иқтисодиётни шакллантириш” устувор йўналишига мувофиқ бажарилган. 1 Мирзиёев Ш. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // Нияти улуғ халқнинг иши ҳам улуғ, ҳаёти ёруғ ва келажаги фаровон бўлади. Ж.3.- Т.: Ўзбекистон, 2019. - Б.39. 3 Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Шахснинг ижтимоий фаоллиги, фуқаролик масъулияти феномени, унинг жамият тараққиёти ва ижтимоий муносабатлар ривожидаги ўрни тарихий ҳамда замонавий илм- фанда у ёки бу даражада ўрганилиб келинган. Мавзуга оид илмий фикрлар Шарқ мутафаккирларининг адабиётларида ҳам учрайди. Ижтимоий ҳаётда фуқаролик масъулиятининг ўрни борасидаги фикрлар ўрта асрларда Марказий Осиёда Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Алишер Навоий, Бобур, Ибн Сино, Маҳмуд Кошғарий, Низомулмулк каби мутафаккирлар нинг қарашларида акс этган. Ғарбда фуқаролик жамияти назарияларида шахс масъулияти ҳақидаги ғояларни ривожлантирган олимлар ичида инглиз мутафаккирлари Томас Гоббс, Жон Локк, немис олимлари Иммануэл Кант ва Георг Гегель кабилар алоҳида ўринга эга. ХХ асрда У.Жеймс, Ж.Сартр, Ж.Маритен, Г.Марсел, К.Ясперс, А.Адлер, З.Фрейд, К.Юнг 2 ва бошқаларнинг илмий ишларида инсон ижтимоий моҳияти ва фуқаролик фаоллигини рўёбга чиқариш қонуниятлари таҳлил қилинган. МДҲ давлатлари ҳам инсон шахси ижтимоий такомили билан боғлиқ илмий муаммолар А .Ахмедьянова, Л.Кашапова, С.Комиссаренко 4 , Н.Сабирова, Т.Романова каби муаллифларнинг илмий ишларида таркибий- функционал таҳлил қилинган. Мамлакатимизда инсон шахси, ижтимоий масъулияти ва фуқаролик фаоллигини юксалтириш борасида бир қатор илмий ишлар олиб борилган. Ўзбек файласуф олимларимиздан С.Шермуҳаммедов, С.Отамуродов, Ж.Яхшиликов, Б.Очилова, Қ.Назаров, А.Саитқосимов, О.Ғайбуллаев, сиёсатшунос олимларидан Н.Жўраев, Р.Жумаев, И.Эргашев, С.Жўраев, Қ.Қуранбоев, М.Қирғизбоев, ҳуқуқшунос олимлардан А.Саидов, Б.Мирбобоев, О.Ҳусанов каби илм намоёндаларининг асарларида фуқаролик 2 2 Қаранг: Юнг К. Аналитическая психология.- М.: Клуб Касталия, 2016. 4 4 Қаранг: Комиссаренко С. Формирование личности. Концепции, институты, технологии.- М.: Петрополис, 2013. 4 масъулияти категорияси ўзига хос тарзда, қайсидир қирраларда ифодалаб берилган. Лекин, миллий юксалиш шароитида фуқаролик маъулиятининг ижтимоий, сиёсий ва фалсафий омиллари бўйича алоҳида тадқиқот мавжуд эмас. Шахснинг ижтимоий моҳиятини аниқлаш, унинг фуқаролик масъулиятини оширишга фалсафий ғоялар такомиллашиб бораётгани, унинг миллий юксалиш шароитида тобора ёрқин намоён бўлиши борасидаги муаммони чуқур тадқиқ қилиш тақазо этилмоқда. Диссертация тадқиқотининг диссертация бажарилган олий таълим муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Диссертация тадқиқоти Жиззах давлат педагогика институтининг илмий- тадқиқот ишлари режасига мувофиқ “Ижтимоий муаммоларни ҳал этишда ижтимоий шерикликни кучайтиришнинг инновацион йўлларини жорий этиш” номли 57-11/78 рақамли амалий грант лойиҳаси доирасида бажарилган. Тадқиқотнинг мақсади м иллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини оширишнинг ижтимоий-фалсафий хусусиятларини аниқлаш, жамиятда шахснинг ижтимоийлашуви ва фаоллигини ошириш бўйича конструктив таклиф-тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. Тадқиқотнинг вазифалари: “миллий юксалиш” ва “фуқаролик масъулияти”: ижтимоий-фалсафий мазмуни ва ўзаро муносабатини ўрганиш фуқаролик масъулияти, миллий юксалиш ва ижтимоий барқарорликни таъминлаш шарт-шароитларини аниқлаш жамиятда фуқаролик масъулиятини шакллантириш ва юксалтиришнинг ижтимоий-сиёсий омилларини очиб бериш жамиятда маънавий таҳдидлар ва ижтимоий муаммоларни ҳал этишда фуқаролик масъулиятининг ўрнини ўрганиш фуқаролик масъулиятини юксалтиришда тарғибот технологиялари ва ижтимоий-сиёсий ахборотнинг ўрнини ёритиш 5 жамиятда фуқаролик масъулиятини юксалтиришда ижтимоий-сиёсий институтларнинг ўрнини асослаш. Тадқиқотнинг объекти сифатида миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини ошириш қонуниятлари ташланган. Тадқиқотнинг предмети миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини ошириш қонуниятларини илмий таҳлили ҳисобланади. Тадқиқотнинг усуллари. Тадқиқотда тарихийлик, мантиқийлик, анализ ва синтез, тизимлилик, синергетик, эмпирик-социологик, қиёсий тахлил каби илмий билиш усуллардан фойдаланилган. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: фуқарорлик масъулиятини юксалтиришда миллий юксалиш феноменининг ўрни ва фуқаролик масъулиятини ривожланишида унинг моҳиятини белгиловчи компонентлар (ижтимоий фаоллик, сиёсий маданият, ҳуқуқий онг ва маънавий дунёқараш) ўртасидаги ўзаро алоқадорлик илмий далилланган; глобаллашув тенденцияларининг фуқаролик масъулиятига ижобий ва салбий таъсирлари, фуқаролик масъулиятига салбий таъсир этадиган перманент муаммолар (ижтимоий бегоналашув, маънавий таҳдидлар) ва уларни олдини олиш таҳлил этилган. миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулияти ижтимоий моҳиятида содир бўлган ўзгаришлар жараёнларини (маънавий трансформация, инновацион фаоллик, ижтимоий янгиланиш) макон ва замон нуқтаи назаридан ёритилган; миллий юксалишнинг прогрессив тенденциялари шароитида инсон шахсини такомилга етказишга қаратилган чора-тадбирлар самарадорлигини оширишда тарғибот технологиялари илмий таҳлил этилган. Тадқиқотнинг амалий натижаси қуйидагилардан иборат: диссертацияда ижтимоий ҳаётда фуқаролик масъулиятини белгиловчи мезонлар, хусусиятлар ва тамойиллар ҳамда уларни ривожлантирувчи омиллар аниқланган бўлиб, бу натижалар миллий юксалиш шароитида 6 инсон шахсини такомилга етказишга қаратилган чоратадбирлар самарадорлигини оширишда методологик асос вазифасини ўтаган; илмий ишда миллий юксалиш жараёнининг прогрессив тенденциялари таъсирида шахс ижтимоий моҳиятида такомил жараёнларининг вужудга келиши ва бу орқали фуқаролик масъулиятининг юксалиши борасидаги илмий ғоялар очиб берилган бўлиб, ушбу натижалар мазкур муаммога оид ижтимоий-маънавий тадбирларни ташкиллаштиришда қўл келган; тадқиқотнинг асосий амалий натижаси миллий юксалиш ғоялари такомили шароитида фуқаролик масъулиятининг ривожланиш жараёнига хизмат қиладиган ижтимоий фанларни ўқитиш, узлуксиз маънавий-ҳуқуқий тарбияни ташкил этиш йўллари ишлаб чиқилгани асосланган; миллий юксалиш тенденцияларининг шахс ижтимоий масъулиятига таъсирини ошириш ва уни праксиологик жиҳатлари юзасидан таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги. Диссертацияда миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини шаклланиши ва ривожланишига доир илмий жамоатчилик томонидан эътироф этилган ғоялар ва таълимотларга асосланилгани, “шахс-ижтимоий гуруҳ-жамият” тизими диалектикасига оид янгича концептуал талқинларга таянилгани, илмий тадқиқотда объективлик ва тизимлилик принципларига амал қилингани, тадқиқот натижаларининг тегишли ташкилотлардан апробациядан ўтказилгани, мавзу юзасидан таллукли илмий материалларнинг мавжудлиги билан белгиланади. Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижалари нинг илмий жиҳатдан аҳамияти шундан иборатки, фуқаролик масъулияти ва шахс ижтимоий фаоллигини шаклланиши ва ривожланишига оид илмий тенденциялар ҳамда фалсафий концепцияларни янги ча ғоялар ва маълумотлар билан бойитишга, инсон шахсини ижтимоий-маънавий такомили , уни миллий юксалиш тамойиларини бойитишга қаратилган илмий ишлар самарадорлигини таъминлашга хизмат қилади. 7 Тадқиқот натижалари амалий аҳамиятга эга бўлиб, диссертацияда илгари сурилган концептуал илмий ғоялар, хулоса ва тавсиялар Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларини такомиллаштириш, Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги, Халқ таълими вазирлиги, Маънавият ва маърифат кенгаши, Ёшлар ишлари Агентлиги, фуқаролик жамияти институтлари фаолиятида, таълимнинг барча босқичларида ижтимоий-гуманитар фанлардан ўтиладиган машғулотларда фойдаланиш мумкинлиги билан изоҳланади. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини ошириш билан боғлиқ муаммоларни тадқиқ қилишбилан боғлиқ олинган илмий натижалар асосида: диссе р тациясида илгари сурилган илмий-методологик ғояларидан, таклиф ва тавсияларидан Жиззах вилояти “Исти қ бол” минтақавий тадқиқ от маркази нинг “Аҳоли ҳуқуқий маданиятини юксалтиришда жамоатчилик таъсирини оширишнинг инновацион йўлларини жорий этиш” мавзусида 2020 йилда бажарилган 68 -11/78 рақамли грант лойиҳ асида белгиланган вазифалар ижроси ни таъминлаш да фойдаланилган. ( Жиззах вилояти “Исти қ бол” минтақавий тадқиқ от марказининг 2021 йил 25 октябрдаги 11-сонли маълумотномаси) Жумладан, мазкур грант режасининг “ Таълим соҳасида ўқувчи ва талабалар ҳуқуқий онги ва маданиятини ошириш борасида олиб борилаётган инновацион чора-тадбирлар бўйича таҳлилий тадқиқот ўтқазиш ва тегишли таклифлар бериш” деб номланган 2-бандида кўзда тутилган вазифалар ижросини таъминлашда диссертациядаги “ миллий юксалиш тенденцияларининг шахс ижтимоий масъулиятига таъсирини ошириш ва уни праксиологик жиҳатлари юзасидан таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган ” лигига оид конструктив фикр-мулоҳазаларидан самарали фойдаланилган. Натижада, миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини ошириш борасидаги тарғибот чора-тадбирларида, аҳолининг ҳуқуқий 8 маданияти ва ижтимоий-сиёсий фаоллигини ошириш борасидаги амалий ишларда таклиф-тавсиялар ишлаб чиқи ш масалаларида муҳим манба бўлиб хизмат қилди. Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Тадқиқотнинг асосий натижалари 2 та халқаро ва 9 та республика илмий-назарий ва илмий-амалий анжуманларида муҳокамадан ўтказилган. Тадқиқот натижаларининг эълон қилиниши. Тадқиқот мавзуси бў- йича жами 15 та илмий иш, жумладан Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссиясининг диссертациялар асосий илмий натижаларини чоп этиш тавсия қилинган илмий нашрлар рўйхатида 3 та (2 та республика ва 1 та хорижий журналларда) мақолалар чоп қилинган. Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация кириш, олти па- раграфни ўз ичига олган уч боб, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўй- хатидан иборат. Унинг ҳажми 120 бетни ташкил қилади. 9 I БОБ. МИЛЛИЙ ЮКСАЛИШ ВА ФУҚАРОЛИК МАСЪУЛИЯТИ МУНОСАБАТИНИ ЎРГАНИШНИНГ НАЗАРИЙ-МЕТОДОЛОГИК ЖИҲАТЛАРИ Ушбу бобда миллий юксалиш ғояси, унинг мазмуни ва фалсафий моҳияти, фуқаролик масъулияти категориясининг хусусиятлари, миллий юксалиш ғояси ва фуқаролик масъулияти тушунчаларининг уйғунлиги, мазкур ғояларнинг мамлакат тараққиёти таъминлашдаги аҳамияти, миллий юксалишда инсон манфаатлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини рўёбга чиқариш йуллари, восита ва усуллари, миллий мустақилликнинг муҳим мақсадлари билан ҳамоҳанглиги, Ўзбекистонда фуқаролик жамияти асосларини мустаҳкамлаш, халқимизнинг фаравон турмушга эришиши жараёнлари ижтимоий-фалсафий таҳлили баён этилган. Мазкур бобда “Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари” концепцияси, унинг фуқаролик жамияти қуриш, мамлакатни модернизациялаш ва ислоҳ этишдаги мезонлари, асосий тамойиллари, фаол демократик ва замонавий жамият қурилиши, миллий манфаатлар ва ижтимоий барқарорликни таъминлашнинг муҳим элементлари кўрсатилган. Шунингдек, миллий юксалиш ғоясининг миллий манфаатлар стратегиясига асосланган ижтимоий мувозанатни янада чуқурлаштириш, турли манфаатлар ўртасида узвий муносабатларга эришишда миллий юксалиш ғояси асосий ўзак вазифасини бажариши ёритилган. Миллий юк салиш, фуқаролик масъулияти категориялари моҳияти ва уларнинг фалсафий уйғунлигини илмий таҳлил этишда Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёевнинг “ Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари” деган дастурий ғоя асосида, ёшларни она юртга садоқат руҳида тарбиялаш, уларда ташаббускорлик, фидойилик, ахлоқий фазилатларни шакллантириш – ўта шарафли вазифадир” деган концептуал ғояси мазкур бобнинг мазмунини ёритишда илмий-назарий ҳамда методологик асос қилиб олинган. 10 1.1. “Миллий юксалиш” ва “фуқаролик масъулияти”: ижтимоий- фалсафий мазмуни ва ўзаро муносабати Жамиятда ижтимоий, иқтисодий, сиёсий ва маданий ривожланишни таъминлашда фуқароларнинг ватан равнақи ва жамият фаравонлиги йўлида фидокорона иштироки муҳим ўрин тутади. Жамиятда фуқароларнинг теран дунёқараши асосидаги тегишли мақсад ва муддаолари орқали ижтимоий- сиёсий ислоҳотларда фаол иштироки жамиятнинг ҳар томонлама такомилга етишини ажралмас мезони бўлиб бормоқда. Ҳар бир фуқаро ижтимоий, сиёсий ва ҳуқуқий амалиётнинг бевосита субъекти ҳисобланади. Мазкур воқелик жамият миллий юксалиши ва ижтимоий муносабатларда ким фаол, онгли ва мақсадли қатнашиши, ўз ҳаракатлари билан маълум ижобий натижаларга эришиши, ушбу натижаларни жамият тараққиётига таъсир қилишини англатади. Ижтимоий ҳаёт тобора интенсивлашиб, интелектуаллашиб бораётган, илмий тафаккур инсоният маънавиятининг асосий йўналишига айланаётган ҳозирги шароитда илмий-назарий асосга эга бўлган илғор миллий юксалиш ғояси устуворлик касб этади. У инсон маънавий-маърифий тарбиясида, айниқса ёшларимизни она ватанга содиқлик ғоялари тарғиботида муҳим роль ўйнайди. Мамлакатимиз Президенти Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига қилган мурожаатномасида “Жамиятимизда аҳоли, айниқса, ёш йигит-қизларимизнинг маънавий ва маърифий савиясини доимий юксалтириш – биринчи даражали аҳамиятга эгадир. Шу боис, “Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари” деган дастурий ғоя асосида, ёшларни она юртга садоқат руҳида тарбиялаш, уларда ташаббускорлик, фидойилик, ахлоқий фазилатларни шакллантириш – ўта шарафли вазифадир” 1 , деб таъкидлаган. 1 Мирзиёев Ш. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисга мурожаатнома. 24 январь 2020 йил. www.uza.uz 11 Миллий юксалиш ғояси ўз олдига мамлакат тараққиётини, унинг гуллаб-яшнашини таъминлашдек устивор мақсадларни қўяди. Бу мақсадлар инсон манфаатлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини рўёбга чиқариб боришдек пировард натижага эришиш йуллари, восита ва усулларини белгилаб беради. У миллий мустақилликнинг муҳим мақсади - Ўзбекистонда фуқаролик жамияти асосларини мустаҳкамлаш, унда яшаётган барча инсонларнинг юрт равнақи, элу халқ камоли билан боғлиқ интилишларини ва амалий ҳаракатларини ўзида аниқ ифода этади. Мазкур тамойил жамиятнинг таянчи бўлмиш оддий инсон ва унинг манфаатларини ифода этиб, халқимизнинг янада барқарор, тинч-тотув, обод ва фаравон турмушга эришиши учун куч-ғайрат манбаи бўлиб майдонга келмоқда. “Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари” концепцияси фуқаролик жамияти қуриш, мамлакатни модернизациялаш ва ислоҳ этишда асосий мезонлардан бири ҳисобланади. Унинг асосий тамойиллари бугунги фаол демократик ва замонавий жамият қурилиши, миллий манфаатлар ва ижтимоий барқарорликни таъминлашнинг муҳим элементидир. Миллий манфаатлар стратегиясига асосланган ижтимоий мувозанатни янада чуқурлаштириш, турли манфаатлар ўртасида узвий муносабатларга эришишда миллий юксалиш ғояси асосий ўзак вазифасини бажаради. У умуммиллий манфаатлар ва ижтимоий тараққиётни таъминлашга асосланган ягона олий мақсадни ифодаловчи тамойил бўлиб, миллатнинг жипслиги, маънавий такомили ва ижтимоий масъулиятини юксалишига хизмат килади. Миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини юксалиши жамиятнинг ҳар томнлама тараққиёти ва ислоҳотлар натижадорлигига хизмат қилади. Фуқаролик масъулияти ижтимоий фанларнинг асосий категорияларидан биридир. Замонавий социологик, сиёсий, ҳуқуқий ва фалсафий адабиётларда фуқаролик масъулияти тушунчасига турлича изоҳлар берилган. Мазкур соҳалардаги олимлар фуқаролик мсъулиятини илмий изоҳлашда турлича талқинларда ёндошганлар. Уларнинг баъзилари фуқаролик масъулиятини категориясини сиёсий жиҳат сифатида таҳлил этган 12 бўлса, баъзилари уни ҳуқуқий атама сифатида тушунтирган. Фуқаролик масъулияти феноменининг ижтимоий асослари салмоқли бўлганлиги учун уни фалсафа илмига оид категория сифатида қараб чиқамиз. “Фуқаролик масъулияти” тушунчасини илмий таҳлил этишда ундаги муҳим категория “масъулият” атамасига изоҳ беришни лозим бўлади. “Масъулият” категорияси бирмунча кенг мазмун касб этади, мазкур тушунча кўпгина соҳалар билан алоқадор бўлиб, уларнинг ҳам ўзига хос мазмунини очишга хизмат қилади. Бундан ташқари, “масъул” тушунчаси маълум фаолият ёки ҳатти ҳаракатга дахлдор, тааллуқли ва уни ҳал этиш учун бириктирилган деган маъноларни англатади. “Масъулият” тушунчаси кўпинча “фаоллик”, “жавобгарлик” каби тушунчасининг синоними сифатида ҳам қўлланилади. Инсоннинг масъуллиги атроф муҳитга ўз эҳтиёжлари, қарашлари, мақсадларига мувофиқ равишда жавобгарлик ҳисси орқали алоҳида мазмун-моҳият касб этади. Бу борадаги ёндашувларни умумлаштирган ҳолда масъулиятнинг қуйидаги шаклларини кўрсатиб ўтиш мумкин: - “масъулият” ва “дахлдорликт” тушунчаларининг моҳиятан ўхшашлиги ва бир бирини тўлдирувчи тушунчалар сифатида фаолият шакли сифатидаги масъулият; - инсонда ўз ички муносабати вужудга келган, унинг индивидуал тажрибаси акс этган фаолият сифатидаги масъулият; - атроф муҳитни асраш ва авдодларга етказишга қаратилган фаолият сифатидаги масъулият; - шахсий аҳамиятга молик фаолият: инсоннинг ўз шахсиятини намоён этиш кўринишидаги масъуллиги ҳамда ўзини қуршаган муҳит билан ўзаро таъсирга киришиш маҳсули сифатидаги масъулият. Бундан ташқари, иқтисодий масъулият, ижтимоий масъулият, сиёсий масъулият, маънавий масъулият, маданий масъулият каби тушунчалари мавжудлигини ўзи унинг йўналишлари, соҳалари хилма хил эканлигини билдиради. Масъулият соҳалари инсонлар, шахслар ёки муайян ижтимоий 13 гуруҳ қатламлар фаолияти билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, улар ўртасида жамият иши учун доимий равишда жонбозлик кўрсатиш борасида уйғунлик мавжуд бўлади. Масъулият ана шу ижтимоий қатламлар, аҳолининг барча қатламлари онги, дунёқараши, хулқ-атвори, ҳаётий мақсад ва интилиши уларнинг миллий ғоявий қиёфалари билан боғлиқ ҳолда амалга ошади. Шунда фуқаролар масъулияти, масъулиятли фуқаро, фуқаролар ижтимоий масъулияти, ижтимоий-сиёсий масъулиятли фуқаро атамалари ишлатилади. Фуқаролик масъулияти тушунчаси, яъни ўз бурчини содиқлик билан бажариш хусусиятлари қадимги Хитой ва қадимги Ҳинд фалсафасида ҳам ўз аксини топган эди. Қадимги Хитой фалсафасида масъулият ахлоқий идеалга риоя қилиш, ижтимоий алоқадорлик, ички бурч, туғма ва орттирилган эътиқодларни билдиради (Чао-цзи, Син-цзи, Конфуций). Қадимги Ҳинд фалсафасида, дхарма (қонун) деб номланган ахлоқий бурч, қонунийлик ва ахлоқий саломатлик туйғуси масъулиятнинг асосига айланади. Бу жараён инсон хоҳиши ва эътиқодидан қатъи назар, ўз ишини қилишга мажбур қиладиган ахлоқий нормалар ҳам ишлаши борасидаги тамойиллар билан ҳам боғлиқ бўлган. Инсонга хос бўлган масъулиятнинг пайдо бўлишининг зарурий шарти сифатида инсон эркинлигининг амалда намоён бўлиши билан бирга, уни ҳис этиш билиш ва ахлоқий хусусиятлар билан уйғунлаштириш жараёнлари вужудга келган. Қадимги юнон фалсафаси анъаналарида масъулиятни тушуниш танлов ва ирода эркинлиги ғояси билан узвий боғлиқдир. Платоннинг фикрича, полислар (ҳудудлар) аҳолисининг масъулиятли муносабати ўз бурчини англашда ва ўз масъулиятини бажаришда намоён бўлади. Аристотель бу анъанани давом эттиради ва масъулиятни инсон эркинлигининг назарий ва амалий шарти сифатида тақдим этади. Ю нон донишмандининг “Киши билимлари туфайли ўзининг асосий инсонлик моҳиятини амалга оширади ва бу унинг барча энг элементар 14 хатти - ҳаракатларидаёқ намоён бўлиб туради” 2 , деган фикрлари бунга мисол бўла олади. Платон нинг қарашларида инсоннинг ижтимоий масъулияти ва фаоллиги унинг онгли ва мулоҳазали равишда ижтимоий ҳаёт мазмуни билан таниш бўлиши билан боғлиқлиги таъкидланади: “Бизга хуш келадиган ва ҳар бир одам учун қонун сифатида ихтиёрий қабул қилса бўладиган ҳамда шу қатори ёқимли, дилхуш, энг яхши ва зебо, одамлар эриша оладиган, саодатманд яшаса бўладиган қанча ҳаёт турлари бор? Ушбу ҳаёт турлари – мулоҳазали (онгли), оқил, мардона, соғлом ҳаёт. Бу тўрт турга тўрттаси қарама-қаршидир: мулоҳазасиз(онгсиз), бебош, қўрқоқ, носоғлом. Кимки мулоҳазали ҳаёт билан таниш бўлса, у ҳар жиҳатдан осойишта кечади: унинг дардлари осойишта; ҳузурлари ҳам осойишта; унда бўшаштирувчи эҳтирослар ҳам, жунбушга келувчи ҳоҳишлар ҳам йўқ. Аксинча, бебош ҳаёт қўполликларга тўла...” 3 . Аристотелнинг “Сиёсат” асарида инсон ижтимоий масъулиятини унинг эркин яшаш ҳуқуқи, жамиятнинг адолат ва қонунлар асосида ташкил этилиши орқали таъминланишини таъкидлайди. Мазкур асарда фуқаролик маданияти хусусида тўхталиб, “уч омил, яьни табиат, одат ва ақл уйғунлиги одамларни яхши ва эзгу хислатли қилишини таъкидлайди. Инсон тирик мавжудод сифатида табиатдан ташқарида яшай олмайди ва шу сабабли табиатга нисбатан онгли муносабатда бўлиши керак. Инсон ўзи мансуб бўлган халқнинг одатларини ўзлаштирмасдан жамият аъзоси бўла олмайди. Ақлни инсон белгиламайди, балки ақл инсонни белгилайди, фақат ақл ҳузур-ҳаловат ва азоб-уқубатни бир-биридан ажратади, эҳтиросларни тияди, ёмон одатларнинг ривожланишига йўл қўймайди” 4 . Буюк файласуф бу ерда «фуқаро» тушунчасини ҳам изоҳлаб, давлат фуқаролар мажмуи, уларнинг жамоаси эканлигини таъкидлайди. 2 Аристотель . Метафизика. Соч. в 4-х т. 1980. 65 – б. 3 Афлотун. Қонунлар. Т:. Янги аср авлоди. 2008.-С.Б.143. 4 Аристотель.Политика. Ч. Ш. – М., 1965. – С.5 15 Марказий Осиё мутафаккирлари ва сиёсат арбобларининг қарашларида ҳам инсон такомили ва унинг жамиятдаги масъулияти борасидаги фикрлар акс этган. Абу Райҳон Беруний қарашларида ҳам фуқаролик масъулиятининг баъзи элементлари ва хусусиятлари мавжуд эди. Мутафаккир ўз даврида фуқароларнинг ягона ғоя ва маслак атрофига жипслашиши, уларнинг жамият умумий иши ва унинг ривожи асосидаги тегишли чора-тадбирларини амалга оширишда жамулжам бўлиб, бир ёқадан бош чиқариб ҳаракат қилиши лозимлиги тўғрисида айтган эди. Беруний кишиларнинг жамиятда мавжуд манфаатлари, эҳтиёжлари ва ҳуқуқларининг мавжудлиги боис жамоа бўлиб, бир-бирига ўзаро ёрдам асосида яшаши орқали жамият иши учун ўз масъулиятини ҳис этиш тамойилларини аниқлаб, мазкур жараён тўғрисида шундай ёзади: “Инсон унда кўплаб эҳтиёжлар мавжудлиги, ўзини ҳимоя қилиш усулларининг камлиги ва душманларининг кўплиги боис ўзига ўхшаш кишилар билан ўзаро кўмаклашиш ҳамда бошқаларни таъминлашга қодир ишларни амалга ошириш учун жамиятда бирлашишга мажбур бўлади”. 5 Форобий эса, инсонлар бир-бири билан доимо аҳил-иноқликда ягона жамоа бўлиб бирикиб, умумий мақсад, маслак ва интилишлар асосида ҳаёт кечиришсагина кўзланган истиқболдаги мақсадларига етишиши мумкинлигини таъкидлайди: “Ҳар бир инсон ўз табиати билан шундай тузилганки, у яшаш ва олий даражадаги етукликка эришмоқ учун кўп нарсаларга муҳтож бўлади, у бир ўзи бундай нарсаларни қўлга кирита олмайди, уларга эришиш учун инсонлар жамоасига эҳтиёж туғилади... Шу сабабли яшаш учун зарур бўлган, кишиларни бир-бирига етказиб берувчи ва ўзаро ёрдамлашувчи кўп кишиларнинг бирлашуви орқалигина одам ўз табиати буйича интилган етукликка эришиши мумкин. Бундай жамоа аъзоларининг фаолияти бир бутун ҳолда уларнинг ҳар бирига яшаш ва етукликка эришув учун зарур бўлган нарсаларни етказиб беради” 6 . 5 Беруний. Танланган асарлар. Т. 3. –Т: Фан, 1996. –Б. 83. 6 Абу Наср Форобий. Фозил одамлар шаҳри. -Тошкент: А.Қодирий, 1993. –Б. 183. 16 Низомулмулкнинг “Сиёсатнома” асарида шарқона демократик тамойиллар асосида давлатни бошқариш, инсонларни ижтимоий, маънавий-маърифий жараёнлардаги ўрнини юксалтириш масалаларини ўша давр руҳиятидан келиб чиқиб баён этган бўлиб, мазкур ғояларда фуқаролик масъулиятининг баъзи қирралари очиб берилган. “Аллоҳ, - деб ёзади мутаффакир бир кишига қудратини кўрсатиб, давлат ва иқбол беради. Ҳақ таолодан билим ва ақл топиб, шу билим билан қўл остидагилардан ҳар бирини ўзига тенг билади, ҳар бирига мартабасига мос қадр қилиб, мансаб беради, хизматкорларни ҳалқ ўртасидан ажратиб олади, ҳар бирига бир маротаба ва манзала беради, дин ва дунё зарурияти-ю муҳимоти билан уларни таъминлайди, раиатни муҳофазат қилади, токи унинг ақли савиясида халойиқ роҳат ила яшаб кун кўрсин. Агар хизматкор ва ё маҳрамлардан бирортаси нолойиқ иш тутса-ю янглишганини тушиниб олса, ишга қайта қўйиш керак, агарда хушёр бўлмаса-ю (йўлдан қайтмаса), вафо қилмаса, уни бошқа бир кишига алмаштириш лозим” 7 . Алишер Навоий жамиятда истиқомат қиладиган инсонлардан ташқари, давлат бошқаруви ва ҳуқуқий соҳадаги амалдорларнинг ҳам фуқаролик масъулияти юқори бўлиши лозимлиги борасида ўзига хос ғояларни илгари сурган. Мутафаккирнинг ислом дини ва қонуншунослари – муфтиларнинг фуқаролик масъулиятини кучайтиришга қаратиб айтган даъватлари ҳозирги давр учун ҳам аҳамиятини тўлалигича сақлаб келмоқда. “Унинг кўнгли ҳеч нарсага оғмаслиги, кўнглида ҳийлагарлик бўлмаслиги, ёзганлари устозларнинг сўзларига мувофиқ бўлмоғи лозим. Муфти – аҳлоқсиз, жоҳил одамлардек бадкирдор ва шафқатсиз бўлмаслиги, бир танга учун юз ҳақни ноҳақ ва озгина марҳамат учун кўп “йўқни” “бор” деб битувчи бўлмаслиги керак” 8 . Европада Буржуа инқилобларидан кейин содир бўлган ўзгаришлар, шахс дунёқарашининг кенгайиши ва шахсий эркинлигининг шаклланишига хизмат қилди ва бу жараён пировардида шахс масъулиятининг шаклланиш 7 Низомулмулк Сиёсатнома ёки Сияр ул-мулк. Т «Адолат» 1997, 17-бет. 8 2 Алишер Навоий. Маҳбуб ул – қулуб. Т.;Ғ.Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти. 1983.- Б.24 17 воситасига айланди. И.Кант ахлоқий қонун (категорик императив) назариясини шакллантиради, унга кўра, инсон ўз яшаш муҳитида ихтиёрий равишда ахлоқий нормаларга амал қилишга у ёки бу тарзда ҳаракат қилади. Ахлоқий қонун шахснинг эркин иродасини назарда тутади, шу билан бирга, шахс эркинлиги ахлоқсиз имконсиздир. Шундай қилиб, ахлоқий қонун ва ирода, шахснинг унга зид бўлмаган ҳаракатларида ифодаланган жавобгарликни келтириб чиқаради. М.Вебер, Э.Фромм, К.Поппер асарларида эркинлик ижтимоий масъулиятнинг атрибути сифатида эълон қилинади. Экзистенциализм йўналиши вакиллари Ж.Сартр, Р.Мей, М.Боомер, К.Ясперс, А.Камюлар шахс мутлақ эркинлик ва муайян масъулиятга эгалигини таъкидлайдилар. Трансформацион йўналишда К.Апель масъулиятни "Ўзи ва дунё учун жавобгарлик" ғояси орқали талқин этади. Инсон ўз танловида эркин, шунинг учун бу жараёнга жавобгар. Инсонлар ўз масъулиятини англаш, танлов эркинлиги орқали унда мутлақ масъулият туйғучи туғилади Ижтимоий масъулият маълум тизим, инсон фаолиятининг ажралмас шарти ва инсон онгининг муҳим атрибути сифатида бир қатор рус олимлари томонидан кўриб чиқилган. Улар қаторига А.П. Бутенко, С.В. Карпухин, А.И. Ореховский, А.Ф. Плахотний, В.И. Сперанский, Э.А. Чернов, Н.И. Щевченколарни киритиш мумкин. Шунингдек, рус олимларидан С.Миллер ва Е.Крутыхларнинг таъриф беришича, “Фуқаролик масъулияти - бу шахснинг фуқаролик-ватанпарварлик позициясини, унинг ватан тақдири учун жавобгарлиги, юрт келажаги учун дахлдорлигини белгилайдиган шахснинг яхлит характеристикасидир” 9 . Мазкур таърифда олимлар фуқаролик масъулиятни моҳиятини очиб беришда уни фақат ватанпарварлик ва ватан тақдири учун жавобгарлик туйғуси хусусиятлари билан боғлаганлар. Олимлар берган таърифда мазкур воқеликни ижтимоий ҳаёт билан боғлиқ томонлари, фуқаронинг социал тарзи ва ҳуқуқий қарашлари билан алоқадор хусусиятларини назарда тутмаган. 9 Миллер С. Крутых Е. Особенности формирования гражданской ответственности учащейся молодёжи. Современные наукоемкие технологии. – 2013. – № 7 (часть 2) – С. 185. 18 Е.Рудневанинг фикрича, фуқаролик масъулияти, “тизим сифатида мавжуд бўлиб, шахснинг атроф-муҳит ва дунё учун қайғуриш ҳаракатларини, тажрибаларини умумлаштириб, оламга оид ахборотлар ва маълумотларни ўзлаштиришидир” 10 . Мазкур таърифда тадқиқотчи олим фуқаролик масъулиятини шахснинг фақат атроф-муҳит ва дунё учун қайғуриши ва маълумотга эга бўлиши, масаласидаги фикр билан таърифлаб ўтган, халос. Мазкур таърифда у фуқаролик масъулмиятини жамият ва ижтимоий муносабатлар билан, сиёсий тизим билан алоқадор жойларини кўрсатиб ўтмаган. И.Яруллиннинг таърифича, “фуқаролик масъулияти ички эркинлик даражаси ва давлат ҳокимиятига ҳурмат, Ватанга муҳаббат ва тинчликка интилиш, ўз-ўзини ҳурмат қилиш ва интизом, ватанпарварликнинг уйғун намоён бўлиши ва миллатлараро мулоқот маданиятини ўз ичига олади” 11 . Олимнинг берган таърифида ҳам асосан фуқаролик масъулияти феномени ватанпарварлик туйғуси билан боғлиқ ҳолда ифодаланиши билан биргаликда шахснинг ўзини ўзи тарбиялаши, маданиятлараро мулоқотда намоён бўлиши айтилган. Шунингдек, бу таърифда шахснинг давлат ҳокимияти билан алоқалари борасида ҳам қайд этилган бўлиб, фуқаролик масъулияти борасидаги хусусиятлар кенгроқ қамроқ қамраб олинган. Ўзбек файласуф олимларимиздан С.Шермуҳаммедов, С.Отамуродов, Ж.Яхшиликов, Б.Очилова, Қ.Назаров, О.Ғайбуллаев, сиёсатшунос олимларидан Н.Жўраев, Р.Жумаев, И.Эргашев, С.Жўраев, Қ.Қуранбоев, М.Қирғизбоев, ҳуқуқшунос олимлардан А.Саидов, Б.Мирбобоев, О.Ҳусанов каби илм намоёндаларининг асарларида фуқаролик масъулияти категорияси ўзига хос тарзда, қайсидир қирраларда ифодалаб берилган. Лекин, фуқаролик жамиятининг ижтимоий, сиёсий ва фалсафий омиллари бўйича алоҳида тадқиқот мавжуд эмас. 10 Руднева Е. Социальная ответственность власти в отношении молодежи: социально-философский анализ . Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата философских наук. Томск, 2020. –С. 15. 11 Яруллин И.Ф. Формирование гражданской ответственности студентов педагогических вузов. Казань: Татарское Республиканское издательство «Хэтер», 2011. 19 Ҳуқуқшунос олимлардан Б.Мирбобоев, О.Ҳусанов, А.Бегматовларнинг таъкидлашича, “Масъулият ва бурч бир-бирига жуда яқин тушунчалар бўлиб, бу муайян шароитда ахлоқий меъёрлар талаб қиладиган меъёрларни англаши, бажарилишини билдиради. Масъулият эса мана шу бурч қай даражада бажарилгани ёки бажарилмагани учун жавобгарликни сезишдир” 12 Файласув олим А.Саитқосимовнинг фикрича, “Фуқаролик масъулияти фуқароларнинг давлат томонидан чиқарилган қонунлар ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар ижросини таъминлашда ва уларни амалиётга жорий этишда чуқур масъулият билан қатнашишида яққол кўзга ташланади. Жамият ўз демократик ривожланишида фуқароларга тенглик, озодлик ва эркинликларни ҳаётий воқеликка айлантирувчи турли ҳуқуқларни бериш билан чекланмайди, балки шу ҳуқуқларга риоя қилишни, улардан ижодий, жамият манфаатларини кўзлаб фойдаланишни кўзлайди. Шу сабабли жамият қанчалик юксак даражада демократик бўлса, ундаги фуқароларнинг масъулияти шунчалик кенг қамровли шаклланади” 13 . “Изоҳли илмий-оммабоп луғат”да Ўзбекистон фуқароларининг конституциявий масъулиятини икки гуруҳга бўлиниши кўрсатилган: 1.Ўзбекистон Республикаси ижтимоий ва давлат тузумини мустаҳкамлашга қаратилган масъулиятлар: - Ўзбекистон Республикаси Конституциясига риоя этиш; - қонунларни билиш ва унга қатъий амал қилиш; - меҳнат интизомини сақлаш; - жамоа бурчига виждонан қараш; - мулкнинг бозор шаклларини мустаҳкамлаш ва тадбиркорликни ривожлантириш; - турмуш қоидаларини ҳурмат қилиш; 12 Мирбобоев Б., Ҳусанов О., Бегматов А. Ўзбекистонда давлат хизматини ташкил этишнинг ташкилий-ҳуқуқий масалалари. –Тошкент, Академия, 2005. –Б. 81. 13 Саитқосимов А. Фуқаролик масъулияти – жамиятда қонун устиворлигини таъминлашнинг муҳим шарти. Демократлаштириш ва инсон ҳуқуқлари. №4. 2020 й. –Б. 45. 20 - бошқа мамлакат фуқароларининг миллий қадр-қиммати, ҳуқуқлари, шаъни ва ўзлигини ҳурмат қилиш; - ижтимоий бурчни ҳалоллик билан бажариш; - Ўзбекистон фуқароси деган юксак номга муносиб бўлиш. 2. Ўзбекистон манфаатларини ҳимоя қилишга йўналтирилган масъулиятлар: - Ватан қудратини ошириш ва уни ҳимоя қилиш; - Ватанни кўз қорачиғидай асраш; - умумий ҳарбий мажбуриятни қонун асосида бажариш 14 . Бизнинг фикримизча, фуқаролик масъулияти шахснинг жамият ижтимоий-сиёсий жараёнларида, давлат ва жамиятга оид бўлган муҳим масалаларда, фуқаролик жамияти институтларида мунтазам иштирок этиш қобилияти, уларнинг ижтимоий воқелик билан муносабати, сиёсат субъектларининг бошқа аҳоли тоифаларига илғор дастурий аҳамиятга эга бўлган ғоялар орқали таъсир ўтказиш маданияти, миллий манфаатлар доирасида жамият жараёнларига ижтимоийлашуви, ижтимоий ишни ситқидилдан бажариши, ватанпарвар бўлиши билан боғлиқ феномендир. Фуқаролик масъулияти фалсафа, сиёсатшунослик, социология, психология, тарих, этнопсихология, иқтисод психологияси, политология (сиёсатшунослик), сиёсий иқтисод ва бошқа фанлар билан боғлиқ яхлит тадқиқотчилик майдонига эга. Унинг ўзига хос предметини аниқлаш учун “Сиёсий фаоллик”, “Ижтимоий фаоллик“, “Маънавий дахлдорлик” тушунчаларини таҳлил этиш керак. Баъзи муаллифлар фуқаролик масъулиятини таҳлил этишда уни фуқаровийлик тушунчаси билан кўпроқ боғлайди, лекин унда масъулият тушунчаси ижтимоий аҳамиятга молик бўлганлиги учун, асосий категория ҳисобланади. Фуқароларнинг ижтимоий масъулияти сиёсий жараёнлар билан доимий асосда боғлиқлик билан намоён бўлади. Жамиятда ижтимоий муносабатлар 14 Мустақиллик. Изоҳли илмий-оммабоп луғат. –Тошкент, Шарқ, 1998. –Б. 229. 21 турли фуқаролар, ижтимоий гуруҳлар ва сиёсий институтлар ўртасидаги ўзаро алоқадорлик, ундаги кишиларнинг фаол ҳати-ҳаракатларида акс этади. Жамиятда демократик ўзгаришлар, ислоҳотлар ва янгиланишлар фуқаролар ижтимоий масъулиятини ва сиёсий фаоллигини оширишнинг объектив қонунияти, айни пайтда ижтимоий тараққиётни таъминлашнинг муҳим шартидир. Фуқаролик масъулияти ҳар бир жамиятнинг ижтимоий, сиёсий, иқтисодий ва маънавий иқтисодий салоҳиятини белгилайди. Демократик ва ҳуқуқий ислоҳотларни чуқурлаштириш учун фуқароларни демократик жараёнларнинг жўшқин иштирокчисига, демократик қадриятларнинг фаол ҳимоячисига айлантириш зарур. Фуқароларнинг ислоҳотларга жалб қилинганлик даражаси кишилар онгида демократик қадриятларнинг чуқур илдиз отганлиги, ўзининг ижтимоий бурч ва масъулиятини тушуниши, ҳуқуқларини амалга ошириш истаги, юқори маданий-маърифий савияси, ўз манфаатларини онгли идрок қилиш қобилиятини шакллантиришдан иборат. Бунда эркинлик, имкониятлар тенглиги, ижтимоий адолат ва плюрализм каби демократик қадриятларнинг инсон онгидан ўрин олиши муҳимдир. Масъулият муайян ижтимоий гуруҳ ёки қатламнинг жамият ва давлат, ишларига муносабати, унга тўғри ёндашуви, масъулият ҳисси, фуқаролик туйғуси сифатида намоён бўлади. Масъулият айни пайтда ўзликни англашни ҳам ифодалайди. Шунингдек, “ижтимоий-сиёсий масъулият” атамаси ҳақида гап кетганда шуни алоҳида таъкидлаш керакки, ижтимоий-сиёсий масъулиятни кенг тушуниш, унда ҳуқуқий нормаларга риоя қилишни кўриш билангина чекланмаслик сиёсий масъулият моҳиятини, унинг бу ҳодисани ижтимоий масъулиятнинг бошқа турларидан фарқлаш имконини берадиган асосий белгиларини яхшироқ англаб етиш учун имконият беради. Фуқаролик масъулиятнинг ижодий жиҳати унинг хусусиятлари тизимида уюшқоқлик, батартиблик, барқарорлик каби қисмлари ёки сифатлари билан бир қаторда алоҳида ўрин эгаллайди. 22 “Ижтимоий-сиёсий масъулият” деганда, ижтимоий фойдали(ижобий), онгли, иқтисодий, сиёсий, маъданий жиҳатдан масъуллик нуқтаи назари фаолият тушунилади. Бундан ташқари, ҳуқуқий, сиёсий ва ижтимоий воқеликдан келиб чиқиб, фуқаролик сиёсий масъулиятга фуқароларга табиатан хос бўлган сиёсий-ҳуқуқий хусусият сифатида ёндашиш мумкин. Бу сиёсий-ҳуқуқий хусусият ҳуқуқий ва сиёсий муҳит билан инсоннинг ўзаро алоқаси жараёнида шаклланади ҳамда унинг сиёсат ва ҳуқуқий тартибга солиш соҳасида масъулият билан фаол иш олиб бориш қобилиятини ифодалайди. Шунинг учун ҳам сиёсий-ҳуқуқий масъулият- бу фуқаро фаолиятининг ҳуқуқий ва сиёсий маданияти даражасини акс эттирувчи омил сифатида амал қилади. Фуқаролик масъулиятини тарбиялаш шахснинг фаол фуқаролик позициясини, ўз фуқаролик тақдирини ўзи белгилашни, ички эркинлик ва ўз сиёсий ва ахлоқий танлови учун жавобгарликни англашни назарда тутади. Буларнинг барчаси ўзига хос ахлоқий ва психологик фазилатларни, шунингдек, ишончни ва ўз нуқтаи назарини ҳимоя қилиш қобилиятини талаб қилади. Шу билан бирга, жамиятни демократлаштириш шароитида миллий ва диний бағрикенглик, бошқа турли маданиятларга ҳурмат, жамиятда плюрализм, фикрлар хилма-хиллиги, ошкоралик ва сўз эркинлигини вужудга келтириш фуқаролик масъулиятини шакллантириш ва юксалтиришда муҳим омиллалар ҳисобланади. Жамиятга вужудга келган мазкур ижтимоий-сиёсий қадриятлар фуқаролик масъулиятини маънавий асосларини ташкил этади, унинг ҳаётий самарасини белгилаб беради. Шунингдек, ватанпарварлик, бурч, шон-шараф, қадр-қиммат, садоқат, ахлоқ каби тушунчалар ижтимоий хулқ-атворни белгилайди. Фуқаролик масъулиятини тарбиялашнинг асосий тамойиллари ва йўналишларини қуйидагилардан иборат: - фуқаролар когнитив фаоллигини ва ўз -ўзини тарбиялаш қобилиятини ривожлантириш; 23 - кўп миллатли ва конфессияли мамлакат тарихи ва анъаналарига ҳурматни ривожлантириш, - ижтимоий масъулиятли Ватан фуқароси сифатларини шакллантириш; - мутахассисларни меҳнат фаолиятини рағбатлантириш ва уларда фаол ҳаётий позитсияни шакллантириш учун юқори сифатли ва интенсив тарғиботни шакллантириш; - умумбашарий тамойиллар, ахлоқий фазилатларни билиш ва ҳурмат қилиш; - ижтимоий аҳамиятга эга соҳаларида фаол иштирок этиш, ёшларни жамият манфаатлари йўлида бирлаштириш ва ўз муаммоларини ҳал қилиш позициясини амалга ошириш; - ёшлар ва катталарнинг қадриятлар ва анъаналар йўналишидаги бўшлиқни бартараф этиш. Фуқаролик дунёқараши - бу шахснинг давлатга мансуб фуқаро сифатида, фуқаролик жамиятига, давлат ва давлат тузилмаларига, ўз фуқаролик ҳуқуқлари ва мажбуриятларига бўлган муносабати ва билимлари тизими, давлат ва фуқаролик жамиятида, маълум сиёсий ва ижтимоий- маданий муҳитда ўз фуқаролик ҳуқуқлари ва мажбуриятларини амалга ошириш жараёни ҳисобланади. Фуқаролик масъулияти бу қарашлар, баҳолар, тамойиллар, позициялар мажмуи сифатида шахснинг фуқаролик жамияти олдидаги бурч ва масъулиятини, ҳар қандай таҳдидлар ва тажовузлардан шахснинг ўз ҳуқуқлари ва манфаатларини щимоя қилишга тайёрлигида ифодаланади. Фуқаролик тарбияси - бу шахсга ўзини ҳуқуқий, ахлоқий ва сиёсий жиҳатдан қобилиятли бўлишга имкон берадиган яхлит жараён сифатида фуқаролик онгини шакллантиришга қаратилган мақсадли фаолият. Шахснинг ижтимоий-сиёсий компетенциясини, сиёсий, ҳуқуқий демократик маданиятини, аниқ фуқаролик позициясини, ижтимоий аҳамиятга эга мақсадни, шахсий бурч ва масъулиятни ҳис қилишни, жамият манфаати учун ишлашга бўлган эҳтиёжни ривожлантиришни ўз ичига олади. Шахсий 24 эҳтиёжлар, манфаатлар ва интилишлардан ижтимоий ва давлат тамойилларининг усуворлиги аниқланади. Фуқаронинг ватанпарварлик тарбияси ҳам шахс масъулиятини шакллантиришда муҳим роль ўйнайди. Бу давлат органлари, жамоат ташкилотлари, таълим муассасалари ва ёшлар сиёсати инстутларининг, ватанпарварлик таълимининг бошқа субъектларининг фуқароларда ахлоқий қарашларни шакллантириш бўйича тизимли, мақсадли тарбиявий ва оммавий тарбиявий фаолияти ҳисобланади. Унинг мазмуни Ватанга муҳаббат, эл- юртга ҳурмат, тарихий хотира ва ижтимоий-маданий хусусиятлар, фуқаролик позицияси, мамлакат щимояси учун фуқаролик бурчини ва констутуциявий мажбуриятларини бажаришга тайёрлигидир. Жамиятдаги кўп миллатли ва конфессияли маданиятлар, ўзига хос миллий менталитет, оила, аждодлари ва ота-оналарининг қадриятларига содиқлик каби ўзига хос жараёнлар ватанпарварлик туйғуси орқали ўзини ўзи англашни шакллантириш учун асос бўлади. Шу билан бирга, ватанпарварлик тарбияси тизими ўз ватанига муҳаббат ва ҳурмати билан биргаликда дунё халқлари ва мамлакатларига ҳурмат билан бирга шакллантрилиши керак. Шахс маънавий ва ахлоқий тарбияси - бу ёшларнинг миллий қадриятларни ҳис этиш, ўзлаштириш ва авлодларга узатиш борасидаги педагогик жиҳатдан ташкил этилган жараён ҳисобланади. Ушбу қадриятларнинг ташувчилари бўлиб жамиятнинг тўлақонли аъзолари, кўп миллатли халқлари, давлат, оила, маданий ва ҳудудий жамоалар, анъанавий диний бирлашмалардир. Ҳарбий-ватанпарварлик тарбияси-бу ёшларда юксак ватанпарварлик онгини, юксак садоқат туйғусини шакллантириш бўйича давлат ҳокимияти органлари, жамоат бирлашмалари, таълим ташкилотлари ва ёшлар сиёсати институтларининг, ватанпарварлик таълимининг бошқа субъектларининг кўп қиррали, тизимли, мақсадли ва мувофиқлаштирилган фаолиятидир. Ватан, фуқаролик бурчини бажаришга тайёрлик, Ватан манфаатларини ҳимоя қилишнинг энг муҳим конституциявий мажбуриятлари, уни кўз қорачиғидек 25 асраш қобилияти, ҳарбий-ватанпарварлик тарихини билиш, ҳарбий хизмат, ўз машғулоти билан фахрланиш, шонли ҳарбий анъаналарни сақлаш ва такомиллаштириш каби кўп қиррали жараёндир. Тарихий ва ўлкашунослик тарбияси - тарихий ва маданий келиб чиқишни билиш, Ватаннинг ўзига хослигини, унинг тақдирини, у билан доимий ҳаёт-мамот тарзда яшаш, ундан ажралмаслигини билиш, олдинги авлодлар ва замондошларининг ютуқларидан фахрланиш, жамият ва давлатда бўлаётган воқеалар учун тарихий масъулиятни англаш кабилардир. Бинобарин, «Инсон аввало, тарихий мавжудликнинг юқори босқичидир. Инсон тарихда ва тарих инсонда мужассам. Инсон билан тарихийлик орасида шундай чуқур ва сирли уйғунлик борки, бундай ўзаро алоқадорликни узиб ташлаш амалда мумкин эмас» 3 . Бу инсонни кўп асрлик Ватан тарихини, ўз мамлакатини тарихий жараёнда тутган ўрни ва ролини, ўз туғилиб ўсган масканини тарихи ва анъаналарини ҳурмат қилиши, менталитет, ахлоқ, урф-одатлар, эътиқод ва урф-одатларнинг ўзига хос хусусиятларини тушунишга йўналтиради. Мамлакат мустақиллиги ва ватан озодлиги учун курашган турли авлодларнинг қаҳрамонлик ўтмишини ўрганиш ҳам бу жараёнда муҳим ўрин тутади. Президентимиз Ш.М.Мирзиёевнинг таъкидлашича, «Буюк тарихда ҳеч нарса изсиз кетмайди. У халқларнинг қонида, тарихий хотирасида сақланади ва амалий шаклларда намоён бўлади. Шунинг учун ҳам у қудратлидир» 2 . Фуқаролик ва ватанпарварлик тарбияси тизими - бу фуқаролик ва ватанпарварлик тарбиясининг субъектлари ва объектлари, тарбиянинг меъёрий-ҳуқуқий ва маънавий-ахлоқий асослари, таълим ва оммавий тарбиявий тадбирлар, шунингдек, фуқаролик онгини шакллантириш бўйича чора-тадбирлар мажмуи ҳисобланади. Ватанпарварлик туйғуси фуқароларининг онги, дунёқараши ва тафаккуридаги энг муҳим 3 3 Бердяев Н. Смысл истории. – М.: Мысль, 1990. -С.14. 2 2 Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. Ж.1. – Тошкент.: Ўзбекистон, 2017. –Б. 29. 26 хусусиятлардан бири бўлиб, жамият барқарорлиги учун хизмат қиладиган ижтимоий-маънавий феномендир. 1.2. Фуқаролик масъулияти, миллий юксалиш ва ижтимоий барқарорликни таъминлаш шарт-шароитлари Жамият тараққиёти бу унинг бутун бир йўналишлари, яъни иқтисодий, сиёсий, ижтимоий, маънавий жабҳалари билан узвий боғлиқ жараён ҳисобланади. Жамият тараққиётини янада узулуксиз давомийлиги кўпгина соҳалар билан ҳам боғлиқ. Энг асосийси бу инсон ва унинг онги ҳисобланиб, унинг онгидаги ижобий, тараққиёт учун хизмат қиладиган фикрлар, ғоялар ва булар асосида вужудга келган, жамият тараққиётига хизмат қилаётган мафкуралар билан боғлиқ инсондаги мақсадлар, манфаатлар ва эҳтиёжлар ҳисобланади. Жамият тараққиёти ва ижтимоий муносабатлар ривожи бу айнан инсонда шаклланиб борадиган фуқаролик масъулияти билан, яъни мавжуд ҳар қандай ижтимоий масала ва муаммоларни ҳал этишга қодир бўлган малакалар ва кўникмаларга асосланади. Фуқаролик масъулияти фуқароларнинг мамлакат тақдири ва манфаати учун фидойилик билан хизмат қилиши, Конституция ва ҳуқуқий нормаларга қатъий риоя этиши, амалга оширилаётган ижтимоий-сиёсий ислоҳотларда фаол қатнашиши, давлат ва жамиятнинг муҳим масалаларини ҳал қилишда муносиб иштирокидир. Президентимиз Ш.Мирзиёев таъкидлаганидек, “ Барчамиз бир тану бир жон бўлиб, якдил ва аҳил бўлиб ҳаракат қилсак, ҳалол-пок бўлиб, яхши ният билан меҳнат қилсак, ҳар қандай марраларни эгаллашга, бошқача айтганда, тарихимизнинг янги саҳифасини яратишга қодир халқмиз. Бу йўлда қандай қийинчилик ва машаққатлар бўлмасин, барчасини мардона енгиб ўтишга тайёрмиз” 15 . Фуқаронинг ижтимоий-сиёсий жараёнларда маълум шартларни бажариш чоғида фуқаролик масъулиятининг таъминланиши юқори амалий 15 Мирзиёев Ш.М. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига Мурожаатнома. 24.01.2020. www.uza.uz 27 аҳамият касб этади. У ижтимоий муносабатларнинг кўплаб масалаларини, яъни ҳозирги жадал ислоҳотлар даврида жамиятни ташвишга солаётган айрим муаммолар ва долзарб масалалар моҳияти ва ечимларини ҳис эта билиши, жамият ҳаётининг барча қирраларида қатнашиш ва барқарор муҳит вужудга келтириш жараёнига таъсир кўрсатишнинг фаоллик шаклларини эгаллаши лозим. Шахс ижтимоий-сиёсий муносабатларда қанчалик эркин қатнашса, унинг ҳуқуқ ва манфаатлари таъминланса, бу унинг сиёсий ва ҳуқуқий масъулиятини юксалишига шунчалик кучли таъсир кўрсатади. Жамият бу инсонлар бирлигини манфаатлар ва зарурий эҳтиёжлар асосида ташкил этган, ўзига хос мураккаб, ҳар доим ўзгариб, тараққий этиб борадиган, табиатнинг бир бўлаги бўлган ижтимоий жараён ҳисобланади. Жамият табиатга нисбатан тез ўзгарувчан бўлиб, бу уни ўрганадиган фанлар учун ҳар доим муайян қийинчиликлар туғдиради. Инсонлар томонидан вужудга келган жамият бу ўзига хос бўлган тараққиёт йўлини босиб ўтиш давомида маълум бир тизим шаклида шаклланиб борган. Ижтимоий тизим ҳақида“Фалсафа” қомусий луғатда шундай фикр билдирилади: “Ижтимоий тизим–кишилар ўртасида тарихий ташкил топган ижтимоий муносабатлар тизими. У муайян ижтимоий алоқа ва муносабатлар тақозо қиладиган давлат шакли, жамиятнинг сиёсий тузилмаси, ҳуқуқий муносабатлар тизими эканлиги билан характерланади. Ҳар қандай ижтимоий тизимнинг асосини ижтимоий муносабатлар ташкил этади. Ижтимоий муносабатлар тизимида иқтисодиёт, сиёсат, маънавият ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади” 16 . Бу таърифдан кўриниб турибдики жамият ижтимоий муносабатлар тизимида фуқаролар омили, яъни уларнинг масъулияти ва фаоллиги муҳим ўрин тутади. Ижтимоий муносабатлар айнан жамиятда унинг тизимини ташкил этган ижтимоий гуруҳлар ўртасидаги маълум бир эҳтиёжлар ва манфаатлар асосида зарурият сифатида пайдо бўлади ва шакилланиб боради. Ҳар қандай ижтимоий гуруҳларни инсонсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Инсон 16 Фалсафа қомусий луғат. – Т.: Шарқ, 2004. – Б. 151. 28 бу жамиятнинг энг асосий қисми, гуруҳларни ташкил топишининг муҳим атрибути ҳисобланади. Жамиятни ва унинг тизимини ташкил этувчи гуруҳларни айнан инсонсиз, унинг таъсирисиз тасаввур қилиб бўлмайди. Жамиятдаги ҳар қандай шарт– шароит бу инсон билан унинг таъсир доираси билан боғлиқдир. Бу хусусда профессор Ж.Яхшиликовнинг қуйидаги фикрини келтириб ўтиш ўринли: “Жамиятнинг ижтимоий ҳаёт соҳасини юксак даражага кўтаришга қаратилган илмий ижтимоий ғоялар жумласига: инсон ҳуқуқларини ҳар томонлама таъминлаш ва ҳимоя қилиш; иқтисодиётни ҳар томонлама ривожлантиришда инновацион сиёсат юргизиш; эркин демокра - тик сайловларни ҳаётга татбиқ қилиш; давлатнинг инсонпарварликка йўғрилган янги ҳуқуқий доктринасини яратиш; маънавий-мафкуравий иммунитетни шакллантириш; инсоннинг саломатлигини сақлашга қаратилган бир қатор ғоялар киради” 17 . Инсон ижтимоий муносабатларда жамиятнинг маълум бир гуруҳларини ташкил этиш орқали, унинг шакилланишига, тараққиётига ўз таъсирини кўрсатиб боради. Жамият тараққиётини тахлил қилган кўплаб таълимотлар фалсафада маълум. Жамиятни тараққиёти кўп ҳолларда унда кечаётган маълум бир ривожланишга таъсир этаётган омиллар билан ҳам боғлиқ ҳисобланади. Жамият тараққиёти бу энг аввало унда кечаётган жараёнларнинг барқарорлиги, ислоҳотларнинг самарасига боғлиқ. Инсон ўз олдига қўйган мақсадлари, манфаатларига эришиш учун ижтимоий ҳаётда ўзининг имкониятларини синовдан ўтказади. Ҳар бир фуқаро жамиятда ижтимоий муносабатларда иштирок этиб, жамиятда ўз олдига қўйган вазифаларни адо этиши учун камми кўпми даражада ўз фуқаролик масъулиятини намоён этади. Бундан келиб чиққан ҳолда жамият барқарор тараққиётида фуқаролик масъулиятини нечоғлик муҳим эканлигини эътироф этамиз. 17 Яхшиликов Ж. Миллий ғоя – тараққиёт стратегияси. -Тошкент: Фан, 2017. –Б. 149. 29 Ҳар бир шахс жамиятда мавжуд бўлган қонун, қоидалар ва тартибни ўзлаштириб, улардан тўғри ва мақсадли фойдаланса, у жамиятни доимий тараққий эттирувчи етакчи кучга айланади. Қонунлар, меъёрлар ва ахлоқий қоидаларга сўзсиз риоя этиш инсонни жамиятда фаровон яшаши, шахсий ва ижтимоий манфаатларини рўёбга чиқишини, уларнинг ижтимоий фаоллиги ва фуқаролик масъулиятини юксалишини таъминлайди. Шунингдек, фуқаролар сиёсий-ҳуқуқий масъулияти шаклланиш жараёнининг мазмуни ўз ичига қуйидагиларни қамраб олади: 1) сиёсий жараёнлар ва ҳуқуқни билиш (информацион жиҳат); 2) ижтимоий жараёнларга муносабат (ижтимоий жиҳат); 3) қонуний хулқ-атворга қараб мўлжал олиш (тартибга солиш жиҳати); 4) ўз қонуний хулқ-атворининг ижтимоий заруратини англаб етиш (когнитив жиҳат). Бундан ташқари, фуқаролар деганда мамлакат аҳолисининг асосий ижтимоийлашган қисми тушунилади. Фуқароларнинг жамиятда жуда ҳам кўплаб тоифалари мавжуд. Мавжуд барча тоифалар ўзларининг фуқаролик масъулиятини турли хил асосларда намоён этадилар. Ҳар бир қатлам ижтимоий ҳаётда, шунчаки оддий кузатувчи сифатида иштирок этмасликлари учун, улар аввало ижтимоий масъуллик билан боғлиқ фаолиятда бўлишлари керак бўлади. Масъулият орқали фуқаролар ўзларининг ижтимоий-сиёсий фаоллигини англаб борадилар. Ижтимоий- сиёсий масъулият нуқтаи назаридан фуқароларни ўз олдиларига қўйган мақсадларига кўра шартли равишда уч гуруҳга бўлиб ўрганиш мумкин: 1. Сиёсий-ижтимоий масъулиятли юқори бўлган фуқаролар. 2. Сиёсий-ижтимоий масъулиятли ўртача даражадаги фуқаролар. 3. Сиёсий-ижтимоий ҳаётдан узоқ, масъулияти паст бўлган фуқаролар. Шунингдек, “фуқаролик масъулияти” тушунчасини кенг ва тор маъноларда талқин этиш мумкин. Кенг маънода уни фуқароларнинг давлат ва жамият қурилиши, Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотларга муносабати, масъулияти нуқтаи назаридан талқин этиш 30 мумкин. Тор маънода, уни фуқаролик масъулияти ижтимоий муносабатлар нуқтаи-назаридан жамият ҳаётида бевосита ёки билвосита муносабатини ифода этади. Жамият ишида масъулиятли асосда ҳатти-ҳаракатларни амалга оширишларини қуйидаги жиҳатларга эга бўлган фуқаролик масъулиятига эга деб ҳисоблаш мумкин. Буларга қуйидагилар киради: 1) ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий ўзгаришларни аниқ идрок этган; 2) демократик жараёнлар ва ислоҳотларга ўз ҳиссасини қўшаётган; 3) қонунлар ва меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларни қабул қилиш, уни ҳаётга тадбиқ этишда бефарқ бўлмаган; 4) мустақилликни мустаҳкамлаш, Ватан, эл-юрт ва халқнинг тақдири ва истиқболи учун қайғураётган; 5) муайян сиёсий партия, ижтимоий харакатлар ва жамоатчилик билан ўз фаолиятини боғлаган, шунга эҳтиёж сезган; 6) ижтимоий зарарли иллатлар, муаммолар ва зиддиятлар ва инқирозли вазиятлар билан муроса қилмайдиган. Фуқаролик масъулиятини шакллантириш муаммоси бу ижтимоий ҳаётдаги долзарб йўналишларидан бири сифатидаги тизим деб қаралади. Бу жараёнга тизимли ёндашувнинг афзаллик жиҳатлар шундан иборат эдики, унда жамият ижтимоий-сиёсий ҳаётини барқарорлигини таъминловчи омилларни таърифлашга катта эътибор берилади. Бошқача айтганда, фуқаролик масъулиятининг элементлари ўртасидаги ички алоқаларнинг ўзаро мустаҳкам тизимга эгалиги, уларни атроф-муҳит билан боғлаб турувчи нуқталар мавжудлиги, уни ижтимоий ҳаёт билан ўзига хос хусусиятлар орқали боғлаб туриши очиб берилади. Шу ўринда таъкидлаш ўринлики, фуқаролик масъулиятини тизимли таҳлил этишнинг яна бир фарқли жиҳати - унда фуқаролик масъулиятини ташкил этувчи элементларнинг ҳар бирини ўз функцияси борлиги ва ушбу элементлар жамиятда у ёки бу маънодаги сиёсий ва ижтимоий вазифани амалга ошириши ҳам таърифланади. Фуқаролар ижтимоий 31 вазифаларни бажаришлари жараёнида ўз масъулиятли ҳатти-ҳаракатлари билан жамиёт ҳаётида ўзига хос мавқега эга бўлиб бориш биришлари билан биргаликда, уларнинг турли-туман эҳтиёжлари ва манфаатларининг рўёбга чиқиш жраёни кузатилади. Бу йўналишда тизимли ёндашувнинг яна бир энг муҳим хусусияти фуқаролик масъулиятининг ижтимоий воқелик билан биргаликда атроф муҳит билан, яъни ташқи олам билан ҳам алоқадорлигини ўрганади. Бу ерда фуқаролик масъулиятининг нафақат ижтимоий-сиёсий жараёнлар билан алоқаси, балки унинг табиат ва экологик муҳитни асраб қолиш, инсон капиталини ривожлантириш, илму фан ва инновациялар салмоғини ошириш борасидаги жараёнларга ҳам таъсир этиши билан бўлган муносабатлари ҳам ўрганилади. Бу борада, нафақат фуқаролардан ҳам жамият ҳаёти ва тараққиётида муҳим аҳамият касб этувчи ислоҳотлар жараёнида ижтимоий, иқтисодий, шунингдек, сиёсий масъулият талаб этилади. Ижтимоий-тарихий тажриба тўпланиши жараёнида фуқаролик масъулияти ижтимоий ҳаётда қарор топувчи сиёсий ва ҳуқуқий анъаналар, удумлар, қадриятлар, ғоялар ва ва мафкурада мустаҳкамланиб боради. Шунингдек, фуқаролик масъулиятининг даражаси мамлакатда олиб борилаётган демократик ўзгаришлар, ислоҳотлар ва янгиланишларнинг моҳиятига қараб ривожланиб боради. Фуқаролик масъулияти жамият ижтимоий муносабатлари ва сиёсий тизимининг энг муҳим таркибий қисмларидан бири бўлиб, жамиятнинг бошқа тизимлари–иқтисодий, ҳуқуқий, диний, ташкилий, бошқарув ва бошқа тизимлар билан ўзаро алоқадордир. У жамият, ундаги ижтимоий гуруҳлар ва шахсларнинг сиёсий тажрибасини, уларнинг сиёсий ҳокимият, ижтимоий муносабатлар ҳақидаги тасаввурларини, ижтимоий ҳодисаларга холисона баҳо бериш, мавжуд муаммоларни оқилон а ҳал этиш қобилиятини ҳам ўз ичига олади. Жамиятда ижтимоий муносабатлар жараёнининг мураккаблиги, одамлар ҳаёти ва фуқаролик жамияти воқелиги билан ўзаро алоқаларининг 32 боғлиқлиги фуқаролар ва бошқарув субъектларига нафақат касб-малака нуқтаи-назаридан, шунингдек, фуқаролик масъулияти жиҳатидан ҳам юксак талаблар қўйилиши лозимлигини кўрсатади. Айнан бошқарув жараёнида юқори масъулиятнинг шаклланганлигини таъминлаш жамиятда ислоҳотлар кўламининг барқарор ривожланиши, аҳоли фаравонлигининг юксалишига олиб келади. Бошқарув вакилларида тўлақонли фуқаролик масъулияти айнан бошқарув жараёнларини тўғри ташкил этишга ёрдам беради. Жамият аъзоларининг фуқаролик масъулияти қанчалик юксак ривожланган бўлса, ислоҳотлар ва бошқарувнинг самарали ишлаш имконияти ҳам кенгайиб боради. Фуқаролик масъулияти юксак ривожланишининг яна бир жиҳати шундаки, у жамият аъзолари онгида сиёсий иммунитет ривожланишига ҳам ўзининг ижобий таъсирини кўрсатади. Сиёсий иммунитет замирида омма ва сиёсий ҳокимиятнинг ўзаро муносабатларида сиёсий маданиятнинг ривожланиб бориши туради. Бошқарув жараёнида сиёсат иштирокчилари масъулиятини оширишнинг алоҳида йўналиши ва муҳим механизми–сиёсий иммунитетнинг шаклланиши билан узвий боғлиқдир. Бошқарув субъектларининг сиёсий маданиятини ривожлантириш сиёсий иммунитетнинг мустаҳкамланиб боришига ижобий таъсир ўтказади. Шу маънода, ҳам жамият аъзоларининг сиёсий маданиятини ривожлантиришга эътиборни кучайтириб бориш йўли билан мамлакатда барқарор тараққиётни таъминлаш мумкин. Демак, фуқаролик масъулиятини шакллантиришда фуқароларнинг сиёсий маданияти ва сиёсий фаоллиги даражалари ҳам муҳим ўрин тутади. “Сиёсий маданият жамиятнинг барча аъзоларига таалуқли бўлиб, фуқароларнинг демократик жамият қурилиши жараёнида давлат ва жамоат ишларидаги фаол иштирокида намоён бўлади. Давлатнинг ички ва ташқи сиёсатидан, бошқариш тизимлари фаолиятидан, кундалик ижтимоий ҳаётдан 33 яхши хабардор бўлиш, давлат ва жамоат бошқарувида бевосита ва билвосита иштирок этиши орқали фуқароларда сиёсий маданият шаклланади” 18 . Жамиятда фуқаролик масъулиятини самарали равишда таъминлашда инсонга хос бўлган тарбия, билим бериш жараёни ётади. Инсонни ижтимоий ва маънавий жиҳатдан тарбиялаш, уни жамият ишига тайёргарлиги борасидаги малакасини шакиллантиш фуқаролик масъулиятини оширишга хизмат қилади. Жамият тараққиётига хизмат қилувчи мафкуравий билимларни ўзлаштириб бориб инсон ўз манфаатлари, эҳтиёжларини жамияти манфаатлари билан уйғунлаштириб боради. Мафкуравий тарбия инсон онгига сингдириб борилиши билан жамият тараққиёти учун, ўзи билан ёнма– ён яшаётган замондошларига яхшиликни раво кўриш каби ҳислатларни ҳам шаклланишига олиб келади. Жамиятда фуқаролик масъулиятини оширишдан кўзланган мақсад уларда ижтимоий муносабатлардаги ҳар қандай оддий ёки мураккаб шароитларида виждонан, ҳалол, аниқ, юқори ишчанлик билан харакатланишга тайёрликни шакллантиришдан иборат. Республикамизда ҳозирги ислоҳотларнинг юқори даражаларда олиб борилиши, жойларда ижтимоий муаммоларни кундалик ҳал этилиш борилишида шахс дахлдорлиги ва ҳар томонлама фаоллиги унинг олдига маъсул вазифаларни юкламоқда. Бу Республикамизда мустақилликни мустаҳкамлаш, ҳуқуқий давлат қуриш йўлидаги ижобий ишлар учун қилинаётган саъйи ҳаракатлардир. Бугунги кунга келиб шахснинг жамият ижтимоий ҳаётида ўрнини белгиланиши, униг ижтимоий ишга тайёргарлиги фуқаролик масъулиятининг зарурий таркибий қисми ҳамдир. Ҳозирги даврда ижтимоий ишга бўлган ижобий муносабат шахснинг жамиятдаги ўрнини, ҳуқуқий, сиёсий ва ижтимоий позициясини мустаҳкамлайди. И.А.Каримов айтганидек, 18 Дўсметов М. Сиёсий иммунитетни шакллантиришда сиёсий маданиятнинг ўрни// “Баркамол авлод тарбиясининг маънавий-ахлоқий, ҳуқуқий, экологик, валеологик, акмеологик ва иқтисодий масалалари” республика илмий-амалий конференция материаллари. 26 март2010 й. – Т.: Ўз.Р. ФА, 2010. Б. 403-404. 34 “Шахсий таркибнинг сифати, унинг профессионал даражаси, ахлоқий-руҳий қатъийяти, жисмоний тайёргарлиги ва интизоми билан баҳоланади” 19 . Шундан келиб чиққан ҳолда фуқаролик масъулияти сиёсий тизимда шахснинг ижтимоий фаолияти самарадорлигини белгиловчи марказий бўғин, ўзак бўлиб, уларнинг ўз фаолиятида ҳаётий кўникма ва билимларни қўллай олиш усулларидир. Бу ўринда шахснинг жамиятда ижтимоий ишга дахлдор бўлган вазифаларни самарали бажаришга имкон берувчи тегишли тайёргарлик ривожлантириладиган ва унинг зарур даражасига эришишга ёрдам берадиган усуллар назарда тутилади. Сўнгги вақтларда жамиятда фуқаролик масъулияти самарадорлигини оширишда шахснинг жамият иши учун маънавий ва психологик жиҳатдан тайёргарлиги кўпроқ аҳамият касб этмоқда. Жамиятда фуқаролик масъулияти шахснинг ижтимоий муносабатларда иштирок этиш қобилияти, ижтимоий-сиёсий ҳаётда мавжуд қонунлар, қоидалар ва меъёрларни ижро этиш борасидаги ҳатти-ҳаракатлари билан боғлиқ жараёнларда шаклланади ва ривожланади. Фуқаролик масъулиятини шаклланиши ва ривожланиши жараёнига қуйидаги шарт-шароитлар асосий омиллар бўлиб хизмат қилади. Биринчи шарт-шароит - инсоннинг оилавий муҳити ҳисобланади. Жамият ишига тайёргарлик билан боғлиқ кайфиятлар унга оиладаги тарбиявий муҳит орқали берилади. Оилада ота-онанинг ватан, жамият, унинг қадр-қиммати ҳақидаги тарбиявий таъсирлари инсонни ёшлигидан маънавий дахлдорлик туйғусини уйғотади, сиёсий маданиятнинг пойдеворини яратади. Унинг негизида фуқаронинг шахси шаклланиб, ижтимоийлашиб боради. Иккинчи шарт-шароит - бу кенг ахборот макони ҳисобланади. Ахборот маконида инсон давлат ва жамият ҳақидаги маълумотлар билан танишиб боради, ижтимоий ишга муносабати ижобий томонга ўзгариб боради. Ахборотлар инсонга хам шахслаларо мулоқот ва муомала орқали, ҳам 19 Каримов И.А. ЎзбекистонXXI аср бўсағасида хавфсизликка таҳдиди, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари// Хавфсизлик ва барқарорлик тараққиёт йўлида. Т.6. Т., 1998. 64-б. 35 оммавий ахборот воситаларининг кенг инфратузилмалари, яъни телевидение, радио, матбуот ва интернет орқали кириб боради. Учинчи шарт-шароит таълим жараёни ҳисобланади. Таълим жараёнида устоз ва мураббийларнинг ўгитлари, берган билимлари орқали фуқаролик масъулияти элементлари пайдо бўлади ва ривожланади. Мактабгача таълим тизимидан то олий таълимгача бўлган жараёнда шахс ижтимоий-сиёсий ва ҳуқуқий билимларни ўзлаштиради, шунга оид бўлган адабиётлар билан танишади. Шахс кейинги таълим босқияларида бевосита ижтимоий ишда иштирок этади ва фуқаролик масъулияти шаклланади. Тўртинчи шарт-шароит сиёсий ва маънавий тарғибот жараёнлари билан боғлиқдир. Бу жараён турли хил мафкуравий дастурлар, ижтимоий гуруҳлар низомлари ва ғоявий асосдаги чора-тадбирлар билан боғлиқдир. Мазкур чора-тадбирларда фуқаролик жамияти институтлари, яъни сиёсий партиялар, нодавлат-нотижорат ташкилотлари, фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органлари, хотин-қизлар, олимлар уюшмалари иштирок этади. Мустаҳкам ғоявий асосларда олиб борилган тарғибот тадбирлари эвазига шахсда ва ижтимоий гуруҳларда фуқаролик масъулияти ва маънавий дахлдорлик туйғулари шаклланиб ва ривожланиб боради. Бешинчи шарт-шароит - бу индивид шахсий тажрибаси ва ҳаётий амалиётидир. Бу шахсий тажриба ва кўникмалар шахсда ижтимоий иш ёки сиёсий тадбирларни бажариб бориш жараёнида шаклланади. Шахсий тажриба ҳам шахснинг ўзидан олдинги авлодни олиб борган ижобий ҳатти- ҳаракатларидан андоза олиш, уни ўзлаштириш билан боғлиқ жараёнларда шаклланади. Бу жараён шахснинг ижтимоий муносабатларда мерос бўлиб ўтаётган анъаналарни танлаш, унинг ижобий томонларини ўзлаштириш ва токомиллаштириш билан боғлиқ ҳатти-ҳаракатларида намоён бўлади. Юқорида эътироф этилган шарт-шароитлар инсонни ижтимоий-сиёсий жараёнларда тўлиқ иштирок этишга, ҳуқуқий ва ижтимоий меъёрларга оғишмай итоат этишга чорлайди. Шунингдек, сиёсий муносабатлар моҳиятини билиш, уни чуқур таҳлил этиш ва унга нисбатан ўз муносабатини 36 билдира олишга имкон берувчи билимлар ва кўникмалар йиғиндисини ташкил этади. Бунда оила ва жамоатчилик таъсирида олинган билимлар жамиятда илгаридан тўпланган сиёсий тажриба, анъаналар ва қадриятларни ўз ижтимоий ҳаётида акс этиши, ва уни ҳаётий амалиётда муносиб қўллай олиш орқали ҳам намоён бўлади. Аввало, ҳар қандай шахс ижтимоий жиҳатдан фаол ва масъулиятли бўлиши учун унда интеллектуал салоҳият ва ақл-заковатнинг маълум қирралари бўлиши лозим. Бу норма фаол шахс учун ўртача даражадан юқори бўлмоғи лозим ҳисобланади. Чунки юқори даражасидаги ижтимоий ва маънавий билимларга эга бўлган шахс инсон ва жамият фаровонлиги ва унинг истиқболи учун курашиш лозимлигини яхши англаб етади ва бу жараён учун ўз ҳаётида доимий ва ситқидилдан саъй-ҳаракатлар олиб боради. Шахсда интелектуал қобилият билан биргаликда яна бошқа муҳим сифатлар борки, улар ташаббускорлик, янгиликка интилиш ва бунёдкорлик фазилатлари бўлиб, мустақил шахс ижтимоий-маънавий қиёфасини белгиловчи муҳим хусусиятдир ҳисобланади ва жамоатчилик ишининг салмоғига самарали таъсир кўрсатади. Шахсда ижтимоий фойдали фаолиятда мустақиллик бўлса унда доимий равишда ўзига ишонч руҳи сақланиб қолади. Бу эса ўз навбатида шахсда ўзига ва атрофдагиларга нисбатан субъектив талаблар даражасини юқори асосда бўлишига олиб келади. Кўпинча, шахснинг бошқаларга ва атроф- муҳитга талабчанлиги ҳақида гап кетади, лекин у фуқаролик маданиятига эга бўлиши учун аввало ўз-ўзига нисбатан ҳам талабчан бўлиш керак. Шахснинг ўз-ўзини баҳолаш ва шу аснода бошқаларга, яъни жамоатчиликка нисбатан муносабатлар тизимини барқарор асослардаги омиллар хусусиятига кўра ишлаб чиқилиши муҳим бир жараён ҳисобланади. Ҳар қандай шахс учун унверсал, доимий зарур бўладиган фазилатлардан бири том маънода у зиёлилик мезонларини ўзида ўзлаштириши, бошқача қилиб айтганда, ижтимоий ва сиёсий жиҳатдан маданиятга эга бўлишдир. Шахс ўзидаги сиёсий маданиятни аввало 37 ижтимоий мулоқотда, инсоний муомалада, одамлар ўртасидабўладиган кундалик сўзлашувларда намоён этиб бориши лозим. Ижтимоий масъул шахснинг муомала маданияти - бу жамиятда мавжуд бўлган мулоқот билан боғлиқ қадриятларнинг юзага чиқиши ҳисобланади. Мазкур ижтимоий мулоқотларда миллий, диний ва маънавий анъаналар бу борада жаҳонда яратилган инсонлараро диалогга оид қадриятлар билан уйғунлашиб, ўзига хос мутаносиблик ҳосил қилади. Ўзганинг муаммосини ҳал этишга кўмаклашиш, инсоннинг ҳис-кечинмаларини ҳис этиш, эмпатия ҳиссининг мавжудлиги, мулоқотларда хайрихоҳлик шахс ижтимоий маданияти ва атроф-муҳит учун масуъллик ва жавобгарликнинг маданиятлилик шахс муҳим томонларидир. Ҳар қандай шарт-шароитда ҳам шахснинг ўзи жамият ижтимоий муносабатларнинг ўзгариб бориши, турли соҳалардаги ислоҳотлар кўламининг юксалиши шароитида ўз масъулиятини ҳис этиб, жамият иши учун дахлдорлик кайфиятини такомиллаштириб бориши мақсадга мувофиқ. Кўп кишиларда ижтимоий масъулият стихияли тарзда, маълум вазиятларда тасодифан ва воқелик кўламига қараб мавҳум равишда содир бўлиши мумкин. Бундан ташқари, кўпгина инсонлар жамиятдаги мўлжаллар, талаблар ва эҳтиёжлардан келиб чиқиб, ижтимоий жараёнлар кўлами ва моҳиятига қараб ўз ижтимоий фаоллигини ижобий томонга ўзгартириши мумкин. Кишиларнинг ижтимоий-сиёсий муаммолар ва ҳаётий масалаларни теран англаши ва уларни ечишга бўлган мойиллиги, жамият ҳақидаги чуқур тасаввурлари, ижтимоий ишга қизиқишлари уларнинг фуқаролик масъулиятини шаклланиш мезонлари билан бевосита боғлиқ ҳисобланади. Шахс фуқаролик масъулиятининг юксалишига унинг бирор ижтимоий гуруҳ, сиёсий институт ёки жамоатчилик бирлашмасида раҳбар ёки аъзо бўлиши ижобий таъсир кўрсатадиган жараёндир. Шахс ўзининг фуқаролик жамияти институти билан боғлиқлиги жараёнида ижтимоий-сиёсий ҳаёт қонун- қоидалари, ва меъёрларини яхши ўзлаштиради ва амалиётда қўллай олади. 38 Демак, жамиятда мавжуд меъёрларга фуқароларнинг амал қилиш маданияти кишиларнинг эътиқодлари, эҳтиёжлари ва манфаатларини рўёбга чиқаради. Фуқаролик масъулияти ўз-ўзидан вужудга келиб қолмайди, у ижтимоий онг билан боғлиқ мезонлар: иқтисодий муносабатлар, фалсафий таълимотлар, ҳуқуқий асослардаги назариялар ва меъёрлар, ахлоқий ва эстетик қадриятлар билан боғлиқ ҳолда ва биргаликда доимий ҳаракатда бўлади. Мазкур ижтимоий қадриятлар ҳуқуқий ва сиёсий тафаккур тарзининг маҳсули бўлиб, ҳозирги замонавий жамиятда юқори ғоявий аҳамиятга эгадир. Улар фақат шахс фуқаролик маданиятини юксалтириш учунгина эмас, балки жамиятнинг ижтимоий, сиёсий, иқтисодий ва маънавий, тараққиёти учун ҳам жуда зарурдир. I бобга умумий хулоса 1. Жамиятда ижтимоий, иқтисодий, сиёсий ва маданий ривожланишни таъминлашда фуқароларнинг ватан равнақи ва жамият фаравонлиги йўлида фидокорона иштироки муҳим ўрин тутади. Жамиятда фуқароларнинг теран дунёқараши асосидаги тегишли мақсад ва муддаолари орқали ижтимоий- сиёсий ислоҳотларда фаол иштироки жамиятнинг ҳар томонлама такомилга етишини ажралмас мезони бўлиб бормоқда. 2. Ҳар бир фуқаро ижтимоий, сиёсий ва ҳуқуқий амалиётнинг бевосита субъекти ҳисобланади. Мазкур воқелик жамият миллий юксалиши ва ижтимоий муносабатларда ким фаол, онгли ва мақсадли қатнашиши, ўз ҳаракатлари билан маълум ижобий натижаларга эришиши, ушбу натижаларни жамият тараққиётига таъсир қилишини англатади. 3. Ижтимоий ҳаёт тобора интенсивлашиб, интелектуаллашиб бораётган, илмий тафаккур инсоният маънавиятининг асосий йўналишига айланаётган ҳозирги шароитда илмий-назарий асосга эга бўлган илғор миллий юксалиш ғояси устуворлик касб этади. У инсон маънавий-маърифий 39 тарбиясида, айниқса ёшларимизни она ватанга содиқлик ғоялари тарғиботида муҳим роль ўйнайди. 4. Миллий юксалиш ғояси ўз олдига мамлакат тараққиётини, унинг гуллаб-яшнашини таъминлашдек устивор мақсадларни қўяди. Бу мақсадлар инсон манфаатлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини рўёбга чиқариб боришдек пировард натижага эришиш йуллари, восита ва усулларини белгилаб беради. Халқимизнинг янада барқарор, тинч-тотув, обод ва фаравон турмушга эришиши учун куч-ғайрат манбаи бўлиб майдонга келади. 5. “Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари” концепцияси фуқаролик жамияти қуриш, мамлакатни модернизациялаш ва ислоҳ этишда асосий мезонлардан бири ҳисобланади. Унинг асосий тамойиллари бугунги фаол демократик ва замонавий жамият қурилиши, миллий манфаатлар ва ижтимоий барқарорликни таъминлашнинг муҳим элементидир. 6. Миллий манфаатлар стратегиясига асосланган ижтимоий мувозанатни янада чуқурлаштириш, турли манфаатлар ўртасида узвий муносабатларга эришишда миллий юксалиш ғояси асосий ўзак вазифасини бажаради. У умуммиллий манфаатлар ва ижтимоий тараққиётни таъминлашга асосланган ягона олий мақсадни ифодаловчи тамойил бўлиб, миллатнинг жипслиги, маънавий такомили ва ижтимоий масъулиятини юксалишига хизмат килади. 7. Масъулият соҳалари инсонлар, шахслар ёки муайян ижтимоий гуруҳ қатламлар фаолияти билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, улар ўртасида жамият иши учун доимий равишда жонбозлик кўрсатиш борасида уйғунлик мавжуд бўлади. Масъулият ана шу ижтимоий қатламлар, аҳолининг барча қатламлари онги, дунёқараши, хулқ-атвори, ҳаётий мақсад ва интилиши уларнинг миллий ғоявий қиёфалари билан боғлиқ ҳолда амалга ошади. 8. Фуқароларнинг ижтимоий масъулияти сиёсий жараёнлар билан доимий асосда боғлиқлик билан намоён бўлади. Жамиятда ижтимоий муносабатлар турли фуқаролар, ижтимоий гуруҳлар ва сиёсий институтлар 40 ўртасидаги ўзаро алоқадорлик, ундаги кишиларнинг фаол ҳати- ҳаракатларида акс этади. Жамиятда демократик ўзгаришлар, ислоҳотлар ва янгиланишлар фуқаролар ижтимоий масъулиятини объектив қонунияти, айни пайтда ижтимоий тараққиётни таъминлашнинг муҳим шартидир. 9. Шахс маънавий ва ахлоқий тарбияси - бу ёшларнинг миллий қадриятларни ҳис этиш, ўзлаштириш ва авлодларга узатиш борасидаги педагогик жиҳатдан ташкил этилган жараён ҳисобланади. Ушбу қадриятларнинг ташувчилари бўлиб жамиятнинг тўлақонли аъзолари, кўп миллатли халқлари, давлат, оила, маданий ва ҳудудий жамоалар, анъанавий диний бирлашмалардир. 10. Жамиятда мавжуд меъёрларга фуқароларнинг амал қилиш маданияти кишиларнинг эътиқодлари, эҳтиёжлари ва манфаатларини рўёбга чиқаради. Фуқаролик масъулияти ўз-ўзидан вужудга келиб қолмайди, у ижтимоий онг билан боғлиқ мезонлар: иқтисодий муносабатлар, фалсафий таълимотлар, ҳуқуқий асослардаги назариялар ва меъёрлар, ахлоқий ва эстетик қадриятлар билан боғлиқ ҳолда ва биргаликда доимий ҳаракатда бўлади. II БОБ. ЖАМИЯТДА ФУҚАРОЛИК МАСЪУЛИЯТИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ ВА ИЖТИМОИЙ АҲАМИЯТИНИ ОШИРИШ ОМИЛЛАРИ Мазкур бобда фуқаролик масъулиятининг ижтимоий мазмуни, фалсафий асоси, улар ўртасидаги боғлиқлик, мазкур илмий жараённинг 41 умумий назарий-методологик масалалари, унинг инсон эркинлиги, мақсад ва манфаатлари билан монандлиги, бу воқелик билан боғлиқ фалсафий ғоя, концепция, дунёқараш ва тафаккур шакллари, шахснинг маънавий дунёқарашини бойитиш, и жтимоий аҳамиятга молик масалаларни ечишда шахс ўзининг фаоллигини намоён этиши, жамият манфааатини тушуниши, шахс масъулияти ва фаоллигини маънавий-маърифий, илмий-амалий жиҳатлари таҳлил этилган. Бобда шахсда фуқаролик масъулият туйғусининг мавжуд бўлиш хусусиятлари, унинг фаолияти конструктивлиги, ижтимоий ишни бажариш, жамиятда мавжуд муаммоларга қарши курашиш ҳаракатлари, тафаккур фаолияти, билиш фаолиятининг босқичлари, шахснинг изланиши ва ягона фикрлаш жараёнининг турли босқичлари, шахснинг ташкилотчилик фаолияти, шахснинг ўз ижтимоий фаолияти, бу жараёнда турли вазифаларни амалга ошириш учун мақбул шароитларни таъминлаш каби масалалар илмий-фалсафий жиҳатдан ўрганилган. Жамиятда фуқаролик масъулиятини шакллантириш ва ижтимоий аҳамиятини ошириш, шахс фаоллигини юксалтириш ва унинг ижтимоий вазифларни ҳал этишдаги ролини мустаҳкамлаш масалаларини ижтимоий фалсафа билан боғлиқ умумий қонуниятлар, қарашлар ва тамойилларга таянган ҳолда олиб борилган илмий таҳлилида Ўзбекистон Республикаси Президентининг “ёшларни замонавий билим ва тажрибалар, миллий ва умумбашарий қадриятлар асосида мустақил ва мантиқий фикрлайдиган, эзгу фазилатлар эгаси бўлган инсонлар этиб вояга етказишимиз зарур” деган концептуал фикрлари илмий-методологик асос қилиб олинди. 2.1.Жамиятда фуқаролик масъулиятини шакллантириш ва юксалтиришнинг ижтимоий-фалсафий омиллари Фуқаронинг жамиятга дахлдорлик ҳис-туғуси аввало юксак даражадаги масъулиятга олиб келадиган ҳолатлардан ҳисобланади. Унинг олиб борадиган ҳатти-ҳаракатлари ва бажарадиган ишлари эса мазкур 42 ҳаракатларининг зарурлиги ва оқилоналигини, қонуний асосга эгалигини аниқлаш имконини берадиган бир қатор масалаларни ҳал қилишни тақозо этади. Берилган ҳуқуқий кафолатлардан оқилона ва қонуний равишда фойдалана олиш – фуқаролар олдига қўйиладиган жуда муҳим касбий талаблардан биридир. Олиб борадиган ижтимоий вазифаларни қонунга ва мақсадга мувофиқлиги кўп ҳолларда фуқаролнинг шахсий хислатларига боғлиқ. Инсоннинг жамият иши, ундаги ижтимоий муносабатларда, жамоатчилик билан мулоқот ўрнатишда, ижтимоий-сиёсий маконда ўзлигини намоён қилиш билан боғлиқ ҳатти-ҳаракатлари фуқаролик масъулиятининг амалда намоён бўлишини таъминлайдиган жараёндир. 2021 йил юртимизда Президентимиз томонидан “ Ёшларни қўллаб-қувватлаш ва аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш йили ” деб номланиши ҳам аҳолининг барча тоифалари, хусусан ёшларимизни ижтимоий масъулиятини оширишда муҳим омил бўлди. Шу маънода, “ёшларни замонавий билим ва тажрибалар, миллий ва умумбашарий қадриятлар асосида мустақил ва мантиқий фикрлайдиган, эзгу фазилатлар эгаси бўлган инсонлар этиб вояга етказишимиз зарур” 20 . Шахс фаолиятнинг конструктивлиги – деганда, ижтимоий ишни бажариш, жамиятда мавжуд муаммоларга қарши курашиш каби ҳаракатларни режалаштиришга қаратилган тафаккур фаолияти тушунилади. Яъни конструктив фаолиятда, билиш фаолиятининг босқичлари режаллаштирилади, бунда бизга номаълум бўлган воқеликни қандай кетма- кетликда излашимиз кераклиги ҳақидаги саволга жавоб берилади. Бошқача айтганда, шахснинг изланиши ва конструктив фаолияти ягона фикрлаш жараёнининг турли босқичларини ифодаловчи омилдир. Шахснинг ташкилотчилик фаолияти ҳам унинг фуқаролик масъулиятини шакллантиришда муҳим ўрин тутади. Ушбу фаолият, 20 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. -Т.: Ўзбекистон; 2020. // Халқ сўзи. Тошкент, 2020. №276 3-бет. 43 шахснинг ўз ижтимоий фаолияти жараёнида турли вазифаларни амалга ошириш учун мақбул шароитларни таъминловчи бош омилдир. «Ҳаёт ўзгариши билан, борлиқ дунё ўзгариши билан – деб ёзади И.А.Каримов, инсоннинг моддий ва маънавий муҳити, унинг дунёқараши ҳам ўзгариши қонуний ҳол, албатта. Агар тафаккурни атрофимиздаги ҳаёт тарзининг маҳсули сифатида қабул қилсак, унинг иккинчи жиҳати шундаки, ҳаётнинг ўзи ҳам, унинг ўзгаришлари ҳам одамзод тафаккурининг ўзгариши билан чамбарчас боғлиқ» 21 Фуқаролик масъулиятининг ижтимоий мазмуни ва фалсафий асоси ўртасидаги боғлиқликни ҳамда фарқни ҳисобга олиш керак. Унинг фалсафий асоси кўпроқ умумий назарий-методологик масалалари билан алоқадор бўлиб масъулиятнинг фалсафий моҳиятини билишга, унинг инсон эркинлиги, мақсад ва манфаатлари билан монандлигини таъминловчи фалсафий ғоя, консепция, дунёқараш ва тафаккур шакллари орқали идро этишни ўргатади. Шахснинг маънавий дунёқарашини бойитишга, унинг фаоллигини бошқарувнинг маънавий-маърифий, илмий-амалий услубларини чуқур эгаллашга хизмат қилади. Фуқаролик масъулиятини шакллантиришнинг муҳим омилларидан бири шахс ижтимоий фаоллининг юқори бўлишидир. Ижтимоий аҳамиятга молик масалаларни ечишда шахс ўзининг фаоллигини намоён этиши унинг хулқ-атвор тарзидан, жамият манфааатинир тушунишидан келиб чиқади. Б.Маматюсуповнинг таъкидлашича, “Ижтимоий фаоллик остида ижтимоий аҳамиятга эга бўлган вазифани қабул қилиш, қайта қуриш ёки янгидан изоҳлаш билан боғлиқ хулқ-атвор усуллари ва ҳаракатларини тушуниш керак бўлади. Натижада, ижтимоий муаммоларни ҳал қилишнинг моҳияти англаб етилади, у билан шахснинг ўз «мени»ни боғлаш жараёни ўтиб боради, субъектнинг нуқтаи назарини ифода этадиган ички мотивация устунлик қилади. Натижада шахс муайян мажбуриятларни ўз бўйнига олади, 21 Каримов И. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. Асарлар тўплами, 7- жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 1999. –Б. 297. 44 масъулият субъектига айланади ва муҳим натижаларга эришади. Ижтимоий индивиддан шахсгача «юксалиш» рўй бера бошлаши билан ташаббускор ҳаракат ва натижаларнинг ижтимоий аҳамияти ортиб боради” 22 . Фуқаролик масъулияти нинг ижтимоий асослари эса, уни инсоннинг меҳнат ва ҳаёт (турмуш) шароити, социал (ижтимоий) соҳалари билан алоқадорлигидадир. Буни кўпроқ ижтимоий фалсафа йўналиши билан боғлиқ эканлигини ҳам таъкидлаш лозим. Шунинг учун ҳам ф уқаролик масъулияти нинг ижтимоий-фалсафий асослари ана шу икки муҳим жиҳатини ҳисобга олган ҳолда, ижтимоий фалсафа билан боғлиқ умумий қонуниятлар, қарашлар ва тамойилларга таянган ҳолда уни ижтимоий ҳаётга тадбиқ этиш, яъни давлат ва жамият тизими барқарорлигида унинг назарий-методологик усуллари, услублари, концепция ва ёндашувлари, тамойилларидан фойдаланиш асосида вужудга келади. Ижтимоий муносабатларни мақсадли ва унумли амалга оширишда турли инсонлар, гуруҳлар ўртасида уларнинг манфаатларини, мақсадларини, хусусиятларини ҳисобга олиб муштарак мақсадларига эришиш йўлларини ўрганиш долзарблик касб этади. Бу эса, жамиятда шахс фаоллигини рўёбга чиқиши ва унинг миллий менталитетимиз тамойиллари билан уйғунлашуви тақоза этилади. М.Рахманованинг фикрича, “ Ижтимоий фаоллик мураккаб ва интеграл фазилат бўлиб, у ўзида ҳаётий фаолият сифатларининг бутун мажмуини ифода этади. Ижтимоий фаолликни ривожлантириш жараёни мураккаб ижтимоий ҳодиса сифатида миллий, диний, тарихий, ахлоқий ва ҳуқуқий омиллар билан узвий боғлиқ. Шу маънода, миллий ва диний қадриятлар нафақат халқнинг фалсафий, тарихий маънавий мероси, балки баркамол шахсни тарбиялаш ва ривожлантиришнинг ҳам муҳим омили ҳисобланади” 23 . 22 Маматюсупов Б.У. Ҳуқуқий маданият эндоген хусусиятларининг шахс ижтимоий фаоллигига таъсири. Фалсафа фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. Тошкент, 2018. 13-14 бетлар. 23 Рахманова М.Қ. Олий таълим муассасалари талабаларида ижтимоий фаолликни ривожлантириш. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. – Самарқанд, 2019. 11- бет. 45 Фуқаролик масъулиятининг шаклланиши ўзининг такомил босқичларига эга, унда шахснинг турли манфаатларини ҳисобга олиш, ташкил этишни англаш ва англанган фаолликка ўтишгача бўлган босқич сифатида қараш мумкин. Бу тадрижий ҳолат бўлиб, жаҳон сиёсий ва ҳуқуқий таълимотлар тарихида, легизм таълимотига бориб тақалади. Фалсафа тарихидан шу нарса маълумки, Шэнь Бухай (милоддан аввалги 400-337 йил) легизм назариясининг асосчиси ҳисобланади. Легизм таълимотида фуқароларнинг ҳуқуқий фаоллиги ва ижтимоий масъулияти масалалари, инсон ақл-заковотининг бу борадаги ўрни таҳлили устувор ўрин эгаллаган. Легистлар конфуцийлик таълимотига кўплаб ўзгартиришлар киритишган. Масалан, Шян Яннинг таъкидлашича, қонунни ақлли кишилар яратадилар, бошқа одамлар эса мавжуд қонун билан чегараланадилар. Қонунни билмайдиган киши билан қонун тўғрисида фикр юритиш беҳуда, ақли чегараланган киши билан ўзгаришлар ҳақида гапиришнинг фойдаси йўқ. Легизмнинг бошқа машҳур вакили Хань Фэй–Цзи (милоддан аввалги 233 йилда вафот этган) жамиятни сиёсий ва ҳуқуқий тизимида тартиб, фазилат, инсонийлик масалаларини ўртага ташлайди. Унинг фикрича, тартиб инсон фаолиятининг қиёфасини ифодаловчи жараён. Демак, биринчидан, бошқарувда одамлар ва ҳукмдор ўзаро муносабатларини қайта-қайта қараб чиқмаслик натижасида ҳукмдор чиқарган қонун ва фармонлар баъзан жамият манфаатларига мос тушмайди, чунки уларда мукофот ва жазолар тизими кўриб чиқилган, холос. Иккинчидан, ҳар қандай жамиятни бошқаришда инсон табиатининг муҳим хусусияти бўлган шахсий манфаатдорлик масаласи биринчи ўринда туриши шарт. Учинчидан, жамият тараққиёти ўзининг ҳар бир босқичида бетакрорлик хусусиятига эга. Шунга кўра бошқаришнинг усул ва тизимлари янги ижтимоий воқеликка мос тушмоғи шарт. Фуқаролик масъулиятини шакллантириш : 1) Мақсаднинг аниқлиги; 46 2) Турли эҳтиёжлар ва манфаатларни фарқлаш ва уларни ҳисобга олиш; 3) Жамиятда ўзига хос дахлдорлик тамойилларининг мавжудлиги; 4) Ўз-ўзини ташкил этишга интилиш эҳтиёжлари билан боғлиқ. Жамиятда фуқаролик масъулиятини шакллантириш социал, ижтимоий- иқтисодий, маданий ҳамда сиёсий мезонларни ҳисобга олишни тақозо этади. Унинг негизи жамиятда ўзига хос ижтимоий фаолликни амалга ошириш имкониятини беради. Бу жамиятда шахслар билан биргаликда турли хил тоифалар, гуруҳлар, партиялар, уюшмалар ва бирлашмалар манфаатлари, эҳтиёжлари ва қарашлари билан боғлиқ тарзда ўзига хос кўринишда намоён бўлади. М.Бекмуродовнинг фикрича, “Ғарб мамлакатлари халқлари учун ижтимоий бирлашув жараёнларига улардаги рационализм, индивидуализм халал бериб турса, бизда бунинг акси, чунки ўзбеклар азалдан интеграцияга ижтимоийлашувга мойил халқдир” 24 . Фуқаролик масъулияти билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилишда янги йўналиш акмеологиядаги маълумотлардан ҳам фойдаланиш мумкин. Акмеология – илм-фаннинг шундай шаклланган янги тармоғики, у шахсни инсонни ўз ривожланиши динамикасида, ижтимоий такомили ҳамда ҳаёт фаолиятининг турли босқичларида ўзидаги энг кучли қобилиятлар ва тажрибаларни намоён қилишнинг комплекс масалаларини ўрганади. Яъни у шахснинг ижтимоий ривожланиш жараёни ана шу тараққиёт ва юксалишнинг объектив ҳамда субъектив омиллари атрофида тадқиқ этади. “Акмеология” тушунчаси дастлаб фанга 1928 йилда рус олими Н.А.Рибников томонидан тақдим этилган бўлиб, унинг ўзи бу фаннинг предметини жамиятда етук ва фаол инсонларнинг шаклланиши ва ривожланиш жараёнидир деб таърифлаган эди. Лекин шу билан биргаликда унинг алоҳида фан сифатида шаклланишига яна бир рус олими Б.Г.Ананьев ва унинг илмий издошлари ҳисобланган петербурглик олимлар алоҳида 24 Бекмуродов М. Ўзбек менталитети ва миллий истиқлол мафкураси. Ўзбекистонда маънавият, маърифат, фан ва жамоатчилик фикри. (илмий-амалий семинарлар маълумотлари). – Тошкент.: 2001. -Б. 109. 47 ҳисса қўшишган. Уларнинг эътироф этишларича, акмеологиянинг предмети- одамнинг ижодий ва амалий ишлар бўйича салоҳияти бўлиб, бу шахс томонидан ўзига берилган барча имконият ва иқтидорни қандай қилиб, қандай ҳолатда, қайси илмий қонуниятлар таъсирида ҳаётий рўёбга чиқариш муаммоларини комплекс тарзда ўрганади. Акмеология фанининг асосий вазифаси жамиятда онгли фаолият субъекти бўлмиш шахсни турли фаоллик, дахлдорлик ва муасъулият билан боғлиқ жараёнларда, хусусан ўзининг танланган касб-кори, амалий фаолияти ҳамда жамиятда тутган позицияси доирасида ўз ижодий салоҳиятини тўла очиш ва амалиётда намойиш этиш билан боғлиқ бўлган билимлар, кўникмалар, малакалар, услублар ва технологиялар билан таъминлашр. В.Зазокин ва А.Чернишовларнинг қайд этишича “Моҳиятан бу етук, баркамол инсонларнинг ривожланиши тўғрисидаги фандир”. Шунинг учун ҳам бу фан бугун ўз навбатида фуқароларнинг жамиятдаги ўзига масъулияти ва дахлдорлик муносабатларини шакллантиришда муҳим илмий ва назарий манба бўлиб хизмат қилиши мумкин. Фуқаролик масъулияти ва унинг предмети моҳиятини очиб бериш учун кўплаб методлардан фойдаланилади. Оммавий, ижтимоий ва сиёсий хулқ- атвор феноменини таҳлил этиш учун: статистик аниқ кўламдаги маълумотларни ўрганиш, социологик сўровномалар ўтказиш ва уларни математик жиҳатдан тадқиқ этиш, интервью ва суҳбатлар ўтказиш методлари ҳам қўлланилади. Ижтимоий ва маънавий тафаккур ва сиёсий фаоллик кўринишларини ўрганиш мақсадида контент-анализ методидан ҳам кенг фойдаланилади. Контент - анализ методи - бу, турли ахборот манбалари, ҳужжатлар ва синов тестларининг мазмунини таҳлил этишдан иборат. Шу билан фуқаролик фаоллигини ўрганишда ижтимоий йўналтирилган тестлар: Г.Айзенк, Ю.Кеттел, MMPI тестларидан, масофавий таҳлил, сиёсат субъекти шахси ва мақомини ўрганишда экспертлар берган баҳоларни таҳлил этиш методикаларидан фойдаланилади. Тажриба методи ва унинг лаборатория асосидаги ҳамда табиий асосдаги акс этишидан шахснинг 48 ижтимоий ҳаётдаги ўрнини аниқлаш ва баҳо бериш мақсадида фойдаланиб келинади. Фуқаролик масъулиятини ва фаоллик даражасини аниқлаш ва баҳо беришда тадқиқотчилик табиати билан боғлиқ бўлган методлар билан биргаликда ривожлантирувчи–коррекцион асосда таъсир этиш, маслаҳат бериш методлари мажмуаси ҳам кенг қўлланилади. Улар биргаликда ижтимоий тадқиқотларнинг тадқиқий асосда ривожлантирувчи технологиясини ташкил этади. Сиёсий маслаҳат жараёни фаол фуқаро шахсини диагностикасини ўтказиш, унинг имиджини мақсадга мувофиқ ҳолга келтириш, кенг омма ва жамоатчилик ва ижтимоий гуруҳлар билан билан ўзаро алоқа ва муносабатларни ташкил этиш билан боғлиқ методларни ишлаб чиқиш билан шуғулланади. Буни ташкил этиш учун семинарлар, тренинг, иш ва амалиёт ўйинлари жараёнларидан фойдаланиш мумкин. Фуқаролик масъулияти динамик асосда доимий такомиллашиб борадиган, шунингдек, доимий равишда ўзгаришда бўладиган ижтимоий феномен ҳисобланади. Шу туфайли шахс масъулияти мавжудлиги инсоннинг жамиятдаги ўрнига нисбатан олинадиган бўлса, оддийдан мураккабликка бориш асосида ривожланади. Ҳар қандай жараён каби фуқаролик масъулияти шаклланиши ва ривожланиши ҳам маълум қонун ва қонуниятларга бўйсунади. Бу қонунлар ёзилган (меъёрлар, ҳуқуқлар) ва ёзилмаган (анъаналар, одатлар, хулқ-атвор қоидалари) асосларда бўлиши мумкин. Лекин мазкур қонун ва қоидалар ҳам тўла асосларда ижтимоий амалиётда ўзини кўрсатмайди. Ижтимоий шарт-шароитлар тақозоси билан улар ўзгартириб янгиланиб боради. Шахс масъулияти инсоннинг тафаккур тарзи, фикрлаш, қарашлар ва қонун-қоидаларни идрок этиш ҳатти-ҳаракатлари билан такомиллашиб боради. Ҳар бир шахсда масъулиятни тушуниш ва амал қилишнинг ўзига хос услуби мавжуд. А.Чориевнинг фикрича, инсоннинг “маънавий қиёфаси” ва инсоннинг “ижтимоий қиёфаси” тушунчалари бири иккинчиси билан диалектик алоқадор. Инсоннинг маънавий қиёфаси эса ўзида инсоннинг 49 ижтимоий қиёфасини характерловчи инсоний фазилатлар, хислатлар ва хусусиятлар билан бирга, унинг ташкилотчилик, ишбилар- монлик, уддабуронлик қобилиятлари, проффесионал – касб-кор малакалари, руҳий- психологик ўзига хослигини ифодаловчи хусусиятларини ҳам ўзида мужассамлаштиради 25 . Фуқаронинг ижтимоий-сиёсий масъулияти феномени ўз ичига индивидуал хусусиятлар билан биргаликда ижтимоий масштабдаги, яъни жамият ҳаётини тартибга солиш, барқарорлаштириш ва ривожлантириш билан боғлиқ ҳатти-ҳаракатларни ўз ичига олади. Инсонни сиёсий тизим ва ижтимоий муносабатларнинг таркибий қисми сифатида қабул қилинадиган қарашлар ичидаги асосийлардан бири бу, сиёсий қўллаб-қувватлаш назарияси ҳисобланади, унинг асосчилари америкалик сиёсатшунослар Д.Истон ва Дж.Деннинглардир. Улар асосий эътиборни аввало ижтимоий ва сиёсий жараёнларда иштирок этмаётган аҳолини фаоллаштириб, уларни ижтимоийлашувини ташкил этиш масаласига қаратишади. Фуқаролик масъулияти ва фаоллиги айрим пайтларда кенг қамровли ва йирик масштабдаги ислоҳотлар бошланиш арафасида, турли сайлов олди компанияларида, янгича сиёсий раҳбарларнинг халқ томонидан муҳокама қилиш ёки қабул қилиниш жараёнлари, ижтимоий қарашларнинг ўзгариши, сиёсий лидерлар имиджини кенг халқ оммаси тасаввурига сингдириш вақтларида кенг қамровли равишда рўёбга чиқади ва аниқ амалий кўринишлар касб этади. Ҳозирги Ўзбекистон шароитида фуқаролик масъулияти янги ислоҳотлар шароитида ўзига хос мазмун касб этиб, юксалиб бормоқда ва жамият ишига дахлдорлик туйғуси билан уйғунлик касб этмоқда. Шу нуқтаи назардан, “шахс жамият эҳтиёжларига кўра ахлоқий жиҳатдан такомиллашиб борса, ундаги ижтимоийлашув кўлами кенгаяди” 26 . Фуқаролик масъулияти ижтимоий муносабатлар ривожланишида асосий омиллардан бири эканлигидан ташқари, нафақат сиёсий тизимни 25 Қаранг: Чориев А. Инсон фалсафаси. (II.Мустақил шахс). – Тошкент.: Chinor ENK, 2002. -Б. 48- 49. 26 Клакхон Х. Зеркало для человека. Введение в антропологии. СПб, Евразии. 1998. - С. 229. 50 ривожланишида, балки ҳар бир шахснинг ва умуман фуқаролик жамиятининг юксак анъаналари ва қадриятларини ўрнатишида ҳам катта аҳамият касб этади. Фуқаролик масъулияти сиёсий қарашлар, сиёсий ва ҳуқуқий онг ва кайфиятлар билан биргаликда ижтимоий муносабатлар субъектининг тафаккур тарзи ҳисобланади ва унинг ижтимоий-сиёсий иши ва маънавиятида ифодаланади. Фуқаролик масъулияти жамият тараққиётидаги юксак ижтимоий қадриятлар ва анъаналар акси, яъни ҳар бир долзарб муаммолар ва масалаларнинг ечимини топишда одамларни бирлаштирувчи, сафарбар этувчи ва фаолликка чорловчи феномен ҳисобланади. Фуқаролик масъулияти жамиятда ижтимоий-сиёсий муносабатларнинг барқарорлигини таъминлаш, тинчлик ва осойишталикка ҳисса қўшиш, мамлакат тақдири ва истиқболи учун курашиш жараёнларида ҳам муҳим хусусият сифатида роль ўйнади. Шу аснода, “Жаҳонда кескин иқтисодий рақобат, ахборот ҳуружлари, террористик, таҳдидлар тобора кучайиб бормоқда. Дунёнинг турли жойларида, айниқса Яқин шарқ минтақасида қонли тўқнашув ва низолар давом этмоқда. Ана шундай таҳликали вазиятни ҳисобга олган ҳолда, биз юртимизда тинчлик-осойишталикни мустаҳкамлаш, турли хавф-хатарларга қарши курашиш бўйича фаолиятимизни ҳар томонлама кучайтиришимиз зарур. Бу - замон-талаби” 27 . Фуқаролик масъулияти жамиятни динамик ва тадрижий асосларда такомилга етишида доимо даражаси ўзгариб, ижтимоий дахлдорлик туйғусини ривожлантириш кўрсаткичларини белгилаб туради. Фуқаролик масъулиятини шаклланиши шахснинг тараққий этаётган фуқаролик жамиятида янада мураккаб масалаларни ҳал этишга қодирлигини, рационал ва легитимлик даражасини кундан кунга ортиб бораётганлигни билдиради. Шунинг учун фуқаролик масъулияти шаклланган, қонун устуворлиги таъминланган, демократик идеаллар ривожланган, плюрализм, ошкоралик ва 27 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси.- Т.: Ўзбекистон; 2018. 73-74-бетлар. 51 сўз эркинлиги амалиётда намоён бўлаётган жамиятларда юқори даражаларда кузатилади. Илмий асосланган фуқаролик масъулияти инсонларнинг ижтимоий мақсадлари, интилишлари ва изланишлари каби жамият ривожланишида мавжуд объектив қонуниятларни англаб етиш ва яхши тушунишларига туртки беради. Фуқаролик маданияти ва унинг фаоллиги асосида ижтимоий- сиёсий онг, маънавий даража, тафаккур тарзи ва хулқ –атвор мажмуи ётади. Замонавий шахснинг фуқаролик масъулияти унинг ижтимоий ҳаёт ва сиёсий тизимда субъект сифатидаги амалиётда серқирра, ўз навбатида мураккаб ва ҳар томонлама такомилга етган кўринишидир. Б.Жўраев “Жамиятдаги демократик жараёнлар ва ёшлар фаоллиги бир-бири билан узвий боғлиқ. Улар икки муҳим муносабатлар тизимининг таркибий қисмлари эканлигини сиёсий тафаккур чуқурроқ идрок эта бошлади” 28 , деб ёзади. Шахс фуқаролик масъулиятини даражасини унинг сиёсий маданияти, ижтимоий ҳаётда тўпланган тажрибаси, орттирган малакаси белгилайди. Бу унинг ижтимоий фаолияти давомида, аниқ амалга оширган ижтимоий фойдаги ишларида намоён бўлади. Ижтимоий муносабатлар ва сиёсий ҳаёт субъектнинг фуқаролик масъулияти – инсон фаолиятининг энг ривожланган юқори шакли ҳисобланиб, у сиёсат, ҳокимият ва бошқарув ишлари, давлат ва фуқаролик жамияти институтлари билан боғлиқ воқеа, ҳодисаларга муносабат билдириш, унда бевосита иштирок этиш, ўрганиш ва баҳолаш ишлари юзасидан фаолиятида акс эттиради. Чунки “Ижтимоий фаоллик субъектнинг жамоа, гуруҳ ва уюшмалар билан мулоқотда бўлиш, атрофидагилар билан ҳамкорлик қилиш, тенгдошлари ва катта-кичик олдида маълум мажбуриятларни ижодий бажариш, тадбиркорлик кўрсатиш, ижтимоий ҳаётни демократлаштириш ва бошқа жараёнларда фаол иштирок этиш малакаларини ўз ичига олади” 29 . 28 Жўраев Б.Х. Ўзбекистонда жамиятнинг демократиялашуви жараёнида ёшлар сиёсий фаоллиги муаммоси: Дис. ... Сиёсий фан. номзоди: ЎзР Президенти ҳузуридаги Давлат ва жамият қурилиши академияси. - Т., 2004. - 13 б. 52 Туғма инстинктлардан фарқли равишда инсонни қиладиган ишларининг асосий қисми ижтимоий ҳаёт тажрибасида қабул қилган ва ортирилган кўникмалардан иборатдир. Фуқаролик масъулияти ҳақида гапирар эканмиз, ижтимоий ишга бажариш ва бу жараён иштирокчиларининг ўз вазифаси, функцияси ва ролларини бажариши юзасидан талаб этиладиган метод, технологиялар, ижтимоий-сиёсий йўл-йўриқлар, маънавий тарбия ва бу борада истиқболли режалар тушунилади. Инсоннинг онгли хатти- ҳаракатлари ижтимоий-сиёсий ҳулқ-атворнинг алоҳида шакли бўлиб ижтимоий муносабатлар мақсадлари учун узлуксиз асосда хизмат қилади. “Ҳар қандай кайфият – деб ёзади сиёсатшунос олим Т.Каримов, –ижтимоий кайфият тушунчаси таркибига киради. Ижтимоий кайфият, одатда, индивиднинг сирли кечинмалари ёки бутун бир халқнинг ақлий йўналтирилган кайфияти манфаатлари, ҳиссий-эмоционал ҳолатлари, қизиқишлари, эҳтиросларини қамраб олади” 30 . Ижтимоий-маънавий тарбиянинг мақсади ҳам жамиятда ижтимоий характерга эга қадриятлар ва хатти-ҳаракатларни ҳосил қилиш, шахс дахлдорлиги туйғусини кучайтиришдир. Бу жараёнда жамият аъзоларини барчасини ижтимоий дахлдорлик туйғусини шакллантириш, ижтимоий жараёнлар иштирокчиларни бирлаштириш учун турли усуллар ва технологиялар қўлланилади. Аввало бу масала турли ижтимоий дастурлар, ғоявий йўналишлар, акциялар ва тарғибот тадбирлари орқали ечилади. Натижада инсон ижтимоийлашуви чуқурлашиб, ижтимоий муносабатларнинг фаол субъектига айланади. Фуқаролик масъулиятини шаклланишида миллий характернинг аҳамияти катта. Миллий характер бу – маълум бир миллат бирлашмасига оид ўзини ўраб турган борлиқни эмоционал асосда ҳис-туйғу орқали ҳис этиш, қабул қилиш ва унга нисбатан жавоб чораларини қўллаб бориш демакдир. 29 Рахманова М.Қ. Олий таълим муассасалари талабаларида ижтимоий фаолликни ривожлантириш. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. – Самарқанд, 2019. 11- бет. 30 Каримов Т. Ўзбекистон Республикасида сиёсий кайфиятнинг шаклланиши ва характери. Сиёсий. ф. ном. дисс. – Андижон, 1998. –Б. 21. 53 Шунинг учун шахс ижтимоий муносабатлар, сиёсий ва иқтисодий воқеаликларга ўз миллий характерига хос бўлган қадриятлар нуқтаи назаридан келиб чиқиб доимий муносабат билдиради. Миллий характер – миллатга хос бўлган феномен бўлиб, миллий, этник ва ижтимоий қарашлар ҳосиласи ҳисобланади. Бўлаётган ижтимоий, сиёсий ва маданий ҳодисаларда халқнинг муносабати ва таъсири сезиларли асосда ифодаланиши ёки сезиларли даражада ифодаланмаслиги ҳам мумкин. Миллий характер билан боғлиқ тушунчалар ва тамойиллар анча йиллардан б е ри илмий тадқиқот предмети бўлиб келмоқда. Миллий характер хусусиятларига оид масала ХХ аср ўрталарида биринчи марта Германияда халқлар психологияси бўйича мактабда кўриб чиқилган. Бу илмий тадқиқот жараёни иштирокчилари ижтимоий-тарихий жараёнларнинг такомиллашиб боришида, маданий ўзгаришларда асосий харакатланувчи куч халқ, унинг маънавияти, руҳи, тили, дини, санъати, афсоналари, анъаналари ва қадриятлари деб ҳисоблайдилар. Фуқаролик масъулиятини ҳам миллий характер билан узвий боғлиқликда мезонлар билан узвий алоқадорлигини тавсифлаш мумкин: ёш даражаси, миллий этник таркиби, ижтимоий ҳолати, ҳокимият ва бошқарув тизимидаги ўрни ва бошқалар. Миллий характер тамойиллари ва м енталитет билан боғлиқ хусусиятлар асосида фуқароларнинг ижтимоий-маънавий жиҳатдан ўзлигини англаши, яъни масъулият даражалари келиб чиқади. “Фалсафа қомусий луғати”да менталитетга қуйидагича таъриф берилган. “Менталитет (лот “mens” ақл, идрок) жамият, миллат, жамоа ёки алоҳида шахснинг тарихий таркиб топган тафаккур даражаси, маънавий салоҳияти,ҳаёт қонунларини таҳлил этиш кучи, муайян, ижтимоий шароитларда шаклланган ақлий қобилияти” 31 . Бу жараёнлар ривожланишда шахснинг бирон-бир ижтимоий гуруҳдаги иштирок этиши, интеллектуал қобилияти, иродавий даражаси, ташкилотчилик салоҳияти, миллатнинг юксалиши ва гуллаб яшнаши, 31 Фалсафа қомусий луғати. – Тошкент: Шарқ, 2004.-Б. 257 54 давлатнинг барқарор асосларда мустаҳкамланишдаги ўрни, миллатнинг яшаб қолиши ва унинг хавфсизлигини узлуксиз таъминлай олиши, технологик ва инноваацион ривожланиши, халқаро майдонда обрў-эътиборини сақлай олиши борасидаги яратиладиган ижтимоий анъаналар асосий кўрсаткич ҳисобланади. Шундан келиб чиқиб айтиш мумкинки, миллий юксалиш шароитида жамият ижтимоий-сиёсий тизимида элита, яъни алоҳида қатламлар шаклланиб бориб, уларнинг фуқаролик фаоллиги юқори даражада намоён бўлади. Сиёсий элита ўзининг сиёсий маданияти юқори бўлиши билан биргаликда, жамиятда фуқароларни ижтимоий ишда фаолликка ундайди, уларни келажак истиқболдаги ҳатти-ҳаракатларини натижадорлигини белгилаб, юксак марраларга сафарбар этади. “Элита” категорияси “энг яхши терилган танланган” деган маънода кўпроқ ишлатилади. М.Б.Смоленский: “Фуқаролик жамияти ҳаёти ва фаолиятининг алоҳида соҳаси – сиёсий иштирок соҳаси мавжуд. Унда ўз хусусий манфаатларига мутаносиб равишда уюшган фаол кимсалар бир пайтнинг ўзида давлат ҳокимиятини шакллантиришда иштирок этувчи фуқаролар сифатида майдонга чиқадилар” 32 , – деб таъкидлайди. Авваллари элита атамаси аграр соҳада энг яхши дон маҳсулоти, энг яхши ҳайвонот турларини даражасини белгилашда қўлланилган. Вақт ўтиши, ижтимоий муносабатлар ва сиёсий тизимлар моҳияти ўзгариши билан жамият ҳаётида юқори ҳурматга сазовар, обрў ва эътиборга эга, тадбиркор, моддий маблағлари кўп, таниқли ва машҳур намоёндалар, ижтимоий гуруҳлар вакилларига нисбатан ишлатила бошланди. Аввало бу атама сиёсатда, бизнес оламида, санъат, маданий ва ҳарбий соҳада қўлланилади. Замонавий жамиятда сиёсий элитага нафақат давлат арбоблари, балки парламент вакиллари, турли партия ва фуқаролик жамияти институтларининг лидерлари, олимлар, қонуншунослар ва судьялар киритилган. 32 Смоленский М.Б. Право и правовая культура как базовая ценность гражданского общества . // Журнал Российского права. 2004 . – № 11. – С.73 – 80. 55 Жамиятда фуқаролик масъулияти ва маданиятини шаклланишида сиёсий элита муҳим ўрин тутади. Сиёсий элита гуруҳлари давлат ва жамият аъзолари ичида бир мунча қобилиятли, билимдон, сиёсий онгли ва ишнинг кўзини биладиган қисмлардан иборатдир. Улар жамият ҳаёти ва ижтимоий- сиёсий жараёнларда намоён бўлаётган сиёсий воқеа ва ходисалар, ижтимоий ўзгаришлар моҳиятини анча зийраклик билан кузатиб боради. Улар ҳокимиятнинг ҳамма бўғимларида ва бошқарув тизими билан боғлиқ турли даражаларида ҳаракат қилиб, ҳам унинг имкониятларидан фойдаланади, ҳам ижтимоий фойдали ҳатти-ҳаракатларни амалга оширади. Бундай ҳатти- ҳаракатлар орқали сиёсий элитанинг жамият ҳаётида ижтимоий масалаларни ҳам ҳал этишда сафарбарлик кучини эътироф этиш лозим. Миллий юксалиш, иқтисодий, сиёсий ва ижтимоий ҳаётнинг либераллашуви, жамиятдаги маънавий барқарорлик, инсон онги, тафаккури ва дунёқарашининг аждодлар тутумларидан озиқланиши шахснинг жамиятдаги ўрнини мустаҳкамлайди, унинг салоҳиятини юксалтиради ва ижтимоий муносабатлардаги фаоллигини оширади. Шунинг учун, “Ижтимоий фаоллик - шахснинг атроф муҳит, жамиятда кечаётган жараёнларга бўлган муносабатларининг интеграл тизими бўлиб, унинг индивидуал-типологик ва умри давомида шаклланиб борувчи ижтимоий шартланган хусусиятлари билан характерланади” 33 . Жамиятда фуқаролик масъулиятини шакллантириш ва юксалтиришнинг ижтимоий-фалсафий омиллари қуйидаги мезонлар билан боғлиқ: - фуқаролик масъулиятини шакллантиришнинг муҳим омилларидан бири шахс сиёсий-ҳуқуқий маданияти ва ижтимоий фаоллигининг юқори бўлишидир; - ижтимоий аҳамиятга молик масалаларни ечиш ва жамият ижтимоий ҳаётига интеграциялашувида шахс ўзининг фаоллигини намоён этиши унинг 33 Рахманова М.Қ. Олий таълим муассасалари талабаларида ижтимоий фаолликни ривожлантириш. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. – Самарқанд, 2019. 11- бет. 56 хулқ-атвор тарзи, теран дунёқараши, жамият манфаатини тушунишидан келиб чиқиши; - фуқаролик масъулияти инсонларнинг ижтимоий мақсадлари, орзу- интилишлари ва изланишлари, жамият ривожланишида мавжуд объектив қонуниятларни англаб етиш, тўлақонли идрок этиш ва яхши тушунишларига туртки бериши; - фуқаролик маданияти ва унинг фаоллиги асосида ижтимоий-сиёсий онг, инновацион тафаккур, маънавий-маданий даража, тафаккур тарзи ва хулқ –атвор мажмуи ётиши; - замонавий шахснинг фуқаролик масъулияти унинг ижтимоий ҳаёт ва сиёсий тизимда субъект сифатидаги амалиётда серқирра, ўз навбатида мураккаб ва ҳар томонлама такомилга етган кўринишидир. 2.2.Жамиятда маънавий таҳдидлар ва ижтимоий муаммоларни ҳал этишда фуқаролик масъулиятининг ўрни Янги аср бошида, жаҳонда, минтақалар ва давлатларда инсоният тақдирида турли хил замонавий шароитларда пайдо бўладиган хавф ва таҳдидлар пайдо бўлмоқда. Бунга табиий-экологик ва техноген офатларнинг кескин ортиши, салбий мазмундаги глобал сиёсий ва маънавий омиллар киради. Шунингдек, ижтимоий ва маданий тенгсизликни, ижтимоий-сиёсий тўнтаришларни кучайтирган глобал молиявий-иқтисодий инқирознинг таъсири ҳам кузатилмоқда. Дунёнинг турли бурчакларида кузатилаётган “Рангли инқилоб”лар, халқаро терроризм, этник ва миллатлааро мажоролар, мазҳаблараро урушлар ва ҳарбий тўқнашувлар ҳам жаҳонда инсонларнинг турмуш тарзи, фаравонлиги ва ижтимоий фаолиятига салбий таъсир этмоқда. Мамлакатимиз Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг БМТ Бош Ассаблеяси 76- сессиясида таъкидлаганидек, “ Дунёда хавф-хатар ва зиддиятлар, 57 трансмиллий таҳдидлар тобора ортиб бораётгани халқаро ҳамкорликни янада кучайтиришни тақозо қилмоқда” 34 . Шунингдек, ҳозирги даврга келиб барқарор муҳитни асраш борасидаги муаммоларни ўрганиш мураккаб ижтимоий жараёнлар илмий тадқиқот манбаига айланиб бормоқда. Шу нуқтаи назардан қараганда жамият ҳаётида мавжуд муаммоларни келиб чиқиш сабабларини, намоён бўлиш шаклларини тизимли таҳлил асосида комплекс тарзда ўрганиш, умумлаштириш, ривожланиш хусусиятларини аниқлаш, уларни олдини олиш ва бартараф этишда тавсиялар бериш ҳамда уларни бўлиш эҳтимолини олдиндан башорат қилиш ва уларни олдини олиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш ҳозирги кундаги энг дозарб вазифалардан биридир. Ижтимоий соҳада вужудга келадиган муаммоли вазиятлар жиддий демографик хусусиятлар, ишсизлик даражаларининг вужудга келиши, генофонднинг умумий ҳолати, оммавий касалликларнинг кучайиши, мазкур шароитда баъзи фуқароларнинг турмуш даражасининг пасайиши, мулкий эгаликлардаги фарқларнинг пайдо бўлиши, жамият ижтимоий инфратузилмасидаги айрим етишмовчиликлар аҳоли турмуш тарзи ва ижтимоий кайфиятига салбий таъсир ўтказади. Замонавий ижтимоий институтлар, социологик тадқиқот марказлари, давлат бошқарув тузилмаларидаги тааллуқли бўлимлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, сиёсий партиялар, нодавлат-нотижорат ташкилотлари ва бошқа жамоатчилик органлари томонидан ижтимоий муаммолар, маънавий таҳдидлар ва хавфларнинг манбалари ва сабабларини аниқлаш ва шахсга, жамиятга ва давлатга қандай таъсири мавжудлигини таҳлил қидиш ишларини олиб борадилар. Мавжуд муаммоани тўғри аниқлаш, маълумотларни реал шакллантириш, уларга мос келадиган алгоритмларни шакллантириш орқали амалий ечимларни топиш муҳим ва мураккаб жараёндир. И.Эргашевнинг фикрича, “Ҳа ёт жумбоқлари шундайки, 34 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 76-сессиясидаги нутқи . 21.09.2021 . https://president.uz/uz/lists/view/4632. 58 унинг ҳаммасига хам жавоб топиш мумкин эмас. Муаммолар ҳам турли даврларда турли хил ечимига эга бўлади. Ҳар бир давр ўзининг хулосасини беради. Муаммо такрорланиши мумкин, аммо ечими ҳамма вақт хам бир хил бўлавермайди. Доимо ўзгариб, янгиланиб боради” 35 . Енг умумий шаклда ижтимоий хавф - бу табиатга, инсоният жамиятига ва у яратган технологик объектлар ва тизимларга ҳалокатли таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ёки амалда хавф-хатарлар ташувчи ва бу жараёнда ҳаракат қилувчи кучлар (омиллар), жараёнлар ва ҳодисаларнинг комбинатсиясидир. Бу зарар етказувчи хусусиятларни келтириб чиқарувчи бир қанча объектив ва субъектив омиллар мавжуд бўлиб, мавжуд хавфни мазкур омилларнинг мавжудлиги ва ҳаракати сифатида тавсифлаш мумкин. Мазкур хавфлар ҳар қандай тизимга нисбатан беқарорлаштирувчи ва маълум шароитларда унга зарар этказиши мумкин бўлган воқеликдир. “Хавфнинг асосий хусусияти - бу унинг салоҳияти, келажак билан боғлиқлиги. Хавф - салбий ҳодисаларнинг юзага келиш эҳтимоли бўлиб, унга қарши қаратилган кучларнинг ишга тушиши ва натижаларнинг амалга ошиши билан йўқолиб боради” 36 . Ижтимоий хавф-хатарнинг таҳлили шуни кўрсатадики, унинг барча турлари ўртасида ўзаро боғлиқлик бўлиб, жамият барқарорлигига таъсир доираси бўйича фарқланади. Хавф-хатарларнинг деструктив таъсирининг манбаи ва ташувчиси вазифасини бажарадиган ва мўлжалга томон йўналтириладиган ҳаракатдаги хусусиятлари мавжуд. Бундан ташқари, мазкур хусусиятлар орасидаги мантиқий уйғунлик мавжуд бўлиб, жамиятда тегишли мўлжаллар ва алоҳида маконда ўзининг салбий хусусиятларини намоён этади. Таҳдидлар одатда шахс, жамият ва давлатнинг ҳаётий манфаатларига хавф солувчи омиллар ва шароитлар мажмуи сифатида тушунилади. Хавф ва таҳдид тушунчалари жамият хавфсизлигига путур етказадиган шакл ва 35 Эргашев И. Сиёсат фалсафаси. Т., “Академия”, 2004. –Б.16. 36 Кортунов С. Становление политики безопасности. - М осква , Наука, 2003, -С . 37 - 38 . 59 даражалардаги салбий ҳолатлардир. Бироқ, кундалик, илмий ва сиёсий тилда улар кўпинча синоним тушунчалар сифатида ишлатилади, чунки уларнинг моҳиятан ўхшаш томонлари бўлиб, жамиятда беқарорлик туғдиришга қаратилган ҳодисларни келтириб чиқаради. Хавф ва таҳдидлар ҳам объектив, ҳам субъектив характерга эга бўлиб, улар икки томоннинг - мумкин бўлган ёки содир бўладиган салбий ҳодисаларнинг манбаи ва ташувчилари бўлиб, улар йўналтирилган объект ва субъект билан ўзаро таъсирга киришади. Жамият ҳаётига глобал муаммоларнинг ҳам таъсири инсон фаоллиги ва фуқаролик позициясига салбий таъсир этишини эътироф этиш жоиз. Булар жаҳонда кўпчилик ҳалқлар, минтақалар ва мамлакатлар учун муҳим ва бир хил бўлган экологик, демографик, озиқ-овқат муаммоларини ҳал этиш, наркотик ва одам савдоси, терроризм ва экстремизм, хавфли касалликлар, меҳнат миграцияси каби салбий кўринишларга бутунлай барҳам беришдир. Уларни олдини олишнинг бирдан-бир йўли жаҳон ҳамжамияти билан ҳамжиҳатликда умумий саъй-ҳаракатлар олиб бориш тизимида мамлакатларда комплекс чора-тадбирларни самарали давом эттиришдир. Мазкур муаммолар турли хилдаги сабабларга кўра келиб чиқади. Табиат ва жамиятда ҳеч қандай воқеа-ҳодиса ўз-ўзича рўй бермагани сингари муаммолар ҳам аниқ бир тарихий шароитда турли хилдаги сабабларга кўра рўй беради. “Биз бугун юртимизда янги ҳаёт барпо этар эканмиз,–деб таъкидлайди Биринчи Президент И.Каримов, – бир масалага алоҳида эътибор беришимиз лозим. Яъни, коммунистик мафкура ва ахлоқ нормаларидан воз кечилганидан сўнг жамиятда пайдо бўлган ғоявий бўшлиқдан фойдаланиб, четдан биз учун мутлақо ёт бўлган, маънавий ва ахлоқий тубанлик иллатларини ўз ичига олган «оммавий маданият» ёпирилиб кириб келиши мумкинлиги барчамизга аён бўлиши керак. Бундай узоқни кўзлайдиган, аниқ мақсадларга эга бўлган турли хуруж ва ғаразли интилишлар, хорижий марказлар томонидан катта куч ва маблағ сарфланаётган ҳаракатлар ва бу каби хавф-хатарлар бизга 60 қандай зарарли оқибатлар олиб келишидан огоҳ бўлишимиз даркор” 37 . Демак, жамиятда огоҳлик, тинчлик ва хавфсизликни таъминлаш масаласида ҳам фуқаролик масъулиятини таъминлаш муҳим саналади. Дунё ҳамжамиятига ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий таҳдидларга қуйидагилар киради: халқаро терроризм ва диний экстремизмнинг кучайиши, саноати ривожланган мамлакатларнинг иқтисодий ва технологик ҳукмронлиги, уларнинг жаҳон сиёсатининг асосий муаммоларини бир томонлама ҳал қилиш истаги, Ғарб давлатлари манфаатлари учун амалга оширилган глобаллашув, табиий ва инсон ресурсларнинг камайиши, ер шари аҳолисининг ижтимоий табақаланиши, ижтимоий инқилоблар ва диний - этник низолар, демографик ривожланишдаги номутаносибликлар ва оммавий назоратсиз миграция ва бошқалар. Фалсафа қомусий луғатда қайд этилишиса, “Глобал (умумбашарий) муаммолар ўз кўлами, қамрови жиҳатидан хилма-хил ва бутун ер шарига, инсониятга дахлдор бўлган муаммолардир. Глобал муаммолар кенг маънода инсон ва табиат ўртасидаги муносабатларда ўзаро алоқаларнинг бузилишини англатади. Глобал муаммолар ечимини топиш умуминсоний маданият, хусусан, умуминсоний ахлоқ тамойилларига амал қилишни, ошкораликни, ҳамжиҳатликни, инсон ақл-идрокини эзгу ишларга йўналтиришни, шу асосда инсон билан табиат ўртасидаги уйғунликни таъминлашга эришишни тақоза этади” 38 . Бу маънавий муаммоларга эътибор бериш ва уларни бартараф этиш билан боғлиқ ҳатти-ҳаракатларнинг стратегик томони жаҳонда “манфаатлар кураши” қоидасидан келиб чиқади. Ҳозирги кунда жаҳонда турли мафкуравий кучлар ўртасидаги ғоявий курашлар, конфликтоген вазиятлар ва рақобат жараёнлари тўхтагани йўқ. Ташқаридаги баъзи кучлар жаҳонда мамлакатлар ичкарисидаги аҳоли ва ижтимоий-сиёсий институтларга ғоявий жиҳатдан таъсир этишнинг катта имкониятларига эга бўлмоқдалар. Бу жараёнда улар ҳозирги замон ахборот ва коммуникацион технологияларидан 37 И.Каримов. Ўзбекистоннинг 16 йиллик мустақил тараққиёт йўли // Мамлакатни мадернизация қилиш ва иқтисодиётимизни барқарор ривожлантириш йўлида 16 -жилд. -Т.: Ўзбекистон, 2008. -Б. 34. 38 Фалсафа қомусий луғат. -Тошкент: “Шарқ”, 2004. 92 - б. 61 унумли фойдаланмоқдалар. Замонавий ахборот телекоммунацион технологиялар, “интернет”, турли китоблар, газеталар, “сариқ матбуот”, конференциялар, семинарлар, дебатлар ва мулоқотлар орқали таъсир этиш кучаймоқда. Бунга қарши курашнинг энг мақбул йўли жамиятда инсонларда ғоявий иммунитетга эга бўлишдир. Фуқаролар, айниқса ёшлар жамият ишида ўз масъулиятини англасалар, миллий ғурур ва замонавий билимларга эга бўлсалар бизга ҳеч қандай куч таъсир эта олмаслиги тўғрисидаги фикрлари катта аҳамиятга эга. Бошқа томондан бундай хавф-хатарларга қарши туриш учун уни келтириб чиқарадиган ички ва ташқи омилларни ўз вақтида аниқлаш ва зарурий профилактик чоралар кўриш мақсадга мувофиқдир. Шуни таъкидлаш лозимки, ҳозирги даврда дунёда кўпчилик давлатлар учун, халқлар учун умумий бўлиб бораётган умумэътироф этилган демократик қадриятлар шаклланиб, такомиллашиб бормоқда. Албатта бу жараёнга ҳар бир давлат ўз тажрибаси билан ҳисса қўшмоқда. Лекин бу жараённи сохталаштириш, сунъийлаштириш мумкин эмас. У ҳолда кишилик жамияти ва фуқаролик жамияти тараққиётининг қонуниятлари бузилади. Шу нуқтаи назардан “бошқариладиган иқтисод”, “бошқариладиган демократик моделлар”ни таклиф этилиши мумкин эмас. 1 Умумбашарий муаммоларни бартараф этишида инсон омилини барқарорлаштириш бугунги кундаги муҳим вазифалардан ҳисобланади. Бу жараёнда инсоннинг масъулиятини ошириш, инсон-табиат-жамият муносабатлари тизимида муаммоларни бартараф этишда иштирок муҳим амалиёт ҳисобланади. Глобал муаммолардан баъзи давлатлар олиб бораётган сиёсат оқибатида атроф муҳитнинг ифлосланиши она табиатга салбий таъсир кўрсатмоқда. Кейинги ўн ва юз йилликлар давомида Шу сабабли ҳам ҳар бир давлат ўзининг ички сиёсатида табиат ва атроф-муҳитни асраш, экологик 1 1 И.А.Каримов. Ўзбекистон демократик тараққиётнинг янги босқичида. Т. “Ўзбекистон” 2005 й. 24 б. 62 хавфсизликни таъминлашга масаласига жиддий эътибор бериши зарур. Ҳар давлатнинг фуқаролари ҳам ҳудудлардаги умумбашарий характерга эга бўлган муаммолар ечишда ташаббуслар кўрсатиши, бу борада олиб борилаётган сиёсатга тегишли муносабатлар билдириб боришлари, ўзлари ҳам индивидуал равишда табиат мутаносиблигига ҳисса қўшишлари лозим. Акс холда умумбашарий моҳият касб этувчи муаммоларни ҳал этиш мумкин эмас. Бу ҳақда Б.Зиямухаммедовнинг қайд этишича, “Экологик муаммоларнинг вужудга келиши, атроф муҳитнинг ифлосланиши табиат учун ҳам, жамият учун ҳам энг зарарли ҳодисадир. Ҳаво, тупроқ, сув, ўсимликлар ва ҳайвонот оламига эътиборсиз муносабатда бўлиш бу муаммонинг келиб чиқишига ва кескинлашиб кетишига сабаб бўлди. Фан- техника тараққиёти ва унинг ютуқларидан самарасиз фойдаланиш сингари субъектив сабаблар ҳам экологик муаммоларнинг келиб чиқиши ва кескинлашишига олиб келди. Ҳозирги кунда экологик муаммолардан батамом холи бўлган бирон-бир мамлакат йўқ. Шунга кўра бу муаммо ҳам умумбашарий муаммолардан бири ҳисобланади ” 39 . Бундан ташқари, жамиятда таҳдидлар, хавф-хатарлар ва салбий омилларнинг ўзига хос жиҳатларидан бири уларнинг шахс ижтимоий ҳаётига ҳам деструктив таъсиридир. Чунки таҳдидлар ҳақида гап кетганда фикр- мулоҳазалар табиий равишда фуқароларнинг ундаги иштироки билан боғланади. Россиялик олим Н.Розовнинг фикрича, жамият ҳаётида муаммоли ва зиддиятли жараёнлар учрашини ва уни бартараф этиш борасидаги чора- тадбирларни қуйидагича изоҳлайди: “Яшаш шароити ва қандай қийинчиликларга дуч келишидан қатъи назар, жамият қуйидаги вазифаларни бажариши зарур: тазйиқларга жавоб бера олиш, аникроғи, шу орқали кейинги ривожланиш учун зарур бўлган асосий жараёнлар ўрнининг тўлдирилиши; ҳокимиятнинг қийинчиликларни бартараф этиш йўлида жамият аъзоларини 39 Б.Зиямухаммедов. Экология: тарих, назария ва ҳозирги давр. Т., “Меҳнат”, 1991 й. 12-б. 63 сафарбар қилиш салоҳияти; келажакда ҳам қийинчиликларни қарши олишга қодир бўлган ижтимоий институтларнинг шакллантирилганлиги” 40 . Бугунги замонавий жамиятда инсоният олдида турган долзарб умумбашарий муаммоларни ҳал этиш борасида давлатлар, минтақалар ва жаҳон миқёсида муҳим ва тезкор чора-тадбирлар олиб борилса, барқарор тараққиёт тўлақонли таъминланиб боради. Зеро, бу глобал муаммоларни ҳал қилмасдан туриб, инсоният истиқболини ва жамиятларнинг келгуси тараққиётини белгилаш мушкул. Демак, жамиятда ҳар бир фуқаролнинг умумбашарий қадриятларга содиқлиги, халқаро одатлар ва ҳуқуқий нормаларни ўзлаштириши орқали жаҳонда, жумладан, жамиятда барқарор муҳитни сақлаш мақсадида глобал муаммоларни ҳал қилиш борасидаги масъулиятини ошириш лозим. Натижада жамиятдаги ижтимоий тараққиёт юксалади, аҳоли фаравонлиги таъминланади, демократик кайфиятлар ривожланиб, умуминсоний омиллар билан уйғунлашади. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёевнинг таъкидлашича, “Бугун ҳаётимизнинг ўзи Конституциямизда ифодасини топган энг асосий мақсад – инсон манфаатларини ҳар томонлама таъминлаш масаласини долзарб вазифа қилиб қўймоқда. Инсон манфаатларини таъминлаш учун эса аввало одамлар билан, халқ билан мулоқот қилиш, уларнинг дарду ташвишлари, орзу-ниятлари, ҳаётий муаммо ва эҳтиёжларини яхши билиш керак” 41 . Ҳар қандай ижтимоий муаммони ечимини топиш ёки бартараф этишда фуқаролар омилининг етакчининг ўрни катта бўлиши лозим. Хуллас, ижтимоий муаммолар ва салбий омилларни жамиятда бартараф этиш учун фуқаро иштирокини қуйидаги омиллар билан ифодалаш мумкин: биринчидан, жамиятда таҳдидлар қандай кўринишда юз бермасин уни ҳал этиш нафақат унинг генезиси ёки табиати билан танишишни, балки 40 Розов Н. Национальная идея как империя разума. // Вопросы философии. -№10. 1997. –С.24. 41 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 24 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси . Т., 2016 й. www.uza .uz 64 конфликт субъектларининг ўрнини ҳам эътиборга олишни тақозо этади. Чунки конфликтлар динамикасида шахснинг ўрни катта бўлиб, улар конфликтлар эскалациясининг конструктив ёки деструктив кўринишда бўлишини белгилаб бериши мумкин. иккинчидан, бугунги ижтимоий муносабатларда етакчи шахс феноменининг ўрни катта. Чунки у нафақат ўз гуруҳи ёки давлати доирасидаги конфликтларни, балки халқаро миқёсдаги конфликтларни бартараф этишга қодир фуқаро сифатида кўринмоқда. Бу жиҳатдан, ижтимоий ҳаётдаги салбий омиллар ва муаммолар мониторингида конфликтоген жараёнларга таъсир этишга қодир фуқаро омилини ҳам алоҳида ўрганишга эҳтиёж мавжуд. учинчидан, ижтимоий-сиёсий фанлар доирасида ижтимоий муаммоларни бартараф этишда фуқаро омилини назарий-сиёсий асосда ўрганиш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Жамиятда иқтисодий, сиёсий, ижтимоий ва маънавий соҳадаги ислоҳотларнинг тизимли олиб борилиши, давлат миқёсида ижтимоий барқарорликни таъминлашга қаратилган турли чора-тадбирларнинг амалиётга жорий этилиши инсон ҳаётий фаравонлигини таъминлайди, уларнинг ҳаётида учрайдиган муаммоларни доимий ҳам ҳал этиб боради. Бу борада социолог олим Н.Барановнинг фикрича, “Ижтимоий моҳиятга эга бўлган муаммоларни ҳал этилиши замонавий шароитда жамият ривожи учун долзарб аҳамият касб этади. Миллий ижтимоий лойиҳаларни рўёбга чиқариш демократияни ривожланишида муҳим сиёсий роль ўйнайди, шунингдек, ҳар бир инсонни ҳаётий истиқболини белгилаш ва имкониятларини кенгайтиришга ёрдам беради” 42 . Ижтимоий муҳит ва амалиёт жараёнларида мавжуд муаммоларни юзага келтирган сабабларни асослаш ва исботлаш бирмунча мураккаб вазифа ҳисобланади. Ҳар бир ижтимоий муаммонинг ўзига хос хусусиятлари 42 Баранов Н . Политика развития и социальные проблемы политического режима // Политика развития и политико-административные отношения: сб. науч. ст. Краснодар: Кубанский гос. ун-т, 2009. - С.58-77. 65 мавжуд бўлиб, ижтимоий амалиётда турли омилларни юзага чиқаради. Бунинг устига унинг фаолият чегараларига кўпдан-кўп қарама-қаршиликка эга бўлган, зиддиятли ва конфликтоген ҳодисалар ҳам туташган бўлади. Муаммолар эса, ана шу туташув чизи ғ ига таъсир этувчи омиллар ва объектив ва субъектив сабаблар асосида майдонга чиқади . Мазкур муаммолар ни юзага чиқарадиган ўша объектив ва субъектив сабабларни аниқлаш, ўрганиш ва таҳлил этиш да бу борада намоён ҳодисалар ва уларнинг инсонлар ҳаётига таъсирини тадқиқ этиш зарур. Жамиятда ижтимоий муаммолар - ижтимоий ҳаёт учун тааллуқли бўлган, жамият аҳзоси бўлган ҳар бир инсоннинг ҳаёти ва турмуш даражаларига қандайдир миқдорда, у ёки бу даражаларда ижобий ёки салбий асосларда таъсир кўрсатадиган, уларнинг яшаш тарзи ва фаравонлигини ўзгартиришга сабаб бўладиган салбий ҳодиса ҳисобланади. Ижтимоий муамолар жамият ва инсонлар ҳаёт-мамот хусусиятларига салбий таъсир кўрсатишини сабабли кечиктириб бўлмайдиган асосда бартараф этиш чора- тадбирларини талаб этадиган ижтимоий воқелик ҳисобланади. Интернет энциклопедик луғатда у қуйидагича ёритилган: “Ижтимоий муаммолар – жамият аъзолари бўлган инсонларга тўғридан тўғри таъсир этадиган, амалиётда вужудга келадиган жиддий муаммоларни бартараф этиш учун жамоавий саъй-ҳаракатлар талаб этадиган масалалар ва ҳолатлардир” 43 . Шуниси аниқки, инсон ижтимоий зиддиятлар ва конфликтларга қарши тура олиши билан боғлиқ масала шахснинг ижтимоий-сиёсий фаоллиги ва маънавий салоҳиятидаражаси билан боғлиқдир. Шахс жамият учун ягона идеаллар асосида доимий равишда барқарор анъаналарни сақлаб қолиш учун курашади. Аммо уларда ҳам бу тасаввурлар доимий ҳам ҳақиқий аҳволни акс эттиравермайди. Чунки ижтимоий-сиёсий қадриятлар турли авлод вакиллари томонидан турлича ўзлаштирилади, амалий жараёнга ҳар доим ҳам уйғун мослаша олмайди. Шунинг учун ҳам жамиятда муқаррар равишда ижтимоий муаммоларнинг доимий мавжудлиги давом этади. 43 https://ru.wikipedia.org/wiki. 66 Бунга қўшимча равишда, ҳатто ягона тизимлар ва қадриятлар негизида шаклланган ижтимоий институтлар ҳам улардан доим ҳимояланишда мураккабликларга дуч келади. А.Юнусовнинг фикрича, “Салбий омиллар ва муаммолар табиатини билиш ҳар бир жамият ва инсон учун ўта муҳимдир. Зеро, ҳеч бир жамият ва инсоннинг ҳаёти қарама-қаршиликларсиз бўлмайди. Ваҳоланки, Б угунги жамиятлардаги инсон эхтиёжи ва манфаатлари билан боғлиқ ижтимоий масалалар қамрови шу даражада кенгайиб кетмоқдаки, дунёда ҳеч бир давлат жамиятдаги ижтимоий муаммоларни ёлгиз ўзи тўлиқ ҳал эта олмайди” 44 . Мазкур муаммоларни ҳал этишда ижтимоий фанлар, хусусан фалсафанинг ўрни катта ҳисобланади. Ижтимоий фалсафа фани инсонни умумбашарий муаммоларни бартараф этишдаги иштироки борасидаги тенденцияларни таҳлил этади. Шунингдек, бу жараён орқали жамиятдаги муаммоларни бартараф этиш инсон фаравонлиги ва манфаатларини таъминлаш билан боғлиқ жараёнларни илмий асослайди. С.Отамуродовнинг фикрича, “М ураккаб муаммоларни ҳал этиш зарурияти кучайган сари фалсафанинг роли ва аҳамияти ҳам ошиб бормоқда. Айни пайтда, ҳал қилиниши зарур бўлган муаммоларнинг кўлами кенгайиб бораётганлиги боис уларни мустақил тармоқларга ажратган ҳолда ўрганишга эҳтиёж ҳам ошиб бормоқда. Бу, ўз навбатда, фалсафанинг ҳам янги тармоқларининг ривожланишига олиб келмоқда. Унинг натижасида муаммоларни теран англаш имконияти кенгаймоқда, билим даражамиз ўсмокда ва маънавиятимиз бойиб бормоқда” 45 . Фуқаролик масуълияти жамиятда ҳар бир муаммони ўз вақтида англаб етиш, унинг доимий мавжуд бўлиши, кўлами ва келтириб чиқарадиган оқибатларини ҳис этиш борасидаги муҳим масалалар билан ҳам боғлиқ ҳисобланади. Ҳар бир фуқарода ижтимоий муаммони ечимини топиш ва унга муносиб жавоб бера олиш қобилияти мавжуд бўлса, ҳар бир ҳудуд ёхуд 44 А.Юнусов. Миллий истиқлол ғояси: ижтимоий ҳамкорлик. Т., “ Turon zamin ziyo ”, 2016. –Б. 20. 45 Отамуродов С. Миллий ривожланиш фалсафаси. -Тошкент, Академия, 2005. –Б. 10. 67 бутун жамиятда доимий барқарор ривожланиш таъминланади. Муаммолар, салбий омиллар ва таҳдидларни тамонлама ўрганиш, таҳлил қилиш, сабабларини аниқлаш, ҳудудий миқёс ва шароитларда бартараф этиш йўлларини белгилаш ва унга муносиб жавоб беришига қараб мамлакат юқори истиқболли тараққиётга юз тутади. Демак, муаммоларни англаш ва унга муносиб жавоб бериш даражасига қараб, тараққиёт давом этиши ёки янги кўринишда ижобий тус олиши ва давомийлиги таъминланиши мумкин. Бинобарин, мазкур илмий ғоя юзасидан С.Отамуродовнинг таъкидлашича, “Т араққиёт жараёнида юзага келиши мумкин булган муаммоларни ёки кейинги тараққиёт босқичида юзага келиши мумкин бўлган муаммолар ҳақида ўйлаш, фикр билдириш ва уларни ҳал қилишда фаоллик кўрсатишни ўз ичига олади. Ана шу маънода ҳам халқимизнинг, айниқса, ёшларимизнинг олдимизда турган ул кан вазифаларни ҳал қилишдаги фаоллигини ошириш, масъуллик туйғуларини мустаҳкамлаш” муҳим аҳамият касб этади” 46 . Муаммолар ва салбий омиллар жамиятда оддий вазиятларда вужудга келиб қолмайди, унинг мураккаб жараёнлар билан бевосита боғлиқ томонлари мавжуд. Ижтимоий муаммолар баъзи ҳолларда иқтисодий рақобатнинг сустлиги, муайян ҳуқуқ ва мулкчилик муносабатларни кафолатловчи қонуний ва меъёрий механизмларнинг амалда етарли ишламаслиги, ижтимоий муносабатлар барқарорлиги ва узвийлигининг тўлиқ таъминланмаганлиги, аҳолининг ижтимоий-сиёсий, маънавий-ҳуқуқий жараёнларда фаоллиги юқори эмаслиги ҳамда фуқаролик ҳуқуқларининг, эҳтиёжлари, манфаатлари, инсон-шаъни ва қадр қимматининг баъзи ҳолларда ҳимояланмаслиги билан узвий боғлиқ. Мазкур муаммоларни бартараф қилиш чора-тадбирларини доимий ва узлуксиз равишда ишлаб чиқиш, хўжалик субъектлари устидан давлат назоратини тўлиқ бартараф этиш борасидаги амалий ишларни амалда тўлақонли бажариб бориш, мансабдор шахслар ва раҳбарлар фаолиятида 46 Отамуродов С. Миллий ривожланиш фалсафаси. Т, “Академия”, 2005. –Б.366. 68 масъулиятни, жавобгарликни кучайтириш муаммолар, салбий омиллар ва таҳдидлар оқибатларини камайтиришга олиб келади. Бу ўз навбатида муаммоларнинг жамиятнинг барча соҳаларида сақланиб қолиши туфайли давлат ва жамият манфаатларига етказилаётган катта миқдордаги иқтисодий ва маънавий зарарларни камайтиришга, бунинг натижасида эса мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий барқарорлигини самарали асосларда таъминланишига эришилади. Ижтимоий муаммоларни ҳал этишда фуқаролик масъулиятини ошириш, бу борада олиб борилган илмий натижалар орқали қуйидаги йўналишларни қамраб олган вазифаларни ҳал этиш кўзда тутилди: - жамият ҳаётида учрайдиган, ижтимоий муҳит барқарорлигига салбий таъсир кўрсатувчи муаммолар ва салбий омилларнинг юзага келишини жамиятнинг барча соҳалари бўйича ўрганиб чиқиш; - жамият барқарорлигига салбий таъсир кўрсатувчи муаммолар моҳияти ва кўламини ўрганиш, уларни тадқиқ этишнинг асосий йўналишлари, назарий ва амалий жиҳатларини асослаб бериш; - жамият ҳаётида салбий таъсир кўрсатувчи омиллар ва муаммоларни тадқиқ ва таҳлил этиш услубларини кўрсатиб бериш; - б ошқарув соҳасидаги салбий анъаналар ва уларни олдини олиш борасида олиб борилиши лозим бўлган чора-тадбирларни ишлаб чиқиш; - и жтимоий ҳаётга салбий таъсир этувчи омилларни тадқиқ этиш ва уларни олдини олишда социологик тадқиқот усулининг ўрнини ёритиб бериш; - жамият ҳаётида муаммоларни бартараф этишда оммавий ахборот воситаларининг ўрнини баён этиш; - жамият ҳаётида муаммоларни бартараф этишда таҳлиллар ва хулосалар юзасидан қарорлар қабул қилиш жараёнларини ташкил этиш. II бобга умумий хулоса 69 1. Фуқаронинг жамиятга дахлдорлик ҳис-туғуси аввало юксак даражадаги масъулиятга олиб келадиган ҳолатлардан ҳисобланади. Унинг олиб борадиган ҳатти-ҳаракатлари ва бажарадиган ишлари эса мазкур ҳаракатларининг зарурлиги ва оқилоналигини, қонуний асосга эгалигини аниқлаш имконини берадиган бир қатор масалаларни ҳал қилишни тақозо этади. 2. Шахс фаолиятнинг конструктивлиги – деганда, ижтимоий ишни бажариш, жамиятда мавжуд муаммоларга қарши курашиш каби ҳаракатларни режалаштиришга қаратилган тафаккур фаолияти тушунилади. Бошқача айтганда, шахснинг изланиши ва конструктив фаолияти ягона фикрлаш жараёнининг турли босқичларини ифодаловчи омилдир. 3. Фуқаролик масъулиятининг ижтимоий мазмуни ва фалсафий асоси ўртасидаги боғлиқликни ҳамда фарқни ҳисобга олиш керак. Унинг фалсафий асоси кўпроқ умумий назарий-методологик масалалари билан алоқадор бўлиб масъулиятнинг фалсафий моҳиятини билишга, унинг инсон эркинлиги, мақсад ва манфаатлари билан монандлигини таъминловчи фалсафий ғоя, консепция, дунёқараш ва тафаккур шакллари орқали идро этишни ўргатади. 4. Фуқаролик масъулияти нинг ижтимоий-фалсафий асослари ижтимоий фалсафа билан боғлиқ умумий қонуниятлар, қарашлар ва тамойилларга таянган ҳолда уни ижтимоий ҳаётга тадбиқ этиш, яъни давлат ва жамият тизими барқарорлигида унинг назарий-методологик усуллари, услублари, концепция ва ёндашувлари, тамойилларидан фойдаланиш асосида вужудга келади. 5. Ижтимоий муносабатларни мақсадли ва унумли амалга оширишда турли инсонлар, гуруҳлар ўртасида уларнинг манфаатларини, мақсадларини, хусусиятларини ҳисобга олиб муштарак мақсадларига эришиш йўлларини ўрганиш долзарблик касб этади. Бу эса, жамиятда шахс фаоллигини рўёбга чиқиши ва унинг миллий менталитетимиз тамойиллари билан уйғунлашуви тақоза этилади. 70 6. Жамиятда фуқаролик масъулиятини шакллантириш социал, ижтимоий-иқтисодий, маданий ҳамда сиёсий мезонларни ҳисобга олишни тақозо этади. Унинг негизи жамиятда ўзига хос ижтимоий фаолликни амалга ошириш имкониятини беради. Бу жамиятда шахслар билан биргаликда турли ижтимоий гуруҳлар манфаатлари, эҳтиёжлари ва қарашлари билан боғлиқ тарзда ўзига хос кўринишда намоён бўлади. 7. Фуқаролик масъулияти ва унинг предмети моҳиятини очиб бериш учун кўплаб методлардан фойдаланилади. Оммавий, ижтимоий ва сиёсий хулқ-атвор феноменини таҳлил этиш учун: статистик аниқ кўламдаги маълумотларни ўрганиш, социологик сўровномалар ўтказиш ва уларни математик жиҳатдан тадқиқ этиш, интервью ва суҳбатлар ўтказиш методлари ҳам қўлланилади. 8. Фуқаролик масъулиятини ва фаоллик даражасини аниқлаш ва баҳо беришда тадқиқотчилик табиати билан боғлиқ бўлган методлар билан биргаликда ривожлантирувчи–коррекцион асосда таъсир этиш, маслаҳат бериш методлари мажмуаси ҳам кенг қўлланилади. Улар биргаликда ижтимоий тадқиқотларнинг тадқиқий асосда ривожлантирувчи технологиясини ташкил этади. 9. Фуқаронинг ижтимоий-сиёсий масъулияти феномени ижтимоий масштабдаги, яъни жамият ҳаётини барқарорлаштириш ва ривожлантириш билан боғлиқ ҳатти-ҳаракатларни ўз ичига олади. Инсонни ижтимоий муносабатларнинг таркибий қисми сифатида қабул қилинадиган қарашлар ичидаги асосийлардан бири бу, сиёсий қўллаб-қувватлаш назарияси ҳисобланади . 10. Фуқаролик масъулияти ижтимоий муносабатлар ривожланишида асосий омиллардан бири эканлигидан ташқари, нафақат сиёсий тизимни ривожланишида, балки ҳар бир шахснинг ва умуман фуқаролик жамиятининг юксак анъаналари ва қадриятларини ўрнатишида ҳам катта аҳамият касб этади. 71 III БОБ. ЖАМИЯТДА ФУҚАРОЛИК МАСЪУЛИЯТИНИ ЮКСАЛТИРИШДА ИЖТИМОИЙ-СИЁСИЙ ИНСТИТУТЛАРНИНГ ЎРНИ Ушбу бобда фуқаролар ижтимоий масъулиятини шакллантиришнинг олиб борилаётган ислоҳотлар натижадорлиги билан боғлиқлиги, фуқароларнинг жамиятда мавжуд бўлган ҳуқуқий меъёрлар моҳияти ва маънавий-ахлоқий қадриятлар мезонларини чуқур англаши, жамиятда намоён бўлаётган жадал ўзгаришлар, замонавий фан ва инновациялар ютуқлари орқали рақобатбардош жараёнларга кириб боришлари, жаҳондаги геоиқтисодий ва геосиёсий ўзгаришларга фаол муносабат билдиришлари ва бу жараёнларда юқори салоҳият билан иштироки каби мезонлар муҳим илмий хулосалар орқали баён этилган. Бобда фуқаролик жамияти институтлари жамиятда фуқаролик масъулиятини оширишда салмоқли ўрин тутиши, фуқароларнинг ҳуқуқий ва сиёсий фаоллигини ошириш, ижтимоий масъулиятини шакллантириш, ижтимоий жараёнларда юксак дахлдорлик туйғуси билан иштирок этишини таъминлаш, ижтимоий-сиёсий институтларнинг фуқаролик масъулиятини юксалтиришда олиб борадиган тарғибот тадбирлари моҳияти, шу мақсадда жамиятда ижтимоий-сиёсий институтларни фуқаролар ижтимоий масъулиятини такомиллаштиришда роли ва ўрнини ошириш, миллий юксалиш шароитида жамиятимиз ўз олдига қўйган ижтимоий мақсадлар ва истиқболи дастурлар муҳимлиги таҳлил этилган. Фуқароларда, айниқса ёшларда юксак маънавий-ахлоқий фазилатлар, ижтимоий онг ва тарихий дунёқарашни камол топтириш учун тарғибот тадбирлари самарадорлигини ошириш билан боғлиқлиги, шу боис “Тараққиёт такдирини маърифатли одамлар ҳал қилади”, деган ижтимоий- ғоявий концепция билан боғлиқ тарғибот режалари ва дастурлари орқали жамиятда доимий маърифий тадбирлар ўтказилиб бориш мақсадга мувофиқлиги амалий аҳамиятга эга бўлган хулосаларда ифодаланган. 72 3.1.Фуқаролик масъулиятини юксалтиришда тарғибот технологиялари ва ижтимоий-сиёсий ахборотнинг ўрни Ҳозирги давр тезкор ва жадал тараққиётга асосланган бўлиб, бу жараёнда инсон омилини юксалтириш муҳим аҳамият касб этади. Бугунги ҳаётимизнинг ижтимоий, иқтисодий ва маънавий соҳаларида эришилаётган ютуқлар аввало фуқароларнинг илмий, маънавий ва инновацион шаклланганлик имкониятларига боғлиқ. Жамият ҳаётини демократиялаштириш ва модернизация қилиш шароитида инсонни ижтимоий манфаатлари ва маънавий оламини қарор топтириш, инсонпарварлик фазилатларини ривожлантиришни тақозо этмоқда. Бу жараённи тўғри ва самарали ташкил этиш, унда мақбул усул, воситалар ва технологиялардан фойдаланиш муҳимлиги намоён бўлмоқда. Мамлакатимизда фуқаролик жамияти барпо этиш механизмлари ва моҳияти Қонунлар ва меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларда ўз аксини топиб, илмий-назарий асослаб берилмоқда. Демократик ҳуқуқий давлат қуриш жараёнларида фуқароларнинг иштироки, уларнинг жамият билан муносабатларда ижтимоий фаол бўлишлари муҳим мезонлардан ҳисобланади. 2019 йил 9 январда “ Ж амиятда ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий маданиятни юксалтириш тизимини тубдан такомиллаштириш тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармонининг қабул қилиниши жамиятимизда миллий юксалиш ва учинчи ренессанч тамойиллари ҳаётда намоён бўлаётган бугунги даврда фуқаролик масъулиятини юксалтириш орқали ижтимоий муносабатларнинг фаол субъектига айлантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлмоқда. Мазкур меъёрий ҳужжатнинг асосий йўналиши аҳолига мамлакатимизда амалга ошаётган турли соҳадаги ислоҳотлар, қабул қилинаётган қонунлари ва тузилаётган ижтимоий дастурларининг моҳиятини доимий равишда етказиш борасидаги тизимни шакллантириш, фуқароларда ҳуқуқий онг ва фуқаролик маданиятини юксалтириш, энг 73 аввало, таълим-тарбия жараёнини тизимли, узвий ва узлуксиз равишда олиб борилишига муҳим эътиборни қаратиш, аҳолининг ҳамма қатламларига ҳуқуқий билимларни чуқур сингдириш, кенг тарғиб қилиш чора- тадбирларига қаратилган. Ўзбекистонда фуқаролик жамиятини ривожлантириш ва уни барқарор асосда мавжуд бўлишини таъминлашда фуқаролик масъулияти муҳим мезонлардан ҳисобланади. Демократик жамиятнинг энг муҳим белгиларидан бири эса, фуқаролар ижтимоий фаолиятида жамиятдаги мавжуд ҳуқуқий қадриятларни ҳурмат қилиши ва ҳуқуқий маданияти ва сиёсий фаоллиги юқори даражада мавжуд бўлишидир. Шу сабабдан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 48-модда сида “ Фуқаролар Конституция ва қонунларга риоя этишга, бошқа кишиларнинг ҳуқуқлари эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишга мажбурдирлар” 47 , деб таъкидланган. Шундай экан ҳуқуқий мажбурият ва фуқаролик масъулияти қонунлар ва меъёрий ҳужжаларда мустаҳкамлаб қўйилганлиги ҳар жиҳатдан фойдали жараён ҳисобланади. “Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси”, “Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси”, “Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси”, “Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари тўғрисида ”, “ Давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари фаолиятининг очиқлиги тўғрисида”, “Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида”, “Жамоатчилик назорати тўғрисида”, “Ижтимоий шериклик тўғрисида”ги қонунлар фуқаролик масъулиятини шакллантириш ва юксалтириш жараёнларида муҳим роль ўйнайди. Буларнинг барчаси фуқароларнинг ўзига хос асосларда фуқаролик маданияти, ҳуқуқий масъулияти ва маънавий дахлдорлигини юксалтиришга доир ижтимоий-сиёсий жиҳатдан долзаб вазифаларни ҳал этишда мавжуд ресурсларини бирлаштирилишини таъминлайди. 47 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. 48-модда. 74 Фуқаролар ижтимоий масъулиятини шакллантириш бугунги кунда олиб борилаётган ислоҳотлар натижадорлиги учун муҳим жараён бўлиб, муҳим ижтимоий-сиёсий муаммодир. Бу борада фуқаролар ўртасида жамиятда мавжуд бўлган ҳуқуқий меъёрлар моҳияти ва маънавий-ахлоқий қадриятлар мезонларини чуқур сингдириш муҳим асос бўлиб хизмат қилади. Фуқаролар ижтимоий масъулиятини юксалтиришда жамиятда намоён бўлаётган жадал ўзгаришлар, улкан ютуқлар, аҳоли фаровонлиги ва имкониятларининг кенгайиши, уларнинг замонавий фан ва инновациялар ютуқлари орқали рақобатбардош жараёнларга кириб боришлари, жаҳондаги геоиқтисодий ва геосиёсий ўзгаришларга фаол муносабат билдиришлари ва бу жараёнларда юқори салоҳият билан иштироки каби мезонлар муҳим аҳамият касб этади. Фуқаролик жамияти институтлари жамиятда фуқаролик масъулиятини оширишда салмоқли ўрин тутади. Фуқароларнинг ҳуқуқий ва сиёсий фаоллигини ошириш, ижтимоий масъулиятини шакллантириш, уларни қонунлар ижроси ва амалиётини таъминлашда юксак дахлдорлик туйғуси билан иштирок этишини таъминлаш масаласида ижтимоий-сиёсий институтлар муҳим ишларни амалга оширади. Шу мақсадда жамиятда ижтимоий-сиёсий институтларни фуқаролар ижтимоий масъулиятини такомиллаштиришда роли ва ўрнини ошириш, улар олиб борадиган тарғибот тадбирларини кучайтириш муҳим вазифа ҳисобланади. Миллий юксалиш шароитида жамиятимиз ўз олдига қўйган ижтимоий мақсадлар ва истиқболи дастурларнинг ўта муҳимлиги мамлакатда фуқаролик масъулиятини такомиллаштиришга қаратилган таъсирли саъй-ҳаракатларни амалиётга жорий қилиш вазифасини қўяди. Жамиятни демократик янгилаш ва модернизация қилиш жараёнларида фуқаролик масъулиятини ошириш: - жамият ривожланишида давлат ва жамият курилишининг барча соҳаларини эркинлаштириш 75 - инсон ҳуқуқлари, шаъни ва қадр-қимматини таъминлаш тизимини янада такомиллаштириш; - фуқароларнинг сиёсий, иқисодий, ижтимоий ва ҳуқуқий фаоллигини ошириш ва амалий асосларни мустаҳкамлаш; - ижтимоий-сиёсий институтлар фаолияти самарадорлигини ошириш ва фаолиятини кенгайтириш каби муҳим жараёнларга ўзининг тўғридан-тўғри таъсирини кўрсатади. -кучли давлатдан кучли жамиятга изчил ва босқичма-босқич ўтилишини ҳуқуқий таъминлаш юзасидан вазифаларни ҳал этишда чора- тадбирларни кучайтириш талаб этилади. Ҳозирги даврда ижтимоий тараққиёт суръати ва глобал жараёнлар мазмуни инсоннинг маънавий дунёқараши ва ижтимоий қобилиятини юксалтиришни тақоза этмоқда. Фуқаролик масъулиятини юксалтириш тизимида ташкил этиладиган тарғибот тизимида ижтимоий ва сиёсий ҳаётда инсоннинг ўрнини юксалтириш омилларини ҳисобга олиш лозим. Бу жараён шахснинг ҳар томонлама тафаккури ва қобилиятини юксалтиради, сиёсий ва ҳуқуқий жиҳатдан масъуллигини оширади. Пировардида ижтимоий ҳаёт учун онгли, билимли ва салоҳиятли инсонларни тарбиялаб, уларни ҳаётий позицияларини мустаҳкамлаш учун шарт-шароит яратиш ишлари ташкил этилади. Шуни таъкидлаш лозимки, сиёсий ва ҳуқуқий жиҳатдан дунёқараши юқори бўлган шахсларни тарбиялаш ва уларнинг фуқаролик масъулиятини ошириш уларни эл-юрт ва жамият учун содиқлик билан хизматга киришиш салоҳиятини шакллантиради, ватанпарварлик ва фидойилик хислатлари юзага чиқади. Фуқаролар, айниқса ёшларнинг маънавий, сиёсий ва ҳуқуқий фаоллигини юксалтириб бориш борасида олиб бориладиган тарғибот тадбирлари уларнинг шахсий сифатлари ва тафаккурини ошишига, жамият истиқболи учун курашишга бўлган интилишларига замин ҳозирлайди. Т.Ахмедовнинг таъкидлашича, “ Бугунги кунда ёшларни ёт ғоялар таъсиридан асраш ва уларни маънан етук ва жисмонан баркамол этиб 76 тарбиялаш умуман кечиктириб бўлмайдиган вазифаларимиздан бири бўлиб қолмоқда” 48 . Фуқаролик масъулиятини ошиши шахсни жамиятнинг тараққиёт тамомиллари, ижтимоий мезонлари, иқтисодий асослари, сиёсий тизими, ҳуқуқий нормалари, фалсафий жиҳатлари, социологик хусусиятларини юқори даражада ўзлаштиришиб, тегишли илмий-назарий ғоялар қуролланадилар. Жойларда аҳолининг фуқаролик масъулиятини юксалтириш жараёнида вужудга келадиган муаммоларни аниқлаш, мазкур муаммоларни вужудга келиш сабабларини чуқур таҳлил этиш, уларни ҳал этиш бўйича ижтимоий-инновацион таклифлар, ижтимоий-сиёсий институтлар билан қўшма дастурлар ва истиқболли режалар ишлаб чиқиш ва юқори бошқарув тизимларига аниқ тавсиялар киритиш муҳим чора-тадбирлар сирасига киради. Ҳозирги даврда жамиятда шахс фаоллиги ва фуқаролик масъулиятини оширишга қаратилган тадбирларда ижтимоий-сиёсий институтлар ва таълим муассасалари ўртасидаги узлуксиз алоқаларни таъминлаш, бу жараённи самарали ташкил этиш учун олимлар ва мураббийлар, ижтимоий фанлар вакиллари ва маънавият фидоийлари салоҳиятидан унумли фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади. Бу борадаги саъё-ҳаракатларда фуқароларнинг ўзини-ўи бошқариш органлари, оила ва жамооатчиликнинг илғор ва устивор имкониятларидан ҳам фойдаланиш, уларнинг кучи ва салоҳиятини бирлаштириш муҳим жараён ҳисобланади. Шунингдек, бу жараёнларни ташкил этиш қандай даражада эканлигини ўрганиш борасида социологик ўрганишлар ҳам фойдали жараёндир. Шунингдек, тегишли тартибда амалга оширилаётган ишлар ва чора- тадбирларнинг амалиё натижадорлиги қандай эканлигини кузутиш ва таҳлил қилиш, бу борада мавжуд муаммоларни бартараф этиб бориш, ҳудудларда алоҳида шаҳар, туман ва бошқа аҳоли пунктларида фуқароларнинг фаоллиги 48 Ахмедов Т., Азимов М. Глобаллашув даврида ёшларда мафкуравий иммунитетни шакллантириш зарурияти. //Тафаккур зиёси. 2020 йил, 3-сон. –Б. 168. 77 ва ижтимоий масъулияти даражалари қандай эканлиги борасида жамоатчилик фикрини ўрганиш ва бу жараёнга турли ижтимоий институтлар, сиёсий партиялар ва нодавлат-нотижорат ташкилотларини жалб этиш муҳим масаладир. Чунки кўпгина фуқаролик жамияти институтларининг ўз Низомлари бўйича фаолиятида жамоатчилик фикрини ўрганиш функцияси мавжуд. Фуқаролик масъулиятини юксалтириш борасида бажариладиган тарғибот тадбирларида қонун устиворлиги ва ҳуқуқий давлатнинг асосий тамойиллари Конституция, қонунлар ва меъёрий ҳужжатларнинг ижтимоий амалиётда тўлақонли ижро бўлиши, бу борада мавжуд бажариладиган вазифаларни ўз вақтида ҳал этилиши учун муҳим саъй-ҳаракатлар ҳисобланади. Фуқаролик масъулиятини тўлиқ қарор топтириш учун давлат органларининг нодавлат нотижорат ташкилотлари ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтлари билан фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига тегишли бўлган қарорларни ишлаб чиқиш ҳамда уларни амалга ошириш борасидаги ҳамкорлигини таъминланлаш, ҳудудлар кўламида ижтимоий, маънавий ва ҳуқуқий дахлдорлик соҳасидаги мавжуд вазиятни янада барқарорлаштириш ишларини ташкил этишга қаратилади. Мазкур тарғибот тадбирларига турли давлат ва жамоатчилик ташкилотлари, маънавият ва маърифат бўлимлари, мавжуд сиёсий партиялар, нодавлат-нотижорат ташкилотлари, халқ депутатлари вилоят, шаҳар ва туманлар депутатлари, маҳалла жамоатчилиги, ёзувчилар уюшмалари ходимлари, олий таълим муассасалари, касб-ҳунар коллежлари, техникумлар ва умумий ўрта таълим мактаблари ижтимоий-гуманитар фанлар ўқитувчилари, илмий тадқиқотчилар, докторантлар, магистрлар ва илмий салоҳиятли ёшлар жалб қилинади. Аҳоли вакиллари билан турли асосларда тарғибот тадбирларини семинарлар, тренинглар, конференциялар ва учрашувлар тарзида ўтказиб бориш орқали тегишли натижаларга эришилади. 78 Умуман олганда фуқаролар ижтимоий масъулиятини юксалтиришда тарғибот технологиялари доирасида чора-тадбирларни доимий амалга ошириш зарурияти қуйидаги натижаларга олиб келади: Биринчидан, фуқаролик масъулиятини ошириш жойларда ижтимоий аҳамиятга эга бўлган муаммоларни ҳал этиш, бу борада муҳим дастурларни тузиш ва ижро этиш жараёнида тегишли натижаларга эришишнинг самарали ва инновацион усулларни тақдим этади; Иккинчидан, давлат бошқарув идоралари ва фуқаролик жамияти институтларининг аҳоли ўртасида тарғиботда ўзаро конструктив мулоқоти сабабли фуқароларнинг ижтимоий масъулиятини юксалиш кўрсаткичлари натижадорлигини таъминлаб туради; Учинчидан, фуқаролик масъулиятини тарғиботида замонавий ижтимоий, сиёсий ва маданий қадриятларни жорий этилишига ва уларни ҳаётий амалиёти борасида таҳлилий фаолият тариқасида кўмаклашади; Тўртинчидан, фуқаролик масъулиятини оширишни таъминлаш орқали орқали фуқаролар, ижтимоий-сиёсий институтлар ва давлат бошқаруви органлари ўртасида муҳим ижтимоий ва инновацион муносабатларни ўрнатиш ва пировардида ижтимоий барқарорликни таъминлашга кўмаклашади; Бешинчидан, фуқаролик масъулиятини оширишда таълим тизими, илмий муассасалар, маънавий-маърифий ташкилотларнинг ишини тизимли ташкил этиш жараёни ва бу борада уларнинг янгича, инновацион ёндошуви кузатилади. Фуқаролик масъулиятини юксалтиришда маънавий тарғибот ишлари шахс камолоти ва баркамоллигини шакллантирувчи муҳим мезонлардан биридир. Зеро, ҳар бир фуқаросида маънавий баркамоллик сифатлари мавжуд бўлган жамиятдагина ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий тараққиёт ҳукм суради, барқарор ривожланиш бўлади. Сиёсатшунос олим Р.Жумаевнинг фикрича, “юксак маънавиятнинг яна бир жиҳати шундаки, унда билим ва кўникмалар инсоний қадриятлар ва инсоний ахлоқ билан уйғунлашиб кетади. 79 Афсуски, ҳозирги даврда ҳам жамиятда баъзи фуқароларда маънавий қашшоқлик ҳамон яшаб келмоқда. Агар жамиятда маънавий қашшоқлик устун турса бундай жамият ҳалокатга маҳкумдир” 49 . Фуқаролик жамияти институтларининг жамиятда миллий юксалиш шароитида фуқаролар ижтимоий масъулияти, ҳуқуқий маданияти ва сиёсий фаоллигини ошириш борасида тегишли тарғибот ишлари олиб бориш, меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар ва ижтимоий дастурлар ижросини таъминлаш, барча субъектлар ўртасида ижтимоий ҳамкорлик ва шериклик муносабатларини ташкил этиш, улар ўртасида ўзаро мулоқот, турли хилдаги ахборотлар алмашиш, инновацион таклифларни амалда татбиқ этиш учун ҳамкорлик қиладиган ташкилотлар билан тизимли алоқалар ўрнатиш борасида жараёнлар узлуксиз олиб борилмоқда. Лекин мазкур чора- тадбирларни олиб бориш жараёнини ҳали етарли деб бўлмайди. Мазкур жараёндаги чора-тадбирлар самарадорлигини ошириш, фуқаролар ижтимоий фаоллиги ва масъулиятини оширишда мавжуд муаммоларни бартараф этиб бориш лозим. Бу ишларни бажаришда қуйидаги масалаларга эътибор бериш лозим: - фуқаролик масъулияти ва ҳуқуқий маданиятни жамият ҳаётининг ҳамма соҳаларида учрайдиган ижтимоий муаммоларни бартараф этиш жараёнида муҳим вазифани бажаришини янада такомиллаштириш; - фуқаролар ижтимоий фаоллиги ва масъулиятини рўёбга чиқаришда маҳаллий кенгашлар депутатлари, маҳаллий кенгашлар қошидаги доимий комиссиялар, маҳаллий кенгашдаги мавжуд партия гуруҳлари масъулиятини кенгайтириш; - фуқаролар ижтимоий масъулиятини ошириш ишларини ташкил этишда барча турдаги оммавий ахборот воситаларининг тўлақонли имкониятларидан кенг фойдаланиш, уларда мазкур масалада тарғибот чиқишларини кўпайтириш; 49 Жумаев Р. ва бошқ. Шахс ва жамият. -Тошкент: Ўқитувчи, 2005. –Б. 126-127. 80 - фуқаролар ҳуқуқий масъулияти ва фаоллиги самарадорлигини янада ошириш, уни ижтимоий муносабатларни барқарор асосда ривожлантириш омилига айлантириш мақсадга мувофиқ. Фуқаролик масъулиятини юксалтириш жараёнида ёшлар ўртасида тарғибот ишлари ҳам муҳим роль ўйнайди. Ёшлар фуқаролик маданиятини шакллантириш ва юксалтириш жараёнида Ёшлар ишлари агентлиги, Ёшлар Иттифоқи асосий ўринда фаолият олиб боради. Ёшлар ишлари агентлиги вилоят, шаҳар ва туман бўлимлари ёшларни уюштириш ишларини ташкил этишда уларни сиёсий фаолиги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтириб боради. Бугунги кунда ёшларнинг сиёсий ва ҳуқуқий маданиятини шакллантириш ишларида бирмунча муаммолар мавжуд. Ёшларнинг бугунги кунда глобаллашув тенденциялари орқали кириб келаётган оммавий маданият билан ўралашиб қолиши уларни фуқаролик масъулиятини шаклланишида бирмунча тўсиқ бўлмоқда. Ёшлар маънавий муаммоларининг ижтимоий илдизини аниқлаш ва уни бартараф этишнинг зарурий чораларини ўз ватиқда кўриб бориш лозим. Ёшлар ўртасида фуқаролик масъулиятини шакллантиришда уларга жамиятимида берилаётган барча имкониятдан тўлақонли фойдаланиш ҳуқуқини амалда рўёбга чиқариш ишларини ҳам такомиллаштириш лозим. Ёшларда фуқаролик масъулиятини шакллантиришда таълим-тарбия жараёнида ижтимоий-сиёсий институтлар, жамоатчилик, зиёлилар, меҳнат фахрийлари ва ёзувчилар вакилларининг ҳам иштирок этиши талабалар ва ўқувчиларда ҳаётга муносабат ва ижтимоий дунёқарашининг юксалтиришни эътиборга олиш лозим. Демак, ёшлар ижтимоий ва маънавий тарбиясида оқсоқоллар ва жамоатчиликнинг салмоқли салоҳиятидан, уларнинг тажрибасидан фойдаланишимиз лозим. Бугунги глобаллашув даврида маънавий бегоналашувнинг кучайиши, ёшлар ҳаётига ғайримиллий қадриятларнинг жадал кириб келиши уларнинг онгига ватанпарварлик, гуманизм, ва меҳр- шафқат ғояларини чуқурроқ сингдириб боришимиз лозим. Ёшлар ижтимоий 81 ҳаётида жамият учун аҳамиятли бўлган, унинг миллий юксалишига хизмат қиладиган қадриятлар яратилмоғи лозим, акс ҳолда ватан тараққиёти учун салбий таъсир этадиган вазиятлар ва ҳолатларнинг кўпайиши турган гап. Чунки, Биринчи Президент И.А.Каримов таъбири билан айтганда, “Кўпгина ёшларнинг замонавий қадриятларга берилаётганлиги буни келтириб чиқарадиган омиллардандир. Бундай ҳолат эса, жамият барқарорлиги, ижтимоий-сиёсий ҳаётни издан чиқариш, фуқаролар тотувлигига раҳна солиш ва миллий парокандаликни вужудга келтиришга хизмат қилиши шубҳасиздир. Биринчидан, бундай ҳолларда ғоявий таҳдидларни барпо этишга уринаётганларга нисбатан маърифий йўл билан курашишга тўғри келади. Иккинчидан, фуқароларга нисбатан ижтимоий сиёсат мунтазамлигини таъминлаш керак бўлади. Бу давлат сиёсатида алоҳида эътиборга олинмоқда” 50 . Фуқароларда, айниқса ёшларда юксак маънавий-ахлоқий фазилатлар, ижтимоий онг ва тарихий дунёқарашни камол топтириш учун тарғибот тадбирлари самарадорлигини ошириш билан боғлиқ. Шу боис ҳам “Тараққиёт такдирини маърифатли одамлар ҳал қилади”, деган ижтимоий- ғоявий концепция билан боғлиқ тарғибот режалари ва дастурлари орқали жамиятда доимий маърифий тадбирлар ўтказилиб бориш мақсадга мувофиқ. Мазкур тадбирларнинг натижаси ўлароқ, ёшлар ўз ижтимоий ҳаётида фақат жамиятнинг юксалиши, унинг барқарор тараққиёти, тинчлиги ва осойишталиги учун курашади, бу борада юқори даражадаги мафкуравий иммунитет ҳосил бўлади. Шунинг учун, маънавий-маърифий тарғибот ишлари ёшларнинг ижтимоий фаоллиги ва фуқаролик масъулиятини юксалтиришда жуда муҳим аҳамият касб этади. Шу жиҳатдан олиб караганда, фуқаролик масъулиятини шакллантириш борасидаги тарғибот ишларида мамлакатимизда маънавий-маърифий чора- тадбирлар тизими муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. “Жамиятда юксак 50 Каримов И.А. Инсон манфаатларини таъминлаш, ижтимоий ҳимоя тизимини такомиллаштириш - устувор вазифамиз. Халқ сўзи, 2006 йил 8 декабрь. 82 маънавий фазилатларни камол топтириш, миллий мафкурани шакллантириш, ёшларни бой маданий меросимиз, тарихий анъаналаримизга, умуминсоний кадриятларга ҳурмат, Ватанга муҳаббат, истиқлол ғояларига садоқат руҳида тарбиялаш мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг ҳал қилувчи омилидир” 51 , дейилади Маънавият ва маърифат жамоатчилик маркази тўғрисидаги Фармонда. Фуқароларда ижтимоий масъулиятни тарбиялаш ва уни тарғиботи жараёнида уларнинг маънавий дунёқарашини юксалтиради. Уларнинг ижтимоий ҳаётида қуйидаги қадриятларнинг мавжуд бўлиши фуқаролик масъулиятини шаклланиши ва ривожланишида муҳим роль ўйнайди: - ватанга содиқ хизмат қилиш; - комил инсон тарбияси; - ижтимоий ҳамкорлик; - динлараро бағрикенглик; - миллатлараро тотувлик; - миллий ва умуминсоний қадриятлар; - халқ манфаатининг устиворлиги; - эл-юрт фаравонлиги учун курашиш; - истиклол ғояларига садоқат; - эзгулик ва бунёдкорликка интилиш; - жамият барқарорлиги учун саъй-ҳаракатлар. Фуқаролик масъулиятини шакллантиришнинг яна бир муҳим хусусиятларидан бири инсонни фидоийлик руҳида тарбиялашдир. “Фидокорлик ғояси инсонларни бирлаштириб турадиган, яъни киндик қони тўкилган тупроқ, аждодлар мероси ва қадриятлари билан фахрланадиган, халқ ғамини ўз ғами деб билиб, ҳар қандай таҳдид, хавф-хатар ва қийинчиликлар олдида бош эгмайдиган, Ватан тараққиёти, ижтимоий адолат йўлида ўз ҳаётини ҳам фидо қилишга тайёр, элим деб, юртим деб ёниб 51 Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. Республика Маънавият ва маърифат жамоатчилик марказини ташкил этиш тўғрисида. 1994 йил, 23 апрель. ПФ-842. 83 яшайдиган фидокор шахсларни бирлаштиради” 52 . Демак фидоийлик, бу жамиятнинг умумтараққиёти учун шахсининг ўта масъулият билан хизмат қилиши, ватан равнақи учун доимий равишда жонбозлик кўрсатиши бўлиб, ўз юртини жон-дилдан севиш, эл-юртни хурмат қилиш, она ерни авайлаш ва асрашдир. Фидоийлик ғояси инсонга жамиятда мавжуд маънавият ва маърифат билан боғлиқ жараёнлар, таълим ва тарбия орқали сингади. Бу жараёнлар халкимиз, айникса, ёш авлод ватанга муҳаббат, уни кўз қорачиғидек асраш, ҳар қандай таҳдидлар ва зўравонликларга нафрат руҳида тарбиялаш, мафкуравий бўшлиқни тўлдириш, ўтмишда ҳалол меҳнати ва мислсиз қаҳрамонликлари ва буюк кашфиётлари билан жаҳон маданий тамаддунига катта ҳисса қўшишдек юксак анъаналарга эга халқимизни ҳуқуқий маданияти, маънавий дунёқараши ва фуқаролик фаоллигини мустаҳкамлашда муҳим воситалар қурол бўлиб хизмат қилади. Демак, фуқаролар ижтимоий масъулияти, маънавий дунёқараши, билим ва тафаккур салоҳиятини намоён этибқилиб, жамиятда мавжуд муаммоларни бартараф этиш, маънавий таҳдидга қарши муносиб жавоб бера олиш қобилияти ва салоҳиятига эга бўлишлари даркор. Сиёсатшунос Н.Умарованинг таъкидлашича, “Ёт мафкуравий таъсирларга қарши курашда узилиш ва тўхталишларга йўл қўйиб бўлмайди. Бундай шароитда ёт мафкураларнинг қўпорувчи таъсирига қарши доимий ва узлуксиз аксилтарғиботни ташкил этиш ва ижтимоий-сиёсий фаолликдан, энг аввало, ҳар бир фуқаро шахсан манфаатдор эканини исботлашга хизмат қиладиган ташвиқот ишларини олиб бориш зарур” 53 . Фуқаролик фаоллиги ва масъулиятини шакллантириш борасидаги тарғибот ишлари, шубҳасиз фуқаролар онгида турли ижтимоий масалаларни, иқтисодий муаммоларни ва жамият барқарорлигига бўладиган турли таҳдидларни бартараф этиш ва самарали ижтимоий-сиёсий муҳит ҳосил 52 Ф.Эргашев, И.Эргашев. “Фидоийлик ҳаёт мазмуни” Т. “Ўзбекистон” 2001 й. 4 б. 53 Умарова Н. Глобаллашув шароитида ахборот хуружларига қарши кураш. -Тошкент: Академия. – Б. 81. 84 қилишга мўлжалланган муҳим вазифаларни ҳал этиш, айниқса инсон ҳуқуқи, шаъни ва қадр қимматини ҳар қандай камситишларга қарши мустаҳкам профилактик чора-тадбирларини амалга оширишга хизмат қилади. Бу нафақат фуқаролар ижтимоий масъулиятини бугунги даражасини таъминлайди, балки келажакда бу борадаги муҳим вазифалар ва дастурларни ижросини ҳал этиб боришга кўмаклашади. Фуқаролик масъулиятини шакллантириш ва юксалтиришда ахборот ҳамда ахборот технологиялари муҳим аҳамият касб этади. Ахборот воқеалар, ҳодислар, ва вазиятлар ҳақидаги расмий ва норасмий ҳолатда тегили субъектларга етказилади. Бу эса ҳар қандай тарғибот тадбирларини ахборотлар етказиш ва ҳавола этиш орқали максимал даражада ташкил этилишини назарда тутади. Бугунги кунда фуқароларнинг ижтимоий муносабатларга жал этиш, уларни сиёсий ва ижтимоий фаоллигини ошириш борасидаги ишлаш учун ахборот маконини кенгайтириш учун етарлича имкониятлар бор. Бунда интернет, телекоммуникация, оммавий ахборот воситалари, статистик муассасалар ёрдамида ахборотлар олиш мумкин. Ахборот замонавий техника-технологияларга оид фанлардан ташқари ижтимоий-сиёсий фанларнинг ҳам асосий тушунчаларидан бири ҳисобланади. Ахборот маълумотлар, статистик маълумотлар ва хабарлар шаклида намоён бўлади. Шунингдек, муайян ижтимоий муносабатларда таркиб топадиган маънавий, сиёсий ва иқтисодий қадриятларни шаклланиши учун ҳам хизмат қилади. Фалсафа қомусий луғатда, “информация (лот. informatio - таништириш, тушунтириш, тасаввур этиш, хабардорлик”, деб қайд этилган 54 . Россия лик олим А.В. Федоров ахборот тушунчасига қуйидаги таърифларни беради: информация бу- 1) манбалари ва намоён бўлишидан қатъий назар, шахс, буюм, фактлар, воқеалар, қарашлар ва жараёнлар тўғрисидаги маълумотлар; 2) инсонлар томонидан бирор ишнинг бориши ёки бирор нарса тўғрисида бериладиган хабар; 54 Фалсафа қомусий луғат. Тошкент, “Шарқ”, 2004. 171-б. 85 3) бошқарув билан узвий боғлиқ бўлган маълумотлар; 4) турли хил объект ва жараёнлардаги ўтиш ҳолатлари; 5) маълумот олиш натижасида ноаниқликнинг камайиш ва ечилиш ҳолати 55 . Фуқаролик масъулияти ва шахс фаоллигини шакллантириш жараёнида ахборот тегишли мақсадга эришишнинг асосий воситаларидан бири ҳисобланади. Мазкур мақсадлар бўйича тарғибот тадбирларида ахборотнинг ҳажми ва сифати қуйидагилар омиллар билан боғлиқ: - тарғиботчининг ижтимоий, сиёсий ва ҳуқуқий ахборотлар билан қуролланганлик даражаси; - тегишли ижтимоий муаммо ва масалаларни қўйиш, уларнинг ечимларини тавсия қилиш ва қарорлар қабул қилишда маънавий ва сиёсий тажрибаси; - муҳим ижтимоий ва ҳуқуқий ахборотларни излаб топиш, уларни танлаш ва узатишда тегишли маҳорат; - ахборот технологиялари, бу жараёнда моддий-техник таъминоти ва тегишли ахборот манбаларини йиғиш шарт-шароитларини мавжудлиги; - ахборотларни қайта ишлаш ва уларни тегишли тарғибот мақсадларига йўналтириш юзасидан билимлар, тажрибалар ва кўникмаларнинг юқорилиги; - мамлакат ва ҳудудлар миқёсида ахборотларни узатиш ва уни жойларга етиб боришини таъминлаш имкониятларнинг мавжудлиги. Бу ўринда шуни таъкидлаш лозимки, тарғибот тадбирларида асосланмаган, ижимоий-маънавий эҳтиёжлар ва манфаатларга тўғри келмайдиган ахборотлардан фойдалмаслик ва уларни тарқатмаслик муҳим жиҳат ҳисобланади. Чунки ижтимоий ва маънавий воқеликка мос келмайдиган, асосланмайдиган ахборотларга таяниб олиб борилган ишлар ва қабул қилинган қарорлар ёмон ижтимоий оқибатларга олиб келади. Ахборотларни йиғиш, уларни таҳлил этиш ва ҳаётга жорий этиш жараёнига ижтимоий ва сиёсий жиҳатдан билими ва салоҳияти кучли мутахассислар 55 Федоров А.В. «Информационные вызовы национальной и международной безопасности». М. 2001. с. 219. 86 жалб этилишлари лозим. Ахборотларни йиғишда унинг тактик ва стратегик асослари, истиқболдаги имкониятларига ҳам жиддий эътибор бериш лозим. Фуқаролик фаоллиги ва шахс масъулиятини шакллантириш жараёнида тарғибот ишларида ахборотнинг кўлами, хусусиятлари, моҳияти, аниқ кўринишни ва мақсадга йўналтирилганлиги чуқур ўрганилиш лозим. Бу жараённи ташкил этишда қўйидаги жиҳатларга жиддий эътибор бермоқ лозим: - ахборот маконини ижтимоий ҳаётга, одамларга, уларнинг фуқаролик фаоллигини ошиши, уларнинг турмушидаги баъзи ижтимоий муаммоларини ўрганиш ва бартараф этишга юксак маҳорат билан мослаштириш; - тарғибот жараёнида асосий ғоявий йўналишларни жамият барқарорлигига салбий таъсир этувчи ички ва ташқи таҳдилар, салбий ахборотлардан ҳимоя қилиш ва маънавий дахлдорлик туйғусини шакллантириб боришга йўналтириш; - тарғибот олиб бориш жараёнида ахборот узатилаётганда унда иштирок этаётган ҳар бир фуқарони ижтимоий ва маънавий йўналишдаги эҳтиёжларини ҳисобга олиш, ижтимоий ишга қизиқишини кучайтириш йўли билан ахборотларни тўлиқ қабул қилиш хусусиятларини шакллантириш; - тарғибот тадбирларида ахборот узатиш жараёнини таъминлаш мақсадида ижтимоий-сиёсий институтлар фаолиятида ахборот узатиш борасидаги ишлар имкониятини кенгайтириш, фикрий ва ғоявий таъсирчанликни ошириш. 3.2. Жамиятда фуқаролик масъулиятини юксалтиришда ижтимоий-сиёсий институтларнинг ўрни Жаҳонда ривожланган давлатлар ва миллий тажрибаси таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, олиб бориладиган ислоҳотлар ва жамиятлар барқарорлигини таъминлан жараёнида фуқаролик жамияти институтлари, бошқача айтганда ижтимоий-сиёсий институтлар фаолияти муҳим роль ўйнайди. Бу соҳада 87 давлат ҳокимияти органлари ҳам муҳим ўрин тутади, шунингдек, уларнинг фаолиятида инсон омили, эркинликлари, фаравонлиги, эҳтиёжлари ва манфаатларини таъминлаш масалалари олдинги вазифа ҳисобланади. Лекин, давлатнинг ижтимоий-сиёсий барқарорлик соҳасидаги сиёсати ва амалий фаолиятида фуқароларнинг жамият ҳаётидаги масъуллигини ошириш албатта, жамият институтлари фаолиятининг ташкилий ва бошқа шакллардаги хати-ҳаракатлари натижасидагина таъминланади. Фуқаролик жамияти институтлари ўз фаолиятларида жамиятдаги фуқаролар, турли ижтимоий қатламларнинг дунёқараши ҳамда манфаатларини ифодалаган ҳолда фаолият олиб боради. Натижада фуқароларнинг жамият бошқаруви ва ислоҳотлар жараёнида юқори масъуллик асосида фаол иштирок этишлари учун зарурат туғилади. Фуқароларнинг ижтимоий масъулияти даражалари ошиши натижасидагина уларнинг сиёсий ва ҳуқуқий маданияти юксалиб боради. Ана шу муҳим омиллардан келиб чиқиб мамлакатимизда фуқароларнинг сиёсий партиялар, нодавлат-нотижорат ташкилотлари ва фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари фаолиятида кенг қатнашиши натижасида уларнинг ижтимоий масъулияти йилдан-йилга ошиб бормоқда. Шу боис, Президентимиз Ш.М.Мирзиёев “Э ркин фуқаролик жамиятини ривожлантиришда нодавлат нотижорат ташкилотлари ва оммавий ахборот воситаларини қўллаб- қувватлашни давом эттирамиз” 56 , деб таъкидлаган. Мамлакатимизда ижтимоий сиёсатнинг асосий мақсадларидан бири - бу жамиятдаги ҳар бир фуқаронинг фаравонлиги, ўзига муносиб ҳаёт кечириши, ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлашда учун шарт-шароитлар яратишга қаратилгандир. Шу билан бирга, мамлакатда ижтимоий барқарорлик ва иқтисодий муваффақиятларни таъминлашга қаратилган мақсадлар фуқароларнинг ижтимоий масъулиятини юксалтиришни зарурат қилиб қўймоқда. Жамиятда олиб борилаётган иқтисодий, ижтимоий, сиёсий 56 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси . 29.12.2021. https://president.uz/uz/lists/view/4057 88 ва маънавий соҳалардаги ислоҳотларнинг самарадорлиги инсонларнинг маънавий дунёқараши, сиёсий ва ҳуқуқий онгидаги янгиланишлар, фуқаролик фаоллигининг юксалиши, Ватан равнақига дахлдорлик туйғуси нинг кенг қамровли равишда намоён бўлиши билан белгиланади. Мамлакатда фуқароларнинг ижтимоий масъулиятини ва сиёсий фаоллигини ошириш зарурати фуқаролик жамиятини барпо этишга доир ислоҳотларнинг “Миллий тикланишдан - миллий юксалиш сари” ғоявий концепцияси асосида янада чуқурлашиб ва жадаллашиб бораётганлиги билан характерланади. Мазкур ислоҳотларни амалга оширишда, шунингдек бу соҳада халқимиз иродаси ва эҳтиёжларини ифодалашда плюрализм асосида ривожланиб бораётган кўппартиявийлик тизими орқали фуқаролар ижтимоий масъулиятини ошириш энг асосий вазифалар сифатида қаралади. Мамлакатимизда Ўзбекистон “Адолат” социал-демократик партияси (“Адолат” СДП), Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партияси (МТДП), Тадбиркорлар ва ишбилармонлар ҳаракати – Ўзбекистон либерал- демократик партияси (ЎзЛиДеп), Ўзбекистон халқ демократик партияси (ХДП), Экологик партия фаолият юритиб, уларнинг ҳар бири ўзининг сиёсий мафкураси, таянч ижтимоий қатламига эга бўлсада, уларни миллий манфаатлар бирлаштириб туради. Шунинг учун сиёсий партиялар ўзларининг тизим доирасидаги дастурий чора-тадбирларида аҳоли фаравонлигини ошириш, ижтимоий манфаатларини ҳимоя қилиш, сиёсий масъулиятини таъминлашни ҳам назарда тутади. Жумладан, Ўзбекистон либерал-демократик партияси дастурида мазкур ижтимоий вазифаларни бажариш билан боғлиқ қуйидаги вазифалар белгиланган: “Аҳолининг сиёсий ва ижтимоий фаоллигини оширмасдан туриб фуқаролик жамиятини қуриб бўлмайди. Онгли ва фаол инсонгина барча қийинчиликларни енгиб, мустақил Ўзбекистоннинг гуллаб-яшнашига ва халқаро ҳамжамиятнинг тўлақонли аъзоси бўлишига ўз ҳиссасини қўшиши мумкин” 57 . Мазкур ғоявий мақсад ва вазифаларда фуқаронинг 57 Қаранг: Ўзбекистонда сиёсий партиялар. Минтақавий сиёсат жамғармаси. Тошкент, 2007. -Б.116. 89 жамият манфаатларини таъминлаш ишида тўлақонли масъулият билан иштирок этиши лозимлиги намоён бўлади. Ҳозирги даврда сиёсий партияларнинг аъзолари жамиятнинг ҳар бир соҳасида фуқаролар ижтимоий масъулиятини ошириш жараёнига ижобий таъсир эта олиш салоҳиятига эга. Фуқароларнинг ижтимоий масъулиятини ошириш уларнинг сиёсй маданиятини шакллантиришнинг асосий мезони эканлигини инсобатга олсак, фуқароларни ижтимоийлаштириш жараёнида сиёсий институт сифатида партиялар асосий ўринда турадилар. Шунингдек, сиёсий партияларнинг ғоявий ва дастурамал фаолияти жараёнида фуқаролар ўзларининг сиёсий фаоллиги ва масъулиятини оширишга заруратни ҳис эта бошлайдилар. Инсон ўз табиатига биноан сиёсий моҳият касб этганлиги учун ҳам у ўзини сиёсий фаоллашувига зарурият сезади. Аристотель таъбири билан айтганда, “инсон ўз табиатига биноан сиёсий мавжудотдир” 58 . Мамлакатдаги сиёсий партияларнинг жамият фуқаролар фаоллигини ошириш ва уларни сиёсий маданиятини юксалтириш борасидаги ишлардаги ўрнини қуйидагилар асосида кўриш мумкин: - ижтимоий ва сиёсий ташаббуслар, дастурлар ва чақириқлар орқали фуқароларни ислоҳотларга жалб этиб, уларда ижтимоий масъулиятни пайдо қилиш ва фаоллаштириш омили ҳисобланади; - фуқаролар ва ижтимоий гуруҳлар ижтимоий манфаатларини ифодалашлари туфайли фуқаролар унга тўлақонли аъзо бўлиб, партиялар ёрдамида ўзларининг сиёсий ва ҳуқуқий манфаатларини рўёбга чиқаришга имконият топадилар; - фуқаролар якка асосда ўз сиёсий иродаларини ифодалай олиши бирмуноча қийин жараён бўлганлиги учун партияларга аъзо бўлиб кириб, ўзларини сиёсий майдонда кўрсатишга ҳаракат қиладилар, бу жараёнда фуқаролар ижтимоий-сиёсий жиҳатдан фаоллашади; 58 Қаранг: Аристотель. Политика. //Соч. В 4-т. Т.4. -М.:Мысль, 1984. с.378 90 - фуқаролар сиёсий партияларнинг турли сайлов компаниялари, акциялар ва тадбирларида иштирок этадилар, бу жараён уларни маълум даражада ижтимоийлашувини оширади, яъни ҳуқуқий жиҳатдан фаоллашади. Демак, сиёсий партиялар жамиятда фуқаролик масъулиятини оширишнинг асосий омили сифатида муҳим ижтимоий вазифани бажаради. Ўз навбатида фуқаролар ижтимоий-сиёсий фаоллигининг юксалиши жамиятда ижтимоий барқарорликни таъминлаш омили омили сифатида намоён бўлади. Чунки, ўзининг ижтимоий-сиёсий манфаатлари ва ҳуқуқий эҳтиёжларини сиёсий партиялар воситасида қондирган фуқаролар энди давлат ва жамият, миллий манфаатлар ва ижтимоий муносабатларнинг мантиғи ва тамойилларини англаб етади, ислоҳотлар моҳиятини теран тушунади, ўзига ҳос умумманфаатлар ва умуммақсадлар шаклланади. Олимларнинг таъкидлашича, “Сиёсий партия - бу ихтиёрий асосда бирлашадиган барқарор иерархик сиёсий ташкилот умумий ижтимоий- синфий, сиёсий-иқтисодий, миллий-маданий, диний ва бошқа манфаат ва идеалларга эга бўлган шахслар. Ижтимоий-сиёсий ҳаракатлар ва сайлов блоклари билан солиштирганда, сиёсий партиялар катта мафкуравий ва ташкилий ҳамжамият ва узоқ муддатли щаракатлар билан ажралиб туради” 59 . Шу билан биргаликда сиёсий партиялар фуқароларнинг сиёсий қарашларини шакллантириш, ижтимоий манфаатларини уйғунлаштириш, мақсад ва интилишларини ягона мақсадга бирлаштириш, уларни жамият жараёнларига сафарбар этиш, шунингдек, фуқароларнинг сиёсий жараёнларда кенгроқ иштирок этишини илҳомлантириш ва рағбатлантириш воситаси ҳамдир. Сиёсий партиялар фуқароларнинг ижтимоий-сиёсий эҳтиёжлари ва маърифий тусдаги қарашлари ва манфаатларини шакллантиришда ҳам фаол қатнашади. Партияларнинг турли шакллардаги 59 Политические партии и партийные системы: Учебное пособие для студентов университетов. — Нижневартовск: Изд-во Нижневарт. гос. ун-та, 2014. — С 5. 91 ғоявий-сиёсий тадбирлари натижаси эвазига фуқароларнинг сиёсий маданияти ва ижтимоий фаоллиги ошиб боради. “Давлат бошқарувини янгилаш ва янада демократлаштириш ҳамда мамлакатни модернизация қилишда сиёсий партиялар ролини кучайтириш тўғрисида”ги 2008 йил 1 январдан эътиборан кучга кирган Конституциявий қонуннинг қабул қилиниши сиёсий партияларнинг давлат бошқарувидаги иштироки ва таъсирини кучайтирди. Қонунда партияларга янги сиёсий ҳуқуқлар берилди, жойларда Халқ депутатлари маҳаллий кенгашларида сиёсий партиялар вакиллари, яъни депутатлар гуруҳларининг бошқарув органлари устидан жамоатчилик назорати ўрнатиш белгиланди 60 . Фуқароларнинг сиёсий партиялардаги фаол қатнашиши натижасида улардаги ижтимоий-сиёсий муносабатларга киришиш ва мослашиш қобилияти кучаяди, фаоллик даражалари ўсади, фуқаролик жамияти институтлар таркиби сифат жиҳатдан такомиллашади. Шу боис, таъкидлаш мумкинки, сиёсий партиялар фуқароларнинг ижтимоий ҳаётдаги ва давлат ҳокимияти ва бошқарувидаги иштирокини таъминловчи, уларда ижтимоий масъулият ва маънавий дахлдорлик туйғусини шакллантириш, жамият барқарорлигини таъминлашда муҳим мезон бўлган асосий демократик институтлардан биридир. Фуқаролик жамиятининг барқарор ҳолатда мавжуд бўлиши, фуқаролар ижтимоий масъулиятининг юксалиши жамиятда кўппартиявийлик тизимининг мавжудлиги ва амалий кщриниши орқали ҳам амалга ошадиган жараёндир. Партиялараро ўзаро мулоқот ва барқарор рақобат шароитида жамият барқарорлиги таъминланади, ислоҳотлар ссамарадорлиги ошади, шунинг билан биргаликда фуқароларнинг ижтимоий муносабатлардаги муҳим иштироки таъминланади. Бундан ташқари, кўппартиявийлик фуқароларнинг эркинликлари ва ҳуқуқларининг таъминланиши, манфаатлар 60 Ўзбекистон Республикасининг “ Давлат бошқарувини янгилаш ва янада демократлаштириш ҳамда мамлакатни модернизация қилишда сиёсий партиялар ролини кучайтириш тўғрисида”ги Конституциявий Қонуни // Ўзбекистонда сиёсий партиялар. Минтақавий сиёсат жамғармаси. Тошкент, 2007. -Б.243- 247. 92 ва эҳтиёжларнинг рўёбга чиқишини самарали кафолатидир. Фуқаролар эркинлиги, ҳуқуқлари ва фаравонлиги кафолатланган жамиятда миллий юксалиш рўёбга чиқади. Олимларнинг фикрича, “сиёсий партиялар жамият аъзоларининг манфаатларини уйғун тарздаги мувозанатини таъминлаш ва ҳимоя қилиш, сиёсий ва ижтимоий соҳада давлат тизимларида соғлом муқобил куч сифатида адолатни таъминлаш, демократик жараёнларда халқнинг иштирокини кенгайтириш ишларига ҳисса қўшади. Турли сиёсий партиялар ҳаракатлар билан сиёсий гуруҳлар фаолиятини умумдавлат манфаатлари даражасида жипслаштириш орқали хавфсизлик, барқарорлик ва танланган сиёсий йўлдан оғишмаслик жараёнларида масъул ҳисобланадилар” 61 . Жамиятда плюрализм, фикрлар хилма-хиллиги ва сўз эркинлигининг кафолатланиши ҳам фуқароларнинг ижтимоий-сиёсий жиҳатдан фаоллиги ва масъулиятини ошириб боради. Ижтимоий жараёнларнинг либераллашуви фуқароларнинг ватан ва халқ олдидаги масъуллиги оширади, улар ўртасида ўзаро сиёсий мушоҳадалар, баҳс ва мунозаралар натижасида жамиятдаги ижтимоий-сиёсий барқарорлик мустаҳкамалана бошланди. Бу ҳолат эса, ўз навбатида, сиёсий партияларнинг электорати, фуқаролик жамияти институтлари аъзоларининг сиёсий маданияти ва ижтимоий фаоллигини оширишга кенг имкониятлар ва шарт-шароитлар яратди. Лекин, ҳозирги даврда фуқароларнинг ижтимоий жараёнлардаги фаоллиги ва сиёсий маданият даражаларини юқори савияда деб бўлмайди. Фуқароларнинг сиёсий маданиятини ошириш борасида жамоат ташкилотлари дастурий фаолиятларини амалиётга жорий этишда аҳоли қатламларини тўлиқ қамраб олган эмас. Сиёсий партиялар ва бошқа жамоат ташкилотларининг ҳудудий бўлимларида тарғибот ишларини олиб боришда самарали ва инновацион механизмлар етарли эмас. Кўпчилик маҳаллий жамоат ташкилотлари фаолияти фақат идоравий тусда намоён бўлмоқда. 61 Эргашев И. ва бошқ. Политология. Маърузалар матни. -Тошкент: ЎАЖБНТ, 2000. -Б. 93. 93 Сиёсий партиялар кўпроқ фақат сиёсий компаниялар даврида жонланиб, бошқа вақтларда ўзини кўрсатиш ва ташаббускорлик асосида фаолиятни етарлича олиб бормаяптилар. Жиззах вилоятидаги “Истиқбол” Минтақавий тадқиқот маркази томонидан вилоятдаги турли ижтимоий қатламларга мансуб фуқароларинг сиёсий фаоллиги, жамият сиёсий жараёнларига муносабати, сиёсий партиялар фаолиятидаги иштироки даражасини аниқлаш учун 2018 йил 700 нафар респондент ўртасида социологик тадқиқот ўтказилган. Унда, жумладан, ҳ удудларда яшовчи фуқаролардан “Сиз яшаётган ҳудудда фуқаролик жамияти институтлари томонидан жамоатчилик назорати ишлари қандай олиб борилмоқда?”, деган савол билан ижтимоий сўров ўтқазилди. Мазкур саволга респондентларнинг фақат 53 фоизи “яхши йўлга қўйилган”, деб жавоб берган. 12 фоиз қатнашчилар жамоатчилик назорати ишини “яхши йўлга қўйилмаган”, деб ҳисоблайди. Қолган 35 фоиз иштирокчилар “бир нарса дейишим қийин” 62 , деб жавоб берган. Ҳозирги тезкор ижтимоий жараёнлар ва жадал ислоҳотлар даврида сиёсий партиялар ва бошқа жамоатчилик ташкилотлари ўз сиёсий дастурлари асосида жамиятда ижтимоий барқарорликни таъминлаш жараёнига катта ҳисса қўшишлари лозим. Чунки, сиёсий партияларнинг дастурий вазифаларида фуқароларнинг ижтимоий муносабатларда кенг ва масъулиятли равишда иштирок этиш, ватан ва жамият тақдири учун доимий фидойи бўлиш хусусиятлари белгилаб қўйилган. Масалан, Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партияси дастурида қуйидаги вазифалар қўйилган: -фуқаролик жамияти институтларини янада ривожлантириш, инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишнинг амалий воситалари сифатида сўз эркинлигини таъминлаш; 62 Жиззах вилоят “Истиқбол” Минтақавий тадқиқот маркази материаллари. Жиззах, “Истиқбол” МТМ, 2018 й. 94 -жамият ва халқ фаровонлигини ошириш, унинг манфаатларини турли таҳдид ва тажовузлардан ҳимоя қилишнинг асоси сифатида аҳолининг барча ижтимоий гуруҳлари ва қатламларининг узлуксиз маънавий юксалиши вазифаларини ҳал этиш учун бирлаштириш 63 . Ўзбекистон Халқ демократик партияси дастурида эса, қуйидаги мақсадлар белгиланган: “Ўзбекистон халқ демократик партияси Ўзбекистоннинг мустақиллигини асраш ва мустаҳкамлаш, Ватанимизнинг гуллаб-яшнашини таъминлаш, мамлакатда фуқаролик ва миллатлараро тотувлик, ижтимоий барқарорлик, ҳар бир оила ва бутун халқ фаровонлигига эришиш каби умуммиллий манфаатларни ўз мафкураси ва сиёсий фаолиятининг пойдевори, деб билади” 64 . Фуқароларнинг ижтимоий масъулияти ва сиёсий маданиятини юксалтириш жараёнларини таъминланишида нодавлат нотижорат ташкилотлар (ННТ) фаолиятидаги иштироки муҳим аҳамиятга эга. Нодавлат нотижорат ташкилотларига касаба уюшмалари, жамоатчилик бирлашмалари, ижодий уюшмалар, хотин-қизлар ташкилотлари ва ёшлар ташкилотлари каби кўп минглаб аҳолининг турли қатламлари ҳуқуқлари, эҳтиёжлари манфаатларини ҳимоя қилувчи ташкилотлар ва жамғармалар киради. Жамоат ташкилотлари ва ижодий бирлашмалар ўз моҳиятидан келиб чиқиб ижтимоий масалаларни ҳал этсада, улар мамлакатда амалга ошириладиган сиёсий жараёнларда фаол иштирок этадилар. Улар ўзларининг ижтимоий дастурлар асосидаги фаолияти ва маънавий-маърифий ишлари билан фуқароларнинг сиёсий фаоллигига маълум даражада ижобий таъсир кўрсатиб туради. Фуқаролик жамияти институтлари мустақил жамият институти сифатида аҳолининг ҳаётида юз берадиган ўзгаришлар ижтимоий муносабатлар барқарорлигини таъминлашда фаол ва масъулият билан иштирок этишлари муҳим жараёндир. 63 Қаранг. Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партиясининг устави ва дастури. – Тошкент: Шарқ, 2008. -Б.57-58. 64 Ўзбекистон халқ демократик партиясининг дастури. // Ўзбекистонда сиёсий партиялар. Минтақавий сиёсат жамғармаси, Тошкент, 2007. -Б.200. 95 Демократик ижтимоий-сиёсий жараёнларда нодавлат нотижорат ташкилотлари фуқаролар ҳуқуқлари, эҳтиёжлари ва ижтимоий манфаатларини ҳимоя қилади, уларнинг сиёсий фаоллиги, иқтисодий ва ижтимоий масъулиятини юксалтириб, ижтимоий муносабатлар барқарорлигига ижобий таъсир кўрсатади. Шу боисдан ҳам давлат ҳокимияти органлари ва нодавлат нотижорат ташкилотлари билан ҳамкорлигида фуқароларнинг ижтимоий масъулиятини юксалтириш борасида олиб борадиган чора-тадбирлари жамиятда ижтимоий-сиёсий барқарорликни таъминлаш борасидаги кафолатларидан биридир. И.Каримов жамиятда ижтимоий-сиёсий барқарорлик ва унда фуқаролик масъулиятининг аҳамиятини баҳолар экан, қуйидаги фикрларни билдиради: “Давлат органлари ва сиёсий, ижтимоий, фуқаролик институтларининг ўзаро ҳамжиҳатлигига эришиш кўп жиҳатдан жамиятдаги турли ижтимоий келишмовчиликларнинг олдини олиш ҳамда мамлакатнинг изчил ва барқарор ривожланиши учун зарур шарт-шароитларни яратиб беради” 65 . Нодавлат нотижорат ташкилотлари жамият аъзоларининг ижтимоий ҳаёт барқарорлигини таъминлаш асосида бирлашган уюшмалари бўлиб, улар фуқароларнинг сиёсий, ҳуқуқий, ижтимоий ва ижодий манфаатлари, ҳуқуқлари ва эҳтиёжларини ифода этади, фуқаролар сиёсий фаоллиги ва ижтимоий масъулиятини оширишда муҳим ўрин тутади. Жамиятда нодавлат нотижорат ташкилотлари ижтимоий адолат тамойилларини амалда намоён этиш, фуқаролар фаровонлиги ва манфаатларини рўёбга чиқариш, демократик тамойилларга янгича жозиба бериш, умумбашарий асосдаги муаммоларни ҳал этиш, ижтимоий-сиёсий барқарорликни таъминлаш каби муҳим тамойилларни шакллантиришга кўмаклашмоқда, таълим, тиббиёт ва экология соҳасидаги долзарб масалаларни ҳал этиш каби фаолиятни ташкил этмоқда. 65 Каримов И.А. Ватанимизнинг босқичма-босқич ва барқарор ривожланишини таъминлаш – бизнинг олий мақсадимиз. Т.17. -Тошкент: Ўзбекистон, 2009. –Б. 33. 96 Нодавлат нотижорат ташкилотларининг муҳим ижтимоий вазифаси бу жамиятни демократлаштириш, шунингдек, жамият ижтимоий-сиёсий барқарорлигини таъминлашда қатнашишдир. Бу жараён жамоат ташкилотлари фаолиятида ижтимоий асосдаги анъаналар ва қадриятларга риоя этини, фуқаролар манфаатларини ифода этишни, барча ислоҳотларда фаол қатнашишни, жамиятда плюрализм, сўз эркинлиги ва ошкораликни рўёбга чиқишига ўз ҳиссаларини муносиб равишда қўшишларини тақозо этади. Муҳими, жамоат ташкилотлари эса фуқаролар ижтимоий манфаатлари ва уларнинг истак-иродаларини ҳаётий амалиётда ўз аксини топишда муҳим институт сифатида иштирок этадилар. Жамиятда нодавлат-нотижорат ташкилотларини янада ривожлантиришда қуйидаги тамойилларни ҳаётда рўёбга чиқаришни тақозо этилади: - ўз фаолиятини мустақил ва эркин ҳолда намоён этиши; - ўз аъзоларининг ижтимоий-сиёсий фаоллиги ва ҳуқуқий маданиятини оширишлари учун кенг имкониятлар яратиб бериши; - ўз аъзоларини жамият манфаатларни ҳимоя қилиш ва фуқаролик масъулиятини ҳис этиш ва унга амал қилиш руҳида тарбиялаши; - жамиятда ижтимоий барқарорлик, миллий юксалиш ва қонун устиворлигини таъминлаш ишларида фаол иштирок этиши; -жамиятда турли фуқаролар, турли ижтимоий қатламлар ва манфаат гуруҳлари ўртасидаги уйғунлик, келишув ва барқарор муносабатларини таъминлашга ҳисса қўшиш. Мамлакатда миллий юксалишни таъминлашга ўзига хос тарзда ҳисса қўшиб келаётган фуқаролик жамияти институтларидан бўлган “Маънавият тарғибот” маркази ҳам муҳим вазифаларни амалга оширмоқда. Мазкур марказ жамиятда маънавий-маърифий ислоҳотларда кўмакчи бўлиш билан биргаликда фуқаролар ўртасида сиёсий-ҳуқуқий фаоллик, ижтимоий масъулият ва ватанга дахлдорлик туйғусини, маърифий тарбия, миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик чора-тадбирларини ҳам олиб боради. 97 Мазкур фаолият фуқароларнинг жамияни бугуни ва истиқболи учун курашиши борасидаги ижтимоий ҳатти-ҳаракатларини кучайтиришга муҳим замин ҳозирлайди. Бу жараённи муҳимлиги борасида А.Тошқулов таъкидлаганидек, “Ҳуқуқий тарбия оилада, боғчада, мактабда, лицей-коллежларда ва олий таълим муассасаларида олиб борилиши кераклиги, шубҳасиз. Лекин тарбия фақат билим бериш билан чекланмайди. Тарбия шу билимларни амалда қўллаш, улардан фойдаланиш, уларни юракдан ҳис қилиш, уларни ҳар бир шахс ўз ҳаёт тарзининг ўзаги деб билсагина, ўз моҳиятини тўлиқ намоён қилади. Бизда узоқ йиллар Конституция кунига шеър ёдлатиш, Конституциянинг неча бобу қанча банддан иборатлигини билдириб қўйишдан иборат юзаки “тарбия” жараёни кечдики, натижада, биз ҳуқуқий билимларни назарий жиҳатдан у ёки бу даражада биладиган, аммо функционал жиҳатдан уларни қўлламайдиган авлодни тарбияладик” 66 . Жамиятда амалга оширилаётган маънавий-маърифий чора-тадбирлар ижтимоий ҳаётнинг ҳамма бўғинларида фуқароларнинг юрт равнақи, Ватан озодлиги ва миллий юксалиш учун фаолият юритиш, бу жараёнда фуқаролик масъуллиги бўйича ҳис-туйғулар ва тамойилларни шакллантириш сингари муҳим фазилатларни рўёбга чиқаришга ўзининг ижобий таъсирини кўрсатмоқда. Ижтимоий муносабатлар қонуниятидан келиб чиқиб, маънавий–маърифий ислоҳотлар давлатимизда устувор йўналиш даражасига кўтарилди. Давлатимиз сиёсатида маънавиятнинг устивор аҳамият касб этиши жамиятда тафаккурини кенг, юксак иродали, ўзининг шахсий манфаатини ижтимоий манфаатлар билан уйғунлаштиришга қодир, сиёсий ва ҳуқуқий жиҳатдан маданиятли фуқароларни шаклланишига муҳим пойдевор бўлиб хизмат қилади. 66 Тошқулов А. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Конституциямизнинг 26 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузасидан кейинги ўйлар. http :// oldconf . neasmo . org . ua / node /2366 98 Маънавият инсон тафаккури, ҳис-туйғуси, илми ва салоҳиятида мужассамлашган муҳим ижтимоий сифат бўлиб, у шахс ва жамиятнинг маърифий такомилини аниқлаб берувчи муҳим мезонлардан биридир. Шунинг учун, фуқароларни барча тоифаларини маънавий етук қилиб тарбиялаш, жамиятда миллий юксалишни таъминлайдиган муҳим мезонлардан биридир. Р.Жумаевнинг фикрича, “юксак маънавиятнинг яна бир жиҳати шундаки, унда билим ва кўникмалар инсоний қадриятлар ва инсоний ахлоқ билан уйғунлашиб кетади. Афсуски, ҳозирги даврда ҳам жамиятда баъзи фуқароларда маънавий қашшоқлик ҳамон яшаб келмоқда. Агар жамиятда маънавий қашшоқлик устун турса бундай жамият ҳалокатга маҳкумдир” 67 . Маънавий қадриятлар фуқароларни турли оммавий таҳдидлар, деструктив кучлар ва салбий элементлардан ҳимоялашнинг муҳим воситаси сифатида кенг қамровли равишда ривожланиб бормоқда. Айниқса, замонавий шароитда ёшлар онгига тўхтовсиз равишда кириб келаётган ва уларнинг ҳаёт тарзига айланаётган ғайрианъанавий кўринишлар ёш авлодни маънавий баркамол этиб шакллантириш ишларини ташкил этишга тўсиқ бўладиган илатлардан ҳисобланади. Мазкур салбий кўринишлар фуқаролар онгига жойлашиб олиш билан биргаликда уларнинг ижтимоий масъулиятини рўёбга чиқаришга ҳам тўсиқ бўлади. Шу боис, ёшлар онгини миллий қадриятлар билан бойитиш, уларнинг жамият ижтимоий ҳаётида фаол иштирок этишлари учун кечиктириб бўлмайдиган чора-тадбирларни янада кучайтиришга зарурият сезилмоқда. Фуқароларда Ватанга бўлган чексиз ҳурматни доимий чуқур ҳис қилиш, унга ситқидилдан садоқат туйғуси билан хизмат қилиш, унинг истиқболи учун ҳар доим қайғуриш каби ижтимоий ва маънавий тусдаги фазилатларни шакллантириш муҳим вазифа ҳисобланади. Фуқаролар қалбида эл-юрт, Ватан, тарихий хотира ва аждодлар мероси олдидаги ўзининг содиқ бурчини бажариш ва ижтимоий масъулият билан боғлиқ ҳис-туйғулар 67 Жумаев Р. ва бошқ. Шахс ва жамият. -Тошкент: Ўқитувчи, 2005. –Б. 126-127. 99 қанчалик мустаҳкам жой олса, жамиятда миллий юксалиш тенденциялари ривожланади. Миллий юксалиш билан боғлиқ жараёнларда инсон маънавий оламининг юксалиши ундаги яратувчанлик кайфиятлари, юксак марралар учун курашувчанлик, ижтимоий ташаббускорлик, миллий ўз-ўзини англаш, эл-юрт ва Ватан манфаатлари рўёби учун ҳатти-ҳаракатлар билан боғлиқ ҳисобланади. Фуқароларнинг ижтимоий масъулиятини ошириш, миллий юксалиш шароитида уларнинг сиёсий ва ҳуқуқий фаоллигини юксалтириш мақсадида жойларда ва меҳнат жамоаларида қуйидаги асосларда турли чора-тадбирлар ташкил этиш лозим, деб ҳисоблаймиз: - фуқароларда, хусусан ёшларда жамиятда юз бераётган ҳуқуқий, сиёсий, ижтимоий, иқтисодий соҳадаги оламшумул ўзгаришлар, мамлакатда миллий юксалиш ва ижтимоий барқарорликни таъминлаш билан боғлиқ ишларда фаолликни шакллантириш мақсадида таълимнинг барча босқичларида, ёшларга оид ташкилот ва муассасаларда, ҳарбий- ватанпарварлик қисмларида “Миллий тикланишдан - миллий юксалиш сари” мавзусида усрашувлар уюштириш; - жойларда, аҳоли яшаш манзилларида партиялар бошланғич ташкилотлари, жамоат бирлашмалари, ижодкорлар ва ёшлар агентлиги вакиллари иштирокида “Мустақило Ўзбекистонда эркин ва фаровон яшайлик” мавзусида туркум давра суҳбатлари ўтказиш; - жамиятда демократик асослардаги ижтимоий, иқтисодий, сиёсий, ва маънавий соҳаларга оид ислоҳотларни рўёбга чиқишида миллий манфаатлар ва фуқаролик масъулиятини таъминлашнинг аҳамияти, бу борада фуқароларнинг сиёсий ва ҳуқуқий фаоллигини юксалтиришга бағишланган китоблар, нашрлар ва ахборотномалар тайёрлаш ва чоп этиш; - “Миллий юксалиш шароитида жамоатчилик фикрининг ўрни ва уни шакллантириш муаммолари”, “Жамоатчилик фикрини ўрганиш ва унинг жамият ижтимоий ва маънавий барқарорлигини таъминлашдаги аҳамияти” 100 мавзулари бўйича илмий-амалий семинарлар ташкил этиш ва ахборот- таҳлилий материаллар тайёрлаш. Бугунги кунда жамиятимизда 10000 га яқин нодавлат-нотижорат ташкилотлари фаолият юритмоқда. Улар мамлакатимизда фуқаролик жамияти тамойилларини рўёбга чиқариш, “Миллий тикланишдан - миллий юксалиш сари” концепциясини рўёбга чиқариш, фуқароларнинг ижтимоий масъулияти, сиёсий ва ҳуқуқий фаоллигини юксалтириш, аҳоли онгига мустақиллик тафаккурини чуқурроқ сингдириш борасида қизғин фаолият олиб бормоқдалар. Натижада олиб борилаётган тизимли тадбирларда фуқароларнинг ижтимоий жараёнларга муносабати барқарорлашиб, жамият иши учун масъулият туйғуси юксалмоқда. Жамиятда фуқаролик масъулияти, аҳолининг сиёсий ва ҳуқуқий маданиятини юксалтиришда оммавий ахборот воситаларининг ўрни ва роли каттадир. Оммавий-ахборот воситалари фуқароларни ижтимоий, сиёсий ва маданий тусдаги воқеа-ҳодисалар ва иқтисодий ўзгаришларга доимий эътиборли бўлиш, жамият маънавий ҳаётига теран нигоҳ билан қараш, уларни ўргани ва таҳлил этиб бориши, олиб борилаётган ислоҳотларда ўзларининг муносиб иштирокини шакллантиришларида муҳим ўрин тутади. Мамлакатимиз Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг қайд этишича “ Оммавий ахборот воситалари мамлакатимизда амалга оширилаётган кенг кўламли ўзгаришларни холис ёритиш билан бирга, жойлардаги мавжуд долзарб муаммоларга давлат идоралари ва жамоатчилик эътиборини қаратиб, уларни бартараф этишга барча даражадаги раҳбарларни даъват этиб, ундаб келаётганини алоҳида таъкидлаб ўтмоқчиман. Улар том маънода “тўртинчи ҳокимият”га айланиб бормоқда” 68 . Фуқароларга сўз эркинлиги, ўз фикрини ҳеч қандай тўсиқларсиз (цензурасиз) ҳавола этиш имконияти Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, қонунлари, меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларида белгилаб 68 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси . 29.12.2021. https://president.uz/uz/lists/view/4057 101 қўйилган. Конституцияда “ҳар ким фикрлаш, сўз ва эътиқод эркинлиги ҳуқуқига эга. Ҳар ким ўзи истаган ахборотни излаш, олиш ва уни тарқатиш ҳуқуқига эга, амалдаги конституциявий тузумга қарши қаратилган ахборот ва қонун билан белгиланган бошқа чеклашлар бундан мустаснодир” 69 , деб белгилаб қўйилган. Жамиятда ислоҳотларни самарасини ошириш, инсон эҳтиёжлари ва манфаатларини таъминлаш, фуқароларнинг ижтимоий масъулияти ва сиёсий фаоллигини юксалтиришда ОАВ билан боғлиқ қуйидаги мезонларни ривожланиш муҳим аҳамиятга эга: - фуқароларнинг бунёдкорлик фазилатлари, уларнинг жамиятдаги ижобий ўзгаришларга бефарқ бўлмаслиги, ўз ҳуқуқларини камситилишига йўл қўймаслиги, жамиятда мавжуд турли маънавий таҳдидлар ва салбий иллатларга қарши фаол курашишидек муҳим ва долзарб аҳамиятга эга жараёнларни ўз амалий фаолиятдида рўёбга чиқариши; - фуқароларнинг барқарор ҳаёти, турмуш фаровонлиги ва ободлигини таъминлашда асосий манба, ҳаракатлантирувчи ва ташаббускор куч сифатида ижтимоий-сиёсий жараёнларнинг тўлақонли иштирокчисига айланиши; - Ватаннинг яхлитлиги, миллий манфаатлар ва чегаралар дахлсизлигини сақлаш, аҳолини мазкур жараёнларда фаол иштирок этиб, мустақиллик ғоялари асосида мустаҳкам жипслаштиришга кўмаклашиш; - миллий қадрият сифатида эркинлик, озодлик ва мустақилликни эъзозлаш, унинг мазмун ва моҳиятини доимий равишда янгича прогрессив қарашлар билан бойитиш, бу жараёнга жамоатчилик фикрини кенг қамровли асосда жалб этиш; - мамлакатимизни янгича нигоҳ ва муносабатлар асосида жаҳон ҳамжамиятида доимий муносиб ўринни эгаллаши, ички ва ташқи таҳдидларга қарши курашиш долзарблигини ҳар бир жамият аъзосига мазмунан етказиб туриш. 69 Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. -Тошкент: Ўзбекистон, 2008. –Б. 8. 102 Олимларнинг қайд этишича, “оммавий ахборот воситаларининг жамиятдаги ижтимоий функциялари қуйидагилар: - информацион (айрим ҳолатдаги ишлар ҳақидаги маълумотлар, фактлар ва хабарлар); - тафсилот-баҳолаш (факт ва маълумотлар баён қилиш, тафсилотлар ва уларнинг таҳлили ва баҳолаш билан келтирилади); - билиш ва дунёқарашни кенгайтириш (хилма-хил ҳуқуқий, маданий, тарихий, илмий ахборотларни узатиш орқали ОАВ ўз ўқувчилари, эшитувчи, телетомошабинларининг билим заҳирасини тўлдиришга ёрдам беради); - таъсир этувчи функцияси (ОАВларни бежиздан «тўртинчи ҳокимият» деб айтишмайди: жамиятдаги ўзгаришлар ва янгиланишлар даврида улар халқнинг фикри, қарашлари ва хул қига таъсир этиш кучига эгадир, масалан, сайловлар жараёнида); - гедонистик (бу функция орқали кўнгилочар кўрсатувлар орқали олинадиган позитив ҳиссиёт ҳамда томошабиннинг эстететик эҳтиёжлари қондирилиши назарда тутилади)” 70 . Хулоса сифатида айтиш мумкинки, жамиятда миллий юксалиш шароитида фуқароларнинг ижтимоий барқарорликка таҳдид солиши мумкин бўлган ахборот хуружларининг таъсирига тушиб қолмаслиги, шунингдек мамлакатда ахборот соҳасига оид хавфсизликни сақлаш, жамият ижтимоий ҳаётига зарар етказувчи деструктив ғояларни кириб келишига қарши доимий кураш олиб бориш мақсадида миллий телекоммуникация тизимида қуйидаги ларга эътибор қаратиш керак, деб ҳисоблаймиз: - миллий телевидения дастурларда ахлоқий муносабатларга тўғри келмайдиган андишасиз кинофильмлар ва сериаллар ва реклама роликларини намойиш этмаслик, халқимиз миллий қадриятлари ва анъаналарини ифодалаган кўрсатувларни бериб бориш; - фуқаролар, маҳалла ва жамоатчилик томонидан телевидениеда миллий қадриятларга зарар етказадиган ҳар хил фильмлар ва сериалларни 70 Абрамович А.В., Толстой И.В. Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. – М., 2002.-С.58 103 намойиш этилмаслиги борасида тарғибот ишларини кучайтириш, бу жараёнда жамоатчилик назоратини яхшилаш; - Ўзбекистоннинг минтақавий ва глобал миқёсдаги барқарорлик ва ҳамжиҳатликни таъминлашдаги олиб бораётган ташаббуслари, шунингдек, мамлакатимизда миллий ва конфессиялараро тотувликни таъминлаш борасидаги чора-тадбирларга доир дунё халқлари тилларида кўрсатувлар ва чиқишлар бериб бориш; - “Ўзбекистонда инсон манфаатларини таъминлаш кафолатлари ва механизмлари” мавзуида турли эшиттиришлар ва телекўрсатувлар олиб бориш; - фуқароларнинг ижтимоий масъулияти, сиёсий ва ҳуқуқий фаоллигини ошириш мақсадида “Фуқаро – миллий юксалиш ва учинчи ренессансни фаол яратувчиси” мавзуида турли чиқишлар ва махсус дастурлар уюштириш. III бобга умумий хулоса 1. Жамият ҳаётини демократиялаштириш ва модернизация қилиш шароитида инсонни ижтимоий манфаатлари ва маънавий оламини қарор топтириш, инсонпарварлик фазилатларини ривожлантиришни тақозо этмоқда. Бу жараённи тўғри ва самарали ташкил этиш, унда мақбул усул, воситалар ва технологиялардан фойдаланиш муҳимлиги намоён бўлмоқда. 2. Мамлакатимизда фуқаролик жамияти барпо этиш механизмлари ва моҳияти Қонунлар ва меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларда ўз аксини топиб, илмий-назарий асослаб берилмоқда. Демократик ҳуқуқий давлат қуриш жараёнларида фуқароларнинг иштироки, уларнинг жамият билан муносабатларда ижтимоий фаол бўлишлари муҳим мезонлардан ҳисобланади. 3. Ўзбекистонда фуқаролик жамиятини ривожлантириш ва уни барқарор асосда мавжуд бўлишини таъминлашда фуқаролик масъулияти муҳим мезонлардан ҳисобланади. Демократик жамиятнинг энг муҳим 104 белгиларидан бири эса, фуқаролар ижтимоий фаолиятида жамиятдаги мавжуд ҳуқуқий қадриятларни ҳурмат қилиши ва ҳуқуқий маданияти ва сиёсий фаоллиги юқори даражада мавжуд бўлишидир. 4. Фуқаролар ижтимоий масъулиятини юксалтиришда жамиятда намоён бўлаётган жадал ўзгаришлар, улкан ютуқлар, аҳоли фаровонлиги ва имкониятларининг кенгайиши, уларнинг замонавий фан ва инновациялар ютуқлари орқали рақобатбардош жараёнларга кириб боришлари, жаҳондаги геосиёсий ўзгаришларга фаол муносабат билдиришлари каби мезонлар муҳим аҳамият касб этади. 5. Фуқаролик жамияти институтлари жамиятда фуқаролик масъулиятини оширишда салмоқли ўрин тутади. Фуқароларнинг ҳуқуқий ва сиёсий фаоллигини ошириш, ижтимоий масъулиятини шакллантириш, уларни қонунлар ижроси ва амалиётини таъминлашда юксак дахлдорлик туйғуси билан иштирок этишини таъминлаш масаласида ижтимоий-сиёсий институтлар муҳим ишларни амалга оширади. 6. Жамиятда ижтимоий-сиёсий институтларни фуқаролар ижтимоий масъулиятини такомиллаштиришда роли ва ўрнини ошириш, улар олиб борадиган тарғибот тадбирларини кучайтириш муҳим вазифа ҳисобланади. Миллий юксалиш шароитида ижтимоий мақсадлар мамлакатда фуқаролик масъулиятини такомиллаштиришга қаратилган саъй-ҳаракатларни амалиётга жорий қилиш вазифасини қўяди. 7. Ҳозирги даврда ижтимоий тараққиёт суръати ва глобал жараёнлар мазмуни инсоннинг маънавий дунёқараши юксалтиришни тақоза этмоқда. Фуқаролик масъулиятини юксалтириш тарғибот тизимида ижтимоий ва сиёсий ҳаётда инсоннинг ўрнини юксалтириш омилларини ҳисобга олиш лозим. Бу жараён шахснинг ҳар томонлама тафаккури ва қобилиятини юксалтиради, сиёсий ва ҳуқуқий жиҳатдан масъуллигини оширади. 8. Сиёсий ва ҳуқуқий жиҳатдан дунёқараши юқори бўлган шахсларни тарбиялаш уларни жамият учун содиқлик билан хизматга киришиш салоҳиятини шакллантиради, ватанпарварлик ва фидойилик хислатлари 105 юзага чиқади. Фуқаролар, айниқса ёшларнинг фаоллигини юксалтириб бориш борасидаги тарғибот тадбирлари уларнинг жамият истиқболи учун курашишга бўлган интилишларига замин ҳозирлайди. 9. Жойларда аҳолининг фуқаролик масъулиятини юксалтириш жараёнида вужудга келадиган муаммоларни аниқлаш, мазкур муаммоларни вужудга келиш сабабларини чуқур таҳлил этиш, уларни ҳал этиш бўйича ижтимоий-инновацион таклифлар ва истиқболли режалар ишлаб чиқиш ва юқори бошқарув тизимларига аниқ тавсиялар киритиш муҳим чора- тадбирлар сирасига киради. 10. Ҳозирги даврда жамиятда шахс фаоллиги ва фуқаролик масъулиятини оширишга қаратилган тадбирларда ижтимоий-сиёсий институтлар ва таълим муассасалари ўртасидаги узлуксиз алоқаларни таъминлаш, бу жараённи самарали ташкил этиш учун олимлар, ижтимоий фанлар вакиллари ва маънавият фидоийлари салоҳиятидан унумли фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади. 106 ХУЛОСА “ М иллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини оширишнинг ижтимоий-фалсафий хусусиятлари” мавзусидаги диссертация тадқиқоти бўйича олиб борилган ишлар натижасида қуйидаги хулосалар тақдим этилди: 1. Глобаллашув шароитида ижтимоий муносабатлар кўлами тобора ўзгариб, тараққий этиб бориши замонавий фуқаро феноменидаги прогрессив омиллар такомилига ҳам ўзининг ижобий таъсирини кўрсатмоқда. Натижада фуқароларнинг ижтимоий, сиёсий ва маънавий тафаккурида прогрессив қарашлар вужудга келиб, макон ва замон хусусиятларига кўра такомиллашиб бормоқда. 2. Ижтимоий ҳаёт тобора интенсивлашиб, интелектуаллашиб бораётган, илмий тафаккур инсоният маънавиятининг асосий йўналишига айланаётган ҳозирги шароитда илмий-назарий асосга эга бўлган илғор миллий юксалиш ғояси устуворлик касб этади ҳамда у инсон маънавий- маърифий тарбиясида, айниқса ёшларимизни она ватанга содиқлик ғоялари тарғиботида муҳим роль ўйнайди. 3. Жамиятнинг фаол қатлами бўлган ижтимоий масъулиятли фуқарони “фуқаро-ижтимоий гуруҳлар-жамият” концептуал тизимида ҳуқуқий ва сиёсий салоҳиятини ошириш, айниқса ёшларимизни она ватанга содиқлик руҳида тарбиялашнинг миллий юксалиш жараёнидаги ўрнини тадқиқ этиш зарурияти юзага келмоқда. 4. Ижтимоий муносабатлар ривожланиши, жамият умумманфаатлари доирасида инсоннинг ижтимоий, сиёсий ва ҳуқуқий қарашларининг юксалиши, унинг фуқаролик масъулияти билан уйғунлигини таъминловчи фалсафий ғоя, концепция, дунёқараш ва тафаккур шаклларини илмий ўрганиш эҳтиёжи вудужга келган. 5. “Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари” концепцияси, унинг фуқаролик жамияти қуриш, мамлакатни модернизациялаш ва ислоҳ этишдаги мезонлари, асосий тамойиллари, фаол демократик ва замонавий 107 жамият қурилиши, миллий манфаатлар ва ижтимоий барқарорликни таъминлашнинг муҳим элементлари ҳисобланади. 6. Миллий юксалиш ғояси миллий манфаатлар стратегиясига асосланган ижтимоий мувозанатни янада чуқурлаштириш, турли манфаатлар ўртасида узвий муносабатларга эришиш, тараққиётнинг прогрессив тамойилларини рўёбга чиқишида инсон фаоллиги билан боғлиқ ижтимоий қадриятларни такомиллаштириш муҳим масалага айланмоқда. 7. Жамиятнинг фаол қатлами бўлган ижтимоий масъулиятли фуқарони “фуқаро-ижтимоий гуруҳлар-жамият” концептуал тизимида ҳуқуқий ва сиёсий салоҳиятини ошириш, айниқса ёшларимизни она ватанга содиқлик руҳида тарбиялашнинг миллий юксалиш жараёнидаги ўрнини тадқиқ этиш зарурияти юзага келмоқда. 8. Бугунги даврда ижтимоий муносабатлар кўлами тобора ўзгариб, тараққий этиб бориши замонавий фуқаро феноменидаги прогрессив омиллар такомилига ўзининг ижобий таъсирини кўрсатмоқда, натижада жамиятда инсон ҳуқуқлари, манфаатлари ва эҳтиёжларидан келиб чиқадиган фуқаролик масъулиятининг ижтимоий амалиётдаги рўёби ойдиналшиб бормоқда. 9. Фуқаролик масъулияти жамиятда мавжуд ижтимоий қатламлар, аҳолининг барча тоифалари онги, дунёқараши, хулқ-атвори, ҳаётий мақсад ва интилиши уларнинг миллий ғоявий қиёфалари билан боғлиқ ҳолда амалга ошади, шунда масъулиятли фуқаро, фуқаролар ижтимоий масъулияти, ижтимоий-сиёсий масъулиятли фуқаро феноменлари амалиётда юзага чиқади. 10. Жамиятда ижтимоий муносабатлар турли фуқаролар, ижтимоий гуруҳлар ва сиёсий институтлар ўртасидаги ўзаро алоқадорлик, ундаги кишиларнинг фаол ҳати-ҳаракатларида акс этади, демократик ўзгаришлар, ислоҳотлар ва янгиланишлар фуқаролар ижтимоий масъулиятини оширишнинг объектив қонунияти, айни пайтда ижтимоий тараққиётни таъминлашнинг муҳим шарти ҳисобланади. 108 “ М иллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини оширишнинг ижтимоий-фалсафий хусусиятлари” мавзусини тадқиқ этиш ва бу жараён орқали жамият миллий юксалиши ва ижтимоий тараққиётига ҳисса қўшиш мақсадида қуйидаги амалий таклифларни илгари сурамиз: 1) “Фуқаро-ижтимоий гуруҳлар-жамият” концептуал тизимида фуқаролар ижтимоий масъулиятини ошириш, ёшларимизни ҳуқуқий ва сиёсий салоҳиятини ошириш ва ватанпарварлик руҳида тарбиялаш борасида “йўл ҳаракати” ва дастур ишлаб чиқиш. 2) ёшларнинг ижтимоий ҳаётдаги ўрни, сиёсий ва маънавий фаоллиги, ҳуқуқий маданиятини ошириш жараёнларини илмий ва амалий жиҳатдан тадқиқ этиш, мазкур жараён бўйича жамоатчилик фикрини ўрганиб бориш мақсадида “Республика ёшлар ижтимоий муаммоларини ўрганиш тадқиқот маркази” ташкил этиш; 3) миллий юксалиш шароитида ёшлар фуқаролик масъулиятини шаклланиши ва ривожланиши борасидаги жараёнлар борасида таълим ва илмий йўналишларни такомиллаштириш мақсадида Республикамиз олий ўқув юртларида “Социология”, “Фалсафа” ва “Фуқаролик жамияти асослари” каби фанларни тўлиқ жорий этиш ҳамда ва ҳажмини кўпайтириш; 4) фуқаролик масъулиятини миллий юксалиш ва ижтимоий ҳаётдаги ўрни ва ролини кучайтириш мақсадида “Фуқаролар масъулияти ва бурчлари” концепциясини ва бу борада тегишли меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар ишлаб чиқиб, ҳаётга татбиқ этиш; 5) ёшларнинг фуқаролик масъулиятини оширишни таъминлаш мақсадида республикамиз олий ўқув юртлари талаба-ёшлари ва профессор ўқитувчиларининг илмий-ижодий ва тарғибот тадбирлари фаолияти учун “Ижтимоий масъулиятли ёшлар” клубини ташкил этиш; 6) фуқароларнинг ижтимоий масъулияти, сиёсий ва ҳуқуқий фаоллигини ошириш мақсадида оммавий ахборот воситаларида “Фуқаро – миллий юксалиш ва учинчи ренессансни фаол яратувчиси” мавзуида турли чиқишлар ва махсус дастурлар уюштириш мақсалга мувофиқ. 109 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ I. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва методологик аҳамиятга молик нашрлар. 1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. -Тошкент: Ўзбекистон, 2018. –Б. 8. 2. Ўзбекистон Республикасининг “Жамоат бирлашмалари тўғрисида”ги Қонуни. 1991 й., 15 февраль. (Ахб., 1991 й., № 4, 76-м.) 3. Ўзбекистон Республикасининг “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида”ги Қонуни. 1997 й., 29 август. (Ахб., 11-12, 295-м.) 4. Ўзбекистон Республикасининг “Фуқароларнинг мурожаатлари тўғрисида”ги Қонуни (янги таҳрири). 2002 й., 13 декабр. (Ахб. 2003 й., № 1, 7-м.) 5. Ўзбекистон Республикасининг «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида» ги Қонуни. 3.01.2017 йил. «Халқ сўзи» 4.01.2017. 6. Ўзбекистон Республикасининг “Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида”ги Қонуни. 2016-йил. 14-сентябрь. http://www.lex.uz 7. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Кенгашининг “Жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтиришнинг Миллий дастури” тўғрисидаги Қарори. 1997 йил. https://www.lex.uz 8. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. //Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6- сон, 70-модда 9. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Миллий марказини ташкил этиш тўғрисида”ги Фармони. 1996 йил 31 октябрь. https://www.lex.uz 110 10. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. Республика Маънавият ва маърифат жамоатчилик марказини ташкил этиш тўғрисида. 1994 йил, 23 апрель. ПФ-842. 11. Ўзбекистон Республикасининг “ Давлат бошқарувини янгилаш ва янада демократлаштириш ҳамда мамлакатни модернизация қилишда сиёсий партиялар ролини кучайтириш тўғрисида”ги Конституциявий Қонуни // Ўзбекистонда сиёсий партиялар. Минтақавий сиёсат жамғармаси. Тошкент, 2007. -Б.243-247. 12. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ҳуқуқий тарбияни яхшилаш, аҳолининг ҳуқуқий маданияти даражасини юксалтириш, ҳуқуқшунос кадрларни тайёрлаш тизимини такомиллаштириш, жамоатчилик фикрини ўрганиш ишини яхшилаш ҳақида”ги Фармони. 1997 йил 25 июнь. https://www.lex.uz 13. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2001-йил 4-январдаги “Ўзбекистон Республикаси Конституциясини ўрганишни ташкил этиш тўғрисида”ги Ф–1322-сон Фармойиши. // Халқ сўзи газетаси, 2001 йил 5 январь. 14. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Жамиятда ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий маданиятни юксалтириш тизимини тубдан такомиллаштириш тўғрисида»ги ПҚ-2865-сон Қарори // 2019 йил 1 январ. https://www.lex.uz/docs/4149765 15. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 76-сессиясидаги нутқи. 21.09.2021. https://president.uz/uz/lists/view/4632. 16. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси.-Т.: Ўзбекистон; 2018. 73-74-бетлар. 17. Мирзиёев Ш. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // Нияти улуғ халқнинг иши ҳам улуғ, ҳаёти ёруғ ва келажаги фаровон бўлади. Ж.3.- Т.: Ўзбекистон, 2019. - Б.39. 111 18. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. -Т.: Ўзбекистон; 2020. // Халқ сўзи. Тошкент, 2020. №276 3-бет. 19. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси . 29.12.2021. https://president.uz/uz/lists/view/4057 20. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 24 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси . Т., 2016 й. www.uza.uz 21. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2016. – Б.56. 22. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз. Ж.1. – Тошкент.: Ўзбекистон, 2017. –Б. 29. 23. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – Б.488. 24. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – Б.48. 25. Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик - ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. – Тошкент: Ўзбекистон, 2017. – Б.104. 26. Каримов И. Ўзбекистоннинг 16 йиллик мустақил тараққиёт йўли // Мамлакатни мадернизация қилиш ва иқтисодиётимизни барқарор ривожлантириш йўлида 16 -жилд. -Т.: Ўзбекистон, 2008. -Б. 34. 27. Каримов И. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. Асарлар тўплами, 7- жилд. – Тошкент: Ўзбекистон, 1999. –Б. 297. 28. Каримов И.А. Ватанимизнинг босқичма-босқич ва барқарор ривожланишини таъминлаш – бизнинг олий мақсадимиз. Т.17. -Тошкент: Ўзбекистон, 2009. –Б. 33. 112 29. Каримов И.А. Инсон манфаатларини таъминлаш, ижтимоий ҳимоя тизимини такомиллаштириш - устувор вазифамиз. Халқ сўзи, 2006 йил 8 декабрь. 30. Каримов И.А. ЎзбекистонXXI аср бўсағасида хавфсизликка таҳдиди, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари// Хавфсизлик ва барқарорлик тараққиёт йўлида. Т.6. Т., 1998. 64-б. 31. Каримов И. Ўзбекистон демократик тараққиётнинг янги босқичида. Т. “Ўзбекистон” 2005 й. 24 б. II. Монография, илмий мақолалар патент, илмий тўпламлар. 32. Абрамович А.В., Толстой И.В. Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. – М., 2002.-С.58 33. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар шаҳри. -Тошкент: А.Қодирий, 1993. –Б. 183. 34. Алишер Навоий. Маҳбуб ул – қулуб. Т.;Ғ.Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти. 1983.-Б.24 35. Аристотель. Политика. //Соч. В 4-т. Т.4. -М.:Мысль, 1984. с.378 36. Аристотель. Метафизика. Соч. в 4-х т. 1980. 65 – б. 37. Афлотун. Қонунлар. Т:. Янги аср авлоди. 2008.-С.Б.143. 38. Ахмедов Т., Азимов М. Глобаллашув даврида ёшларда мафкуравий иммунитетни шакллантириш зарурияти. //Тафаккур зиёси. 2020 йил, 3-сон. –Б. 168. 39. Баранов Н . Политика развития и социальные проблемы политического режима // Политика развития и политико-административные отношения: сб. науч. ст. Краснодар: Кубанский гос. ун-т, 2009. - С.58-77. 40. Бекмуродов М. Ўзбек менталитети ва миллий истиқлол мафкураси. Ўзбекистонда маънавият, маърифат, фан ва жамоатчилик фикри. (илмий-амалий семинарлар маълумотлари). – Тошкент.: 2001. -Б. 109. 41. Бердяев Н. Смысл истории. – М.: Мысль, 1990. -С.14. 113 42. Беруний. Танланган асарлар. Т. 3. –Т: Фан, 1996. –Б. 83. 43. Дўсметов М. Сиёсий иммунитетни шакллантиришда сиёсий маданиятнинг ўрни// “Баркамол авлод тарбиясининг маънавий-ахлоқий, ҳуқуқий, экологик, валеологик, акмеологик ва иқтисодий масалалари” республика илмий-амалий конференция материаллари. 26 март2010 й. – Т.: Ўз.Р. ФА, 2010. Б. 403-404. 44. Жиззах вилоят “Истиқбол” Минтақавий тадқиқот маркази материаллари. Жиззах, “Истиқбол” МТМ, 2018 й. 45. Жумаев Р. ва бошқ. Шахс ва жамият. -Тошкент: Ўқитувчи, 2005. –Б. 126-127. 46. Жумаев Р. ва бошқ. Шахс ва жамият. -Тошкент: Ўқитувчи, 2005. –Б. 126-127. 47. Жўраев Б. Ўзбекистонда жамиятнинг демократиялашуви жараёнида ёшлар сиёсий фаоллиги муаммоси: Дис. ... Сиёсий фан. номзоди: ЎзР Президенти ҳузуридаги Давлат ва жамият қурилиши академияси. - Т., 2004. - 13 б . 48. Зиямухаммедов Б. Экология: тарих, назария ва ҳозирги давр. Т., “Меҳнат”, 1991 й. 12-б. 49. Каримов Т. Ўзбекистон Республикасида сиёсий кайфиятнинг шаклланиши ва характери. Сиёсий. ф. ном. дисс. – Андижон, 1998. –Б. 21. 50. Клакхон Х. Зеркало для человека. Введение в антропологии. СПб, Евразии. 1998. - С. 229. 51. Комиссаренко С. Формирование личности. Концепции, институты, технологии.- М.: Петрополис, 2013. 52. Кортунов С. Становление политики безопасности. - М осква , Наука, 2003, -С . 37 - 38 . 53. Маматюсупов Б.У. Ҳуқуқий маданият эндоген хусусиятларининг шахс ижтимоий фаоллигига таъсири. Фалсафа фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. Тошкент, 2018. 13-14 бетлар. 114 54. Миллер С. Крутых Е. Особенности формирования гражданской ответственности учащейся молодёжи. Современные наукоемкие технологии. – 2013. – № 7 (часть 2) – С. 185. 55. Мирбобоев Б., Ҳусанов О., Бегматов А. Ўзбекистонда давлат хизматини ташкил этишнинг ташкилий-ҳуқуқий масалалари. –Тошкент, Академия, 2005. –Б. 81. 56. Мустақиллик. Изоҳли илмий-оммабоп луғат. –Тошкент, Шарқ, 1998. –Б. 229. 57. Низомулмулк Сиёсатнома ёки Сияр ул-мулк. Т «Адолат» 1997, 17-бет. 58. Отамуродов С. Миллий ривожланиш фалсафаси. Т, “Академия”, 2005. –Б.366. 59. Отамуродов С. Миллий ривожланиш фалсафаси. -Тошкент, Академия, 2005. –Б. 10. 60. Политические партии и партийные системы: Учебное пособие для студентов университетов. — Нижневартовск: Изд-во Нижневарт. гос. ун- та, 2014. — С 5. 61. Рахманова М.Қ. Олий таълим муассасалари талабаларида ижтимоий фаолликни ривожлантириш. Педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. – Самарқанд, 2019. 11- бет. 62. Розов Н. Национальная идея как империя разума. // Вопросы философии. -№10. 1997. –С.24. 63. Руднева Е. Социальная ответственность власти в отношении молодежи: социально-философский анализ . Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата философских наук. Томск, 2020. –С. 15. 64. Саитқосимов А. Фуқаролик масъулияти – жамиятда қонун устиворлигини таъминлашнинг муҳим шарти. Демократлаштириш ва инсон ҳуқуқлари. №4. 2020 й. –Б. 45. 115 65. Смоленский М.Б. Право и правовая культура как базовая ценность гражданского общества . // Журнал Российского права. 2004 . – № 11. – С.73 – 80. 66. Тошқулов А. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг Конституциямизнинг 26 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузасидан кейинги ўйлар. http :// oldconf . neasmo . org . ua / node /2366 67. Умарова Н. Глобаллашув шароитида ахборот хуружларига қарши кураш. -Тошкент: Академия. –Б. 81. 68. Фалсафа қомусий луғат. -Тошкент: “Шарқ”, 2004. 92 - б. 69. Федоров А.В. «Информационные вызовы национальной и международной безопасности». М. 2001. с. 219. 70. Чориев А. Инсон фалсафаси. (II.Мустақил шахс). – Тошкент.: Chinor ENK, 2002. -Б.48-49. 71. Эргашев И. ва бошқ. Политология. Маърузалар матни. -Тошкент: ЎАЖБНТ, 2000. -Б. 93. 72. Эргашев И. Сиёсат фалсафаси. Т., “Академия”, 2004. –Б.16. 73. Эргашев Ф., Эргашев И. “Фидоийлик ҳаёт мазмуни” Т. “Ўзбекистон” 2001 й. 4 б. 74. Юнг К. Аналитическая психология.- М.: Клуб Касталия, 2016. 75. Юнусов А. Миллий истиқлол ғояси: ижтимоий ҳамкорлик. Т., “ Turon zamin ziyo ”, 2016. –Б. 20. 76. Яруллин И.Ф. Формирование гражданской ответственности студентов педагогических вузов. Казань: Татарское Республиканское издательство «Хэтер», 2011. 77. Яхшиликов Ж. Миллий ғоя – тараққиёт стратегияси. -Тошкент: Фан, 2017. –Б. 149. 78. Ўзбекистон “Миллий тикланиш” демократик партиясининг устави ва дастури. –Тошкент: Шарқ, 2008. -Б.57-58. 116 79. Ўзбекистон халқ демократик партиясининг дастури. // Ўзбекистонда сиёсий партиялар. Минтақавий сиёсат жамғармаси, Тошкент, 2007. -Б.200. 80. Ўзбекистонда сиёсий партиялар. Минтақавий сиёсат жамғармаси. Тошкент, 2007. -Б.116. III. Фойдаланилган бошқа адабиётлар. 81. Сабуров Н. Фуқароларнинг ҳуқуқий хулқ-атворини шакллантириш муаммолари (назария ва амалиёт): Юрид. фан. номз. автореф. – Т.: ТДЮИ, 2001. –Б.13. 82. Сагдуллаева Д.Ш. Жамият демократлашуви шароитида фуқаролар ҳуқуқий маданиятини такомиллаштиришнинг ижтимоий- фалсафий асослари. - Фалсафа фанлари номзоди... Автореф. – Тошкент: 2010. 83. Турдибоева Р.Э. Талаба ёшларда ҳуқуқий маданиятни шакллантириш муаммолари. Юридик фанлар номзоди... Дисс. – Тошкент: 2000. 185-б. 84. Қадиров Э.О. Ёшларнинг ҳуқуқий ва сиёсий маданиятини юксалтириш масалалари (академик лицей ва касб-ҳунар коллежлари мисолида). Юридик фанлар доктори (DSс) дисс... Автореф. – Тошкент: 2019. 63-б. 85. https://ru.wikipedia.org/wiki . 86. www.gov.uz 87. www.uza.uz 88. https://www.lex.uz 89. www.prezident.uz 90. www.uzedu.uz 117

Миллий юксалиш шароитида фуқаролик масъулиятини оширишнинг ижтимоий-фалсафий хусусиятлари

Купить