Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslari - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	817.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslari

Купить

MAVZU: MIRZACHO‘L IQTISODIY RAYONI AHOLISI VA MEHNAT
RESURSLARI
REJA:
KIRISH
I BOB MIRZACHO‘L IQTISODIY RAYONI AHOLISINING
SHAKLLANISHI VA DEMOGRAFIK XUSUSIYATLARI
1.1 Mirzacho‘l iqtisodiy rayonining tabiiy-geografik tavsifi hamda aholi
joylashuviga tasiri
1.2 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining soni va ko’payishi
1.3 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining tarkibi
II BOB MIRZACHO‘L IQTISODIY RAYONIDA MEHNAT RESURSLARI
VA ULARNING FOYDALANILISHI
2.1 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni mehnat resurslari
2.2 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining hududiy joylashuvi
2.3 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni shaharlari aholi soni dinamikasi va tarkibining
hududiy xususiyatlari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so‘ng, mamlakat
hududlarini iqtisodiy-geografik jihatdan chuqur o‘rganish va ulardagi mehnat
resurslaridan samarali foydalanish dolzarb masalaga aylandi. Mirzacho‘l iqtisodiy
rayoni O‘zbekistonning muhim agrar hududlaridan biri hisoblanib, bu yerda
qishloq xo‘jaligi va sanoat tarmoqlari rivojlangan. Hududning ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyoti bevosita aholi soni, mehnat resurslari va ularning hududiy joylashuvi
bilan bog‘liq. Aynan shu sababli Mirzacho‘l iqtisodiy rayonining aholisi va mehnat
resurslarini o‘rganish katta ahamiyatga ega.
Mavzuning dolzarbligi. Demografik jarayonlar va mehnat resurslarining
taqsimlanishi har qanday hududning iqtisodiy rivojlanishining muhim omillaridan
biri hisoblanadi. Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholisining shakllanishi, sonining
o‘zgarishi, tarkibi va mehnat resurslarining samarali taqsimlanishi iqtisodiyotning
turli sohalarida yuqori natijalarga erishish uchun zaruriy shart hisoblanadi.
Ushbu mavzuning dolzarbligi quyidagi omillar bilan izohlanadi:
Aholi sonining o‘sish sur’atlari – Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholisi yillar
davomida tabiiy va migratsion jarayonlar natijasida shakllanib kelmoqda. Hududda
aholi zichligi va ularning yashash joylari muayyan xususiyatlarga ega bo‘lib, bu
jarayonlarni tahlil qilish muhimdir.
Mehnat resurslarining iqtisodiy taraqqiyotga ta’siri – Hududning agrar
sohada yetakchi o‘rin tutishi sababli mehnat resurslarining to‘g‘ri taqsimlanishi va
ularning bandligi qishloq xo‘jaligi, sanoat hamda xizmat ko‘rsatish sohalariga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Urbanizatsiya va aholining hududiy taqsimoti – Mirzacho‘l iqtisodiy
rayonida aholi asosan qishloq joylarda istiqomat qiladi. Lekin oxirgi yillarda
urbanizatsiya jarayonlari faollashgan va bu mehnat resurslari taqsimotiga ta’sir
etmoqda.
Ishsizlik va bandlik muammolari – Mehnat resurslaridan samarali
foydalanish iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun muhim
3

hisoblanadi. Shuning uchun, bu jarayonlarni o‘rganish orqali mehnat bozorida
yuzaga kelayotgan muammolar va ularning yechimlarini aniqlash mumkin.
Shu sababli, ushbu kurs ishi doirasida Mirzacho‘l iqtisodiy rayonining
aholisi va mehnat resurslarining shakllanishi, joylashuvi hamda ulardan
foydalanish jarayonlarini chuqur tahlil qilish maqsad qilingan.
Kurs ishining obyekti va predmeti
Obyekti – Mirzacho‘l iqtisodiy rayonining aholisi va mehnat resurslari.
Predmeti – Hududda aholining shakllanish jarayonlari, demografik
xususiyatlari, mehnat resurslari va ularning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni.
Kurs ishida Mirzacho‘l iqtisodiy rayonidagi aholi sonining o‘sishi, uning
yosh-jins tarkibi, hududiy taqsimlanishi hamda mehnat resurslarining
iqtisodiyotdagi o‘rni bo‘yicha ilmiy tahlillar olib boriladi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari
Maqsad
Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslarining shakllanishi,
joylashuvi hamda ulardan foydalanish jarayonlarini ilmiy asosda o‘rganish va
ularning iqtisodiy taraqqiyotga ta’sirini baholash.
Vazifalar
 Mirzacho‘l iqtisodiy rayonining tabiiy-geografik tavsifini aniqlash va
ularning aholining joylashuviga ta’sirini tahlil qilish.
 Hudud aholisi sonining o‘sish dinamikasi va demografik tarkibini tahlil
qilish.
 Mehnat resurslarining shakllanish jarayonlari va ularning iqtisodiy
faoliyatga ta’sirini o‘rganish.
 Aholining hududiy taqsimlanishini va urbanizatsiya jarayonlarini o‘rganish.
 Hududda bandlik va ishsizlik masalalarini tahlil qilish va mehnat bozorining
rivojlanish istiqbollarini belgilash.
 Hududdagi demografik jarayonlar va mehnat resurslaridan samarali
foydalanish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
4

Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati
Mazkur tadqiqot natijalari Mirzacho‘l iqtisodiy rayonining aholisi va
mehnat resurslari to‘g‘risida aniq tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Bu esa:
Hududning iqtisodiy rivojlanishini baholash;
Aholi soni va mehnat resurslarining taqsimlanishi bilan bog‘liq
muammolarni aniqlash;
Ishsizlikni kamaytirish va bandlikni oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar
ishlab chiqish imkonini beradi.
Natijalar Mirzacho‘l iqtisodiy rayonidagi demografik jarayonlarni chuqur
tushunishga hamda mehnat resurslaridan samarali foydalanish bo‘yicha chora-
tadbirlar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
5

I BOB MIRZACHO‘L IQTISODIY RAYONI AHOLISINING
SHAKLLANISHI VA DEMOGRAFIK XUSUSIYATLARI
1.1 Mirzacho‘l iqtisodiy rayonining tabiiy-geografik tavsifi hamda aholi
joylashuviga tasiri
Mirzacho‘l tabiiy geografik okrugi, asosan, Sirdaryo bilan Arnasoy ko‘li
oralig‘ida joylashgan. U shimolda Qozog‘iston bilan, janubi sharqda Tojikiston
bilan, shimoli g‘arbda Qizilqum okrugi bilan chegaradosh. Okrugning janubi va
janubi g‘arbda Turkiston, Morguzar, Nurota tog‘ tizmalari joylashgan. Turkiston,
Morguzar, Nurota tog‘larining shimoliy yonbag‘ri Mirzacho‘l, janubiy yonbag‘ri
O‘rta Zarafshon tabiiy geografik okrugiga kiradi, chegara ularning suvayirg‘ich
qismlari orqali o‘tadi.
Mirzacho‘l okrugining yer yuzasi bir xil emas. U janubi sharqdan shimoli
g‘arbga tomon pasayib boradi. Mirzacho‘l okrugi geologik tuzilishi jihatidan ham
bir xil emas. Uning janubidagi tog‘ tizmalari paleozoy erasining gersin tog‘ hosil
bo‘lishi jarayonida ko‘tarilgan. Bu davrda Mirzacho‘lning tekislik qismi dengiz
suvi
ostida bo‘lgan. So‘ngra ko‘tarilgan tog‘lar yemirilib pasaygan, natijada,
ularning quyi qismlarini dengiz suvi bosgan. Alp tog‘ hosil bo‘lish jarayonida
o‘sha pasaygan tog‘lar qayta ko‘tarilib, dengiz suvi chekinib, okrugning tekislik
qismi ham quruqlikka aylangan.
Okrugning tekislik qismi shimoli g‘arbga nishab bo‘lib, o‘rtacha balandligi
250—300 m. Uning shimoli g‘arbining balandligi 260 m, janubi sharqiniki 350 m,
Sirdaryo sohillarida 250 m. Janubidagi tog‘ etaklarida balandlik 450—530 m ni
tashkil etadi. Turkiston tizmasining davomi hisoblangan Morguzar tog‘I okrug
hududida joylashgan bo‘lib, o‘rtacha balandligi 1500— 2000 m, eng baland qismi
esa 2621 m ga yetadi. Morguzar tog‘i g‘arbga davom etib, Sangzor daryo vodiysi
orqali Nurota tog‘idan ajraladi. Sangzor vodiysining eng tor joyi Amir
Temur (Ilono‘tdi) darvozasi (kengligi 120 —130 m) deyiladi. Nurota
o‘rtacha balandlikdagi tog‘ bo‘lib, eng baland cho‘qqisi Hayotboshi — 2169 m ga
yetadi. Nurota tog‘ining sharqiy qismini Qo‘ytosh tog‘i deb atashadi. Qo‘ytosh
6

tog‘i etagida Pistalitog‘, uning janubi sharqida Baliqlitog‘ joylashib, eng baland
yerlari 500—580 m atrofida o‘zgarib, soylar bilan parchalangan.
Turkiston-Nurota tog‘lari asta-sekin pasayib, Mirzacho‘l tekisligiga
tutashib ketadi. Mirzacho‘l tekisligining yuzasi pastbalandliklardan iborat bo‘lib,
markaziy qismida Sirdaryoning qadimiy o‘zanlarida Yettisoy, Sardoba, Qorasuv,
Yog‘ochota, Sho‘ro‘zak kabi botiqlar joylashib, Arnasoy tomon pasayib boradi. Bu
o‘zansimon botiqlar orasida Boyovut, Mirzaobod, Mirzacho‘l, Yerijar kabi
balandliklar (tepachalar) joylashgan. Mirzacho‘l tekisligining shimoli sharqida
Sirdaryoning uchta terrasasi joylashib, bir-biridan 2—3 m balandlikda turadi. 1
Aholisi. Bu yerning aholisi, asosan, boshqa joylardan reja asosida ko'chirib
keltirilgan. Rayon aholisining umumiy soni bo yicha mamlakat iqtisodiy geografik
rayonlari orasida eng keyingi o'rinda turadi. Hududning yangi o zlashtirilayotgani
shahar va qishloqlarning geografik joylashuvi, katta-kichikligi hamda aholining
milliy tarkibida yaqgol ifodalanadi.
Aholi punktlari, asosan, katta yol yoqalarida barpo bo’lgan. Aholining 45
foizdan ortig'i shaharlarda istiqomat qiladi.
Rayonga Toshkent va Samarqand shaharlarining oliy o'quv yurtlari ham
mutaxassis tayyorlab bermoqda. Lekin rayonning rivojlanish istiqbollarini ko zlab,
bu yerga Zarafshon, Farg'ona, Toshkent singari iqtisodiy rayon-lardan malakali
mutaxassislar jalb etish maqsadga muvofiqdir. 2
Jizzax viloyati O`zbekiston Respublikasi tarkibida dastlab 29-dekabr 1973-
yilda tashkil etilgan va u 6-sentabr 1988-yilda qo`shni viloyatlar tarkibiga
kiritilgan. Hozirgi holatda esa Jizzax viloyati 16-fevral 1990-yilda qayta tiklangan.
Viloyat o`zining maydoniga ko`ra, mamlakatimizda o`rta mavqeni egallaydi.
(respublikada 13 ta ma`muriy mitaqalarning har birida o`rtacha 34.5 ming kv.km
yer to`g`ri keladi).Uning hududi 21.2 ming kv.km. bo`lib, bu borada Surxondaryo
viloyati bilan deyarli tengdosh hisoblanadi.
1
Geografiya O‘rta Osiyo tabiiy geografiyasi O‘zbekiston tabiiy geografiyasi 7- sinfi uchun darslik sifatida
tasdiqlagan Toshkent — 2017
2
O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografi yasi: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik /
Mualliflar: P. G‘. Musayev, J. P. Musayev.– T.: «Sharq», 2019. – 176 b.
7

O`zbekistonda nisbatan viloyat maydoni 4.7 foizga barobar holda bu yerda,
2000-yil dastlabki ma`lumotlarga qaraganda 1123 ming yoki mamlakatimizning
4.0 foiz aholisi yashaydi. Bu ikki nisbiy raqamlarning qiyosiy tahlili Jizzax
viloyatida aholi joylashuvi respublika o`rtacha ko`rsatkichidan biroz pastligidan
guvohlik beradi. Darhaqiqat, viloyat aholisining zichligi 1 km. kv. ga 56
kishi,mamlakatimizda esa 78 kishi. Mamuriy jihatdan Jizzax viloyati 12 ta qishloq
tumanidan iborat. Ularning eng kattasi Forish tumani hisoblanadi (9.8 ming km.kv
yoki viloyat hududining 46.2%), eng kichik maydon esa Zafarobod tumanida qayd
etiladi (0.33 ming kv.km). Jizzax viloyati mamlakat hududiy mehnat taqsimotida
paxta, poliz, g`alla va bog`dorchilik mahsulotlarini yetishtirish, chorvachilikning
jun va go`sht yo`nalishlari bilan ajralib turadi. Sanoatida tog`-kon, yengil va oziq-
ovqat tarmoqlari respublika ahamiyatiga ega. Geografik o`rni va tabiiy resurs
salohiyati. Jizzax viloyati O`zbekiston Respublikasining markaziy qismida
joylashganligi uning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida ijobiy ta`sir ko`rsatadi. Shu
bilan birga mintaqaning geosiyosiy o`rni ham o`ziga xos: viloyat shimolida
Qozog`iston, janubisharqida Tojikiston respublikasi bilan chegaradosh. Ko`rinib
turibdiki, Jizzax viloyati geografik o`rnining “markaziyligi” va transchegaraviyligi
uning tarixiy, iqtisodiy va siyosiy rivojlanishida muhim omil bo`lib xizmat
qilgan.Jumladan, Jizzax shahrining O`rta Osiyoning qadimiy markazlari
Samarqand, Toshkent, Xo`jand va O`ratepa oralig`ida Buyuk Ipak yo`lida
o`rnashganligi ham hozirgi viloyat markazi shakllanish va rivojlanish
xususiyatlarini belgilab beradi. Hududning shimoliy, shimoli-g`arb va janubiy
qismlari tog`liklardan, o`rta qismi tekisliklardan iborat. Bu yerda
Nurota,Pistamtog`, Turkiston, G`obdintov tog`lari bor; eng baland ho`qqilari
Bozorxonim (3401 m Baxmal tumanida) va Shavkattov (4029 m, Zomin
tumanining chekka janubida ). Tog` va tog` oldi hududlarida Nurotatog`- yong`oq,
Zomin tog`-archa davlat qo`riqxonalari hamda Zomin xalq bog`i tashkil etilgan.
Viloyatning har xil landshaft turlariga boyligi tabiiy holda hududiy mehnat
taqsimotinig rivojlanishida asosiy omil bo`lgan va shunga mos holda tabiiy-
xo`jalik tarmoqlari shakllangan. Tog` va tog`oldi hududlarida chorvachilik,
8

bog`dorchilik, asalarichilik, lalmikor dehqonchilik, rekreatsiya va turizm
rivojlangan, tekislik qismi esa eski yangi o`zlashtirilgan, ko`proq paxta ekiladigan
hududlardan iborat.Mintaqada turli xil qadimiy boyliklar ham bor. Ular jumlasiga
oltin, folfram, qo`rg`oshin, rux, molibden, ohak, granit, marmar kabilar kiradi.
Qo`ytoshning volfram, Marjonbuloqning oltin, Uchqulochning qo`rg`oshin-rux
konlari sanoat ahamiyatiga ega. Iqlimi kontenental, asosiy gidrografik shahobchasi
Sangzor daryosi bo`lib, u sug`orma dehqonchilikda foydalaniladi. Shimolda
joylashgan Aydarko`l va Arnasoy ko`llari baliqchilikni rivojlantirishda imkon
beradi.Turkiston, Nurota,Pistalitog`, G`o`bdin kabi tog` tizmalari o`ziga xos
landshaft turlarini shakllantirgan. 1976-yilda Zomin tumanida 50 ming gektarni
egallagan milliy bog` (park) tashkil etilgan. Shu hududda Zomin qo`riqxonasi ham
mavjud. Umuman olganda, Zomin, Baxmal, G`allaorol, Forish tumanlarida
rekreatsiya resurslari ko`p va bu yerda ekoturizm uchun ham sharoit qulay.Ushbu
hududlarning yozi nisbatan salqinroq,namgarchilik esa tabiiy holda lalmikor
dehqonchilikni xususan bug`doy yetishtirishda qulaylik yaratadi. 3
1.2 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining soni va ko’payishi
Jizzax viloyati.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar Markazining Jizzax filiali tomonidan
Statistika agentligi ma’lumotlari asosida 2024 yil yanvar-iyun holatiga Jizzax
viloyati demografiyasi tahlil qilindi.
Jizzax viloyatining doimiy aholisi soni 2024 yil yanvar-iyun holatiga 1
521,9 ming kishini tashkil etib, yil boshiga nisbatan 14,5 ming kishiga yoki
101%ga ko‘paydi. Jumladan, shahar aholisi soni 714,2 ming kishini (jami aholi
sonidagi ulushi 46,9%), qishloq aholisi soni 807,7 ming kishi (53,1%)ni tashkil
etdi.
Hududlar kesimida eng ko‘p aholi soni Sh.Rashidov tumanida 245,7 ming
kishini (viloyat aholisi sonidagi ulushi 16,1%ni) va Jizzax shahrida 197,8 ming
kishini (13%), aksincha eng kam aholi soni Yangiobod tumanida 30 ming kishini
(2%) va Arnasoy 49,1 ming kishi (3,2%)ni tashkil etdi.
3
file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/Adilova%20Ozoda.pdf
9

3518 kishi nikoh qayd etgan bo‘lib, har 1000 aholiga 4,7 promilleni tashkil
etdi hamda o‘tgan yilga nisbatan 0,1 promillega kamaydi. 841 kishi nikohdan
ajrimlar qayd etgan bo‘lib, har 1000 aholiga nikohdan ajralishlar koyeffitsiyenti
1,1 promilleni tashkil etdi va o‘tgan yilga nisbatan 0,1 promillega kamayish
kuzatildi.
Eng ko‘p ajrimlar Jizzax shahrida 178 ta (har ming kishiga – 1,8) va
Sh.Rashidov tumanida 125 ta (1), aksincha eng kam ajrimlar Yangiobod tumanida
10 ta (0,7) va Zafarobod (1) hamda Do‘stlik (0,7) tumanlarida 26 tadan tashkil etdi.
2024 yil yanvar-iyun holatiga 18,6 ming nafar bola (har ming aholiga –
24,7) tug‘ilganligi qayd etilgan bo‘lib (2023 yilga nisbatan 2,1 promillega
kamaygan), shundan eng ko‘p tug‘ilishlar Sh.Rashidov 3 323 nafar (har ming
kishiga – 27,3) va G‘allaorol 2 535 nafar (27,1) tumanlarida, aksincha eng kam
tug‘ilishlar Yangiobod 280 nafar (18,8) hamda Mirzacho‘l tumanlarida 511 nafar
(18,5)ni tashkil etdi.
Qayd etilgan o‘limlar soni 2 962 ta bo‘lib, har ming aholiga o‘lim
koyeffitsiyenti 3,9 promilleni tashkil etdi va 2023 yilning mos davriga nisbatan 0,5
promillega kamaydi.
O‘limning asosiy sabablari bo‘yicha: qon aylanishi tizimi kasalliklaridan- 1
582, o‘simtalardan-278, nafas olish a’zolari-270, baxtsiz hodisa, zaharlanish va
jarohatlanishlardan-236, ovqat hazm qilish a’zolari-146, yuqumli va parazitar
kasalliklardan-35, boshqa kasalliklardan-415.
Viloyat bo‘yicha doimiy yashash maqsadida ko‘chib kelganlar 3 297 kishi,
har 1000 aholiga ko‘chib kelish koyeffitsiyenti 4,4 promilleni tashkil yetib, o‘tgan
yilga nisbatan 0,3 promillega oshgan. Doimiy yashash maqsadida ko‘chib
ketganlar 4 510 kishi, har 1000 aholiga ko‘chib ketish koyeffitsiyenti 6 promilleni
tashkil yetib, o‘tgan yilga nisbatan 0,4 promillega oshgan. 4
2024- yilning yanvar-dekabr oylarida 38,6 mingta bola tug‘ilganligi qayd
etilgan bo‘lib (bu yerda va bundan keyin tug‘ilganlarga faqat tirik tug‘ilganlar
inobatga olingan), mos ravishda 1000 aholiga nisbatan tug‘ilish koeffitsiyenti 25,3
4
https://review.uz/uz/post/jizzax-viloyati-demografik-holati-2024-yil-yanvar-iyun
10

promilleni tashkil etib, 2023- yilning mos davriga nisbatan 2,1 promillega
kamaygan (2023- yilning yanvar-dekabr oylarida 27,4 promille bo‘lgan).
2024- yil yanvar-dekabr oylarida Jizzax viloyati bo‘yicha doimiy yashash
maqsadida ko‘chib kelganlar jami soni 7 586 kishini. Doimiy yashash maqsadida
ko‘chib ketganlar soni jami 9 824 kishini, migratsiya saldosi minus 2 238 kishini
tashkil etdi. 2023 yilning mos davrida minus 2 120 kishi bo‘lgan.
2024- yilning yanvar-dekabr oylarida 7,6 mingta ko‘chib kelganlar qayd
etilgan bo‘lib, har 1000 aholiga ko‘chib kelish koeffitsiyenti 5,0 promilleni tashkil
etgan hamda 2023- yilga nisbatan 0,8 promillega ko‘payganligi kuzatildi (2023-
yilning yanvardekabr oylarida 4,2 promille bo‘lgan). 5
1.1.1 – rasm. Hududlar kesimida Jizzax viloyati aholisi 6

Jizzax viloyati Jizzax viloyatida 2025- yil 1- yanvar holatiga doimiy aholi
soni 1537,6 ming kishini tashkil etib, yil boshiga nisbatan 30,2 ming kishiga yoki
102,0 % ga ko‘paydi. Jumladan, shahar aholisi soni 721,6 ming kishini (jami aholi
sonidagi ulushi 46,9 %), qishloq aholisi soni 816,0 ming kishi (53,1 %)ni tashkil
etdi 2024- yil 1- yanvar holatiga Jizzax viloyatining doimiy aholisi tarkibini jinsi
va yosh guruhlari bo‘yicha (65 yoshgacha bo‘lganlar 5 yillik yosh intervalida, 65
va undan yuqori yoshdagilar esa jamlangan holda) tahlil qilinganda, erkaklar
5
https://www.jizzaxstat.uz/uz/default/press-relizlar/8985-2024-yil
6
https://www.jizzaxstat.uz/uploads/docs/2024%20yil/12/demo%20uz.pdf
11

tarkibida 4 yoshgacha bo‘lgan bolalar eng yuqori ko‘rsatkichni, ya’ni 100,5 ming
kishini tashkil etgan. Erkaklar tarkibida eng kam aholi soni 60-64 yoshlilar
hissasiga to‘g‘ri kelib 24,2 ming kishini tashkil etdi. Shuningdek, ayollar tarkibida
ham 4 yoshgacha bo‘lgan qizlar eng yuqori ko‘rsatkichni, ya’ni 92,9 ming kishini
tashkil etgan bo‘lsa, eng kam ayollar soni 60-64 yoshlilar hissasiga to‘g‘ri kelgan,
ya’ni 27,4 ming kishini tashkil etgan.
Tug‘ilish koeffitsiyentining sezilarli kamayishi Zafarobod (26,6
promilledan 22,7 promillegacha), Jizzax shaxrida (25,6 promilledan 22,3
promillegacha), Baxmal (31,2 promilledan 28,5 promillegacha), Paxtakor (26,5
promilledan 24,2 promillegacha) tumanlarida kuzatildi.
Shuni ta’kidlash joizki, viloyat aholisining son jihatdan ko‘payish sur’atlari
hamma vaqt ham bir xil bo‘lmagan. Mutaxassislarning hisob-kitobiga ko‘ra
oxirgi qirq yil ichida viloyat aholisi salkam to‘rt barobarga ko‘paygan. Buni
Jizzax cho‘lining o‘zlashtirilishi munosabati bilan boshqa mintaqalardan
ortiqcha mehnat resurslarining jalb qilinishi hamda mustaqillik yillarida
viloyatda aholiga yaratilgan qulay ijtimoiy-iqtisodiy va demografik omillar
bilan bog‘lash mumkin.Viloyat aholisining o‘sish ko‘rsatkichlari uning yillik
mutlaq ko‘payish ko‘lamida ham o‘z aksini topgan. Masalan, 2022-yilda viloyatda
tabiiy o‘sishi har ming kishiga o‘rtacha yiliga 33,9 kishiga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, bu
holatni keyingi yillarda aholining turmush farovonligining oshib borishi, bilim va
madaniyat darajasining o‘sishi, ayollarning ijtimoiy ishlab chiqarishga ko‘proq jalb
etilishi, yosh avlodning har tamonlama kamol topishi uchun jamiyat yetarli sharoit
yaratib berilayotganligi bilan izohlash mumkin 7
Sirdaryo viloyati.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar Markazining Jizzax filiali tomonidan
Statistika agentligi ma’lumotlari asosida 2024 yil yanvar-iyun holatiga Sirdaryo
viloyati demografiyasi tahlil qilindi.
Sirdaryo viloyatining doimiy aholisi soni 2024 yil 1-iyul holatiga, 922,1
ming kishini tashkil etib, yil boshiga nisbatan 8 ming kishiga yoki 0,9% ga
7
file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/8-JizzaxviloyatiaholisiJDPU2023y.pdf
12

ko‘paydi. Jumladan, shahar aholisi soni 397,1 ming kishini (jami aholi sonidagi
ulushi 43,1%), qishloq aholisi soni 525 ming kishi (56,9%)ni tashkil etdi.
Viloyat hududlari kesimida eng ko‘p aholi soni Boyovut tumanida 140,1
ming kishini (viloyat aholisi sonidagi ulushi 15,2%ni) va Sirdaryo tumanida 138,2
ming kishini (15%), aksincha eng kam aholi soni Shirin shahrida 19,4 ming kishini
(2,1%) va Yangiyer shahrida 48,5 ming kishi (5,3%)ni tashkil etdi.
Qayd etilgan nikohlar soni 2,4 mingtani, har 1000 aholiga nikoh
koyeffitsiyenti 5,3 promilleni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 0,1 promillega
kamaygan. Ajrimlar soni 0,8 mingta, har 1000 aholiga nikohdan ajralishlar
koyeffitsiyenti 1,7 promilleni tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 0,1 promillega
kamayish kuzatilgan.
Eng ko‘p ajrimlar Boyovut tumanida 123 ta, Guliston shahrida 118 ta,
Sirdaryo tumanida 117 ta, aksincha eng kam ajrimlar Shirin shahrida 23 ta va
Sardoba tumanida 35 tani tashkil etdi.
Har ming kishiga ajralishlarning eng yuqori ko‘rsatkichlari Guliston va
Shirin shaharlarida (2,4), eng past ko‘rsatkichlari Sayxunobod va Sardoba (1,0)
tumanlariga to‘g‘ri keladi.
Tug‘ilgan chaqaloqlar soni 10,4 ming bola (har ming kishiga – 22,8, 2023
yilga nisbatan 1,8 promillega kamaygan) bo‘lib, shundan eng ko‘p tug‘ilishlar
Boyovut 1 573 (22,7), Sirdaryo 1 481 (21,6) tumanlarida, aksincha eng kam
tug‘ilishlar Shirin shahrida 86 (8,9) va Yangiyer shahrida 528 (22,0)ni tashkil etdi.
Qayd etilgan o‘limlar soni 2,1 mingtani, har ming aholiga o‘lim
koyeffitsiyenti 4,5 promilleni tashkil etib, 2023 yilga nisbatan 0,2 promillega
kamaygan.
O‘limning asosiy sabablari bo‘yicha: qon aylanishi tizimi kasalliklaridan-1
223 (umumiy holatning 59,1%), o‘simtalardan-176 (8,5%), baxtsiz hodisa,
zaharlanish va jarohatlanishlardan-139 (6,7%), nafas olish a’zolari-131 (6,3%),
ovqat hazm qilish a’zolari-96 (4,6%), yuqumli va parazitar kasalliklardan-56
(2,7%), boshqa kasalliklardan-251 (12,1%).
13

Doimiy yashash maqsadida ko‘chib kelganlar 3,6 ming kishini, har 1000
aholiga ko‘chib kelish koyeffitsiyenti 7,9 promilleni tashkil yetib, o‘tgan yilga
nisbatan 1,1 promillega ko‘paygan. Doimiy yashash maqsadida ko‘chib ketganlar
3,9 ming kishini, har 1000 aholiga ko‘chib ketish koyeffitsiyenti 8,6 promilleni
tashkil yetib, o‘tgan yilga nisbatan 0,3 promillega ko‘paygan.
1.2.1 – rasm. Sirdaryo viloyati bo‘yicha aholi zichligi dinamikasi 2025-
yil 1-yanvar holatiga, 1 kv.km.ga to‘g‘ri keladigan aholi soni, kishi.
Sirdaryo viloyatida 2025-yil 1- yanvar holatiga doimiy aholi soni 930,8
ming kishini tashkil etib, yil boshiga nisbatan 16,8 ming kishiga yoki 1,8 % ga
ko‘paydi. Jumladan, shahar aholisi soni 400,7 ming kishini (jami aholi sonidagi
ulushi 43,0 %), qishloq aholisi soni 530,1 ming kishi (57,0 %) ni tashkil etdi.
14

Vilоyat ma’muriy-hududiy jihatdan 3 ta viloyat bo‘ysunuvidagi shahar va
11 ta tumanga bo‘lingan, ahоli zichligi 1 kv. km ga 217,5 kishiga to‘g‘ri keladi.
Ma’muriy markazi – Guliston shahri bo‘lib, ahоlisi 102,1 ming kishi. 8
2025- yil 1- yanvar holatiga ko‘ra, viloyatimizda doimiy aholi sonining
32,0 % mehnatga layoqatli yoshdan kichiklar, 58,1 % mehnatga layoqatli
yoshdagilar va 9,9 % mehnatga layoqatli yoshdan kattalar hissasiga to‘g‘ri
kelmoqda.
Sirdaryo viloyatida 2025- yil 1-yanvar holatiga 1 kvadrat kilometrga
o‘rtacha 217,5 kishi to‘g‘ri kelgan. Bu esa o‘tgan yilning mos davriga nisbatan
solishtirilganda 3,9 kishiga ortgan (2024- yil 1-yanvar holatiga 1 kv.km.ga 213,6
kishi to‘g‘ri kelgan). Hududlar bo‘yicha qaraydigan bo‘lsak, aholi zichligining eng
yuqori ko‘rsatkichi Guliston shahrida 2 819,7 kishi, Yangiyer shahrida 1 643,2
kishi, Shirin shahrida 1 448,8 kishi, Boyovut tumanida 270,6 kishi, Sirdaryo
tumanida 253,8 kishini tashkil etgan bo‘lsa, eng past ko‘rsatkichlar Mirzaobod
tumanida 129,5 kishi, Oqoltin tumanida 102,7 kishini tashkil etgan.
2024- yil yanvar-dekabr holatiga 22,1 mingta bola tug‘ilganligi qayd
etilgan bo‘lib, mos ravishda 1 000 aholiga nisbatan tug‘ilish koeffitsiyenti 24,0
promilleni tashkil etdi hamda bu ko‘rsatkich 2024- yilga nisbatan 1,7 promillega
kamayganligi kuzatildi (2023- yil yanvar-dekabr holatiga 25,7 promilleni tashkil
etgan).
2024- yil yanvar-dekabr holatiga 7,6 mingta ko‘chib kelganlar qayd etilgan
bo‘lib, har 1 000 aholiga nisbatan ko‘chib kelish koeffitsiyenti 8,2 promilleni
tashkil etgan hamda 2024- yilga nisbatan 0,9 promillega ko‘payganligi kuzatildi
(2023- yil yanvar-dekabr holatiga 7,3 promilleni tashkil etgan).
2024-yil yanvar-dekabr oylarida viloyat bo‘yicha doimiy yashash
maqsadida ko‘chib kelganlar soni 7 580 kishini tashkil etdi. Doimiy yashash
maqsadida ko‘chib ketganlar soni 8 421 kishini, migratsiya saldosi minus -841
8
https://review.uz/uz/post/sirdaryo-viloyati-demografik-holati-2024-yil-yanvar-iyun#:~:text=Sirdaryo
%20viloyatining%20doimiy%20aholisi%20soni,9%25%20ga%20ko'paydi.
15

kishini tashkil etdi. (2023-yil yanvar-dekabr oylarida minus -1 150 kishini tashkil
etgan). 9
1.3 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining tarkibi
Jizzax viloyati.
Jizzax viloyati O zbekistonning markaziy qismida joylashgan bo‘lib,ʻ
aholisi tarkibi jihatidan xilma-xil va dinamik o‘zgaruvchan hudud hisoblanadi.
Quyida aholi tarkibi bo‘yicha asosiy ma’lumotlar keltirilgan:
o zbeklar (85,6%),
ʻ
ruslar (4,5%),
tojiklar (2,0%),
tatarlar (1,2%),
qozoqlar (1,8%),
qirg izlar (0,7%)
ʻ
boshqa millat (4,2%) vakillari.
Sidaryo viloyati.
Aholi Yer yuzasi yoki uning ma’lim bir qismida yashovchi kishilar
guruhidir. Aholining hududiy joylashuvi xalq xo’jaligining joylashuvi hamda
tuzilishiga bog’liq va aksincha, aholining joylashuvi, o’z navbatida xo’jalikni
rivojlantirish hamda joylashtirishga bevosita ta’sir etadi.
Aholi soni doimiy o’zgarib turivchi dinamik ko’rsatkichdir 2020-yil 1-
yanvar ma’lumotiga ko’ra Sirdaryo viloyati bo’yicha doimiy aholi soni 846 260
kishini tashkil etgan holda, yil boshiga nisbatan 13,9 ming kishiga ko’paygan yoki
1,7 foizga o’sgan shu bilan birga shahar aholi soni 354,7 ming kishini (jami aholi
soniga nisbatan 42,8%), qishloq aholi soni 475,0 ming kishini (57,2%) tashkil
etgan.
Sirdaryo viloyati aholi soni bo’yicha Respublikamizda oxirgi o’rinni
egallaydi. Aholi soni kam bo’lsa ham uning milliy tarkibi turlichadir, bunga asosan
migratsiya ta’sirining kuchliligini ko’rishimiz mumkin. Sirdaryo viloyatida
9
https://sirstat.uz/uz/default/press-relizlar/16506-2025-yil
16

o’zbeklardan tashqari ruslar, tatarlar, tojiklar, koreyslar, qozoqlar, belaruslar,
turkmanlar ham istiqomat qiladi.
Milliy tarkibning turlichaligi geokriminogen holatning ham turlarini
ko’pligiga olib keladi. Sirdaryo viloyati aholisi asosan boshqa xududlardan
ko’chirib kelinlgan bo’lib, Mirzacho’lni o’zlashtirish maqsadida ishga jalb qilinib,
uy joylar bilan ta’minlanib yashash uchun sharoitlar qilib berilgan va shu tariqa
viloyat aholisi shakllangan.
Sirdaryo viloyatida milliy tarkibi 2020-yil 1-yanvar holatiga ko’ra
o’zbeklar 79%, tojiklar 9.3%, ruslar 2.7%, tatarlar 0.7% ni tashkil qiladi.
Sirdaryo viloyati aholisi miqdori jihatidan unchalik ko’p emas, lekin milliy
tarkib juda murakkab o’zbeklardan tashqari eng ko’p tashkil etuvchi millat
vakillaridan: tojik va ruslar ko’pchilikni tashkil etadi. Milliy tarkib qanchalik
murakkab bo’lsa, ular o’rtasida kelib chiqadigan mojoralar ham ko’p bo’ladi, o’z
navbatida “serqatnov” yo’lni bo’yida joylashganligi, zichligi ham an’anaviy
cho’lga mos kelmasligi, geokrimonogen vaziyatni vujudga kelishiga olib keladi. 10
10
file:///C:/Users/Lenovo/Downloads/sirdaryo-viloyati-aholisining-milliy-tarkibi-uning-geokriminogen-holatga-ta-
siri.pdf
17

1.3.1 – rasm. 2020-yil 1-yanvar holatiga ko’ra Sirdaryo viloyatining milliy
tarkibi 11
II BOB MIRZACHO‘L IQTISODIY RAYONIDA MEHNAT RESURSLARI
VA ULARNING FOYDALANILISHI
2.1 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni mehnat resurslari
Jizzax viloyati.
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazining Jizzax filiali tomonidan
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida Jizzax viloyatida 2022 yil yakuni
bilan mehnat bozori tahlil qilindi.
2022 yil yakuni bilan Jizzax viloyatidagi mehnat resurslari soni 791 123
kishini, shundan iqtisodiy faol aholi soni 605 031 kishini, iqtisodiy nofaol aholi
soni esa 186 092 kishini tashkil etgan. Iqtisodiy faol aholining 90,7%, ya’ni 548
512 kishi ish bilan band bo‘lgan.
2.1.1 – jadval
Jizzax viloyati mehnat resurslari tarkibi
2010 2015 2020 2021 2022 2023
Mehnat resurslari
652,1 734,7 773,8 782,6 791,
0 799,4
doimiy aholiga nisbatan, foizda
57,1 58,2 55,5 54,2 53,6 53,6
shu jumladan:

mehnatga layoqatli yoshdagi
mehnatga layoqatli aholi 649,5 731,5 771,9 780,2 788,
1 795,6
doimiy aholiga nisbatan,
foizda 56,9 57,9 55,3 54,1 53,4 53,3
mehnat resurslariga
nisbatan, foizda 99,6 99,6 99,7 99,7 99,6 99,5
mehnatga layoqatli yoshdan
kichik va katta yoshdagi
ishlovchilar 2,6 3,2 1,9 2,3 2,9 3,8
doimiy aholiga nisbatan,
foizda 0,2 0,3 0,2 0,2 0,2 0,3
Manba: Jadval viloyat statistika boshqarmasi saytidan olindi. 12

11
Manba: Sirdaryo viloyati Statistika boshqarmasi.
12
https://jizzaxstat.uz/uz/rasmiy-statistika/labor-market-2
18

Iqtisodiy faol aholining 9,3%, ya’ni 56 518 kishi ishsiz bo‘lgan.
Rasmiy sektorda band aholi soni 226 807 kishini yoki iqtisodiy faol
aholining 37%ni tashkil etgan.
Norasmiy sektorda band aholi soni 273 497 kishini yoki iqtisodiy faol
aholining 45%ni tashkil etgan.
Yaratilgan ish o‘rinlari soni 240 740 tani, shundan eng yuqori
qo‘rsatkichlar Sh.Rashidov tumani 32 511 ta, Do‘stlik tumani 24 025 ta, aksincha
eng quyi ko‘rsatkichlar Yangiobod tumani 5 580 ta va Forish tumani 12 264 tani
tashkil etgan.
Tarmoqlar kesimida o‘rtacha oylik ish haqining eng yuqori ko‘rsatkichi
Bank, sug‘urta, lizing, kredit va vositachilik faoliyati 8 329,3 ming so‘m, Axborot
va aloqa 4 696,5 ming so‘m, Tashish va saqlash 3 432 ming so‘m, Savdo 3 402,7
ming so‘m va Sanoat 3 149,6 ming so‘mni tashkil etib, eng past ko‘rsatkichlar
Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar sohasi 2 465,4 ming so‘m, Ta’lim 2 503,9
ming so‘m, Qurilish 2 524,4 ming so‘mni tashkil etdi. 13
Jizzax viloyati hokimining moliya-iqtisodiyot va kambag‘allikni
qisqartirish masalalari bo‘yicha birinchi o‘rinbosari Zafar Azimov iqtisodiy
kompleks tomonidan PQ-468-sonli qarori ijrosini tashkil qilish yuzasidan
taqdimoti o‘tkazildi.
Qaror ijrosini ta’minlash yuzasidan iqtisodiy kompleks mas’ulligidagi 39 ta
bandga 105 ta amalga oshirish mexanizmidan iborat nazorat-rejasi ishlab chiqilib,
asosiy yo‘nalishlarga ajratib olingan hamda amaliy ishlar boshlangan.
Barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash. Yalpi hududiy mahsulotni 2025-yil
yakuniga qadar 43,4 trln so‘mga, 2026-yilda 46,8 trln so‘mga yetkazish yuzasidan
quyidagi ishlarni amalga oshiriladi:
Barcha sohalar bo‘yicha shahar va tumanlarning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari prognozi (choraklik) ishlab
chiqildi.
13
https://review.uz/uz/post/jizzax-viloyati-mehnat-bozorining-2022-yil-yakunlaridagi-holati
19

Bunda: - sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini 28,7 trln so‘mga
(o‘sish sur’atini 107 foiz) ga yetkazish orqali sanoatning YaHMdagi ulushini 17,5
foizga yetkazish choralari ko‘riladi:
a) Faoliyatdagi korxonalarning ishlab chiqarish hajmini oshirish hisobiga
25,2 trln so‘mga;
b) 2025-yilda ishga tushiriladigan 121 ta loyihalar hisobiga 2,5 trln
so‘mga;
c) Past quvvatdagi 169 ta shundan, 3 tasi yirik korxonalar faoliyatini
sog‘lomlashtirish hisobiga 700 mlrd so‘mga;
d) Faoliyat ko‘rsatmayotgan 350 ta shundan, 3 tasi yirik korxonalarning
faoliyatini tiklash hisobiga 300 mlrd so‘mga. 14
Sirdaryo viloyati
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi ekspertlari tomonidan Davlat
statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida Sirdaryo viloyatining 2022 yil yanvar-
iyun holatiga ko‘ra mehnat bozori tahlil qilindi.
2022 yil 1 iyul holatiga ko‘ra Sirdaryo viloyatidagi mehnat resurslari soni
489 100 kishini, shundan iqtisodiy faol aholi soni 373 595 kishini, iqtisodiy nofaol
aholi soni esa 115 505 kishini tashkil etgan. Iqtisodiy faol aholining 90,3%, ya’ni
337 303 kishi ish bilan band bo‘lgan.
Iqtisodiy faol aholining 9,7%, ya’ni 36 292 kishi ishsiz bo‘lgan.
Rasmiy sektorda band aholi soni 168 477 kishini yoki iqtisodiy faol
aholining 45,1%ni tashkil etgan.
Norasmiy sektorda band aholi soni 133 082 kishini yoki iqtisodiy faol
aholining 35,6%ni tashkil etgan.
Yaratilgan ish o‘rinlari soni 5 078 tani yoki jami iqtisodiy faol aholining
1%ni tashkil etgan.
Kichik biznesda band aholi soni 4 314 kishini yoki yaratilgan ish
o‘rinlarining 85%ni tashkil etgan.
14
https://gov.uz/oz/jizzax/news/view/33894
20

O‘rtacha oylik nominal hisoblangan ish haqi ko‘rsatkichini shahar va
tumanlar bo‘yicha o‘rtacha oylik ish haqining yuqori miqdori Shirin shahrida 4
765,6 ming so‘mni (viloyatdagi o‘rtacha oylik ish haqiga nisbatan 159,2%),
Guliston shahrida 3 472,4 ming so‘mni (116%), Yangiyer shahrida 3 468,2 ming
so‘mni (115,9%) tashkil etib, viloyatdagi o‘rtacha oylik ish haqiga nisbatan
ko‘proq miqdorni tashkil etmoqda.
Boshqa hududlarga nisbatan Guliston tumanida 2 200,5 ming so‘mni
(73,5%), Mirzaobod tumanida 2 273,6 ming so‘mni (76%), Oqoltin tumanida 2
531,2 ming so‘mni (84,6%), Sardoba tumanida 2 422,2 ming so‘mni (80,9%),
tashkil etib, viloyatdagi o‘rtacha ish haqiga nisbatan kam miqdorga ega
bo‘lmoqda. 15
2.1.2 – jadval
Sirdaryo viloyati mehnat resurslari tarkibi

2010 2015 2020 2021 2022 2023
Mehnat resurslari
420,7 464,0 485,0 489,5 487,4 492,2
doimiy aholiga
nisbatan, foizda 58,4 59,2 56,8 55,7 54,4 53,9
shu jumladan:

mehnatga layoqatli
yoshdagi mehnatga
layoqatli aholi 418,5 461,2 482,5 486,8 484,4 488,7
doimiy aholiga
nisbatan, foizda 58,1 58,8 56,5 55,4 54,0 53,5
mehnat resurslariga
nisbatan, foizda 99,5 99,4 99,5 99,4 99,4 99,3
mehnatga layoqatli
yoshdan kichik va
katta yoshdagi
ishlovchilar 2,2 2,8 2,5 2,7 3,0 3,5
doimiy aholiga
nisbatan, foizda 0,3 0,4 0,3 0,3 0,3 0,4
Manba: Jadval viloyat statistika boshqarmasi saytidan olindi. 16
2023- yil 28-noyabr kuni Prezidentning “Sirdaryo viloyatida aholi
bandligini ta’minlash va daromadini ko‘paytirish, shuningdek, qishloq xo‘jaligiga
15
https://review.uz/uz/post/2022-yil-yanvar-iyun-oylaridagi-sirdaryo-viloyatining-mehnat-bozori-korsatkichlari
16
https://www.sirstat.uz/uz/rasmiy-statistika/labor-market-2
21

mo‘ljallangan yerlardan samarali foydalanishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”
qarori qabul qilindi.
Unga ko'ra, Sirdaryo viloyatini 2023-yilda “Aholisi to’liq ish bilan
ta’minlagan hudud”ga aylantirish maqsadida, qaror bilan quyidagi ishlar amalga
oshirilishi belgilanmoqda.
Yangi ish o’rinlari yaratish
Hozirda Sirdaryo viloyatida ish bilan ta’minlangan aholi 340 mingni tashkil
qilib, 2023 yilda qo’shimcha 100 mingta ish o’rinlari quyidagi yo‘nalishlarda
yaratilishi belgilanmoqda:
- qishloq xo‘jaligida – 45,2 ming;
- investitsiya loyihalarini ishga tushirish hisobiga – 19,8 ming;
- xizmatlar sohasini rivojlantirish hisobiga – 22,6 ming;
- yangi tadbirkorlik subyektlarini tashkil etish va “Oilaviy tadbirkorlik”
dasturi doirasida – 12,4 ming.
Sirdaryo viloyati mahallalarida ishbilarmonlik muhitini yaxshilash orqali
aholi bandligini ta’minlash bo‘yicha:
a) eksperiment tarzida mahallalarda, shu jumladan 2023-yilda Sirdaryo
viloyatining 13 ta ishsizlik darajasi yuqori bo‘lgan mahallalarida, paxta-
to‘qimachilik klasterlari tomonidan tikuv-trikotaj sexlarini tashkil etish amaliyoti
joriy qilinmoqda.
Kelgusi yilda har biri 75-80 ta ish o‘ringa ega 13 ta tikuv-trikotaj syexlari
tashkil qilish hisobiga 1 mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari tashkil etiladi.
Bunda, Sirdaryo viloyati mahallalarida tikuv-trikotaj syexlarini tashkil
qilish xarajatlarining bir qismini qoplash uchun paxta-to‘qimachilik klasterlariga
foyda solig‘i solinadigan bazadan ularning xarajatlari chegirilmoqda, yer va mol-
mulk soliqlari uchun hisoblangan summaning 1 foizi miqdorida to‘lash huquqi
berilmoqda;
b) Sirdaryo viloyati mahallalarida 2023 yil tashkil etiladigan 11 ta
mikromarkazlarda sanoat, hunarmandchilik, kasanachilik va chorvachilik
22

yo‘nalishlari bilan bir qatorda, savdo va xizmat ko‘rsatish ob’yektlari tashkil
qilinadi;
Ushbu mikromarkazlarga 30 ta mahalla biriktirilib, 300 dan ortiq yangi ish
o‘rinlari tashkil etiladi. Tikuvchilik, qandolatchilik, non ishlab chiqarish,
kompyuter xizmatlarini ko‘rsatish yo‘lga qo‘yiladi;
v) 2023-2025 yillar davomida hududdagi mavjud 236 ta mahalladan tajriba
sifatida bir yilda har bir mahalladan 5 nafargacha hunarmandchilikka qiziquvchi
yigit va qizlarni Farg‘ona, Andijon, Namangan, Buxoro viloyatlaridagi
hunarmandchilik maktablariga o‘quv kurslariga yuborish choralari ko‘riladi.
Mazkur chora-tadbirlar viloyat mahalliy byudjeti, Aholini tadbirkorlikka
jalb qilish jamg‘armasi va “Hunarmand” uyushmasi mablag‘lari hisobidan amalga
oshiriladi.
Ushbu kichik sanoat zonasida 60 ta sanoat loyihalari tashkil etilib, 2
mingdan ortiq yangi ish o‘rinlari yaratish choralari ko‘riladi. Yer uchastkasi A-373
Guliston-Ohangaron xalqaro yo‘ligacha bo‘lgan 250 metr masofada joylashgan
bo‘lib, qulay infratuzilma mavjud.
Guliston shahar “Ulug‘obod” mahallasida joylashgan noqishloq yerlar
toifasiga o‘zgartirish taklif etilayotgan 50 gektar yer maydonida.
Mazkur yer maydonida muhandislik-kommunikasiya, ishlab chiqarish va
xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi mavjud. 45 ta sanoat loyihalarini amalga oshirish
hisobiga 1 300 ta yangi ish o‘rinlari yaratish imkoniyati bor.
Bunda, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yer uchastkalari qisqarib
ketishining oldini olish maqsadida, 2023 yilda Sirdaryo viloyati tumanlaridagi jami
3 500 gektar foydalanishdan chiqqan va qayta o’zlashtiriladigan yerlarning
konturlar kesimidagi ro‘yxati tasdiqlanmoqda.
Qishloq xo’jaligiga mo’ljallangan yerlardan samarali foydalanishni oshirish
yer va suv resurslaridan samarali foydalanish orqali yangi ish o‘rinlari yaratish
hamda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirishni ko‘paytirish bo‘yicha:
23

a) kelgusi yilda viloyatda yangi dehqon xo‘jaliklarini tashkil etish uchun
aholiga qo'shimcha paxtadan qisqartirilgan 4 200 gektar yer maydonlari ochiq
elektron tanlov asosida ajratiladi.
Ekin maydonlari suv ta’minoti yaxshi bo‘lgan yerlarda – kamida 30
sotixga, kam suvli yerlarda – kamida 50 sotixga, issiqxona tarmog‘i keng
rivojlangan mahallalarda yengil konstruksiyali issiqxonalar qurish uchun – kamida
10 sotixga teng bo‘lgan hajmlarda lotlarga joylashtiriladi. Bu orqali 18 mingdan
ortiq aholini ish bilan band qilish imkoniyati yaratiladi.
Hokim yordamchilarini jalb qilgan holda har bir mahalla kesimida yangi
dehqon xo‘jaliklarini tashkil etish maqsadida ekin yerlarni olish istagini bildirgan
talabgorlarning ro‘yxati shakllantirildi.
b) Sirdaryo viloyatida qishloq xo’jaligi infratuzilmasini rivojlantirish
jamg’armasi tashkil etilmoqda.
Jamg‘arma mablag‘laridan viloyatda artezian quduqlarni qazish, lotoklar
o‘tkazish, zovur qazish va drenajlar qurish, yomg‘irlatib sug‘orish tizimini joriy
etish uchun foydalaniladi. Jamg‘armaga Davlat byudjetidan 2022-2023 yillarda
100 mlrd so‘m ajratish rejalashtirilmoqda.
Qabul qilingan Prezident qarori Sirdaryo viloyatida ishbilarmonlik muhitini
yaxshilash hamda tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash orqali aholi bandligini
ta’minlashga qaratilgan.
Bundan tashqari, mazkur qaror infratuzilmaviy shart-sharoitlarni yaratib
berish orqali viloyatda ishlab chiqarishni kengaytirish hamda savdo va xizmat
ko‘rsatish sohalarini rivojlantirish, yer va suv resurslaridan samarali foydalanish
orqali yangi ish o‘rinlari yaratish hamda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
yetishtirishni ko‘paytirishga olib keladi. 17
Davlatimiz rahbari joriy yil oktyabr oyida Sirdaryo viloyatiga tashrifi
chog‘ida 2023 yilda viloyatni aholisi to‘liq ish bilan ta’minlangan va xavfsiz
hududga aylantirish bo‘yicha topshiriq berilgan edi.
17
https://sirdarya.uz/uz/post/sirdaryo-viloyati-2024-yilgacha-aholisi-toliq-ish-bilan-taminlagan-hududga-
aylantiriladi
24

Mazkur topshiriq va vazifalar ijrosini ta’minlash maqsadida Yangiyer
shahrida barcha mutasaddi tashkilotlar va mas’ullardan tarkib topgan ishchi
guruhlar tuzildi. Jumladan, Yangiyer shahridagi 4 ta sektor rahbarlari, aholi
bandligiga ko‘maklashish markazi, hokim yordamchilari hamda mahallabay
ishlash tizimining 5 nafar vakillari hamkorlikda ishlash tizimi yo‘lga qo‘yildi.
Amalga oshirilgan ishlar natijasida joriy yilning oktyabr oyida Yangiyer
shahrida 1 362 nafar ishsiz va band bo‘lmagan aholining bandligi ta’minlandi.
Bunda tuman aholi bandligiga ko‘maklashish markazi tomonidan aniqlangan va
shahar investitsiya va tadbirkorlikni rivojlantirish bo‘limi tomonidan yaratilgan
yangi ish o‘rinlari asosida ishsiz va band bo‘lmagan aholining bandligini
ta’minlash choralari ko‘rildi.
Aholini ish bilan ta’minlashda hokim yordamchilari ham samarali faoliyat
yuritmoqda. A.Jomiy mahallasi hokim yordamchisi N.Qurbonov tomonidan 2
nafar, Shodiyona mahallasi hokim yordamchisi G‘.Xo‘jayev tomonidan 22 nafar
ishsiz va band bo‘lmagan aholining bandligini ta’minlashga ko‘maklashilgan.
Shahardagi “Elegant Fiber Textile” O‘zbekiston –Turkiya qo‘shma
korxonasida asosan bolalar kiyim-kechaklari tikiladi. Mahsulotlar asosan Rossiya
Federatsiyasiga eksport qilinadi. Korxona yangiyerlik yoshlarning sevimli
ishxonasiga aylangan.Bu yerda 200 nafar yoshlar mehnat qiladi. Turkiyalik mohir
usta Saxin Orxan korxonaga ishga kelgan har bir kishiga erinmasdan tikuvchilik
sir-asrorlarini o‘rgatmoqda.
– O‘rta maktabni bitirgach ancha vaqt ishsiz yurdim, – deydi Jomiy MFY
da yashovchi Sh.Kamolov. – Hokim yordamchisi N.Qurbonovga ish qidirib
yordam so‘rab borganimda mana shu korxonaga ishga joylashtirib qo‘ydi. Bu
yerda hozir ta’minotchi yordamchisi bo‘lib ishlayapman.
– Men ham ishsiz edim, – deydi Shodiyona MFY da yashovchi
M.Safarova. – Hokim yordamchisi G‘.Xo‘jayev meni shu korxonaga ishga kiritib
qo‘ydi. Bu yerda tikuvchilikni puxta o‘rganib ishlayapman. Ishchilarga yaratilgan
sharoitlar juda yaxshi.
25

Yangiyer shahrida faoliyat yuritayotgan “Eko Grand Fruits” MCHJ
faoliyati ham aholini ish bilan ta’minlash muhim ahamiyat kasb etdi. Issiqxonada
10 gektar yer maydonda 230 ming tup pomidor yetishtirilmoqda. Turkiya
texnologiyasi asosida gidroponika usulida yetishtirilayotgan pomidordan 7 oyda 2
ming 300 tonna hosil olish rejalashtirgan. Mahsulotning 80 foizidan ziyod Rossiya
Federatsiyasiga eksport qilinadi. Qolgan qismi ichki bozorlarga tarqatiladi. Bu
yerda 150 nafar kishi doimiy ish bilan ta’minlangan. Ishchilar ikki mahal issiq
ovqat bilan ta’minlangan, 1,5-2 million atrofida ish haqi oladi.
Yangiyer shahrida topshiriq ijrosi ta’minlash, ishsiz fuqarolar bandligini
ta’minlash, qo‘shimcha yangi ish o‘rinlari yaratish borasida amalga oshirilayotgan
tizimli ishlar davom etmoqda. 18
Sirdaryo viloyati bandlik bosh boshqarmasi xodimlari tomonidan o‘tgan
2021 yilda sohada ijobiy natijalarga erishildi. Yangi ish o‘rinlari tashkil etish
borasidagi ishlar natijasida, hududiy dasturlarga muvofiq, 16,9 mingta yangi ish
joyi yaratilib, reja barcha tuman, shaharlarda ortig‘i bilan bajarildi.
Mazkur yo‘nalishda amalga oshirilgan ishlar haqida Sirdaryo viloyati
Bandlik bosh boshqarmasi boshlig‘i Murodjon Muhammadiyev O‘zA muxbiriga
quyidagilarni gapirib berdi.
– Viloyatda ishlab chiqarish birlashmalarini tashkil etish, ularning a’zolari
hamda aholi tomorqa xo‘jaliklarini qo‘llab-quvvatlash, oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlash maqsadida Bandlikka ko‘maklashish davlat jamg‘armasi tomonidan
tuman (shahar)larda tashkil etilgan 15 ta ishlab chiqarish kooperativlariga mingdan
ortiq ishsiz fuqaro jalb etilib, ularga 2,2 mlrd. so‘mlik subsidiya mablag‘lari
ajratildi, – deydi Murodjon Muhammadiyev. – Tuman, shahar Bandlikka
ko‘maklashish markazlari tomonidan ish axtarib murojaat qilgan 13,9 ming nafar
fuqaro doimiy ishga joylashtirildi.
Ishga joylashtirilganlarning asosiy ulushi Guliston shahar (1674 nafar),
Sirdaryo (1653 nafar), Boyovut (1516 nafar), Mirzaobod (1446 nafar) hamda
Xovos tumanlariga (1277 nafar) to‘g‘ri keldi.
18
https://pm.gov.uz/oz/lists/view/1693?sort=-received_at
26

Bunda, asosiy e’tibor “Yoshlar” va “Ayollar” “Temir” daftarlarga kiritilgan
ishsiz fuqarolar, kollej bitiruvchilari, muddatli harbiy xizmatdan qaytgan
fuqarolarga qaratildi.
Shuningdek, 214 nafar band bo‘lmagan tomorqa yer egalariga yengil
konstruksiyali issiqxonalar o‘rnatish uchun 1,1 mlrd. so‘mlik subsidiya mablag‘lari
ajratildi.
Ish qidirayotgan fuqarolar uchun maqbul keladigan ishni axtarish
muddatini qisqartirish maqsadida, 134 marotaba bo‘sh ish o‘rinlari yarmarkasi
o‘tkazilib, ushbu yarmarkalarda 1,4 ming nafar fuqaroga ishga joylashishi uchun
yo‘llanmalar va 1,8 ming nafariga mehnat qonunchiligi yuzasidan xuquqiy
maslahatlar berildi.
Bandlikka ko‘maklashish markazlari tomonidan o‘tgan davr mobaynida
16,2 ming nafar fuqaro jamoat ishlariga jalb etilib, ularga 12,7 mlrd. so‘mlik ish
xaqlari to‘lab berildi.
Ishsizlarning mehnat bozoridagi raqobatga bardoshliligini kuchaytirish va
ish bilan ta’minlash maqsadida 6,8 ming nafar ishsiz fuqaro iqtisodiyotda talab
qilinayotgan mutaxassisliklar bo‘yicha kasbga qayta tayyorlandi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 31 oktyabrdagi “Yagona
milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksini joriy qilish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori ijrosi bo‘yicha bugungi kunga kelib viloyat
hududida faoliyat ko‘rsatayotgan 15,6 mingta yuridik korxona va ularda ishlovchi
xodimlardan 124,5 ming nafarining mehnat faoliyatiga oid ma’lumotlari
"YAMMT" IDAK dasturiga kiritilishi ta’minlandi.
O‘tgan yili xorijiy davlatlarga tashkiliy va manzilli tarzda 2,6 ming nafar
fuqaro ishlash uchun yuborildi.
Rossiya Federatsiyasiga 10 ming nafar quruvchini yuborish “Pilot” loyihasi
doirasida Tashqi mehnat migratsiyasi agentligi bilan hamkorlikda Rossiya
Federatsiyasidagi qurilish kompaniyalarining ishlariga viloyatdan 330 nafar ishchi
tanlab olindi va yuz nafardan oshiq fuqaro tashkillashtirilgan holda ishga yuborildi.
27

Davlat mehnat inspeksiyasi tomonidan 191 ta byudjet tashkilotida
belgilangan tartibda tekshirishlar o‘tkazildi va aniqlangan 806 ta kamchilikni
bajarish yuzasidan yozma ko‘rsatmalar berilib, mansabdor shaxslarga 251,7 mln.
so‘m, bo‘sh ish o‘rinlarini aniqlash borasida olib borilgan monitoring natijasida
hisobotlarni o‘z vaqtida topshirmagan 85 ta korxona va tashkilot rahbarlariga
207,8 mln. so‘m miqdorida, ijtimoiy muhofazaga muhtoj, ish topishda
qiynaladigan va mehnat bozorida teng sharoitlarda raqobatlashishga qodir
bo‘lmagan shaxslarga eng kam miqdordagi ish joylari yaratilishini ta’minlamagan
7 nafar mansabdor shaxsga 19,8 mln. so‘m jarimalar qo‘llanildi.
Yuz bergan oqibati og‘ir 36 ta baxtsiz hodisa maxsus tekshirildi hamda ish
beruvchilarga bajarilishi majburiy bo‘lgan yozma ko‘rsatmalar berilib, 14
mansabdor shaxsga nisbatan 20,1 mln. so‘m miqdorida ma’muriy jazo choralari
qo‘llanildi.
Aholi bandligini ta’minlash maqsadida yangicha yondashuv asosida 2022
yilda viloyatda kambag‘allikni qisqartirish hamda aholi bandligini ta’minlash
maqsadida ehtiyojdagi 51,6 mingta o‘rniga 52,6 mingta yangi ish o‘rni yaratilishi
rejalashtirilmoqda.
Shu bilan birga, subsidiya ajratish va kasb-hunarga o‘qitish orqali 14,0
ming nafar fuqaroning bandligi ta’minlanadi, bunda, tomorqani rivojlantirish
hisobiga ajratiladigan 7,2 mlrd. so‘m hisobiga 1,7 ming nafar, ish beruvchilarni
rag‘batlantirish orqali ajratiladigan 2,9 mlrd. so‘m hisobiga 0,5 ming nafar,
tadbirkorlik faoliyatiga jalb qilish orqali ajratiladigan 18,2 mlrd. so‘m hisobiga 4,2
ming nafar, kasb-hunarga o‘qitish uchun ajratiladigan 9,0 mlrd. so‘m mablag‘
hisobiga 7,7 ming nafar fuqaroning, qo‘shimcha imkoniyatlar hisobiga 16,7 ming
nafar fuqaroning bandligini ta’minlash choralari ko‘riladi.
Ko‘riladigan chora-tadbirlar hisobiga ish o‘rinlariga bo‘lgan ehtiyoj
qoplanadi.
Buning natijasida 2022 yilda ishsizlar sonini 29,7 ming nafarga, ishsizlik
darajasini 7,8 foizga kamaytirish asosiy maqsaddir. 19
19
https://uza.uz/oz/posts/ishsizlikni-kamaytirish-asosiy-maqsadimizdir_334598
28

2.2 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining hududiy joylashuvi
Jizzax viloyati.
2024- yilning yanvar-dekabr oylarida tug‘ilganlar soni 38 561 kishini
tashkil etdi va 2023- yilning shu davriga (40 875 kishi) nisbatan 2 314 kishiga
kamaydi, shunga mos ravishda tug‘ilish koeffitsiyenti 25,3 promilleni tashkil qildi.
Tug‘ilish koeffitsiyentining sezilarli kamayishi Zafarobod (26,6 promilledan 22,7
promillegacha), Jizzax shaxrida (25,6 promilledan 22,3 promillegacha), Baxmal
(31,2 promilledan 28,5 promillegacha), Paxtakor (26,5 promilledan 24,2
promillegacha) tumanlarida kuzatildi.
2.2.1 – rasm. Hududlar kesimida tug‘ilganlar soni va koeffitsiyenti
2024- yilning yanvar-dekabr holatiga (1 000 aholiga nisbatan, promille) 20
20
Jizzax viloyati statistika boshqarmasi
29

2024- yilning yanvar-dekabr oylarida o‘lganlar soni 6 190 kishini tashkil
qildi va 2023- yilning shu davriga (6 841 kishi) nisbatan 651 kishiga kamaydi, mos
ravishda o‘lim koeffitsiyenti 4,1 promilleni tashkil qildi (2023- yil yanvar-dekabr
4,6 promille bo‘lgan).
O‘lim koeffitsiyentining sezilarli kamayishi Zafarobod (5,5 promilledan 3,6
promillegacha) Arnasoy (4,8 dan 3,3 promillegacha) va Sharof Rashidov (4,8 dan
3,8 promillegacha) tumanlarida kuzatildi.
O‘lim darajasining o‘sish ko‘rsatkichi Mirzacho‘l (3,7 promillega)
tumanida kuzatildi.
O‘lganlar umumiy sonidan 52,9 foizi qon aylanish tizimi kasalliklaridan,
9,0 foizi – o‘sma kasalliklaridan, 8,5 foizi – baxtsiz hodisa, zaharlanish va
jarohatlardan, 4,8 foizi – ovqat hazm qilish a’zolari kasalliklaridan, 9,0 foizi –
nafas olish a’zolari kasalliklaridan, 1,3 foizi – yuqumli va parazitar kasalliklaridan,
14,5 foizi – boshqa kasaliklardan vafot etgan.
Sirdaryo viloyati.
Sirdaryo viloyatida 202 5 yil 1 yanvar holatiga 1 kvadrat kilometrga
o‘rtacha 21 7 5 kishi to‘g‘ri kelgan. Bu esa o‘tgan yilning mos davriga nisbatan
solishtirilganda 3 9 kishiga ortgan (202 4 yil 1 yanvar hol atiga 1 kv.km.ga 21 3 6
kishi to‘g‘ri kelgan Hududlar bo‘yicha qaraydigan bo‘lsak, aholi zichligining eng
yuqori ko‘rsatkichi Guliston shahrida 2 819,7 kishi, Yangiyer shahrida 1 643,2
kishi, Shirin shahrida 1 448,8 kishi, Boyovut tumanida 270,6 kishi, Sirdaryo
tumanida 253,8 kishini tashkil etgan bo‘lsa, eng past ko‘rsatkichlar Mirzaobod
tumanida 129,5 kishi, Oqoltin tumanida 102,7 kishini tashkil etgan.
30

2.2.2 – rasm. Shahar va tumanlar kesimida tug‘ilganlar soni va
koeffitsiyenti 2024- yil yanvar-dekabr holatiga 21
2024 yil yanvar dekabr holatiga 4,5 mingta o‘lim qayd etilgan bo‘lib, mos
ravishda 1000 aholiga nisbatan o‘lim koeffitsiyenti 4,8 pro milleni etdi hamda bu
ko‘rsatkich 2024 yilga nisbatan 0,3 promillega kamayganligi kuzatildi (2023 yil
yanvar dekabr holatiga 5,1 promille ni tashkil etgan).
2024- yil yanvar-dekabr holatiga qayd etilgan o‘lim holatining 59,7 % –
Qon aylanish tizimi kasalliklaridan, 4,0 %- Ovqat hazm qilish a’zolari
kasalliklaridan, 6,7 % – Nafas olish a’zolari kasalliklaridan, 6,9 % – Baxtsiz
hodisa, zaharlanish va jarohatlanishlardan, 2,7 % – Yuqumli va parazit
kasalliklardan 8,1 % – O‘simtalardan vafot etganlar va 11,9 % – Boshqa
kasalliklardan vafot etganlar. 22
2.3 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni shaharlari aholi soni dinamikasi va
tarkibining hududiy xususiyatlari
Mirzacho’l iqtisodiy rayonining Jizzax, Zomin shaharlarida aholi qadimdan
yashab kelganligi tarixiy manbalarda alohida qayd etilgan. XX asrning 60-yillarida
qo’riq yerlarning o’zlashtirilishi, mehnat resurslarining migratsiyasi natijasida,
mintaqa aholisining soni juda tez ortishiga olib keldi. Mazkur davrlarda nafaqat,
qishloq joylardan balki, shahar joylarda ham ko’plab kishilar ko’chib kelib
joylashgan.
Mirzacho’l iqtisodiy rayoni shahar aholisining soni 1026,6 ming kishi
bo’lib, jami aholining 45,1 foizini tashkil etadi (01.01.2020-yil). Bu ko’rsatkich
bo’yicha iqtisodiy rayon respublikada o’rta o’rinlarni egallaydi.
Viloyatlar kesimida oladigan bo’lsak, Jizzax viloyatida jami shahar aholisi
659,9 ming kishi bo’lib, shahar aholisining ulushi 46,7 foizga teng. Sirdaryo
viloyati shahar va shaharchalarida esa 366,9 ming kishi yashaydi. Umumiy shahar
aholisining ulushi 42,5 foizni tashkil qiladi (01.01.2020-yil). Iqtisodiy rayondagi
Sirdaryo viloyati mamlakatimizda o’zining demografik salohiyati bo’yicha oxirgi
o’rinlarni egallaydi.
21
Sirdaryo viloyati statistika boshqarmasi
22
Sirdaryo viloyati statistika boshqarmasi
31

Iqtisodiy rayon demografik rivojlanishidagi o’ziga xos xususiyatlardan biri,
respublikaning boshqa hududlariga nisbatan aholi soni o’sish sur’atining
yuqoriligidir. “Aholining son jihatdan o’sishi hamda hududiy joylanishi zichligini
tahlil qilish o’rganilayotgan regionning demografik jarayonlari, ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishini belgilab berishda katta ahamiyat kasb etadi.
Bizga ma’lumki, aholining miqdoriy o’zgarishi va joylanishi aholi sonining
qayta tiklanishi hamda mexanik harakati, hududga aholining kelib o’rnashgan vaqti
bilan bog’liq uzoq tarixiy jarayonlar va ularga ta’sir qiladigan ijtimoiy-iqtisodiy
geografik omillar asosida vujudga keladi”. Shu nuqtai nazardan olganda, iqtisodiy
rayon aholi soni dinamikasi ham ko’plab omillar ta’sirida kuchayib bormoqda.
Iqtisodiy rayondagi Jizzax viloyati aholi soni o’sishining yuqoriligi bilan
ajralib tursa, aksincha, Sirdaryo viloyati aholisining o’sishi pastligi bilan ko’zga
tashlanadi. Mazkur viloyatlarning nafaqat, umumiy, balki shaharlari aholisi ham
ko’pgina xususiyatlari bilan, ya’ni o’sish va ko’payish bo’yicha, bir-biridan farq
qiladi. Tog’ oldi va adirlarda joylashgan G’allaorol, Usmat, Zomin kabi
shaharlarida aholining o’sish ko’rsatkichlari yuqori bo’lsa, geografik o’rniga ko’ra,
tekislik va cho’l hududlardagi Gagarin, Shirin, Baxt, Sirdaryo shaharlarida
aholining o’sish ko’rsatkichlari biroz pastligi bilan ajralib turadi.
O’rganishlar shuni ko’rsatadiki, iqtisodiy rayonda 2000-yil ma’lumoti
bo’yicha, shahar aholisi 500,8 ming kishi bo’lgan holda, urbanizatsiya darajasi
31,1 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2005-yilga kelib esa bu ko’rsatkich 523,2 ming
kishiga teng bo’ldi yoki o’tgan 5 yil davomida aholining ko’payish sur’ati 4,3
foizni hamda urbanizatsiya darajasi 30,6 foizni, ya’ni 0,5 foizga kamayganligi
kuzatildi.
Iqtisodiy rayonda 2010-yilga kelib, shahar aholisi soni 821,5 ming kishiga
ko’payib, aholining ko’payish sur’ati 36,4 foizga, urbanizatsiya darajasi esa 44,3
foizga ko’tarildi. 2015-yilga kelib iqtisodiy rayonda jami shahar aholisi 926,2 ming
kishiga ko’payib, urbanizatsiya darajasi 45,2 foizga yetdi. 2020-yilda 1009,3 ming
kishiga ko’payib, urbanizatsiya darajasi 43,7 foizni tashkil qilib, 2015-yilga
nisbatan 1,5 foizga pasaydi. Bizga ma’lum bo’ldiki, barcha yillarda iqtisodiy rayon
32

shahar aholisining ulushi hamda urbanizatsiya darajasi respublika
ko’rsatkichlaridan past bo’lib kelgan.
Mirzacho’l iqtisodiy rayonining shaharlarida aholi soni dinamikasida
o’zgarishlar bir xil ko’rinishda emas. Masalan, Gagarin va Sirdaryo shaharlarini
oladigan bo’lsak, aholining o’sish o’rniga kamayish tendensiyasi kuzatiladi. 2000-
yilda Gagarin shahar aholi soni 19,7 ming kishini 2020-yilga kelib esa, 18,5 ming
kishini tashkil qilmoqda. Bunga sabab, mazkur hududdagi shahar aholisi tarkibida
qozoq millatiga mansub aholining o’z yurtlariga ko’chib ketishi bo’ldi.
Iqtisodiy rayonning ko’plab shaharlari aholi soni 50 minggacha bo’lgan
kichik shaharlardir. Bu shaharlarning aholisi juda sekinlik bilan ko’paymoqda.
Masalan, Jizzax viloyatidagi Do’stlik shahrining aholisi 2000-yilda 16,0 ming kishi
bo’lgan bo’lsa 2020-yilda 20,0 ming kishini tashkil qilmoqda, o’rtacha yillik
ko’payish 1,05 foizni tashkil etgan. Shirin hamda Baxt shaharlarida ham shunday
holatlarni kuzatish mumkin. Baxt shahri aholisi 2000-yilda 11,7 ming kishi bo’lgan
bo’lsa, 2020-yilga kelib 13,5 ming kishiga yetib, o’rtacha yillik ko’payish sur’ati
0,65 foiz, ya’ni yiliga o’rtacha 90 kishidan ko’payib borgan. Shirin shahrida ham
shunday holat shahar aholisi soni 2000-yilda 13,9 ming kishi bo’lgan bo’lsa, 2020-
yilga kelib, 18,0 ming kishini tashkil qilmoqda, yiliga shahar aholisining o’rtacha
ko’payish 0,40 foizga to’g’ri kelmoqda.
Iqtisodiy rayon shahar aholisining ko’payishi ko’p jihatdan migratsiya
jarayoni bilan chambarchas bog’liqligini ko’rsatadi. Shaharlarga aholini migratsiya
qilish uchun shahar va shaharchalarda sanoatni, xizmat ko’rsatish tizimini
rivojlantirish kerak. Mirzacho’l iqtisodiy rayonida sanoat sust rivojlanganligi
uchun shaharlarning maydoni kengaymadi va ularning soni ko’paymadi, hozirgi
vaqtda aholisining soni ham sekinlik bilan ortib bormoqda. Respublikada 2009-
yilda ba’zi qishloq aholi manzilgohlariga shaharcha maqomi berilishi Mirzacho’l
iqtisodiy rayonida ham urbanizatsiya darajasining oshishiga olib keldi.
“Shahar aholisi sonining ortib borishida aholining tabiiy ko’payishi,
migratsiya va qishloq aholi manzilgohlarining shaharlarga aylantirilishi omillari
muhim rol o’ynaydi”. Bu omillarning Mirzacho’l iqtisodiy rayoni shaharlarida
33

2000- 2020 yillar davomida aholi o’sishiga ta’sirini baholaydigan bo’lsak, barcha
shaharlarda tabiiy ko’payish hisobiga aholi soni ortib borganligi kuzatiladi.
Mirzacho’l iqtisodiy rayonida 2022-yil 1 yanvar ma’lumotiga ko’ra, shahar aholisi
1051,2 ming kishini tashkil etdi, bu ko’rsatkich 2000-yilda 506,1 ming kishi edi.
Mazkur yillarda aholisi 545,1 ming kishiga ko’paydi yoki 207,7 foizga o’sdi,
o’rtacha yillik ko’payish sur’ti esa 3,20 foizga teng bo’ldi. Shahar aholisining
bunday yuqori sur’atda ko’payishiga sabab qilib, 2009-yilda yangi
shaharchalarning qo’shilishini keltirish mumkin.
Aholi soni dinamikasi uning tarkiblari tahlilisiz amalga oshmaydi. Shu
o’rinda mazkur tadqiqot obyektida shaharlar aholi soni dinamikasidagi
o’zgarishlarda ushbu hududlar aholisi tarkibi (yosh, jins, milliy) alohida o’rin
tutadi. Binobarin, iqtisodiy rayon aholisi yosh tarkibi uning yoshlardan iborat
ekanligini ko’rsatadi. Jumladan, aholi guruhlarining jami aholi sonidagi ulushi
tahlil qilinganda, 0-15 yoshlar salmog’i barcha boshqa yoshdagilardan yuqoriligi
ma’lum bo’ldi. Demak kelajak o’n-yigirma yil ichida iqtisodiy rayonning aholi
soni tug’ilishning yuqoriligi evaziga ko’payishda davom etadi. 2021-yil
ma’lumotlari asosida Mirzacho’l iqtisodiy rayon jami aholisining jinsiy tarkibi
tahlil qilinganda 0-44 yoshgacha bo’lgan yosh guruhlarda erkaklar ulushining
kattaligi ma’lum bo’ldi. 45 yosh va undan keyingi yosh guruhlarida esa ayollar
salmog’i oshib boradi. Keksa yoshdagi aholi tarkibida ayniqsa, 80 yoshdan yuqori
yoshdagilarda ayollar salmog’i keskin oshib boradi.
Mirzacho’l iqtisodiy rayoni shaharlarida aholi tarkibida 28 yoshgacha
bo’lgan yosh guruhlarida erkaklar salmog’i yuqori bo’lgan bo’lsa, keyingi yosh
guruhlarida ayollarning salmog’i oshib borishi kuzatilmoqda, bunga sabab
shaharlarda erkaklarning migratsiyadagi faolligi bilan bog’liqdir. Bundan tashqari,
aholining jinsiy tarkibi tahlil qilinganda, 2020-yilda shahar aholisining jinsiy
tarkibida erkaklar salmog’i Dashtobod, Baxt, Sirdaryo kabi shaharlarda yuqoridir.
So’nggi yillarda, Jizzax shahri aholisining jinsiy tarkibida tenglik kuzatilmoqda.
Jumladan, Gagarin, Shirin, Do’stlik shaharlarida ayollar ulushi erkaklarga nisbatan
balanddir. Iqtisodiy rayonda eng ko’p ayollar ulushiga ega bo’lgan shahar Gagarin
34

shahridir, bu shaharda ayollar ulushi 53 foizni tashkil qilmoqda. Bunga sabab qilib,
aholi migratsiyasini, ishsizlik, ajrashishlar, aholining keksa yosh tarkibida
ayollarning ko’pligi, erkaklarning yo’l transport halokatlarida halok bo’lishi,
ichkilik va kashandalik kabi salbiy omillar tufayli o’limi ko’payishi kabilarni
keltirish o’rinli. Mirzacho’l iqtisodiy rayoni shaharlari aholisining demografik
rivojlanishida va tarkibida uning milliy tarkibi alohida o’ringa egadir. Iqtisodiy
rayon shaharlaridagi aholining milliy tarkibiga e’tibor beradigan bo’lsak unchalik
murakkab emas. Iqtisodiy rayon shaharlarida o’zbeklarning ulushi 86 foiz atrofida
bo’lib, Yevropa millatiga mansub aholi asosan shaharlarda yashaydi. Hozirgi
vaqtda ruslarlarning jami iqtisodiy rayon shahar aholisidagi ulushi bir foizdan ham
kamroqdir.
Bundan tashqari, ruslar Guliston, Sirdaryo, Shirin kabi shaharlarda ham
yashashadi.
Mirzacho’l iqtisodiy rayoni aholisining milliy tarkibida eng ko’p rus
millatiga ega bo’lgan shahar bu, Shirin shahri hisoblanadi. Shirin shahrida ruslar
2011-yilda 9,2 foizni, 2020-yilga kelib esa 7,5 foizni tashkil qilmoqda, Shaharda
2020-yilda o’zbeklar hissasi 78,6 foizdan bo’lmoqda.
Shunday qilib, Mirzacho’l iqtisodiy rayoni shaharlar aholisi soni va
tarkibida ma’lum hududiy tafovutlar mavjud bo’lib, ular shaharlar tabiiy sharoiti
va ijtimoiy – iqtisodiy rivojlanish imkoniyatlariga bog’liq holda o’zgarib
bormoqda. Jumladan, adirli hududlar shaharchalarida aholining tug’ilish darajasi
baland bo’lsa, cho’l hududlaridagi shahar va shaharchalarda aholining tug’ilish
darajasi past, o’lim ko’rsatkichi esa yuqoridir, bunga asosiy sabab ushbu hududlar
tabiiy sharoitining noqulayligidir. 23
23
https://www.researchgate.net/publication/
381563065_MIRZACHO'L_IQTISODIY_RAYONI_SHAHARLARI_AHOLI_SONI_DINAMIKASI_VA_TARKI
BINING_HUDUDIY_XUSUSIYATLARI
35

XULOSA
Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslarini o‘rganish
natijasida quyidagi muhim xulosalarga kelindi:
Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholisi tabiiy-geografik omillar va iqtisodiy
sharoitlar ta’sirida shakllangan. Ushbu hudud tarixan cho‘l va dashtlardan iborat
bo‘lib, XX asrda keng ko‘lamli melioratsiya ishlari natijasida qishloq xo‘jaligi
uchun yaroqli maydonlarga aylantirilgan. Bu jarayon aholining joylashuvi va
demografik tarkibiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Aholi sonining ortishi, asosan,
tabiiy o‘sish va migratsiya hisobiga sodir bo‘lgan. Rayon aholisi yosh tarkibi
bo‘yicha mehnatga layoqatli qatlamning yuqori ulushi bilan ajralib turadi, bu esa
iqtisodiy rivojlanish uchun muhim resurs hisoblanadi.
Hududda aholi zichligi bir tekis taqsimlanmagan bo‘lib, asosan,
sug‘oriladigan yerlarga yaqin joylarda to‘plangan. Shahar va qishloq aholisi
nisbatida qishloq aholisi salmog‘i yuqori, ammo urbanizatsiya jarayoni ham
kuzatilmoqda. Jizzax va Guliston kabi yirik shaharlarda aholining zichligi va
sanoatning rivojlanishi natijasida bandlik darajasi nisbatan yuqori.
Mehnat resurslaridan foydalanish masalasi hudud iqtisodiy rivojlanishining
asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Rayon qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan
bo‘lib, aholining katta qismi dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanadi.
Biroq sanoat va xizmat ko‘rsatish sohalarining rivojlanishi hali to‘liq
shakllanmagan. Bu esa mehnat resurslarining samarali taqsimlanishida muayyan
muammolarni keltirib chiqaradi. Ishsizlik darajasi asosan mavsumiy ishlarning
mavjudligi bilan bog‘liq bo‘lib, qishloq xo‘jaligi mavsumlarida bandlik darajasi
oshadi, biroq boshqa davrlarda kamayadi.
Kelajakda Mirzacho‘l iqtisodiy rayonida aholi va mehnat resurslaridan
samarali foydalanish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur:
Sanoat va xizmat ko‘rsatish tarmoqlarini rivojlantirish orqali yangi ish
o‘rinlarini yaratish.
Qishloq xo‘jaligida ilg‘or texnologiyalarni joriy etish va
diversifikatsiyalash orqali samaradorlikni oshirish.
36

Shaharlarda infratuzilmani yaxshilash va urbanizatsiya jarayonlarini
yanada jadallashtirish.
Aholining ta’lim va kasbiy malakasini oshirish orqali mehnat bozori
talablariga mos kadrlarni tayyorlash.
Migratsiya oqimlarini nazorat qilish va aholining hududiy taqsimotini
muvozanatlashtirish.
Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholisi va mehnat resurslari salohiyati yuqori
bo‘lib, ularning to‘g‘ri boshqarilishi va samarali foydalanilishi mintaqaning
iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, aholi va mehnat
resurslaridan oqilona foydalanish bo‘yicha uzoq muddatli strategiyalarni ishlab
chiqish va amalga oshirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
37

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Мусаев Б.М. “Мирзачўл иқтисодий райони шаҳарлари ҳудудий ташкил
этилишида географик омилларнинг роли ” ЎзМУ хабарлари . Мирзо Улуғбек
номидаги Ўзбекистон Миллий Университети илмий журнали 2022 йил. – 275-
277 бетлар.
2. Мусаев Б.М. “Ўзбекистон республикасида шаҳарлар тўри ва
таркибининг ўзгариши” ЎзМУ хабарлари. Мирзо Улуғбек номидаги
Ўзбекистон Миллий Университети илмий журнали 2022. – 227-230 бетлар .
3. Тожиева З . Н ., Мусаев Б . М . « Мирзачўл иқтисодий райони ҳудудий -
урбанистик таркибидаги ўзгаришлар » « Ўзбекистон география жамияти
cбороти » 2022 йил . 62-69 бетлар .
4. Тожиева З.Н., Ўзбекистон Республикасида демографик жараёнлар ва
уларнинг ҳудудий хусусиятлари. География фанлари доктори ( Doktor of
Science ) илмий даражасини олиш учун тайёрланган диссертация. -Т.: 2017 й.
267-б.
5. Тожиева З.Н. Жиззc вилояти аҳолисининг ўсиши ва жойланишидаги
ижтимоий-иқтисодий муаммолар. География фанлари номзоди илмий
даражасини олиш учун тайёрланган диссертация. -Т.: 1998 й.-34-б.
6. Хушв‘тов Ҳ.О. Мирзачўлни ўзлаштириш учун аҳоли кўчирилиши ва
уларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳволи (1946-1970 йй.) Тарих фанлари бўйича
фалсафа доктори (Doctor of Philosophy) илмий даражасини олиш учун
тайёрланган диссертация. -Т.:2019 й.
7. Эгамбердиева М.М. Бозор иқтисодиёти шароитида шаҳарлар
ривожланишининг минт‘авий муаммолари. География фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун тайёрланган диссертация. -Т.: 2008 й.71-б
8. Эрбўтаева Ў.С., Баратов И., Алибеков У., Бектурдиев Ш. Сирдарё
вилояти тарихи. Гулистон, 2010 й.43 б.
9. Эсанов Н.А. Ўзбекистонда шаҳар аҳоли пунктларини барпо этилиши ва
ривожланиши билан алоқадор масалалар. “Ўзбекистонда география фанининг
38

долзарб масалалари” Республика илмий-амалий конференцияси
материаллари. -Термиз 2020 й. 11 ноябрь.185-б
10. Эсанов Ў.С, Баратов И., Алибеков У., Бектурдиев Ш., Сирдарё вилояти
тарихи. Гулистон, 2010 й. 43 б.
11. https://www.jizzaxstat.uz/uz/
12. https://www.sirstat.uz/uz/
13.
14. https://review.uz/uz/post/jizzax-viloyati-demografik-holati-2024-yil-yanvar-
iyun
15. https://review.uz/uz/post/sirdaryo-viloyati-demografik-holati-2024-yil-
yanvar-iyun
39

ILOVALAR
1 – ILOVA
Jizzax viloyati demografik xolati 2024 – yil yanvar – iyun oylari
Manba: rasm internet saytidan olindi [13]
2 – ILOVA
Sirdaryo viloyati demografik xolati 2024 – yil yanvar – iyun oylari
40

Manba: rasm internet saytidan olindi [14]
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB MIRZACHO‘L IQTISODIY RAYONI AHOLISINING
SHAKLLANISHI VA DEMOGRAFIK XUSUSIYATLARI
1.1 Mirzacho‘l iqtisodiy rayonining tabiiy-geografik tavsifi hamda aholi
joylashuviga tasiri………………………………………………………………… 6
1.2 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining soni va ko’payishi……………………. 9
1.3 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining tarkibi…………………………………
10
II BOB MIRZACHO‘L IQTISODIY RAYONIDA MEHNAT RESURSLARI
VA ULARNING FOYDALANILISHI
2.1 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni mehnat resurslari………………………………..
18
2.2 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni aholining hududiy joylashuvi……………………
28
2.3 Mirzacho‘l iqtisodiy rayoni shaharlari aholi soni dinamikasi va tarkibining
hududiy xususiyatlari…………………………………………………………….. 31
XULOSA…………………………………………………………………………
36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 38
ILOVALAR……………………………………………………………………... 40
41

Купить