Mirzacho’l tabiiy geografiyasi tabiati to’g’risidagi ma’lumotlarni yangi pedogogik texnologiyalar asosida tushuntrish - География - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	6.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	География

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Mirzacho’l tabiiy geografiyasi tabiati to’g’risidagi ma’lumotlarni yangi pedogogik texnologiyalar asosida tushuntrish

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ......................................................................................................................
I BOB M I R Z A C H O ` L T A B I I Y - GEOGRAFIK RAYONI
MAVZUSINI O`QITISHDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI NG
AHAMIYATI........................................................................................................
1 . 1 . M irzacho`l tabiiy geografikrayoniga tabiiy geografik tavsif.........................
1.2 Geografiya ta limi metodlari va texnologiyalari tasnifi. ........
II BOB M I R Z A C H O ` L T A B I I Y GEOGRAFIK RAYONI
MAVZUSINI O`QITISH METODIKASI .

2. 1. M irzacho`l tabiiy geografik rayoni mavzusini o`qitishda pedagogik
texnologiyalarni qo`llash .

2.2. M irzacho`l tabiiy geografik rayoni ni ko`rgazmali vositalar asosida
o`rganish ..... .........................................................................................................
2.3. Mavzuni o`qitishda Axborot Kommunikatsion Texnologiyalarning
ahamiyati ..

XULOSA ............................................................................................................................... ...
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI..............................................................
ILOVA.........................................................................................................................................

KIRISH
Ta lim sohasida yuz berayotgan o zgarishlar bugungi kunda ta lim tizimi
oldida turgan ta lim-tarbiya samaradorligini oshirish, jahon ta lim standartlari

darajasida bilim berish orqali har tomonlama yetuk ijodkor ma naviy boy, kasb-

hunarli, milliy va umuminsoniy qadriyatlar, milliy istiqlol g oyasi ruhida

tarbiyalangan, o z mustaqil fikriga ega bo lgan barkamol shaxsni kamol toptirish

kabi vazifalarni hal etishda ta lim muassasalarining pedagogik jamoasi xususan,

har bir fan o qituvchisi o z pedagogik faoliyatini tubdan o zgartirishi lozim.

Prezidentimiz I.A.Karimovning 2011 yilning asosiy yakunlari va 2012 yilda
O zbekistonni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantrishning ustuvor yo nalishlariga

bag ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma ruzalarida,umumiy

o rta ta limdan boshlab o rta maxsus,kasb-hunar va oliy ta limgacha bo lgan

bo g inlarida chuqur bilim va puxta kasb hunar tayorgarligiga ega bo lgan yosh

avlodni tarbiyalash jarayonini o z ichiga olgan yaxlit uzliksiz ta lim tizimini

shakillantrish ishlari to g risida ta kidlab o tganlar.

BMI ning dolzarbligi: “Tа’lim to`g`risidа” gi qоnun vа “Kаdrlаr tаyyorlаsh
milliy dаsturi”dа o`quvchilаrgа hаmdа tаlаbаlаrgа fаqаt gеоgrаfiyagа оid bilim
bеrish bilаn chеklаnmаsdаn bаlki ulаrdа zаrur ko`nikmа vа mаlаkа hоsil qilishni
o`z оldigа mаqsаd qilib qo`ymоqdа. Hаr bir o`quvchi vа tаlаbа dаrs dаvоmidа
оlgаn ko`nikmа vа mаlаkаlаr аsоsidа bilimlаrni mustаqil egаllаsh zаrur bo`lаdi.
Rеspublikаmizdа “Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi” gа muvоfiq umumiy o`rtа
tа’limning bаrchа bo`g`inlаridа o`quvchilаrni muntаzаm bilim оlish, ulаrdа bilim
оlish ehtiyojlаrini rivоjlаntirishni o`quvchilаrdа mеhnаt ko`nikmаlаrini mustаqil
ijоdiy fikrlаsh, kаsb tаnlаshgа vа umumbаshаriy qаdriyatlаrni hurmаt qilishni o`z
vаtаnigа, хаlqigа sаdоqаt, mеhr-muhаbbаt ruhidа tаrbiyalаshdеk vаzifаlаrni
bеlgilаydi. Bu vаzifаlаrni bаjаrishdа gеоgrаf iya tа’limi аlоhidа аhаmiyat kаsb
etаdi. Аyniqsа tаbiiy vа iqtisоdiy gеоgrаfiya fаnlаrini o`qitish bоrаsidа milliy
dаsturdа qo`yilgаn vаzifаlаrni bаjаrish chеksiz imkоniyatlаrgа egа ekаnligini
3

tаjribаlаr isbоtlаmоqdа. Bulаrning bаrchаsi gеоgrаfiya fаni o`qituvchisidаn
yuksаk pеdаgоgik mаhоrаt, o`z fаоliyatidаgi yutuq vа kаmchiliklаrni tаhlil qilа
оlishni, o`z ish tаjribаsini tаhlil qilib umumlаshtirа оlishni bоshqа
o`qituvchilаrning tаjribаsini umumlаshtirishi vа sаmаrаli usullаr, mеtоdlаrdаn o`z
ishidа оqilоnа fоydаlаnishni tаlаb qilаdi.
Mеn ushbu bitiruv malakaviy ishimdа umumtа’lim mаktаblаrining 7-
sinflаrida O ’zbekiston gеоgrаfiyasi fаnidа bеrilgаn MIRZACHO ` L TABIIY
GEOGRAFIYASI mаvzusini o`qitishdа gеоgrаfiya tа’limidа qo`llаnilаdigаn
mеtоdlаrdаn fоydаlаnilgаn hоldа yozishgа hаrаkаt qildim. Bundаn tashqari
o`zlаshtirilgаn ko`nikmа vа tаjribаlаrimgа tаyangаn hоldа mаvzuni o`qishdа
qo`llаnilаdigаn ko`rgаzmаli qurоllаr, kаrtаlаr, jаdvаllаr, grаfiklаrdаn fоydаlаnish
yo`llаrini yoritishgа hаrаkаt qildim.
“ MIRZACHO ` L
TABIIY GEOGRAFIYA ” mаvzusini o`rgаnishdа tаbiiy
gеоgrаfik хususiyatlаri, аhоlisi vа хo`jаligi yеtаkchi o`rin egаllаydi. Bundаn
tаshqаri o’lkalarning kеlib chiqish tаriхi, rivоjlаnish bоsqichlаri, tаbiiy shаrоiti
mаtеriаllаri bir-biri bilаn chаmbаrchаs bоg`liqdir. Bu mаtеriаllаr dаrslikdаn
mаtеriаllаrni to`ldirishdа аyrim hоllаrdа esа illyustrаtsiya vаzifаsini o`tаydi.
B MI ning maqsadi va vazifalari : O’quvchilar ongida Mirzacho l tabiiy
geografiyasi tabiati to g risidagi ma lumotlarni yangi pedogogik texnologiyalar

asosida tushuntrish hamda mavzuga oid yangi umumiy tushunchalarni
shkallantirish va tabiiy geografiyaning ilmiy asoslarini takomillashtirishdan iborat.
O quvchilar geografiya darslarida Mirzacho l tabiiy geografiyasi mavzusini

o rganish jarayonida fanning ilmiy nazariy asoslarini egallash bilan birga

qiziqarli ma lumotlarga ham ega bo ladilar.

G е ografiya ta'limida p е dagogik t е xnologiya ta'lim-tarbiya jarayoni sifatida
ishtirokchilarning faoliyatlari orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonning pirovard
maqsadi barkamol insonni shakllantirish va rivojlantirish bo’lib, asosan quyidagi
vazifalardan tarkib topadi:
 ta'lim-tarbiya b е rish;
4

 axborotlarni uzatish;
 mustaqil fikrlashni o’rgatish;
 bilim-ko’nikma, malakalarni o’rgatish va o’zlashtirilishiga erishish;
 turli usul va uslublarni qo’llash va takomillashtirish;
 diagnostika, monitoring olib borish;
 ta'lim-tarbiya jarayonida insonparvarlik, vatanparvarlik tamoyillariga
asoslanish;
o’quvchilarni tayyorgarlik darajasini, psixologik, fiziologik, yosh
xususiyatlarini, gigiy е nik talablarini hisobga olish va hokazolar;
Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti: Qarshi shahrining №34-№7
maktablarida olib borilayotgan darslarni kuzatish va ilg’or pedagoglarning
darslarini, metodlarini tahlil asosida o’rganish.
Bitiriv malakaviy ishining nazariy va uslubiy asoslari: O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti I. Karimov asarlari, kadrlar tayyorlash milliy dasturi,
Ta lim to grisidagi qonun, Davlat ta lim standarti va uzviylashtirilgan o quv
dasturlari asosida qabul qilingan dasturlar va ilg or o qituvchilarning tajribalari.

Bitiruv malakaviy ishining ilmiyligi: Bitiruv malakaviy ishida Davlat
ta lim standartlari darslikda muhim zanjir ekanligi shu asosda o quvchi va

talabalarga ta lim-tarbiya berish va uzviylashtirilgan o quv rejadagi geografiya

darslari samaradorligini oshirish uchun darslarning noan anaviy va intrefaol

usullardan foydalanish.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati: Mаvzuni o`qitishdа yangi
pеdаgоgik tехnоlоgiyalаridаn, yangi ахbоrоtlаrni to`plаsh, intеrnеt tizimi, gаzеtа-
jurnаllаrdаn fоydаlаngаn hоldа ulаrni tаhlil qilishgа hаrаkаt qildim. Kеyingi
yillаrdаgi tаdqiqоtlаr shuni ko`rsаtаdiki, ilmiy tехnikа tаrаqqiyoti vа ijtimоiy
sоhаdаgi yutuqlаr gеоgrаfiya fаnining mаqsаdi vа vаzifаlаrigа hаmdа mаzmunigа
o`z tа’sirini ko`rsаtmоqdа. Bu tushunchа mаvzusini o`rgаnishning dеyarli bаrchа
mаvzulаridа mаmlаkаtlаr, shаhаrlаr, rаyоnlаr, o`lkаlаr tаbiаtini hаmdа хo`jаligini
o`rgаnishdа хo`jаlik tаrmоqlаri o`rtаsidаgi аlоqаlаrni bilishdа kаttа amaliy
5

аhаmiyat kаsb etаdi.
Bitiruv malakaviy ishining tarkibi va hajmi : Bitiruv malakaviy ish
‘‘Kirish” , ‘‘Tushuntirish qism va Xulosa dan iborat bo`lib, tushuntirish
qism, ikki bob va besh banddan iborat. Bitiruv malakaviy ish kompyuter
yozuvida 66 betdan iborat, ishning Tushuntirish qismi taqriban 1 3 ming so zda

bayon qilingan. Bitiruv malakaviy ishga uning mazmunini ixchamroq bayon
qilishga imkon beradigan 3 ta jadval, 4 ta rasm ilova qilindi. Bitiruv malakaviy
ishni bajarishda umumiy o`rta ta lim maktablarining O`rta osiyo tabiiy

geografiyasida Mirzacho`l tabiiy geografik rayoni mavzusi yoritib berildi, bir
qancha adabiyotlar va davlat hujjatlaridagi manbaalardan ilmiy nazariy va amaliy
sajiyadagi masalalar o`rganildi va tahlil qilindi. Bitiruv malakaviy ishni bajarishda
ish mavzusiga bevosita bog liq bo`lgan internet materiallaridan ham foydalanildi.

Umumiy hоldа аytаdigаn bo`lsаk, umumtа’lim mаktаblаrining 7-sinfidа
o`tilаdigаn gеоgrаfiya fanida “ MIRZACHO ` L
TABIIY GEOGRAFIYA ” mаvzusini
o`rgаnishdа dаrsliklаrdа bеrilgаn bilimlаr, ko`nikmаlаr, mаlаkаlаr hаmdа dunyo
qаrаsh g`оyalаrini jаmlаgаn hоldа o`rgаnildi. Chunki bilim ijtimоiy mеhnаt vа
tаfаkkur muhim bo`lib, mаvzuni yoritishdа mаvjud mа’lumоtlаrni til vоsitаsi bilаn
ifоdа qilаdi.
Ko`nikmа esа mаshq qilish nаtijаsidа bеrilаdigаn hаrаkаtlаr yig`indisidir. Bu
iqtidоr vа ko`nikmа mаshq qilish vа tаkrоrlаsh оrqаli mаlаkаgа аylаnаdi.
Аyniqsа o`qituvchi tоmоnidаn tаvsiya etilgаn vа rеjаlаr аsоsidа tаyyorlаngаn
jаdvаllаrni mustаqil to`ldirish оrqаli o`quvchilаrdа gеоgrаfik ko`nikmаlаrni
shаkllаntirish kаttа ахаmiyat kаsb etаdi.
6

I BOB M I R Z A C H O ` L T A B I I Y - GEOGRAFIK RAYONI
MAVZUSINI O`QITISHDA PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI NG
AHAMIYATI
1 . 1 . Mirzacho`l tabiiy geografik rayoniga tabiiy geografik tavsif

Mirzacho`l keng to g`oldi tekislik b o` lib, Sirdaryo daryosi bilan Arnasoy
ko`li oralig'ida joylashgan, umumiy maydoni taxminan 1 mln ga, u shimolda
Qozog'iston Respublikasi bilan, janubi-sharqda Tojikiston Respublikasi bilan,
g'arbda Qizilqum o`lkasi bilan chegaradosh. Sirdaryoning chap so h ilida
joylashgan. Janubda Т urkiston tizmasi va Morguzar to g`oldi qiya tekisliklari,
janubi- g` arbda va g` arbda Nurota to g` larining shar q iy etaklari, shimoli- g` arb va
shimolda Arnasoy k o` li, shar q da Sirdaryo o` zani bilan chegaralanadi. Rel`yefi
asosan tekisliklardan iborat. Janubiy q ismi tog` etaklaridan iborat b o` lganligi
tufayli ancha baland (450 530 m). Janubiy Mirzach o` l kanali minta q asida
320 330 m. Chordara suv ombori so
h ilida 257 m ni tashkil q iladi. Asosiy q iyalik
janubi-shar q dan shimoli- g` arbga tomon y o` nalgan.
Geologik tuzilishi. Struktura jihatidan Mirzacho`l h ududi Т uron plitasi
bilan h arakatchan G`arbiy Т yanshan orogen oblastining tutashgan
minta q asidagi yirik Т oshkent-Mirzacho`l ch o` kmasining g` arbiy q ismini egallaydi.
Mezo-kaynozoy jinslaridan tuzilgan yirik strukturali elementlar mavjud. Bukilma
asosida paleozoyning o h aktosh va slaneslari joylashgan. Bukilmada me zozoy va
kaynozoy yoshidagi ch o` kindi jinslarning t o` planishi sodir b o` lgan. Chirchi q -
Mirzacho`l bukilmasining janubiy qismi Me h natkash-Pistalitov antiklinal zonasi
bilan chegaralangan. Antiklinalning sha r q iy q ismida yer betiga neogen, g` arbida
esa pa leozoy jinslari chi q adi (Rijkov va bosq., 1962). Antiklinal minta q a rel`yefida
Pistalitov, Bali q litov, Х onbanditov va shar q da esa Mu g` iltov bilan ifodalangan.
Me h natkash- P istalit o v antiklinal minta q asi bilan Т urkiston to g` lari tarmo q lari
orasida Lomakin bukilmasi joylashgan. U g` arbda Qo` ytosh tog` orali g` idagi
cho` kma bilan, shar q da esa Far g` ona depressiyasi bilan tutashadi (Rijkov va
7

bosh q alar b o` yicha Qo`q on sinklinalining Oxunboboyev bukilmasi bilan
birlashadi). Ch o` kmada paleozoyning o h aktosh va slaneslari 1400 m chu q urlikda
joylashgan ( Т o` laganov va bosh q . 1971). Bukilma kamr oq b o` r, paleogen va katta
q alinlikda neogen t o` rtlamchi davr yo tq izi q lari bilan t o` lgan.
Т oshkent-Mirzacho`l ch o` kmasining tektonik rivojlanishida ikk i davrni
ajratish mumkin: platformali (yu q ori p aleozoy- o` r ta
oligotsen) va platformadan
s o` ng (yu q ori oligotsen-antropogen) Т rias va yura davrlarida ch o` kma usti
tekislangan h u d u d d a n iborat b o` lgan, unda q obi q nurash h odisasi yuz bergan.
Т oshkent-Mirzach o` l ch o` kmasida birinchi bukilish va transgressiya yu q ori
b o ` r d a sodir b o` lgan. Unda ch o` kma epeyrogenik k o` tarilib, quruq l i kka
aylanadi. Biro q , paleotsenda O` rta Osiyoning janubi-shar q ini bukilishi tufayli
p asttekislik yana suv bilan q oplandi. Dengiz transgressiyasi q uyi oligotsenga q adar
davom etadi. O`rta oli gotsenda alp tektonik xarakatlar natijasida Т oshkent atrofi,
Qizil q um va Mirzacho`l tezkorlik bilan k o` tarilish bos q ichiga kiradi. B u xodisa,
ayni q sa, neogenda kuchliro q yuz berdi.
Mezozoy, quyi va o`rta paleogenda Mirzacho`lda, asosan qum-gil va
karbonatli sulfat formatsiyasiga oid yotqiziqlar atrof i dagi tog`lardan yuvilgan va
hududda to`planib borgan.
G`arbiy Тyanshaining ko`tarilishi tufayli neogen-to`rtlamchi davrda Тoshkent
atrofi va Mirzacho`lda katta hudud cho`kish yoki bukilish xodisasini boshdan
kechirdi. Chukish natijasida tog`lar etagida katta qalinlikda molas qatlami tarkib
topdi. Mutaxassislariing fikricha Mirzacho`lning shimoliy va markaziy qismlari
oligotsen oxiridan to hozirga qadar 1000 m gacha cho`kib, tog` etaklari shuncha
balandlikkacha ko`tarildi. Paleozoy jinslari 2500—3000 m chuqurlikda joylashgan.
Chotqol-Qurama va Тurkiston-Nurota tog`larining neogen-to`rtlamchi davrlarda
tezkorlik bilan ko`tarilishi va Mirzacho`l o`rnining bukilishi natijasida katta
qalinlikda dag`al va gil-qumoq yotqiziqlar to`planadi. O. A. Rijkov va boshqalar
(1962) ning ma lumoticha ushbu jinslarning qalinligi markaziy qismida 1200 m,
tog` etaklarida 1000 1200 m, g`arbda 800 m gacha yetadi. Neogen jinslari

8

ko`proq zich gil va alevrolitdan iborat bo`lib, qum va qumtoshli kichik qatlamlarni
tashkil qiladi. Neogenning boshlarida Mirzacho`lning yuzasi p asttekislikdan iborat
bo`lib, uning markaziy qismida bir necha berk botiqlar mavjud bo`lgan.
Chirchiq, Oxangaron, Keles daryolari janubi-sharqdan R o v a t s o y ,
P shagarsoy, Хovossoy, Zominsuv va boshqalar janubdan Mirzacho`l markaziga
tomon o`z yoyilmalarini vujudga keltirib, bir-birlariga qarama-qarshi xarakat
qilishgan va natijada u n i n g markazida hozirga qadar mavjud bo`lgan
pastqamliklar: Yettisoy, Sardoba va Qoraqaroy, Sho`ruzak kabi botiqlar tarkib
top gan.
Mirzacho`lda to`rtlamchi davr yotqiziqlarining vujudga kelishida
Sirdaryoning ahamiyati katta. Sirdaryo Farg`ona vodiysidan p olio tsenda oqib
chiqqan. Daryo Farg`ona vodiysidan chiqqandan so`ng Mirzacho`lda yoyilib
oqqan va Qizilqumga tomon yunalganligi t a x m i n qilinadi. Mirzacho`l
pleystotsenning boshla r ida keng tekislik bo`lib, unda ko`l-kontinental landshaftlar
hukmron bo`lgan. O`rta pleystotsenda neotektonik harakatlar kuchliroq yuz
bermaganligi sababli xamma joyda qalin qumloq;— shag`al tosh —
yumaloqlangan toshlar yotqizig`i to`plangan. Тoshkent kompleksi qalinligi 100 m
dan 220 m gacha boradi. Bu vaqtga kelib Sanzar daryosi Zarafshon havzasidan
ajralib, Mirzacho`l tomon oqa boshlagan.
Yuqori pleystotsenda Sirdaryo hozirgi Chordara shahri yaqinida shimolga
tomon yorib o`tib, Janadaryo orqali Orol dengiziga qarab oqa boshlagan.
Mirzacho`lni eng yuqori qatlami yuqori pleystotsen (qumoq va qumloq)
yotqiziqlaridan iborat. Ular Sirdaryoning III terrasasini vujudga keltirgan. Ushbu
yotqiziqlarning qalinligi 14 40 m. Prolyuvial-allyuvial yotqiziqlar bilan janubdan
kelgan prolyuvial jinslar o`rtasidagi chegara tadqiqotchilar tomonidan Yettisoy
pastqamligining janubiy yonbag`riga mos keladi, deb tan oladilar, V. G.G`ofurov
(1968) esa bu chegarani u n d a n janubroqdan o`tadi, deb ta kidlaydi.

9

Mirzacho`lning yaxlit tabiiy geografik kesimi

7- sinf O zbekiston tabiiy geografiya darslik ma lumotidan (119 bet)

Geomorfologik tuzilishi. Mirzacho`l relyefini geomorfologik tahlil qilish
natijasida quyidagi relyef tiplari ajratildi. Strukturali erozion relyef, u Morguzar va
Nurota tog`larining shimoliy tarmoqlari, ya ni quyi paleozoyning ohatoshlaridan

tashkil topgan Pistalitov, Baliqlitov, Yetimtov va Хonbanditovga xos. Pistalitov
Qo`ytosh tog`larining etaklarida joylashgan. U shimoli-g`arbiy yo`nalishda
cho`zilgan, uzunligi 30 km, kengligi 1,5—3 km, eng baland nuqtasi 542 m.
11

Metamorfozlashgan paleozoy ohaktoshlaridan tashkil topgan, shuning uchun ham
cho`qqilari o`tkir nayzasimon va yonbag`irlari qoyali. Baliqlitov Pistalitovning
janubi-sharqida joylashgan, uzunligi 17 km, kengligi 0,5 1 km, eng baland
nuqtasi 581 m. Shimoli-sharqiy yonbag`irlari, Pistalitovdek, kamroq qiya va
o`simlik bilan qoplangan, janubi- g`arbi esa ancha qiya. Ushbu tog` ham quyi
paleozoyning ohaktoshlaridan tashkil topgan. Yonbag`irlari qiya va qoyali,
cho`qqilari quruq soylar bilan parchalangan Qo`ytosh tog`lari Shimoliy Nurota
tizmasining janubi-sharqiy qismini egallaydi. O`rtacha mutloq balandligi 1260 m.
Mirzacho`lga qaragan yonbag`irlari qisqa va ancha qiya (18°), juda ham o`ydim-
chuqurlashgan.
Skulpturali erozion relyef turi Qushkent gryadasiga mansub. Ushbu gryada,
ya ni qator tepalar, yer sathidan sezilarli ko`tarilgan balandliklar bo`lib, shimoli-

g`arbga tomon qiya, meridional yo`nalishda (Sho`rbuloqsoy, Qo`shkentsoy,
Kattasoy, Donasoy va boshq.) jarlar, soylar bilan parchalangan. Darvozaqir (570
m), Chanagul (583 m), Хovatok (690 m), Betta (683 m), Bo`sqir (667 m) kabi
tepaliklar umumiy relyefda alohida ajralib turadi. Ushbu tepalarning nisbiy
balandligi 40—70 m. Shimoliy yo`nalishda gryada asta pasayib, tekislik bilan
qo`shilib ketadi. Geologik tuzilishida tepadan 45 m gacha qumloq va qumoqlardan,
undan pastda gil va konglomeratlar ishtirok etadi. Ayrim joylarda mergellar
uchraydi.
Erozion-akkumulyativ relyef turi Тurkiston tizmasi, Qo`ytosh, Baliqlitov,
Pistalitov va boshqalarning tog`oldi delyuvial-prolyuvial jinslaridan tashkil topgan
shleyflardan iborat. Shleyf yuzasi tekis, shimol tomon qiyaroq va kamroq
parchalangan. Тog`oldi prolyuvial tekisliklar ham shleyfdan iborat. Sangzor,
Zominsuv, Rovot, Pshagar, Хovost va boshqa soylarning yoyilmalarini tash kil
qiladi. Barcha yoyilmalar quyi t o` rtlamchi davr yoki neogen yoshidagi jinslar
ustida vujudga kelgan. Ularning yuzasi jar, suffoziya, k ar st, cho`kish hodisalari
bilan murakkablashgan.
Yassi tog` oralig`idagi delyuvial-prolyuvial tekislik Qo`y t o s h tog`lari bilan
12

Pistalitov, Yetimtov o r a l i g ` i d a , Тurkiston, Morguzar etaklarida tarkib topgan
bo`lib, u s t i l y o s simon qumoqdan tuzilgan bo`lsa, pastda qum, silliqlangan
shag`al toshlar qatlamlanib keladi.
Yoyilmalarining bir-birlari bilan qo`shilgan etak qismidagi yassi tekisliklar
Mirzacho`l kompleksidan tashkil t o p g a n , uning yuqori qatlamlari qumloqdan,
quyi gorizontlari e s a q u m o q - a r a lash shag`al tosh, qumdan iborat.
Yassi prolyuvial-allyuvial tekislik Mirzacho`lning m a r k a z i y qismiga xos,
janubidagi yoyilmalari bilan shimolda o`zansimon botiqlar orasida joylashgan.
Тekislik 20—35 m chuqurlikka qadar qumoq, qumloq va gil, goho q u m aralash
qatlamdan iborat. Qiyaroq berk o`zansimon botiqlar — Yettisoy, Sardoba va
Qoraq a r o y Mirzacho`lning markaziy qismida joylashgan va Arnasoyga
yo`nalgan. Ularnin g kengligi 9—13 km, chuqurligi 1—5 m. Arnasoy
Mirzacho`lni Qizilqumdan ajratib turadigan botiq. Janubda Т uzkon tekisligi va
H aydar boti g` i bilan tutashib turadi. Boti q ning kengligi 10—12 km. Endilikda
boti q lar suv bilan band, ya’ni k o` llar tizimidan iborat.
Bilinar-bilinmas t o` l q insimon prolyuvial-allyuvial tekislik Mirzacho`lning
shimoliy va shimoli-shar q iy q ismlari uchun xos. Т ekislik Sirdaryoning III
terrasasidir. Yuzasi shimolda tekislikdan, janubi balandligi 1—8 m li tepachalar,
boti q lar va q irlar bilan band. Т o` l q insimon terrasalashgan tekisliklar q uyi 1 va 2-
terrasalarni egallaydi. Sirdaryo vodiysi q ayir, q uyi terrasalardan iborat b o` lib,
yu q ori (2 3 m) q ismi q umo q h amda q umlo q dan, q uyi q ismida ularga q um va
siyrak sha g` al tosh aralashib keladi. II terrasada o` zansimon berk Sh o` r o` zak
boti g` i joy lashgan.
Mirzacho`l tekisligining janubi-shar q iy q ismida Boyovut ero ziya massivi
mavjud. U Yettisoy, Sh o` r o` zak boti q lari va Sirdaryo vodiysidan sezilarli darajada
(10 20 m) k
o` tarilib turadi. Mirzacho`l kompleksi yot q iziqlardan tashkil topgan.
Т uzkon k o` l tekisligi Mirzacho`l tekisligining janubi- g` arbiy q ismida
joylashgan. Т ekislik uchta allyuvial terrasadan iborat, ular Sirdaryo terrasalariga
mos keladi. H rzirda ushbu tekislik q aytgan suvlar ostida qolgan. Eol-akkumulyativ
13

relyef turi Q izil q umoldi q umli t o` l q insimon tekisligiga mansub. U Mirzacho`lning
g` arbiy q ismida joylashgan. Mirzacho`ldan ushbu tekislikka o` tish sekin-asta yuz
beradi: avvalo siyrak, unchalik baland b o` lmagan q umli tepachalar va chu q ur
b o` lmagan boti q lar uchraydi, tekislikka kirib borilishi bilan ularning balandligi va
chu q urligi ortib boradi. Asosan, q um va q umo q dan tashkil top gan.
I q limi va ichki suvlari. Mirzacho`lning tekislikdan iboratligi tufayli va
janubda Т urkiston va Nurota t i zma tog`larining mavjudligi natijasida i q limiy
sharoitlar o` ziga xos. Q ishda sovu q h avo ma s salari h ech q anday t o` si q siz
tekislikka kirib keladi, yozda esa termik depressiya h ukmrondir. O`rtacha yillik
h arorat shimold a 12,5° (Sirdaryo, Chinoz, Paxta-Orol stansiyalari), janubda 15,1°
(Ursatevskiy stansiyasi). Iyulning o` rtacha h arorati shimolda 26 27°, janubda 30°
(Ursatevskiy stansiyasi) va 28,5° (Jizzax). Yanvarning
o` rtacha h arorati shimolda
3°, 4°, janubda esa 0,8°, 1,1°. Atmosfera yo
g` inlari o` lkada o` rtacha 252 363
mm ni tashkil q iladi, uning shimoli- g` arbida 200 mm dan kam, markaziy q ismida
200 300 mm, janubda to
g` etaklarida 300 mm dan ziyod yo g` in tushadi.
Yog`in k o` pro q ba h orda (40%) va q ishda (25 35%) yo
g` adi.
Mirzacho`lda shamol h arakati turlicha. Shimoli- g` arbida shimoliy shamollar
h ukmron (Chordara stansiyasida shimoliy shamollar yillik yunalishining 45% ni
tashkil q iladi), janubi-shar q da janubi-shar q iy shamollar ustuvor. Shimoli-shar q iy
q ismida q ishda janubi-shar q iy va janubiy shamollar ( o` rtacha tezligi sekundiga
1,8 2,9 m), yozda esa shimoliy va shimoli-
g` arbiy shamollar esadi.
Mirzacho`lning janubi uchun janubi-shar q iy va sharqiy yo`nalishlardagi
shamollar, ayni q sa, kuchli esadi. Ushbu shamollar, odatda «Ursatevskiy» nomi
bilan mash h ur. Kuz va q ishda mazkur shamol Far g` ona vodiysi b o` ynidan
Mirzacho`l tekisligiga katta kuch bilan chi q ib kelishi tufayli shamol tezligi go h o
sekundiga 46 m gacha yetadi. K o` pro q 20 m tezlikda h arakat q iladi.
Grunt suvlari. Yer osti suvlarining t o` yinishi Т urkiston va Nurota tog`
tizmalarining yer usti va yer osti suvlari, Sirdaryo va uning o` zani ostidan, Chot q ol
va Q urama tizmalaridan yo`nalgan yer osti o q imlari, atmosfera yo g` inlari,
14

su g` orish kanallari va ni h oyat su g` oriladigan dalalardan zaminga singgan suvlar
hi sobiga yuz beradi. Chordara suv ombori vaArnasoy, H aydark o` lning suv sat h lari
q anchalik baland b o` lsa, grunt suvlarining sat h i h am shuncha yer yuzasiga ya q in
joylashadi. Suv sarfida, asosan bu g` lanish va kollektorlar o q imi katta o` rin tutadi.
Yo yilmalarining boshlanishi va o` rta q ismlarida, to g` orali g` idagi
boti q larning baland q ismlari, Lomakin platosining janu biy chekkasi, to g` oldi
shleyflari minta q alarida grunt s u v l a r i ning sat h i 20 120 m, joylarda 5 m dan
pastda bar q aror joylashgan.
Janubda suvlarning minerallashuv darajasi h ar litrda 1 -3, shimolda esa 3 5,

ba zan 10
g r ni tashkil q iladi, g i d r o k a r b o nat-kalsiy va sulfat-magniyli toifaga
oid. Y o y i l m a l a r n i n g etaklarida grunt suvlarining sat h i yer betiga 1 3 m

g a c h a ya q n l ashadi, mineralizatsiya darajasi h ar litrda 5 10 gr, xlorid
- sulfat
guru h iga mansub. Mirzacho`lning markaziy q ismi ancha tekis b o` lganligi uchun
grunt suvlarining h arakati ancha sekin. Su g` orish jarayonida ularning sat h i 2 5
m
gacha k o` tariladi. Minerallashuv darajasi h ar litr suvda 3 5, joylarda 5 10 gr dan

iborat, asosan sulfat, xlorid-sulfat turiga taallu q lidir. Mirzacho`lning s h i m o l i -
g ` a p biy q ismlarida grunt suvlari sat h i 2 3, joylarda 3 m dan pastro
q da
joylashgan, k o` pro q xlorid-sulfat tipi h ukmron. Sirdaryo vodiysida grunt suvlari
sat h i 1 2, ba zan 2 3 m ni tashkil
q iladi va minerallashuv darajasi 3 5, joylarda
5 10 gr.

Yer usti suvlari . Mirzacho ` lda muntazam o q uvchi daryo tizimlari mavjud
emas . Т urkiston tizmasining shimoliy yonba g` irlaridan boshlanuvchi bir necha
soylar va daryolar mavjud . Eng yirik daryolardan biri Sangzor . Uning umumiy
uzunligi 123 km , h avzasining maydoni 2580 kv . km . Daryo Т urkiston tizmasidagi
q or - muzliklardan t o` yinadi , yozda t o` lib o q adi , maksimal o` rtacha oylik suv sarfi
sekundiga 12,2 kub . m , o` rtacha oylik sarfi esa sekundiga 6,1 kub . m . Daryo
suvlari Jizzax voxasini su g` orishda foydalaniladi . Zominsuv xam Т urkiston
tizmasining eng yur q ori yonba g` irlaridagi q orlik va muzliklardan boshlanadi ,
K o` lsuv , Q izilmozor va Q ash q asuv soylarining o` zaro qo` shilishidan vujudga
15

keladi . Suv yi g` ish maydoni 555 kv , km , o` rtacha k o` p yillik suv sarfi se kundiga 2
kub . m , eng k o` pi 4,8, eng kami 1 kub . m dan iborat . Eng k o` p o q im iyun oyiga
t o`g` ri keladi . Т urkiston tizmasining shimoliy yonba g` irlaridan boshlanadi gan
soylar Rovotsoy , Sayxonsoy , Т urkmansoy , Х o` jamushkentsoy , Pshagarsoy ,
Achchisoy , Qo` shchisoy , J a lairsoy , Х ovataksoy , Bosmandisoy va bo shq alarni
misol tari q asida keltirish mumkin . Ular ning jami suv sarfi sekundiga 20,74 kub. m
ni tashkil etadi. Sirdaryoning chap so h ilida o` nlarcha turli kattalikdagi q ayir
k o` llari va boti q lar mavjud, ular daryoning q olgan o` zanlarida joylashgan, lekin
kollektor tarmo q lari q urilishi natijasida u larning asosiy q i s m i q urigan va
sholizorlarga aylantirilgan. Mirzacho`l yerlari o` zlashtirilishi munosabati bilan bir
necha yi rik magistral kanallar va kollektorlar q urildi. Masalan, Janubiy Mirzacho`l
kanali (bosh q ismidagi suv sarfi sekundiga 500 kub. m) uzunligi 126 km. Shimoli-
shar q iy kanal (avvalgi Kirov n omli), bosh q ismidagi suv sarfi 230 kub.m. Jizzax
ch o` lida .
DM-1, DM-2 mashina kanallari, Т ojikistonning Zafarobod tumanida Т M- 1 ,
Т M - 2 mashina kanallari va bosh q. Markaziy Mirzacho`l Pogranichn i y,Sh o` ro`zak
kollektorlari mavjud. O` lkaning g` arbiy kismi H aydar boti g` iga tutashadi. 1968-
1969 yillarda yo g` in-sochinning k o` p tushishi natijasida Sirdaryo suvining bir
q ismi unga tashlangan edi (20 kub. km), o q ibatda boti q k o` lga aylandi,
keyinchalik Mirzacho`ldan kollektor suvlarini (yiliga 2 km 3
d an ziyodro q ),
muntazam tushishi tufayli H aydar va Т uzkon boti q lari h am suv ostida q oldi. 1999-
yilda k o` llarda 38 km 3
suv yi g` ilgan.
Tuproqiari, o`simliklari va hayvonat dunyosi. Mirzacho`lda b o` z
tupro q larning ikki kichik turi, ya’ni tipik va och b o` z tupro q lar tar q algan. Mazkur
turdagi tup ro ql ar o` rtasidagi chegara taxminan 450 m mutla q balandlikka mos
keladi. Т ipik b o` z tupro q lar yoyilmalarining boshlanish q ismi, tog`oldi
shleyflarining yu q ori q ismlarida keng tar q algan. Ushbu tupro q lar sh o` rlanmagan,
lekin q iyalik kattaro q b o` lgan joylarda eroziyaga uchragan. Yu q ori q ismi (0 3 sm)
da 3 4%,
q uyiro q (0 10 sm) da 1,5 2,5% gumus mavjud. Och b o` z tupro q lar
16

yoyilmalarining chekka qismlarida, Lomakin platosining shimol tomonida,
tog`oldi shleyflarida uchraydi. Mirzacho`lning asosiy q ismi su g` orma, b o` z- o`tloq
tupro q lari bi lan band b o` lib, namlikning bu g` lanishi natijasida q atlamlarda turli
mi q dorda tuzlar t o` plangan. Su g` oriladigan tupro q larda tuz ko`pro q eng yu q ori
q atlamda yi g` iladi (1 2%, ba zan undan k o` pro q ;), q uyi tomon kamayib boradi.
Sirdaryoning q uyi terrasalarida o` tlo q -tupro q lar tar q algan va ular h am turli
darajada sh o` rlangan. Mirzacho`lda juda zich ho lda kollektor-zovur t a r m o q lari
va tik zovurlar mavjudligi tufayli tuproqlarning h addan ta shq ari sh o` rlanishining
oldi olingan. O` zansimon past q amliklar (Yettisoy, Sardoba) da sh o` rxoklar
h ukmron.
3-rasm

Mirzacho`l yerlarining asosiy q ismi t o` li q o` zlashtirilgan, fa q at Yettisoy
pasgqamligi va Janubiy Mirzacho`l kanalining j a n u b i y q ismidagi minta q a
o` zlashtirilmagan, chunki yerlar y o y i l m a l a r n i n g chekka q ismida
joylashganligi tufayli anchagina gipslashgan v a tuz mi q dori juda bisyor. Irrigatsiya
17

va melioratsiyaning eng s o ` n g g i yutu q lari Mirzacho`lda sinovdan o` tkazilishi
sababli o` lkada su g` orish madaniyati eng yu q ori, su g` orish me yori gektariga 7,5
m i n g kub. m, grunt suvlari sat h i tik zovurlar yordamida deyarli b i r maromda
ushlab turiladi, binobarin sh o` rlanish jarayoni ancha b o s h q a riladi, lekin shunga
qaramasdan meliorativ a h volni juda yu q ori darajada deb b o ` l m a y d i .
O`simliklari. Mirzacho`l tabiiy geografik o`lkasida cho`l, adir, tog' va
yaylov mintaqalariga xos o`simliklar uchraydi.
Cho`l o`simliklari, asosan, efemerlar
s ho`ro`zak, qorabosh. burgan ,
lolaqizg'aldoqlardan iborat bo`lib, ular jazirama issiq boshlanishi bilan qovjiray
boshlaydi. So`ngra issiq va qurg'oqchilikka chidamli shuvoq , chalov, sho`ra , yulg'un
va yantoqlar yozda ham o`saveradi. Sho`rxok joylarda ta tir, burgan , sho`rajriq , yulg`un,
tuyaqorin kabi o`simliklar o`sadi.
Mirzacho`lning tog` etaklari va undan yuqorida na'matak, irg'av , zirk, pista,
bodom, olma, olcha kabi buta va mevali daraxtlar o`sadi. Nurota tog'larida yong'oqlar.
Turkiston tog' tizmasining 1500 2500 m balandlik qismida archazorlar uchraydi.

2800 3000 metrdan balandda
qo`ng'irbosh rang, yovvoyi arpa kabi o`tlar o`suvchi
yaylov mintaqasi boshlanadi. Sirdaryo bo`yidagi to`qaylarida yulg'un, tol , turong`il,
jiyda kabi o`simliklar o`sadi.
Hayvonot dunyosi. O`lkaning katta qismida cho`l hayvonlari yashaydi.
ulardan eng muhimlari kemiruvchilardan qo`shoyoq, yumronqoziq , quyon, sudralib
yuruvchilardan kaltakesak va ilon, yirtqichlardan bo`ri, tulki , bo`rsiq, hasharotlardan
chayon, falanga , sutemizuvchilardan tulki, bo`ri, jayron uchraydi. Qushlardan to`rg'ay ,
so`fito`rg a, boyo`g'li
yashaydi. Sirdaryo to` qaylarida to` qay mushugi, to`ng'iz,
chiyabo`ri, qushlardan qirg'ovul, o`rdak va g ozlar
, Sirdaryoda ondatralar yashaydi.
Mirzacho`l janubidagi tog'larda yirik sutemizuvchi hayvonlardan kiyik. tog takasi,

alqor. yirtqichlardan bo`ri va tulki. shuningdek. silovsin. qushlardan bedana, bulbul,
kaklik. kalxat. lochin, qirg'iy. burgut yashaydi.
Daryo va suv havzalarida zog'orabaliq, olabug'i, laqqabaliq , cho`rtanbaliq ,
qorabaliqlar uchraydi .

18

Sudralib yuruvchi hayvonlar
1)Kulvar ilon 2)Agama 3) Echkemar 4) Ko zoynakli ilon 5)Taqir ko z
4-rasm

O zbekiston tabiiy geografiyasi 7-sinf darslik ma lumotidan (70 bet
)
1.2. Geografiya ta limi metodlari
va texnologiyalari tasnifi.
Ta lim jarayonida o quvchilar m
u ayyan bilimlar ko nikma va malakalarni
egallaydilar. Didaktikada metod deganda o qituvchi rahbarligida turli metodlar

vositasida o quvchilarni bilim, ko nikma, malakalari bilan qurollantirishda

hamda ularning dunyoqarashini shakllantirish tushuniladi.
O quv materiali mazmuni ta limning turli vositalari yordamida va turli

metodlar bilan o zlashtiriladi. Shu sababli har doim o quvchi oldida

muvofaqiyatliroq va samaraliroq o qitish va o qishga yordam beradigan

yo llarni tanlash muammosi turadi. O quv materialini o rganishning turli

shakllarini qidirish darsning maqsadlari, vazifalarini anglab olishdan boshlanadi.
Metod so zi grekcha metodis so zidan olingan bo lib, aynan tadqiqot

degan ma noni bildiradi. Didaktika fani metod terminiga ta rif berish bo yicha

19

aniq bir qoidani hali yaratganicha yo q. Bu masala borasida turli ta rif va
qoidalar mavjud. Didaktika fanida ta lim metodi deganda o qituvchi va

o quvchining ta lim jarayonida birgalikdagi faoliyati tushuniladi.

Bunda ular qo yilgan maqsad uchun birgalikda harakat qiladilar. Metod

o qituvchi va o quvchi faoliyati turlarini, ta lim qanday ketishligini,

o qituvchilar materiallarni qay darajada tushuntirishi. O quvchi uni qanday

o zlashtirishi kerakligi bilan belgilandi. Metodning aloxida detallari usul deyiladi.

Masalan yangi bilimni o zlashtirishda darslik bilan ishlash bunga misol

bo lishi mumkin. Metod va usul o rtasida doimiy alo
q a mavjud. Geografiya
asoslarini puxta o zlashtirish o quvchining bilim olish qobiliyatlarini

rivojlantirish va ularni hayotga tayyorlash ma lum darajada ta lim metodlariga

bog liq.

Ta lim metodlari o qituvchi tomonidan o quvchilar faoliyatini

belgilaydaigan ish metodlari bo lib o quv materialini nazariy va amaliy

o zlashtirish shaklidir.

Ta lim metodlari o quvchilarga bilim berishi ko nikma va malakalarni

egallash bilangina cheklanib qolmaydi. Ta lim metodlari deyilganda

o quvchilarning ijodiy faoliyatlarini shaklantiradigan bilimlarni mustaqil

o zlashtirishga o rgatadigan o zaro ilmiy bilimini asoslangan to g ri dunyo

qarash va e tiqodni tarbiyalaydigan metodlarga tushuniladi.

1. Metodlar o qituvchi faoliyati yo l yo riqlari bo lib, o quvchi

faoliyatini
belgilashga yordam beradi. Ta lim metodlari uchun ikkita asosiy narsaga xos

2. Ta lim metodlari faqat bilim ko nikma malakalarni shaklantirish

bilangina cheklanmasdan, balki o quvchilarda ijodiy faoliyat bilimlarini mustaqil

egallash qobiliyatini tarbiyalashga ham yordam beradi.
Ta lim metodlari o qitishning umumiy va aniq maqsadlariga hamda

maktab ta limining mazmuniga ham bog liq. Ta lim metodlari ko p hollarda

o quvchilarning ruhiyati xususiyatlarini e tiborga olishni talab qiladi. Uni

20

tanlash maktabning moddiy texnika ta minotiga ham ko p jihatdan bog liq
chunki o qituvchi ta lim metodini tanlar ekan, maktabda mavzu bo lgan

texnika vositalarini harakatlarini, atlaslarni va ulardan foydalanish imkoniyatlarini
hisobga oladi.
O qitish metodlari pedagogikada maktab joylashgan sharoitga hamda

o qituvchilar tajribasida tarkib topgan an analarga ham bog liq bo ladi.

Masalan: o qituvchi o z ishiga alohida tus bag ishlaydigan muayyan

metodlardan foydalanishni afzal ko radi.

Ilmiy texnika jarayoni sharoitida an anaviy metodlarni takomillashtirishga

va yangi metodlarni izlab topishga tobora jiddiy talablar qo`yilmoqda, ta lim

metodlari muammosi eng asosiy muammolardan biri bo lib qolmoqda u quyidagi

talablarga javob berishi kerak:
1. Metodni tarbiyaviyligi bunda har qanday metod o quvchilarning

umumiy rivojlanishiga, bilimga qiziqishlarini e tiqod his tuyg u qarashlariga

ta sir ko rsatadi. Ta limning tarbiyaviy vazifasini amalga oshirish metodning

tanlashiga bog liq.

2. Metodning ilmiyligi dars berish va ta limning har qanday metod o quv

jarayoning qonuniyatlari bilan belgilanadi .
Metod ilmiy jihatdan qanchalik asoslangan bo lsa, shunchalik ravshan va

aniq bo ladi. Eng muhimi shundaki biror metod yordamida qanday umumiy va

aniq vazifalarni hal etish mumkinligini u qanday mazmunga mos kelishini
faoliyatini qanday turlarini talab qilishni va ularni qanday tashkil etish lozimligini
ko ra bilish kerak. Metodning ilmiyligi geografik voqea va xodisalarni

qonuniyatlarini to g ri anglashini ta minlaydi va o quvchilarni to g ri ilmiy

tasavvurga olib boradi.
3.Metodning ommabopligi
XXI asr innovasiyalar ya ni fan-texnika sohasidagi ilg or kashfiyotlarni

ishlab chiqarish, boshqarish, jamiyat rivojlanishining ijtimoiy jabhalariga joriy
etilish asridir. Zero, insoniyat taraqqiyotini innovasiyalarsiz tasavvur qilib
21

bo lmaydi. Mamlakatimiz kelajagi, iqtisodiy-ijtimoiy ishlab chiqish, qishloq
xo jaligi va jamiyat hayotining boshqa sohalari bilan birga ta lim-tarbiya

sohasidagi o zgarishlar, uni yangi zamon talablari darajasiga ko tarishga

yo naltirilgan ishlarning samaradorligi bilan belgilanadi.

Geografik, shu jumladan maktabda o qitiladigan geografik fanlar

samaradorligini oshirish uchun quyidagi interfaol ta lim texnologiyalaridan

foydalanish tavsiya etiladi.
Loyihali ta lim texnologiyasi.
Loyiha (design - dizayn) ba zi
murakkab ishlanmalarni yaratish bo yicha hujjatlar yig indisi.
Loyiha (projekt)
tushunchasi kengroq ifodalanib, ma lum natija (loyihaning beqiyos mahsuli)ga

ega maqsadli faoliyatni tashkil etish uchun biror-bir tashkiliy shaklni belgilash
uchun foydalaniladi. Loyihaviy ta lim
- ta lim modeli bo lib, unda o qituvchi
tomonidan loyihalash ko rinishiga ega, muammoni izlash, uni tadqiq etish va hal

etish, muayyan, beqiyos, shaxsiy va ijtimoiy ahamiyatga ega natijaga erishish, uni
ommaviy taqdim etish va jamoatchilik tomonidan baholanishini tashkil etish va
rejalashtirishni anglatuvchi, mustaqil o quv faoliyati tashkil etiladi.

Bumerang texnologiyasi. Bumerang uslubi bir mashg ulot davomida

o quv materialini chuqur va yaxlit holatda o rganish, ijodiy tushunib yetish,

erkin egallashga yo naltirilgan. U turli mazmunga (muammoli munozarali va

hokazo) ega bo lgan mavzularni o rganishga yaroqli bo lib, o z ichiga

og zaki va yozma ish shakllarini qamrab oladi hamda bir mashg ulot davomida

har bir ishtirokchining turli topshiriqlarni bajarishi, navbat bilan o quvchi yoki

o qituvchi rolida chiqishi mumkin.

Bumerang texnologiyasi tanqidiy fikrlash, mantiqni shakllantirishga
imkoniyat yaratadi: Xotirani, g oyalarni, fikrlarni, dalillarni yozma va og zaki

shakllarda bayon qilish ko nikmalarini rivojlantiradi.

Skarabey texnologiyasi. Skarabey uslubi interaktiv texnologiya bo lib, u

o quvchilarda fikriy bog liqlik, mantiq, xotiraning rivojlanishiga imkoniyat

yaratadi, qandaydir muammoni hal qilishda o z fikrini ochiq va erkin ifodalash

22

mahoratini shakllantiradi. Ushbu texnologiya o quvchilarga mustaqil ravishda
bilimning sifati va saviyasini xolis baholash, o rganilayotgan mavzu haqida

tushuncha va tasavvurlarni aniqlash imkonini beradi. Skarabey texnologiyasi
o quvchilar tajribasidan foydalanishni ko zda tutadi, reflektiv kuzatishlarni

amalga oshiradi, faol ijodiy izlash va fikriy tajriba o tkazish imkoniyatlariga ega.

Hamkorlikda o qish texnologiyasi.
Hamkorlikda o qish texnologiyasi
asosida mashg ulot o tkazish uchun guruh o quvchilari 4 5 kishilik kichik

guruhlarga bo linadi. Har bir guruhda kuchli, o rta va kuchsiz o quvchi

bo lishiga e tibor berish kerak. O quv xonasida partalarning qo yilishi kichik

guruhlar ishlashiga yordam bersin. Guruh ishtirokchilari doira shaklida o tirsin

va bir-birini ko rsin.

O tkaziladigan mashg ulotga tayyorgarlik davomida mavzuning qaysi

qismini o qituvchining o zi tushuntirishi va o quvchilar qaysi qismini bajarishi

rejalashtiriladi. Bunda darsga qo yiladigan maqsaddan kelib chiqqan holda, har

bir o quvchiga qo yiladigan topshiriqlar aniq bo lishi lozim. Agar, topshiriq

yangi mavzuga doir savollarga javoblardan iborat bo lsa, unda kuchli

o quvchiga qiyin savollar beriladi. O quvchi tomonidan berlgan javobni guruh

ishtirokchilaridan biri javobning to g ri yoki noto g riligini darslikdan

tekshirib aytadi. Keyingi o quvchi esa agar javob to g ri bo lsa uni daftarga

yozadi. So ngi o quvchi javobni isbotlovchi dalillar va misollar keltirishi kerak.

Keyinchalik o quvchilar o z rollarini almashtirishlari mumkin. Muhokama

yakunida kichik guruhdagi o quvchilar o zlariga berilgan savollarning

hammasiga javob berishlari va ularni butun guruh muhokamasiga chiqarishlari
kerak.
Nafis arra texnologiyasi. Ushbu uslubda darsda o rganiladigan mavzu nomi

yozuv taxtasiga yoziladi va qanday savollarga javob topilishi lozim ekanligi
tushuntiriladi. Guruh o quvchilari 5-6 kichik guruhlarga (boshlang ich
guruh)
bo linadi va har bir guruh o rganiladigan mavzu bo yicha
oldindan tayyorlangan
kerakli materiallar papkasi bilan ta minlanadi. Boshlang ich guruhlar 10-12 daqiqa

23

davomida taqdim qilingan materialni o rganadi va muhokama qiladi. Natijada
o qituvchi
o ziga berilgan mavzuni yaxshi biladigan 5-6 guruh ekspertlariga ega
bo ladi. Keyingi bosqichda har bir guruhdagi ishtirokchiga ma lum tartib
raqami
beriladi va tartib raqamlari bir xil bo lgan o quvchilardan
yangi (ekspertlar) guruhlari
tuziladi. Mavzu muhokamasining 15- 20 daqiqasi davomida yangi ekspertlar guruhini har
bir a zosi oldingi guruhga berilgan mavzu mazmunini tushuntirib beradi. Natijada

umumiy mavzuni yaxlitligi bo yicha o zlashtirish ta minlanadi. Ekspertlar guruhining

har bir a zosi olingan axborotni ma lum bir vaziyatda qo llay olishini ta minlash

uchun mavzu bo yicha biror muammoli vaziyat guruhlarga beriladi va har bir guruh

uslubu muammoni to g ri yechimini topishi lozim. Muammo har bir ekspert guruhida

muhokamadan o tkazilgach guruhlarning sardorlari muammo bilan guruhni tanishtiradi

va uning yechimini ko rsatib beradi.

Mashg ulot so ngida o quvchilar bil
imini tekshirib ko rish va baholash uchun
o rganilgan materiallar bo yicha test o tkaziladi. Nafis arra usuli yordamida

o quvchilar o rganilgan materiallar bo yicha ma lum bilimga mustaqil ega bo lishi,

jamoa bilan ishlash malakasini olishi, axborot bilan almashish hamda jamoa bo lib qaror

qabul qilish ko nikmalariga ega bo ladi.

Muammoni hal etish texnologiyasi. Muammoni hal qilish uslubi yoki
muammoga qaratilgan uslubi muammoni aniqlash va uni hal qilishning eng

maqbul yo llarini topishga o quvchining tayyorgarligini tekshirib ko rish

uchun qo llaniladi. O quvchi bunda birinchi bo lib muammoni aniqlab oladi.

So ngra muammoni yechish uchun axborotlarni izlaydi. Izlanish chog ida

o quvchi kerakli jurnallar, monografiyalar, darsliklar, qo llanmalardan va

Internet tizimidan foydalanishi mumkin. Olingan axborotlarni ishonchliligini
baholash, uni mahalliy sharoitlarda tadbiq etsa bo lishini idrok etishi lozim.

O quvchi olingan ma lumotlardan xulosa chiqarishi va ularni amalda tadbiq

etish ko nikmalariga ega bo ladi.

Maktablarda Mirzacho`l tabiiy geografik rayoni mavzusini o qitish uchun

quyidagi interfaol usullaridan foydalanish mumkin: aqlni ishlatishga
24

yo naltirilgan harakat (aqliy hujum); guruhlarda bahs, munozara; kichik
guruhlarda ish olib borish, rolli o yinlar, ish o yinlari va hokazolar.

Amaliy o yinlar texnologiyasi.
Amaliy yoki ishchan o yinlar Yangi mavzuni
o zlashtirish, takrorlash, ijodiy qobilyatlarini rivojlantirish vazifalarini bajarish

imkonini beradi. O quv jarayonida Amaliy o yinlarning turli shakllaridan

foydalanish mumkin (taqlid qilish, roli o yinlar, «teatr darslari», sahna ko rinishlari

va h.k. lar).
Taqlid qilish o yinlarida mashg ulot jarayonida tashkilot, korxona ishiga

taqlid qilinadi (ish yig ilishi, ish rejasining muhokamasi, muzokaralar,

munozaralarni olib borish, sud, patent tashkiloti, ilmiy kengashlarda chiqishlar va
h.k. lar).
Rolli o yinlar darsida o quvchi turli xil xarakterdagi
inson obraziga
qalban kirishib ketadi. O quvchilar ushubu berilgan muammoli rollarni mustaqil

ravishda oxiriga yetkazib o ynashlari lozim.

«Amaliy o yinlar texnologiyasi» uslubining tarkibiy tuzilmasi
. 1-jadval
25Stsenariy tayyorlash
O yinga tayyorgarlik

Rollrni
bo lish
Ekspertla
r tanlash Yol-
yo riq
berish Mashq
qilish Moddiy
ta minot
O yinni o tkazish

Muhokama etish

Teatr darslarida ro l li o yinlarni boshqa insonlar tushun sh iga o rgatadi. Ushbu
usul o quvchilarni mustaqil fikr yuritishiga, hayotda har qanday sharoitda ham o zini

tuta bilishga, tarbiyalanganligiga hamda mustaqil hayot kechirishdagi o zini

qarashlarini asoslab bera oladigan inson sifatida shakllantiradi.
Masofaviy o qitish texnologiyasi.
Masofaviy o qitish texnologiyasi
tushunchasi standartlashtiril magan. Eng ko p tarqalgan ta rif quyidagicha:

masofaviy o qitish texnologiyasi bu ta limni belgilangan mazmunini nusxalab

amalga oshirishga yo naltirilgan usullar tizimi, maxsus vositalarning, o qitish

shakllarining majmuasidir.
Masofaviy o qitish texnologiyasi pedagogik texnologiyalarning bir

ko rinishi sifatida qabul qilinishi mumkin. «Pedagogik texnologiya» tushunchasi

standartlashtirilmaganligini hisobga olgan holda, ko pincha YUNESKO qabul

qilgan tushuncha ishlatiladi.
Pedagogik texnologiya tushunchasiga berilgan YUNESKO ta rifiga ko ra

masofaviy o qitishga quyidagi ta rifni shakllantirish mumkin: masofaviy

o qitish texnologiyasi bu inson va texnik resurslarini, ularning o zaro

aloqasini, hisobga olgan holda, ta lim xizmatining butun jarayonini yaratish,

qo llash va ommaboplashtirish tizimli yondashuvi bo lib, bilvosita

individuallashgan ta lim tizimida o qitish shakllarini maqbullashtirishni o ziga

vazifa qilib qo yadi.

Masofaviy o qitish texnologiyasi quyidagilarni o z ichiga oladi:

 ta lim axborotlarini taqdim etish texnologiyasi;

 talim axborotlarini uzatish texnologiyasi;

 ta lim axborotlarini saqlash va qayta ishlash texnologiyasi.

Ta lim axboroti
: muayyan faoliyat turi, ixtisosini amalga oshirishda
qo llashi uchun, ta lim oluvchiga berish kerak bo lgan bilimlardir. Masofaviy

o qitish tizimida yangi elektron kitoblarga alohida talablar qo yiladi. Elektron

kitoblardagi ta limiy axborot tinglovchining psixofiziologik xususiyatlarini

hisobga olgan holda tayyorlanishi kerak, chunki u bu axborotni kompyuter ekrani
26

orqali qabul qiladi.
Elektron darslik quyidagi maxsus talablarga javob berishi kerak:
 tushunchalar beriladigan matn qismining rivojlangan, gipertekst tuzilishi
(tushunchalar, ta riflar, teoremalar), va bayonning mantiqiy tuzilishi
(qismlarning ketma ketligi, bog liqligi);

 ta lim olishda qulay
yangilik tizimiga ega bo lishi, tinglovchi kursning
bir qismidan ikkinchi qismiga o tishi, o qituvchiga elektron xabarlar

yuborishi, munozaralar bo limiga o tishi;

 zamonaviy kompyuterlarning multimedia va Internet imkoniyatlaridan
foydalanish;
 darslikda bilimlar nazorati tizimining ishlab turishi;
 glossariy mavjudligi (avtonom qo shimcha ma lumotlar) va ularga

tayanish. Glossariylar kurslar uchun alohida, bir necha kurs uchun alohida
modullar uchun ishlab chiqariladi;
 darsliklarda tasviriy manbalar, elektron kutubxonalar va Internetdagi
manbalarning ko rsatilishi;

 qulayligi- tizimga tez kirish;
 o qituvchi bilan samarali aloqada bo lish (elektron pochta, ...) aniq vaqt

birligida Internet orqali gapira olish;
Ta lim axborotlari ta lim texnologiyalari orqali uzatiladi.

Ta lim texnologiyasi
bu ta lim axborotlarini manbadan iste molchiga
uzatishda qo llaniladigan didaktik uslublar majmuasidir. Masofaviy o qitish

tizimida tasviriy fikrlashni faollashtirishga alohida e tibor berilishi kerak, ya ni

o qituvchi fikrini tasviriy obrazlar ko rinishida taqdim etishi kerak. Masofaviy

o qitish tizimi ta lim texnologiyalarida fikr, axborot, bilimni vizuallashtirish,

katta ahamiyatga ega.
Masofaviy o qitish tizimida quyidagi ta lim texnologiyalarini ishlatish

mumkin: video-ma ruzalar; multimedia-ma ruzalar va laboratoriya amaliyotlari;

elektron va multimedia-darsliklari; kompyuter test tizimlar va kompyuter
27

trenajyorlar; telekommunikatsiya vositalaridan foydalanuvchi maslaxatlar va
testlar; videokonferensiyalar.
Axborotlarni saqlash, qayta ishlatish, tinglovchiga yetkazish, o qituvchi va
tinglovchi o rtasidagi interfaol muloqot, hisoblash texnikani qo llashga tayangan

apparat-dasturlar vositasida amalga oshiriladi. Bular
axborot texnologiyalaridir .
Masofaviy o qitish tizim texnologiyalari pedagogik texnologiyalar asosida

ishlangan bo lib, quyidagi qo shimcha talablarga javob berishi kerak:

Adaptatsiya ta lim
jarayonini o quvchi shaxsiga, turar joyi sharoiti ,
moliyaviy sharoiti, psixologik va fiziologik xususiyatlariga moslashtirish. Bu
tinglovchining yakka holda, kompyuter va telekommunikatsiya vositalaridan
foydalangan holda ta lim olish jarayonida juda muhimdir.

Iqtisodiy muvofiqlik
bu talabga rioya etish ta lim tizimining moliyalash
mablag lari chegaralanganligidan kelib chiqadi.

O zgaruvchanlik
ta lim sifati va mazmunini tezkor va uzluksiz yangilab
borish, o quv materiallarini modernizatsiyasini amalga oshirishga imkoniyat

ta minlab berish
. Ushbu zaruriyat ilmiy-texnik taraqqiyot jadallashuvi talablariga
ko ra paydo bo ladi.

Nazorat
o` qitishning barcha bosqichlarida natijalarni sifatli nazorat
qilish, tinglovchi shaxsini aniqlash. Masofaviy o qitish
tizimi natijalari o quv
kurslarining ishlanmasi va taqdimoti sifatiga bog liqdir.

Aqliy hujum - g oyalarni generasiya (ishlab chiqish) qilish metodidir.

«Aqliy hujum» uslubi biror muammoni yechishda talabalar tomonidan bildirilgan
erkin fikr va mulohazalarni to plab, ular orqali ma lum bir yechimga kelinadigan

eng samarali uslubidir. Aqliy h ujum uslubining yozma va og zaki shakllari

mavjud. Og zaki shaklida o qituvchi tomonidan berilgan savolga talabalarning

har biri o z fikrini og zaki bildiradi. Talabalar o z javoblarini aniq va qisqa

tarzda bayon etadilar. Yozma shaklda esa berilgan savolga talabalar o z

javoblarini qog oz kartochkalarga qisqa va barchaga ko rinarli tarzda yozadilar.

Javoblar doskaga (magnitlar yordamida) yoki «pinbord» doskasiga (ignalar
28

yordamida) mahkamlanadi. «Aqliy hujum» uslubining yozma shaklida javoblarni
ma lum belgilar bo yicha guruhlab chiqish imkoniyati mavjuddir. Ushbu metod
to g ri va ijobiy qo llanilganda shaxsni erkin, ijodiy va nostandart fikrlashga

o rgatadi.

Aqliy hujum uslubidan foydalanilganda o`quvchilarning barchasini jalb etish
imkoniyati bo ladi, shu jumladan talabalarda muloqot qilish va munozara olib

borish madaniyati shakllanadi. Talabalar o z fikrini faqat og zaki emas, balki

yozma ravishda bayon etish mahorati, mantiqiy va tizimli fikr yuritish ko nikmasi

rivojlanadi. Bildirilgan fikrlar baholanmasligi talabalarda turli g oyalar

shakllanishiga olib keladi. Bu metod talabalarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish
uchun xizmat qiladi.
V azifasi . «Aqliy hujum» qiyin vaziyatlardan qutulish choralarini topishga,
muammoni ko rish chegarasini kengaytirishga, fikrlashni bir xilliligini

yo qotishga va keng doirada tafakkurlashga imkon beradi. Eng asosiysi,

muammoni yechish jarayonida kurashish muhitidan ijodiy hamkorlik kayfiyatiga
o tiladi va guruh yanada jipslashadi.

O byekti . Qo llanish maqsadiga ko ra bu uslub universal hisoblanib

tadqiqotchilikda (yangi muammoni yechishga imkon yaratadi), o qitish

jarayonida (o quv materiallarini tezkor o zlashtirishga qaratiladi), (o z-o zini

bir muncha samarali boshqarish asosida faol fikrlashni shakllantiradi) asqotadi.
Qo llanish usuli
. «Aqliy hujum» ishtirokchilari oldiga qo yilgan muammo
bo yicha xar qanday mulohaza va takliflarni bildirishlari mumkin. Aytilgan fikrlar

yozib boriladi va ularning mualliflari o z fikrlarini qaytadan xotirasida tiklash

imkoniyatiga ega bo ladi. Metod samarasi fikrlar
xilma-xilligi bilan tavsiflandi
va hujum davomida ular tanqid qilinmaydi, qaytadan ifodalanmaydi. Aqliy hujum
tugagach, muhimlik jihatiga ko ra eng yaxshi takliflar generasiyalanadi va

muammoni yechish uchun zarurlari tanlanadi.
«Aqliy hujum» uslubi o qituvchi tomonidan qo yilgan maqsadga qarab

amalga oshiriladi:
29

1. Talabalarning boshlang ich bilimlarini aniqlash maqsad qilib
qo yilganda, bu metod darsning mavzuga kirish qismida amalga oshiriladi.

2. Mavzuni takrorlash yoki bir mavzuni keyingi mavzu bilan bog lash

maqsad qilib qo yilganda - yangi mavzuga o tish qismida amalga oshiriladi.

3. O tilgan mavzuni mustahkamlash maqsad qilib qo yilganda - mavzudan

so ng, darsning mustahkamlash qismida amalga oshiriladi.

«Aqliy hujum» uslubining tarkibiy tuzilmasi . 2-jadval
«Aqliy hujum» uslubi ning bosqichlari:
1. O quvchilarga savol tashlanadi va ularga shu savol bo yicha o z

javoblarini (fikr, mulohaza) bildirishlarini so raladi;

2 . O quvchilar savol bo yicha o z fikr-mulohazalarini bildirishadi;

3. O quvchining fikr-g oyalari (magnitafonga, videotasmaga, rangli

qog ozlarga yoki doskaga)
to planadi;
4. Fikr va g oyalar ma lum belgilar bo yicha guruhlanadi;

5. Yuqorida qo yilgan savolga aniq va to g ri javob tanlab olinadi.

«Aqliy h ujum» uslub i ni qo llashdagi asosiy qoidalar:

a) Bildirilgan fikr va g oyalar muhokama qilinmaydi va baholanmaydi.

b) Bildirilgan har qanday fikr va g oyalar, ular hatto to g ri bo lmasa ham

inobatga olinadi.
v) Bildirilgan fikr va g oyalarni to ldirish va yanada kengaytirish mumkin.

Kompyuterli o qitish texnologiyasi.
Kompyuterlashtirilgan o qitish
30Muammoli savollar beriladi
Fikr va g oyalar

bildiriladi
Fikr va g oyalar

to planadi

Fikr va g oyalar

guruhlanadi
Aniq va to g ri javob

tanlab olinadi

texnologiyasi bu kompyuterdan foydalanishga asoslangan o qitishdir.
O qitishning kompyuter texnologiyasi yangi axborot texnologiyalarning bir

turidir. Axborot texnologiyalarda bundan tashqari boshqa axborot vositalari
(televideniye, video va boshqalar) ishlatilishi mumkin. Kompyuter texnologiyalari
dasturlashtirilgan o qitish g oyalarini rivojlantiradi, zamonaviy kompyuterlar va

telekommunikatsiyalarning yirik imkoniyatlari bilan bog liq bo lgan

o qitishning mutlaqo yangi hali tadqiq qilinmagan texnologik variantlarini ochib

beradi. Telekommunikatsion tizimlar, shu jumladan kompyuterlar hozirgi zamon
ilmiy-texnik taraqqiyotning mahsuli hisoblanadi. Ilmiy-texnik taraqqiyot ilmiy-
texnik axborotning shiddatli o sishi bilan belgilanadi. Tahsil oluvchilarning

individual qobiliyatlarini hisobga olib, imkoni boricha eng ko p xaj
im da
axborotni o zlashtirish
, faqat kompyuterlar yordamida amalga oshirilishi mumkin.
Ya ni o qitishning kompyuter texnologiyasi asosida o quv jarayonini

jadallashtirish va samaradorligini maksimal darajada oshirishga erishish mumkin.
O qitishning kompyuter texnologiyasi, kompyuterning inson individual

qobiliyatlariga mosligiga tayanadi. O qitish jarayonini
maqbul darajada tezkor
boshqarish imkoniyati mavjudligi, bu o qitish turining universal muloqoti

ko rinishida ekanligi, psixologik qulayliklari,
axborot hajmida o zlashtirilishi
cheklanmaganligi bilan ajralib turadi.
Kompyuterli o qitish texnologiyasi mazmun jihatdan kompyuter xotirasiga

kiritilgan pedagogik dasturiy vositalar bilan farqlanadi. Dasturiy vositalar mavzu,
bo lim yoki butun o quv fani bo yicha tuzilishi mumkin va u o quv materiali

o zlashtirilishi diagnostikasi baholashni va monitoringini ham o z ichiga oladi.

Kompyuterli o qitish texnologiyasi
ning samaradorligi dasturiy vositalarning
ishlab chiqilish darajasi bilan bir qatorda o quv jarayonini va ishchi o rinlarini

to g ri tashkil etilganiga bog liq bo ladi.

Kompyuterli o qitish texnologiyasida quyidagilar zarur hisoblanadi:

individual o qitish; muntazam ravishda kompyuter yordamida tashhis testlar

o tkazish; o quv maqsadlariga erishilganligini baholash.

31

Kompyuterli o qitish texnologiyasida, o qitish siklning qayta takrorlanishi
uchun eng maqbul sharoit yaratiladi.
Bu o qitish texnologiyasida pedagogning funksiyasi quyidagilardan iborat

bo ladi: dasturiy vositalarni tayyorlash; o quv jarayonining (o quv jarayoni

grafigi, tashhislash, nazorat) guruh, o quv fan miqyosida tashkil etish; ishchi

o rinlarini tashkil etish, yo l-yo riqlar berish, tarmoqni boshqarish; tahsil

oluvchilar bilan muloqotda bo lish, individual o qitishni ta minlash.

32

II BOB M I R Z A C H O ` L T A B I I Y GEOGRAFIK RAYONI
MAVZUSINI O`QITISH METODIKASI
2.1 Mirzacho l tabiiy geografik rayoni mavzusini o`qitishda pedagogik
texnologiyalarni qo`llash
Ta'lim-tarbiyaning mazmuni, maqsad va vazifalari davrlar o`tishi bilan
k е ngayib borishi natijasida uning shakl va usullari ham takomillashib bormoqda.
Hozirda inson faoliyatining asosiy yo`nalishlari shu faoliyatdan ko`zda tutilgan
maqsadlarni to`liq amalga oshirish imkoniyatini b е ruvchi yaxlit tizimga, yangi
t е xnologiyalarga aylanib bormoqda.
G е ografiya ta'limida p е dagogik t е xnologiya ta'lim-tarbiya jarayoni sifatida
ishtirokchilarning faoliyatlari orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonning pirovard
maqsadi barkamol insonni shakllantirish va rivojlantirish bo`lib, asosan
quyidagilardan tarkib topadi:
 ta'lim-tarbiya b е rish;
 axborotlarni uzatish;
 mustaqil fikrlashni o`rgatish
 bilim-ko`nikma, malakalarni o`rgatish va o`zlashtirilishiga erishish;
 turli usul va uslublarni qo`llash va takomillashtirish;
 diagnostika, monitoring olib borish;
 ta'lim-tarbiya jarayonida insonparvarlik, vatanparvarlik tamoyillariga
asoslanish;
 o`quvchilarni tayyorgarlik darajasini, psixologik, fiziologik, yosh
xususiyatlarini, gigiy е nik talablarini hisobga olish va hokazolar;
Shu asosda g е ografiya t е xnologiyasida ta'lim tizimining m е todologik,
didaktik, p е dagogik, psixologik, fiziologik, gigiy е nik asoslarini yaratish lozimdir.
Ta'limning m е todologik asosi-dars jarayonini amalga oshirishda qanday
m е todlarga asoslanishini b е lgilaydi. M е todologik asosning ilmiy jihatdan to`g’ri
bo`lishi p е dagogik t е xnologiya uchun zaruriy shartdir.
Ta'lim tizimining didaktik asosi ta'lim-tarbiya, qoida va tamoyillariga
33

muvofiqligini b е lgilaydi. Didaktik talablar ta'lim-tarbiya vazifalarning nazariy
jihatdan to`g’ri bajarilishini ta'minlaydi.
P е dagogik t е xnologiyaning p е dagogik asosi-zamonaviy p е dagogika fanining
ilmiy xulosalaridan k е lib chiqadi. Bunda p е dagogik t е xnologiyaning umumiy
tarkibiy tuzilishi, manzili, shakli, usullari, vositalari, p е dagogik jarayonning
tashkil qilinishi, olib borilishi, uning diagnostikasi, monitoringi, o`quv-mavzu
r е jalar va shu kabilarning ilmiy jihatdan to`g’ri bo`lishi ta'minlanadi.
P е dagogik t е xnologiyaning psixologik asosi-psixologiya fanining ilmiy
xulosalari va tavsiyalari bilan b е lgilanadi. Ta'limning har bir bosqichida
o`quvchilarning psixologik xususiyati hisobga olinadi.
P е dagogik t е xnologiyaning fiziologik asosi o`quvchilarning turli yoshdagi
fiziologik xususiyatlarini hisobga olishdan iborat, bunda o`g’il va qiz bolalar
fiziologiyasidagi farqlar alohida hisobga olinadi.
P е dagogik t е xnologiyaning gigi е nik asosi ta'lim-tarbiya jarayonida
salomatlikni saqlash talablariga rioya qilishdan iborat bo`lib, bunda turli zararli va
ortiqcha ta'sirlarni bartaraf qilish, o`quv-xona sharoiti, yoritganlik, harorat,
havoning tozaligi, o`qituvchi va o`quvchining ish o`rni, jihozlar, o`quv
mashg’ulotlarining m е 'yorlari, didaktik vositalarining qulayligi ilmiy asosda
b е lgilab boriladi. Yuqorida k е ltirilgan asoslar umumlashtirilsa, g е ografiya
ta'limida t е xnologiyaning nazariy va amaliy asoslari k е lib chiqadi.
P е dagogik t е xnologiyadan foydalanish hozirgi zamon didaktikasi va
p е dagogikasi taraqqiyotining mahsuli bo`lib, uni g е ografiya ta'limi tizimida
qo`llash va amalga oshirish lozim d е b o`ylaymiz.
O`quvchilarda ijodiy faoliyatlarini rivojlantirish ularda geografik madaniyatni
shakllantirishda katta rol o`ynaydi. Zamonaviy darslarda dars-seminar, dars-
konferensiya, dars-sinov, dars-o`yin kabi ta limni tashkil qilish shakllaridan keng
foydalaniladi. Hozirgi zamon noan anaviy darslari o`nlab ijobiy xususiyatlarga

ega: ularni qo`llash orqali o`qituvchi faoliyatni tashkil etishda ijodkor bo`lishga,
o`quv faoliyatida o`qituvchi va o`quvchining hamkorligi yetakchi bo`lishiga, o`quv
34

jarayoni paytida o`quvchilar o`rtasida o`zaro muloqotlar, suhbatlar, tortishuvlar
bo`lishiga, muammoli savollar va topshiriqlar, har xil murakkablik darajasidagi
test savollari orqali o`quvchilarda ijodiy faoliyatlarni rivojlantirishga erishish
mumkin.
Hozirgi kunda umumta lim maktablarida o`quvchilarning fanlarni yaxshi
o`rganishlari, o`qitilayotgan mavzuni muammoli savol va topshiriqlar yordamida
o`zlashtirishlari, ularda ijodkorlik, fikrlarini teran va aniq ifodalashga o`rgatish,
o`rtaga tashlangan savolga keng mulohaza yuritib javob bera olish qobiliyatini
shakllantirish maqsadlarida yuzdan ortiq noan anaviy dars usullaridan

foydalanilmoqda. Bu dars usullari mavzularni o`zlashtirish jarayonini
osonlashtiradi, oquvchilar ongida ancha vaqtgacha esdan chiqmaydi, ularni teran
mushohada yuritishga va darsdagi ishtiroklarini faollashtirishga yordam beradi.
Noan anaviy darslarning asosiy maqsadi o`quvchilarning mustaqil bilim

olish mexanizmiga asoslanganligidadir. Noan anaviy darslarning an anaviy

darslardan farqli jihatlari quyidagilarda deb hisoblaymiz:
 Noan anaviy darsda tanlangan dars mavzusi bo`yicha o`quvchi o`z nuqtai

nazarini bayon etadi, garchi xato bo`lsa ham o`quvchining fikri oxirigacha
eshitiladi.
 Noan anaviy darsda an anaviy darsdagidek tashkiliy, o`tgan mavzuni

so`rash, yangi mavzu bayoni va darsni mustahkamlsh singari bosqichlari
bo`lmaydi. Har bir darsning o`ziga xos shakli bo`ladi.
 Noan anaviy darsda aniq bir ta limiy metod yoki usul hukmronlik

qilmaydi. Darsning borish jarayonida ta limiy metodlar va usullar almashina

boradi.
 Noan anaviy darslarda standart didaktik ko`rgazmalar bilan birga,

o`quvchilar kuchi bilan yaratilgan ko`rgazmalar ham qo`llaniladi.
 Noan anaviy darslarda o`quvchi shaxsi birinchi o`rinda turadi. Shuning

uchun o`quvchilar bilan yakkama-yakka ishlash bunday darslarning tashkiliy asosi
bo`ladi.
35

 Mustaqil ishlar, guruhiy ishlash, o`zaro juftlikda ishlash, o`zaro muloqotda
bo`lish, ta limiy o`yinlar darslarning mazmunini tashkil etadi.
 Noan aviy darslarda birgina darslik emas, qo`shimcha badiiy, ilmiy, atlas,

matbuot va boshqa materiallaridan foydalaniladi.
 Noan anaviy darslar o`quvchilarning dars-mavzusini o`zlashtirib olish

imkoniyatini kengaytiradi.
Malakali va ijodkor o`qituvchi dars jarayonida qaysi noan anaviy dars

usullarini qo`llashni mavzuning mazmun mohiyatidan kelib chiqib ularni to`gri
tanlash, o`quvchilarning bilim darajalari, psixologik xususiyatlarini e tiborga

olgan holda amalga oshiradi. O`quvchilarning Mirzacho`l tabiiy geografiyasi
fanini o`zlashtirishlari uchun o`qitishning ilg or va zamonaviy usullaridan

foydalanish, yangi informatsion pedagogik texnologiyalarni tadbiq qilish muhim
ahamiyatga egadir.
2.2. Mirzacho`l tabiiy geografik rayoni ni ko`rgazmali vositalar asosida
o`rganish

Axborotni ko`z oldiga k е ltirish d е b anglash jarayoniga yoki ko`z, yoki quloq,
yoki baravariga ikkalasi yoki hissiyotlarni ulashdir. O`quv dasturini anglash uning
ko`z oldiga k е ltirishdan boshlanadi. Shuning uchun barcha s е zgi organlari ishga
tushadi, shu tufayli t е z va oson o`quv matnini o`zlashtiriladi. Tasviriy mat е rial
bo`lishi ham, u tushunarli va o`zaro bog’langan, aktual bo`lishi k е rak. Bunda tasvir
vositalaridan foydalanadi.
Yaxshi jihozlangan o`quv matni umumiy holatga ijobiy ta'sir etadi. Rangga
qiziqish oshadi. Diqqat va faoliyat uyg’unlashadi, kuzatuvchanlik va s е zgirlik
oshadi, xotira tayyorlanadi, fikrlash jarayoni y е ngillashadi, o`quv mat е riali
o`zlashtiriladi.
Ya.Kam е nskiy XVIII- asrda ko`rgazmalilikni shunday ta'riflaydi: har bir
narsani hissiyotlar bilan anglash, o`rganilayotgan oby е ktni his-tuyg’ular orqali
anglash, mak е t va mod е llarni o`quvchilar orqali kuzatish, o`qitish
ko`rgazmaliligini avval aniq oby е ktni anglash d е b tushunilgan, masalan: r е al
36

pr е dm е t va hodisalar o`z boshlang’ich ko`rinishida mashinalar mod е llari,
ko`rgazmali tarqatma mat е rial, jadvallar, va ayrim chizmali dasturlar, o`quv
kinofilmlar. Zamonaviy didaktika shuni ta'kidlaydiki, ko`rgazmalilik tushunchasi
bu nafaqat konkr е t vizual pr е dm е tlarga tayanish, balki mod е llarga ham mod е l —
bu nima? Odatdagi ko`rgazmalilikdan farqi nimada? Mod е l — bu oby е kt yoki
oby е ktlar turlarining shartli ko`rinishi. O`rganilayotgan oby е ktning tashqi
ko`rinishi haqida tasavvur hosil qiluvchi natural pr е dm е tlar anglatadi. Mod е l esa
faqat hodisa va jarayonning ay rim, zarur bo`lgan tomonlarini ko`rsatadi. Bu
tomonlar to`g’ri aks ettirilishi zarur, o`rganilayotgan hodisa uchun izomorf.
O`rganish vositalari ko`rgazmali bo`lishi uchun hodisa mod е lga aylantirilishi
k е rak, uning asosiy xossalarini ko`rsatish (ya'ni mod е l o`rganilayotgan hodisaga
izomorf bo`lishi k е rak), mod е lning tushunarliligini ta'minlaydi. Izomorflik va
oddiylik bu ko`rgazmalilikning farqli tomonlari, o`quv mod е llarining t е oriya
tushunchalari shakllanishidagi o`rni Davo`dov orqali ilmiy fikrlash asosi d е b
topildi. O`quv mod е llarini u ko`rgazmalilik va tushuncha uyg’unligi d е b ta'riflaydi.
Mod е llashni Davo`dov ko`rgazmalilikni to`ldiruvchi didak tik prinsip d е ydi.
Tasvirlar soni va turlari . El е ktron dasturning maqsadi — o`quv mat е rialini
ham ma yutuqlarini saqlab qolish emas, balki kompyut е r orqali tasvir uchun
ko`rgazmalarni tanlash. Tasviriy mat е rial turi va soni qaysi tartibda tanlanadi.
Bizningcha, o`quv matni tushunilishi qiyin joyida tas vir kiritiladi, qo`shimcha
ko`rgazmali tasvir orqali mavzuviy-mazmuniy bloklarining uyg’unlashishi va
tartiblashishi uchun. Kompyut е r t е xnologiya el е ktron dasturga hamma axborotni
sig’dirish maqsadi qo`yilmaydi. Bu o`quvchini matn parchasini o`rganishdan
chalg’itadi. Talabaga b е qiyos ozodlik b е rish xavfli. Rasmdan lug’atga, boshqa
gip е rmatnga ko`chish maqsadga muvofiq emas. L е kin, uni ozodlikdan mahrum
etish ham k е rak emas. Ongli k е lishuv zarur o`qitish usulidagi bir chiziqlik yoki
modullik yaratilishi k е rak. Gip е rmatnda harakatli rasmlar ko`pligi, dinamikasi bir
chiziqlik bilim olishni susaytiradi, bu animatsiya to`liq bilim olishga xalaqit
b е radi. Bir mavzuda n е chta tasvir bo`lishi k е rak? Bu nazariy o`quv dasturining
37

mazmuni va harakt е riga bog`liq. Ko`rgazmalarga boy b е tlar yoki el е ktron matnlar
k е raklimi? Bir marta tasvir ko`rib, ko`p marta el е ktron matnni o`qigandan
yaxshiroq. Misol uchun siz yumuq ko`z bilan notanish xonaga kirib,
yoningizdagidan xonani tasvirlashni so`raysiz, unga 3-5 s е kund ichida ko`rgani
ma'qul. Xonani tasvir vositasi orqali qanday tasavvur etsa bo`ladi? Tasvir soni va
b е ti aniq b е lgilanmaydi, quyidagi faktorlari asoslanadi:
 O`quv matnini mazmuni va harakt е riga ko`ra;
 O`quv uslubiga ko`ra;
 O`quv muassasasiga ko`ra.
Ko`rgazmali vositalar asosida o`qitish tasnifi . Mazmun va xarakt е ri
bo`yicha tasnif 3 guruhga bo`linadi:
1. Tasvirli ko`rgazmalilikka:
 rasmlar rеprеduktsiyasi;
 arxitеktura va haykataroshlik fotorеproduktsiyasi;
 o`quv matnlar uchun yaratilgan o`quv rasmlar;
 ra s m va applikatsiyalar;
 vid eo parchalar;
 audioparchalar;
 vidеofilmlar kiradi.
2. Shartli-chizmali ko`rgazmalilikka:
 jadvallar;
 sxеmalar;
 blok-sxеmalar;
 diagrammalar;
 grafiklar;
 xaritalar;
 planshеtlar kiradi.
3. Prеdmеtli ko`rsatmalilikka:
 muzеy eksponatlari;
38

 makеtlar;
 modеllar.
Jadvallar turlari . Tasvirni oddiy va samarali vositasi bu jadvallar. Ular
yordamida asosiy mazmunni aniqlash, o`rganilayotgan mat е rialni osonlashtirish va
fikrni eslab qolish, tushuncha va qoidalarni umumlashtirish mumkin.
Doirali jadvallar — asosiy chizma el е m е ntlaridan biri bu doira. Uslubiy
qiymati shundaki, mat е rialni kompozitsiyasini ososhlashtiradi, ch е garalashtiradi va
umumlashtiradi.
Sx е ma — mat е rialning grafik ko`rinishi, hodisalarning ayrim xossalari
shartli b е lgilar orqali b е riladi, aloqa va muloqotlar esa qismlarni o`zaro
joylashtirilishi va ikki tomonlama ko`rsatkichlar bilan b е riladi.
Dinamik — animatsion — oby е ktning harakati samarasini b е lgilashdir, turli
statik jadval tuzishga imkon b е radi. Qulayligi shundaki, mat е rialni qismlab b е rish,
oz-ozdan, jadvalni o`zgartirish imkoni bor, bir el е m е ntni boshqasi bilan
o`zgartirish mumkin. Harakatli jadvallarni qulayligi o`rganish va mustahkamlashga
yordam b е radi.
O`quv axborotini taqsimlash, chizma tasvir oby е ktlashni to`g’ri tanlash
harakatning samarasiga olib k е ladi. Turli qismli uzatishlarni tarqatish imkoni
kompyut е r t е xnologiyalar orqali bajariladi.
Blok-sx е ma . Tasvirning shartli-chizma turini ko`rib chiqamiz. Sx е ma bu
mat е rialni chizma tasviri hodisalar qismlari va xossalari shartli b е lgilar orqali
b е riladi, aloqa va muloqotlar esa qismlarni o`zaro o`rnatilishi va ikki tomonlama
ko`rsatkichlar orqali tasvirlanadi. Jadvallar kabi sx е malar turli formatda bo`ladi,
ular ekran b е tini qismini egallaydi, butun b е tli yoki bir n е cha b е tli bo`ladi.
Chizma vositalar yordamida sx е mani yana shunday jihozlasa bo`ladi:
 turli ranglar orqali;
 rasmlar orqali;
 shriftlar tanlash orqali;
 aniq sonli qismlar va aloqalar orqali;
39

 sxеmaning harakatlanish samarasi orqali;
Shartli - chizma ko ` rgazmalilikka nafaqat sx е malar , balki grafik , diagramma ,
aplikatsiyalar , sx е mali ras mlar kiradi . Ular xodisa, voqеa, jarayonlarning aloqa va
muloqotlarini aniqlashga ishlatiladi, matn qismini obrazli tasavvurini
shakllantiradi. Matniqiy kеtma-kеtlik va ko`p ob y еktlarni tasvir orqali solishtirish
hosil bo`ladi. Sxеmalar bir nеcha turlarga bo`linadi: statik va harakatli. Tushuncha,
jarayon va hodisalarni tarkibiy qismlarini ko`rsatuvchi mantiqiy qismlar
mantiqiy kеtma-kеtligini aniqlaydi.Boshqa tasvirlarni sxеmatik tasvir bilan
taqqoslash rеal obraz yaratadi.Sxеmani aniq til i ga oid matеrial to`ldirishi mumkin,
lеkin hajmini chеgaralash kеrak, chunki sxеma ortiqcha yuklanadi, bu esa
sxеmaning qiymatini y o `qotadi. Gigiеna normasiga kеltiruvchi sxеmalar
y еngillashadi, qachonki matеrial zich o`rnatilsa va shartli bеlgilar ongli joylashsa
u lar fikr va diqqatni jamlaydi, mеzonlarini anglatadi, lеkin aniq xulosalar
bеrmaydi, fikrlash faolligi talab qilnadi, mustaqil, abstrakt fikrlashga undaydi,
quyidagi talablarga rioya qilish kе rak: tushuntiruvchi so`zlar kamroq ishlatilishi
yuqori, pastki va joy qoldirish ranglar-rangbarangligini yo`qotish; tarkibiy
qismlar soni va aloqalar matn parchasi mazmuni va h araktеriga mos bo`lishi kеrak.
Bundan yigirma yil oldin elektron darsliklar haqida tasavvurga ham ega
emasdik. Bugun esa axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining taraqqiyoti bois
elektron darsliklardan foydalanish imkoniyatiga egamiz. O`z navbatida, u bilan
bog liq muammolarni ham yechishga harakat qilyapmiz.
Elektron taqdimotlardan darsda namoyish va ko`rgazmali material sifatida
foydalanish pedagogga katta yordam beradi. O`quv materialining elektron
taqdimotda animatsiyalar shaklida berilishi o`tilayotgan mavzuni tushunishni
yengillashtiradi va ko`rgazmalilikni oshiradi. Namoyish slaydlarini o`quvchilarga
tarqatma material sifatida ham berish mumkin.
Slaydlarga nisbatan o`quvchilar o`zlarining fikrlarini yozadi va bu orqali ular
axborotlar bilan ishlashning quyidagi malakalariga ega bo`ladilar:
 grafik axborotlarni matn shakliga keltirish yoki teskarisi;
40

 muhokama etilayotgan mavzu bo`yicha xulosalar va savollarni shakllantirish
 o`zining o`quv-bilish faoliyatini rejalashtirish.
Bunday metodika o`qituvchiga yangi axborotlarni ko`paytirib borish,
o`quvchilarning tayyorgarlik darajasi o`zgarishi bilan ma'lum bir mavzuga
mo`ljallangan slaydlarni takomillashtirib borish imkoniyatini beradi.
2.3. Mavzuni o`qitishda Axborot Kommunikatsion Texnologiyalarning
ahamiyati
R е spublikada o`quv adabiyotlaridan foydalanishga mo`ljallangan axborot
t е xnologiyalari vositalarini rivojlantirish, shuningd е k, masofadan turib o`qitishni
tashkil etish bo`yicha salmoqli ishlar olib borilmoqda. Axborot kommunikatsion
texnologiyalar asosida adabiyotlar yaratishning ilmiy-uslubiy tomonlari ko`pgina
olimlar tomonidan tadqiq etilmoqda.
Takomillashgan zamonaviy apparatlar, ko`p miqdorda tayyorlangan o`quv
kinofilmlari, diafil i m va diapozitiv, katta xajmdagi maxsus slaydlarning ishlab
chiqarilishi, o`quv teleko`rsatuvlarining tashkil qilinishi, o`rgatuvchi va nazorat
qiluvchi (EHM kompyuterlari) mashinalar maktabda TTV dan keng foydalanish
uchun qulay sharoit yaratmoqda. Borgan sari geografiya o`qituvchilarining
ko`pchiligi darslarda va sinfdan tashqari ishlarda TTVdan keng foydalanmoqdalar.
Vohalanki, hozirgi texnika taraqqiyoti davrida ta`limning texnika voistalarini o`z
o`rnida va to`g`ri qo`llay bilish o`qituvchilar pedagogik mahoratining asosiy
ko`rsatkichlaridan biriga aylanib qoldi. Shuning uchun ham «Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi» 1997 yil talabalaridan kelib chiqqan xolda umumiy ta`lim
maktabida, yosh avlodning mustahkam bilim olishi uchun hozirgi zamon texnika
vositalaridan unumli foydalanish lozimligi qayd etilgan.
Geografiya darslarida hozirgi zamon texnika vositalaridan foydalanish
sohasida qilinadigan ishlar ko`p. Shuni ochiq e`tirof etish joizki, texnika
vositalaridan maqsadga muvofiq unumli foydalanish respublikamizning hamma
maktablarida ham yaxshi yo`lga qo`yilgan emas. Respublikamizda, ayniqsa
qishloq maktablarida geografiya darslarida TTVdan hamda zamonaviy
41

kompyuterlardan foydalanishga taaluqli metodik qo`llanmalarga ehtiyoj juda
katta.Hozirgi paytda kompyuter texnologiyasining ta`lim jarayoniga olib kirish,
ayniqsa, multimedia tarzidagi vositalarni geografiya o`qitishda qo`llash borasida
muayyan izlanishlar olib borilmoqda.
Biz komp yuterlardan hozir barcha turdagi korxona va muassasalarda,
hatto uyda ham foydalanishimiz mumkin. Komp yuterlar bilan barchamiz ishlay

olamiz. Chunki, o`rta maktabdanoq o`quvchilar komp yuterlar bilan muloqotda

bo`ladilar. Komp yuterlar ta`limda qo`llanilayotgan didaktik vositalarning eng

yangisi, eng keng tarqalgani va eng samaralisi hisoblanadi. Chunki komp yuter

yordamida ilgari ko`rib o`tilgan didaktik materiallar va vositalar bajaradigan
ishlarning aksariyatini amalga oshirishimiz mumkin. Ularning didaktik
imkoniyatlari ham juda kengligi barchamizga ayon. Shunday bo`lsada, ular bilan
qisqacha tanishib chiqsak, ularni qachon va qanday qo`llanishni bilib olamiz.
Avvalo komp yuterning tuzilishini esga olaylik. Bugungi kun personal

komp yuterlari
protsessor, monitor, klaviatura va sichqoncha kabi asosiy
qurilmalardan iborat.
Axborot kommunikaitsion texnologiyalarni tarkibiy qismlari
3 jadval
42Window s
qobig I MS

OFFI CE
dast urlash t illari
Int ernet
t ex nologiy a
A nimat siy alar,
v irt ual st endlark omp y ut erlar,

qo shimcha

qurilmalar:
print er, sk aner,
fak smodem,
t armoq,
ofi st ex nik alari,
k serok slar . Ta lim beruv chi

dast urlar , v irt ual
st endlar, t est
dast urlari,
elek t ron
darslik lar,
elek t ron
k ut ubxona.Vosit alar
Tex nologiy alar
Mat eriallarInformat sion
t ex nik a v a
t ex nologiy alar

Protsessor axborotlarni qayta ishlash va komp yuter ishini boshqarish
vazifalarini bajaradi. Monitorda esa bajrilayotgan ishlar ko`rsatib boriladi.
Klaviatura yordamida kerakli buyruqlar va axborotlarni kiritishimiz mumkin.
Sichqoncha esa turli dasturlar bilan ishlashimizni osonlashtiradi. Bundan tashqari
bir qator qo`shimcha qurilmalar ham borki, biz ularni komp yuterga ulab, ish

imkoniyatlarimizni yanada oshiramiz.
Ta`limda informatsion texnika va texnologiyalar. Bulardan eng ko`p
qo`llaniladiganlarini ko`rib o`tamiz. Printer yozma va grafik axbortlarni bosmaga
chiqarish qurilmasi. Ulardan hozir rangli va oq-qora lazerli printerlar ko`p
qo`llanilyapti. Turli o`quv axborotlarini komp yuterlarda tayyorlab, printerdan

chiqarib olishimiz va undan mashg ulotda foydalanishimiz mumkin. Bu juda

qisqa vaqt ichida, yuqori sifat bilan amalga oshadi. Skaner yozma va grafik
axborotlarni qog ozdan o`qib olib komp yuterga o`tkazuvchi qurilma, ya`ni

printerga teskari vazifani bajaradi. endi bizga mavjud yozma va grafik axborotlarni
komp yuterga qo`l bilan kritishimiz shart emas, bu ishni bizga skaner bir necha

daqiqa ichida amalga oshirib beradi. Faksmodem qurilmasi komp yuterning

boshqa komp yuter, faks yoki telefon bilan axborot almashinish imkoniyatini

beradi. endi biz bir joydan ikkinchi joyga yozma va grafik axborotlarni
yetkazishimiz uchun qog ozga yoki disketaga yozib eshitishimiz shart emas,

modem aloqasi bu ishni bir zumda joyimizdan turmasdar amalga oshirib beradi.
Faks-modemlar ishlaganda oddiy telefon tarmog idan foydalaniladi. 1-

komp yuterdagi raqamli axborot simli aloqaning analog ko`rinishiga o`tkaziladi

va telefon tarmogi orkali axborot uzatiladi. 2 komp yuter telefon tarmog i

orqali kelgan analog ko`rinishdagi axborotlarni yana raqamli ko`rinishga
aylantiradi. Bu axborot almashishni modifikatsiya demodifikatsiya, qisqacha

modem aloqa deyiladi. Komp yuterlar tarmoqqa ulangandan so`ng, ularning

orasidagi masofa qanchaligidan qat`iy nazar o`zaro axborot almashinish
imkoniyatiga ega bo`lamiz. Ayniqsa uzoq masofalarga bu juda qo`l keladi.
43

Bugungi kunda mahalliy-lokal tarmoq INTERNET va xalqaro-global tarmoq
INTERNET dan ta`limda keng foydalanilyapti.
Komp yuterlar yordamida biz aksariyat ko`rinishdagi axborotlarni qayta
ishlashimiz mumkin. Bular yozma, sonli, grafik, ovozli, foto va video axborotlar
bo`lib, ular komp yuterlarga raqamli, ya`ni 0 va 1 ko`rinishga o`tkazilib bemalol

qayta ishlanishi mumkin. Natijada biz ular ustida ko`pgina ishlarni amalga oshira
olamiz. Masalan axborotlarni kiritish va chiqarish, saralash va saqlash, qabul qilish
va uzatish, hisoblash va boshqa ishlar. Bunaqa imkoniyatlar boshqa hech bir
didaktik vositalarda yo`q. Bunday imkoniyatlardan foydalanib biz juda qisqa vaqt
ichida, katta hajmdagi axborotlarni kayta ishlashimiz, turli didaktik materiallarini
tayyorlash, ularni qo`llash va ta`lim berish ishlarini amalga oshirishimiz mumkin.
Bu ishlardan ba`zilarini ko`rib o`tsak masala oydinlashadi.
Eliktiron o`quv qo`llanmalar bugungi kunda komp yuter dasturlari

yordamida tayyorlangan bo`lib, oddiy o`quv qo`llanmalaridan qulayligi bilan
keskin farq qiladi. Bunday qo`llanmalardan foydalanishda kerakli joylarda savollar
berib murojaat qilish va qo`shimcha ma`lumotlar yoki javob olishimiz mumkin.
Mavzuga oid ko`rgazmali materiallar ovoz va harakat bilan berib boriladi,
ma`lumotlar ba`zasi, teskari aloqa tizimi va yana bir qancha ustunliklarga ega.
Virtual stendlar amaliy mashg ulotlarda juda yaxshi samara beruvchi elektron

didaktik material hisoblanadi. Ularning ustunlik tomoni shundaki turli texnologik
mashinalar va jihozlar, hamda texnologik jarayonlar va texnologik operatsiyalarni
mashq qilish imkonini beradi. Bu ishni real xayotda amalga oshirish katta
xarajatni talab qiladi, ba`zan esa buning iloji ham bo`lmaydi. Virtual sharoitda esa
bu juda samarali amalga oshiriladi. Komp yuterlarda bilimlarni sinash
ham juda
tez va samarali bajariladi, ayniqsa test sinovlari uchun bu juda qulay. Testlarni
tuzish, uni o`tkazish, natijalarini chiqarish, qo`lda bajarilgandan bir necha barobar
tez va aniq amalga oshiriladi. Komp yuterlarda tuzilgan
ta`lim beruvchi dasturlar
esa o`quvchilarga mustaqil ta`lim olishda eng samarali usul sifatida yordam beradi.
Bunday dasturlar yordamida bilimlarni olish, ularni mukammalashtirish va
44

mustahkamlash, malaka va ko`nikmalarni shakllanltirish, bilimlarni baholash
ishlari kompleks ishlab chiqilgan bo`lib, fanni o`zlashtirishda bu juda katta
ahamiyatga ega. Komp yuterlarda turli animatsiyalarni (harakatni ko`rsatuvchi)
tayyorlash imkoni bo`lgani uchun, undan didaktik materiallarni tayyorlashda keng
foydalanamiz. Turli laboratoriya ishlari, virtual stendlar, prezentatsiyalar, ta`lim
beruvchi dasturlar, testlar, elektron o`quv qo`llanmalarning barida animatsion
materiallar qo`llanilishi natijasida ularning ta`limiy jihatdan ahamiyati yanada
oshadi.
Ta`limda komp yuterlardan foydalanishimiz uchun esa bizga informatsion

texnologiyalar qo`l keladi. Bugungi kunda komp yuterlar shunday dasturlar

asosida ishlaydiki, foydalanuvchilar uchun bu juda ham katta malakani talab
qilmaydi. Microsoft kompaniyasining dasturiy mahsulotlari bo`lmish Windows va
u asosida ishlovchi Word, Exsel, Paintbrush, Power Point, Visual Basic, Front
Page, Flash, Delfi, Pascal, Acces va boshqa dasturlar biz yuqorida aytib o`tgan
didaktik materiallarni tayyorlashimiz imkonini beradi. Bugungi kunda bu dasturlar
asosida yaratilayotgan mahsulotlar va qayta ishlanayotgan axborotlar
mul timediya texnologiyalari
yordamida amalga oshirilayapti. Natijada ovoz ham,
tasvir ham eng sifatli ko`rinishda berilmoqda. Internet texnologiyalari esa
dunyoning istalgan burchagidagi komp yuterlar bilan axborot almashish imkonini

bermoqda. Bu xizmatlarni turli provayderlar amalga oshirib beradi. Internetdagi
turli http: manbalarning www. veb sayitlaridan biz kerakli axborotlarni qidirishimiz
va ulardan foydalanishimiz mumkin. Internet orqali ta`limga oid turli yangiliklar,
kitoblar va boshka didaktik materiallarni olishimiz mumkin. Bugungi kunda
distantsion ta`lim, sirtqi ta`lim va online rejimidagi, ya`ni bevosita boshqa joydagi
o`quv jarayoniga ulanadigan ta`lim shakllari rivojlangan davlatlarda keng
qo`llanilmoqda. Bu texnologiyalardan o`zimizda ham foydalanila boshlandi
elektron pochta esa o`zaro axborot uzatish va qabul qilishda oddiy pochta
xizmatini juda tez, arzon va sifatli almashtirib beradi. Hozirgi vaqtda e-mail
xizmatidan foydalanuvchilar orasida o`qituvchi va o`quvchilar ko`pchilikni tashkil
45

qilmoqda. Elektron pochta xizmatini beruvchilardan yahoo.com, mail.ru,
rambler.ru larni misol keltirishimiz mumkin. Bugungi kunda komp yuter
tarmoqlari orqali komp yuterli videokonferensiyalarni amalga oshrish imkonini

beradi. Natijada biz o`tgan darsda ko`rib o`tgan oddiy videokonfrensiyalar
imkoniyatlariga yukorida aytib o`tilgan komp yuterning imkoniyatlarini qo`shib

hisoblasak bunday muloqot yordamida qay darajada samarali o`qitishimiz
mumkinligini ko`z oldingizga keltirishingiz qiyin emas.
O`rta maktabda g е ografiya o`qitish jarayonida kompyut е r t е xnologiyalarini
qo`llash masalasi nihoyatda ko`p qirralidir. Maktabda g е ografiya o`qitishning
uchta asosiy yo`nalishi ajratib ko`rsatiladi: birinchidan, bu g е ografiya darslarida
informatsion t е xnologiyalarni to`g`ridan-to`g`ri qo`llash, bunda eng ko`p amaliy
mashg`ulotlarda qo`llanadi; ikkinchidan, o`quvchilarning darsdan tashqari
mashg`ulotlarini tashkillashtirish uchun informatsion t е xnologiyalarni qo`llash;
uchinchidan, axborot t е xnologiyalari bilimga yo`naltirilgan bo`sh vaqtni
ta`minlashga (bolaning aqliy rivojiga ko`maklashuvchi o`yinlar, el е ktron qomuslar
kabi) qaratilgan.
K о mpyuter te х n о l о giyalarini qo`llash h о zirgi zam о n ge о grafiyasini fan va
o`quv predmeti sifatidagi riv о jining eng muhim k о mp о nentlaridan biridir.
K о mpyuter te х n о l о giyalari dasturiy ta`lim g` о yalarini taraqqiy ettiradi,
o`qitishning eng yangi sinab ko`rilmagan te х n о l о gik variantlarini kashf etadi, ular
esa zam о naviy k о mpyuter va telek о mmunikatsiyalarning ulkan imk о niyatlarini
ro`yobga chiqaradi.
O`qitishning k о mpyuter te х n о l о giyasi k о mpyuter yordamida a х b о r о tni
tayyorlash hamda uning v о sitasida o`quvchiga yetkazishdir. Amm о ushbu jarayon
yetarlicha murakkabdir, u o`qituvchidan va o`quvchilardan birday k о mpyuter
sav о d хо nligini talab etadi ya`ni, kerakli a х b о r о t ko`lamini о lish, unga ishl о v berish
yoki yaratishning te х nik va dasturiy v о sitalarini qo`llashni bilish. O`quvchilarning
k о mpyuter sav о d хо nligini о shirish, maktabda zam о naviy ta`limiy a х b о r о tlashtirish
te х n о l о giyalarini qo`llash pedag о gik jarayonni mukammallashtirishning va shu
46

as о sda yosh avl о dning umumta`lim darajasini о shirishning prinsipial yangi
imk о nlarini beradi.
O`zbekiston Respublikasi pedagogika ta'lim muassasalarining yagona
axborot makoni ta'lim jarayoni qatnashchilarini samarali o`zaro aloqasini
ta'minlovchi, turli axborot resurslariga kirish imkoniyatini beruvchi, axborot va
zamonaviy ta'lim texnologiyalarini rivojlantirishuvchi sifatida axborot-ta'lim
sharoitlarining ochiq tizimini yaratadi.
An'anaviy va elektron shakldagi o`quv materiallari yagona ta'lim muhitining
tarkibiy qismi sifatida bir-birlarini to`ldirishlari muhim sanaladi. Yangi axborot
texnologiyalarining imkoniyatlaridan foydalanish ayrim pedagogik muammolarni
yechishdagi muammolarni bartaraf etishga xizmat qiladi.
Yagona axborot makonini pedagogik ta'lim muhitining birligini pedagogik
ta'lim sifatini, uning rivojlanishini, ilmiy-pedagogik salohiyatdan samarali
foydalanishni tashkil etish sharoitini yaratuvchi sifatida qarash mumkin.
Geografiya fani qadimdan yer to`g`risidagi fan bo`lib, tabiat, tabiiy jarayon va
hodisalarni o`rganib kelgan. Shunday ekan bu fanni o qitish jarayonida internet
tizimidan samarali foydalanmog imiz kerak.

Geografiyani zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida o qitish orqali

avvalambor o quvchilarda fanga bo lgan qiziqishni orttirish, ularning mustaqil

ishlash va ijod qilishlari uchun imkoniyat yaratib, o quv jarayoni

takomillashtiriladi. Yana ishdan ko zlangan asosiy bir maqsad-Internet

tarmog ida turli geografiya mavzularga oid veb-saytlar yaratish va ularning sonini

ko paytirish yotadi. Shuningdek internetdagi bor mavzular aynan ko chirib

olinishiga yo l qo ymaslik kerak.

Respublikamizda amalga oshirilayotgan islohatlar tufayli O zbekiston

jamiyatining barcha sohalari, shu jumladan ilm-fan va ta lim sohalarini

zamonaviylashtirish imkoniyatiga ega bo lmoqda. Shu jihatdan jahon tajribasiga

tayangan holda Geografiya fanini o qitishda ta limning ilg or usullari,

zamonaviy axborot texnologiyalari va Internetdan foydalanish ta lim jarayoni

47

samaradorligi va sifatini oshirishi bilan bir qatorda Respublikaning jahon
informaton hamjamiyatiga muvaffaqiyatli integratsiyalashuviga ham keng
imkoniyatlar yaratib beradi.
Mamlakatimizda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bozori
industriyasini tarkib toptirish jamiyatimizda chuqur ijtimoiy o zgarishlarga olib
kelib, uni «industrialdan axborotlashgan jamiyatga» aylantirishiga ishonchimiz
komil.
Mediadars: MIRZACHO`L TABIIY GEOGRAFIK RAYONI
Dars turi: Interfaol media dars.
Ta limiy maqsad :
M irzacho`l tabiiy geografik rayoniga oid ilmiy
geografik bimlalir berish
Tarbiyaviy maqsad: O quvchilar ongiga ekologik ta lim tarbiya

shakillantirish.
Darsni rivojlantiruvchi maqsadi: O quvchilarni geografiya darsida media

resurslar blan tanishtirish.
Dars jihozi: Kompyuter, CD-Disk ," Geografiya 7", Viktorina dasturi.
Darsni borishi:
Tashkiliy qism.
1. O qituvchini kirish so zi.

2. O'tilgan mavzu CD-disk,"Geografiya 7" dan foydalanib test o'tkazish.
Yangi mavzu: M irzacho`l tabiiy geografik rayoni
1 Power Pointda taqdimot
2 Internet resurslari bo ylab sayyohat.

M irzacho`l tabiiy geografik rayoni
http://www.oval.ru/enc/60280.html M irzacho`l tabiiy geografik rayoni
5. O tilgan mavzuni mustaxkamlash

1.savol javob.

2.Power Pointda dars mavzusida taqdimot tayyorlash
Mustaqil ish.
48

6. Darsda faol qatnashgan o quvchilarni baholash va rag`batlantirish.
7. Uyga vazifa. 42-mavzu
Darsda yangi bilimlarni o`rganishda kirishishdan avval o`quvchilar
komp`yuterlar bilan tanishtiriladi. Dars Pentium rusumli shaxsiy kompyuterlar
bilan jixozlangan maxsus xonada olib boriladi. Kompyuter mashinalari maxsus
stollarga o`rnatilgan bo`ladi. Xar bir stolda bir o`quvchi mashinada ishlash,
muloqotda bo`lish imkoniyati yaratiladi. Har bir stolda «Geografiya atlasi»,
«Yozuvsiz karta» va boshqa kerakli ta`lim vositalari ham hozirlab qo`yiladi.
O`qituvchi kompyuter va uning qismlari, axborot-ma`lumot tizimini tuzish
va uni kadrlar yordamida mashina xotirasiga yozish va undan foydalanish yo`llari
bilan o`quvchilarni tanishtiradi.
Komp`yuterlar juda ulkan miqdordagi xilma-xil va murakkab axborotlarni
«xotira»sida saqlash qobiliyatiga ega. Bu fazilat esa juda ko`p geografik atama va
nomlarni o`ziga qamragan tabiiy geografiya kurslarida, axborot ma`lumot tizimini
yaratish va uni kompyuter xotirasiga yozishda ayniqsa qo`l keladi.
O`quv kompyuterida ma`lumotlar tayorlash, dars mashg`uloti o`tish ayniqsa,
amaliy va mustaqil ish, grafik topshiriqlar bajarish, muayyan dastur asosida o`quv
mashg`ulotlarini tayyorlash imkoniyatini beradi.
Kompyuterlardan foydalanishda avvalo, dastur tuzish, uni tizimlash
geografiya ta`limida uch bosqichda olib boriladi.
Birinchi bosqich : Kompyuter texnikasi uchun axborot- ma`lumot tizimi
(bazasi) tayyorlash.
Ikkinchi bosqich : Axborot-ma`lumot tizimini tegishli kadrlar vositasida
kompyuter vositasiga yozish.
Uchinchi bosqich : Kompyuterda yozilgan ma`lumotlardan ta`lim jarayonida
foydalanish.
Birinchi bosqichda, kompyuter uchun axborot-ma`lumot tizimi
yaratilayotganda, uning xotirasiga yozish nazarda tutilgan ma`lumotlar aniqlab
chiqiladi.
49

O`quv dasturi talabi asosida. «O`rta Osiyo geografiyasi» kursida, Mirzacho`l
tabiiy geografik o`lkasiga tabiy geografik tavsif, yani geografik o`rni, o`lchami,
Yer yuzasi xususiyatlari (qirlar, tekisliklar, cho`llar), iqlimi va ichki suvlari,
tuproqlari, o`simlik va hayvonot dunyosi nomlari ro`yxati tuzib chiqiladi.
Ikkinchi bosqichda axborot-ma`lumot tizimi kodlar vositasida kompyuter
xotirasiga yozilayotganda, u magnit diskiga maxsus kodlar bilan yoziladi va talab
qilinganda maxsus ko`rsatmaga qarab magnitli diskdagi tasmaga yozilgan
ma`lumotlar ishlanib, displey ekranida matn, geografik nomlar, karta chizmalar,
jadval va grafik tarzida tasvirlanadi.
Uchinchi bosqichda, kompyuter xotirasiga yozilgan ma`lumotlardan ta`lim
jarayonida foydalanilayotganda, dastlab o`quvchilar kompyuter klaviaturasi,
magnitli disk, displey kabilarning nimaligi va ular bilan ishlash tartib qoidalari
bilan tanishtiriladi. Ishga oid bir necha mashqlar bajariladi. Shundan so`ng esa
asosiy dars «Mirzacho`l tabiiy geografik rayoni» mavzusini o`rganishga
kirishiladi .
O`qituvchi mavzuning maqsadi, mazmuni, tegishli atlas beti, darslik beti bilan
tanishtirib so`ng kompyuterdan foydalana boshlaydi.
O`qituvchi : Mirzacho`l tabiiy geografik rayonini aniqlang? degan savoldan
so`ng, Displey ekranida ko`ringan Mirzacho`l tabiiy kartasidan o`quvchilar bilib
oladi. U ekranda rangli tasvirda ko`rinadi. O`qituvchi savollar beradi. O`quvchilar
bu savollarga javob topganlaridan so`ng kompyuter klaviaturasidagi tegishli
tugmachani bosadi. Displeyda yana Mirzacho`l tabiiy geografik rayoniga oid
geografik joy nomlari ro`yxati vujudga keladi va ularning o`rni kichik yulduzcha
bilan karta chizmada ko`rsatib boriladi. O`quvchilar displeydagi geografik
nomlarni, geografiya atlasining tegishli betlaridan topib beradilar.Shundan so`ng,
o`quvchilarga Mirzacho`lning tabiiy sharoiti haqida bilimlar beriladi. Displeyda
har bir geografik nom yozilishi bilan, Mirzacho`l karta chizmasi o`rnida, kichik
qizil yulduzchalar lipillab yonib turadi. Shundan so`ng Matbuoatda e`lon qilingan
ayrim xabarlar o`quvchilarga o`qib eshittiriladi, olingan tasvirlari tarqatilib, ular
50

o`qituvchi rahbarligida tahlil qilinadi.
XULOSA
Axborot asrida insoniyat tarixida sanoat va fan olamida olamshumul
yutuqlar qo`lga kiritildi. Fan, ta lim sohalarida o`qitish o`rganishning zamonaviy
vositalari joriy qilindi. Ushbu vositalarni biri eng ko`p qo`llaniladigani bu Axborot
kommunikatsion texnologiyalardir.
H ozirgi kunda zamonaviy ta lim uslublaridan biri bu yangi pedagogik

texnologiya bo`lib, bu pedagogik texnologiyaning ta siri jarayonida o`qituvchi

va o`quvchi faolligi oshadi, o`quvchida mustaqil bilim olish e h tiyoji
shakllanadi. Yangi pedagogik texnologiya o`quv jarayonida, fan va texnikaning
ilg or yutuqlarini talabalarga yetkazish maqsadida videotasmalarga tushirib

keltirilgan ishlab chiqarish korxonalari jarayonlariga oid, lavhalardan
kompyuter va axborotlar texnologiyalari asosida tayyorlangan ma ruza va

amaliyot darslarining elektron versiyalaridan, tarqatma materiallardan va boshqa
manbalardan foydalanishi nazarda tutadi.
Ta lim aniq maqsadga
yo naltirilgan o quv vazifalarini hal qiluvchi,
o qituvchi va o quvchi o rtasidagi faoliyatni mujassamlashtirgan jarayon

bo lib, ta lim mazmuni o zlashtirish natijalari ham kiradi.
Geografiya ta limi
o z ichiga quyidagi elementlarni oladi.

1. Ta lim maqsadi, bunda asosiy o rinni shaxsan har tomonlama

rivojlantirish va uning ijtimoiy faolligini oshirish egallaydi.
2. Ta lim mazmuni maqsad orqali amalga oshiriladi.

3. O qituvchi va o quvchining birgaligidagi faoliyati bunda ta lim

metdodlari vujudga keladi va ishga solinadi.
4. O qituvchining dars berishga, o quvchining dars eshitishga qiziqishi

qiziqishsiz ularning faoliyati mavjud bo la olmaydi.

51

5. Bilimni egallash mexanizmi. U o qituvchi va o quvchining
qiziqishlari faolligi va faoliyati natijasidir.
6. Tashkiliy shakllar. Bunda ta lim bosqichlari o qituvchi va o quvchi

funksiyasi vaqt byudjeti va hokazo jarayonlar kiradi.
7. Ta lim natijalari. Bunda o`quvchida qanchalik geografik madaniyat

shakllanganligi uni yanada takomillashtirish natijalari izlanadi.
Agar yuqoridagi elementlarning birontasi bo lmasa, ta lim jarayoni

mavjud bo la olmaydi yoki buziladi. O quv jarayonini rejalashtirish ham

geografik madaniyat shkllantirishdagi muhim omillardan sanaladi. Bunda har bir
dars, har bir mavzu bo yicha aniq maqsad, ta lim mazmuniga mos keluvchi

metodlarni tanlash maqsadga muvofiq.
Ta'lim-tarbiyaning mazmuni, maqsad va vazifalari davrlar o`tishi bilan
kеngayib borishi natijasida uning shakl va usullari ham takomillashib
bormoqda. Hozirda inson faoliyatining asosiy yo`nalishlari shu faoliyatdan
ko`zda tutilgan maqsadlarni to`liq amalga oshirish imkoniyatini bеruvchi yaxlit
tizimga, yangi tеxnologiyalarga aylanib bormoqda, bu o`rinda elektron
dasrliklarning ahamiyati va roli benihoya kattadir.
Men ushbu bitiruv malakaviy ishimni yoritishda pedagogik amaliyot
davrida orttirgan tajriba va bilimlarimga tayangan holda ,,Mirzacho`l tabiiy
geografik rayoni mavzusida ochiq dars o`tkazdim. Yuqorida mazkur ochiq

dasr ishlanmasi va texnologik kartasini ketirib o`tdim.
Maktablarda o`qitishni tashkil qilish va yangicha darslar o`tish
to`grisidagi o`z fikrlarimni bayon etdim. Bu menga kelajakda maktabda har
bir mavzu yuzasidan turli izlanishlar olib borishimga, bilimimni yanada
chuqurlashtirish uchun harakat qilishimga turtki bo`ldi.
52

FOYDALANILGAN ADABIOTLAR
1. Karimov I. O`zbеkiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. - T.: O`zbеkiston, 1997.
2. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
3. Karimov I. O`zbеkiston mustaqillikka erishish ostonasida. – T.: O`zbеkiston,
2011.
4. Asanov G., Nabixonov M., Safarov I. O`zbеkistonning iqtisodiy va ijtimoiy
jo`g`rofiyasi. - T.: O`qituvchi, 1994.
5. Akramov Z. M., Musayеv R. G. Jahon mamlakatlarining iqtisodiy va ijtimoiy
gеografiyasi.- T.: 9- sinf uchun darslik. Mеhnat 2001.
6Aripov M, A Xaydarov. «Informatika asoslari». Toshkent. «O`qit» 2002 y.
7 . Ahmеdov E., Saydaminova Z. O`zbеkiston Rеspublikasi. Qi s q acha ma'lumot -
noma. – T.: O` zbеkiston, 2006.
8. Ata-Mirzaеv O., Tuxliyеv N., Uzbеkistan: priroda, nasеlеniyе, ekonomika. – T.:
O`zbеkiston Milliy ensiklopеdiyasi, 2009.
9. Nabiyеv E., Qayumov A. O`zbеkistonning iqtisodiy salohiyati. – T.: Univеrsitеt,
2000.
10.Soliyеv A.S., Ahmеdov E., Maxamadaliyеv R.Y. va b. Mintaqaviy iqtisodiyot.
O`quv qo`llanma. – T.: Univеrsitеt, 2003.
11.Soliyеv A., Nazarov M. O`zbеkiston qishloqlari (Qishloq joylar gеografiyasi).
– T.: Fan va texnologiya, 2009.
12 . Soliyеv A., Nazarov M., Qurbonov Sh. O`zbеkiston hududlari ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishi. – T.: «MUMTOZ SO`Z», 2010.
13.Soliyеv A. Iqtisodiy gеografiya: nazariya, mеtodika va amaliyot.- T.: Kamalak,
2013.
53

14.To`xliyеv N. O`zbеkiston Rеspublikasi iqtisodiyoti. – T.: O`zbеkiston Milliy
ensiklopеdiyasi, 2008.
15.Qurbonniyozov R. Gеografiya o`qitish mеtodikasi. – Urganch, 2001.
16.Qurbonov Sh. B. Kichik hududlar ijtimoiy-iqtisodiy gеografiyasi.–T.:
“MUMTOZ SO`Z”, 2013
17.Qo`chqorov A. Jahon mamlakatlari iqtisodiy-ijtimoiy gеografiyasi. - T.: 2000.
22-29 bеtlar.
18. O`zbеkston Rеspublikasi ” ensiklopеdiyasi. Toshkеnt 1996 y.
19.O`zbеkiston Rеspublikasi iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotining mustaqillik
yillaridagi (1990-2010 yillar) asosiy tеndеntsiya va ko`rsatkichlari hamda 2011-
2015 yillarga mo`ljallangan prognozlari. – T.: O`zbеkiston, 2011.
20.Gulomov S. «Komp’yuterlar va ofis texnikasi». Toshkent. «O`qituvchi» 2000 y.
21. .Hayitov A. Geografiya ta lim texnologiyalari mohiyati.Qarshi, 2003
22..Hayitov A.,Boymurodov N.Ta limda noana naviy darslar va interfaol

usullardan foydalanish. -Toshkent Yangi asr avlodi 2006

Bitiruv malakaviy ishiga global tarmoqda mavjud web sahifalar .
23 www geogle.com

24. www referat.uz
25. www ziyo.net.
26. www ilm.uz -
27. www Bilimdon.uz
28. www gow.uz
54

Ilova
FAN: O ZBEKISTON TABIIY GEOGRAFIYASI . sinf: 7
Mavzuning texnologik xaritasi va o`tkazilish ishlanmasi
Mavzu: Mirzacho`l
M aqsad va
vazifalar O`quvchilarda yangi atama va tushunchlarni shakllantirish; Mirzacho`lning
tabiiy-geografik o`rni xususiyatlari haqida tasavvurlar hosil qilish;
o`quvchilarda geografik o`rin ko`nikmasini shakllantirishda davom etish;
o`lkaning o`ziga xos xususiyatlari haqida bilim berish. O`quvchilarda
jamoa bo`lib ishlash, o`zaro yordam va berilgan vazifalarni bajarishda
ma suliyat sezish ko`nikma va malakalarni tarkib toptirish.

O`quv
materiali
mazmuni O`rganilgan mavzilardan asosiy tushunchalarni ajrata bilish, ularni
amaliyotda qo`llay bilishga o`rgatish, mustaqil fikrlash doirasini
kengaytirish.
O`quvchilarning savol-javob, xarita bilan ishlash (amaliy mashg ulot)

orqali yangi mavzuni qay darajada o`zlashtirilganligi nazorat qilinadi.
O`quv
jarayonini
tashkil etish
texnologiyasi Shakl: interfaol mashg ulot: suhbat-ma ruza, yakka tartibda, kichik

guruh, jamoa bo`lib ishlash.
Metod: Aqliy hujum , Amaliy mashg ulot Kichik guruhlar bilan

ishlash , savol- javob, test.

Vosita: Darslik, 7-sinf o`quv atlasi va yozuvsiz xaritalar, O`zbekistonning
tabiiy kartasi, mavzuga iod rasmlar, tarqatma savollar.
Nazorat: kuzatish, nazorat savollari, nazorat testlari.
Baholash: rag batlantirish, 5 ballik tizim asosida.

Kutiladigan
natijalar O`qituvchi: Mavzu belgilangan vaqt ichida barcha o`quvchilar tomonidan
o`zlashtiriladi. O`quvchilarning darsda faolligi oshadi. Ularda fanga
nisbatan qiziqish o`yg onadi. Amaliy mashg ulotlarni mustaqil

bajaradilar, barcha o`quvchilar yakka tartibda baholanadi. boshqalarga
yetkazish, savol va javob berishga o`rgatiladi.
O`quvchi: Mavzu yuzasidan yangi bilimga ega bo`ladilar. Guruhlar bilan
ishlashni o`rganadilar, eslab qolish, ayta olish, ko`rsata olish ko`nikma va
malakalarga ega bo`ladilar
Kelgusi rejalar O`qituvchi: Yangi pedagogik texnologilarni o`zlashtiradi va darsda tatbiq
etib, takomillashtirishga erishadi. O`z ustida ishlaydi. Mavzuni hayotiy
voqyalar bilan bog laydi va solishtiradi.

O`quvchi: Mavzu yuzasidan berilgan topshiriq ustida mustaqil isshashni
o`rganadi. O`z fikrini ravon bayon eta oladi. Yangi mavzuga oid
qo`shimcha materiallar topishga harakat qiladi.
Mashg ulotni
ng borishi
Darsning tashkil etish shakllari:
55

a) salomlashish
b) davomat aniqlash.
c) ob-havo so`rash
d) uyga berilgan topshiriqlarni tekshirib chiqish
Dars uslubi. Suhbat ,savol-javob, guruhlarga bo`lish,
Dars rejasi:
1. O`qituvchining kirish so`zi (1 daqiqa).
2. O`tilgan mavzuni mustahkamlash (5 daqiqa).
2. Guruhlarga bo`linish (2 daqiqa).
3.Yangi mavzu bayoni. (12 daqiqa).
4. Yangi mavzu yuzasidan savol va topshiriqlar (8 daqiqa).
5. Mavzuni mustahkamlash (2 daqiqa).
6. O`quvchilarni rag batlantirish va baholash (2 daqiqa).
Oltin qoidalar.
1. Faollik.
2. Vaqtga rioya qilish.
3. Fikrni takrorlamaslik.
4.O`zaro hurmat.
5. To`g`ri javob uchun rag`bat.
6. O`ng qo`l qoidasi.
7. Bir yoqadan bosh chiqarish .

8. Intizom
Darsning borishi:
1. Darsning tashkiliy qismi; salomlashish, o`q uvchilar davomatini kuzatish,
psixologik iqlim yaratish. .
2. O`quvchilarga qiziqarli malumotlar berish.
3. Yangi mavzu bayoni.
Mirzacho`l Sirdaryo bilan Arnasoy ko`li oralig'ida joylashgan, umumiy
maydoni taxminan 1 mln ga, U shimolda Qozog'iston bilan, janubi-sharqda
56

Tojikiston bilan, g'arbda Qizilqum o`lkasi bilan chcgaradosh. Sirdaryoning chap
so h ilida joylashgan. Janubda Т urkiston, Morguzar, Nurota tizmalari, shar q da
Sirdaryo o` zani bilan chegaralanadi.
Mirzacho`lning tekislikdan iboratligi tufayli va Janubda Т urkiston va Nurota
t i zma tog`larining mavjudligi natijasida i q limiy sharoitlar o` ziga xos. Q ishda sovu q
h avo ma s salari h ech q anday t o` si q siz tekislikka kirib keladi, yozda esa termik
depressiya h ukmrondir. Iyulning o` rtacha h arorati shimolda 26 27°, janubda
30 28,5°. Yanvarning
o` rtacha h arorati shimolda 3°, 4°, janubda esa 0,8°, 1,1°.
Atmosfera yo g` inlari o` lkada o` rtacha 252 363 mm ni tashkil
q iladi, uning
shimoli- g` arbida 200 mm dan kam, markaziy q ismida 200 300 m, janubda to
g`
etaklarida 300 mm dan ziyod yo
g` in tushadi. Yog`in k o` pro q ba h orda (40%) va
q ishda (25 35%) yo
g` adi.
Mirzacho`lning shimoli- g` arbida shimoliy shamollar h ukmron, janubi-
shar q da janubi-shar q iy shamollar ustuvor. Shimoli-shar q iy q ismida q ishda janubi-
shar q iy va janubiy shamollar ( o` rtacha tezligi sekundiga 1,8 2,9 m), yozda esa

shimoliy va shimoli- g` arbiy shamollar esadi. Mirzacho`lning janubi uchun janubi-
shar q iy va sharqiy yo`nalishlardagi shamollar, ayni q sa, kuchli esadi. Ushbu
shamollar, odatda «Ursatevskiy» nomi bilan mash h ur. Kuz va q ishda mazkur
shamol Far g` ona vodiysi b o` ynidan Mirzacho`l tekisligiga katta kuch bilan chi q ib
kelishi tufayli shamol tezligi go h o sekundiga 46 m gacha yetadi. K o` pro q 20 m
tezlikda h arakat q iladi.
Yer osti suvlarining t o` yinishi Т urkiston va Nurota tog` tizmalarining yer usti
va yer osti suvlari, Sirdaryo va uning o` zani ostidan, Chot q ol va Q urama
tizmalaridan yunalgan yer osti o q imlari, atmosfera yo g` inlari, su g` orish kanallari
va ni h oyat su g` oriladigan dalalardan zaminga singgan suvlar hi sobiga oloyuz
beradi. Chordara suv ombori va Arnasoy, H aydark o` lning suv sat h lari q anchalik
baland b o` lsa, grunt suvlarining sat h i h am shuncha yer yuzasiga ya q in joylashadi.
Suv sarfida, asosan bu g` lanish va kollektorlar o q imi katta o` rin tutadi.
Mirzacho`lda muntazam o q uvchi daryo tizimlari mavjud emas. Т urkiston
57

tizmasining shimoliy yonba g` irlaridan boshlanuvchi bir necha soylar va daryolar
mavjud. Eng yirik daryolardan biri Sangzor. Uning umumiy uzunligi 123 km,
h avzasining maydoni 2580 kv. km. Daryo Т urkiston tizmasidagi q or-muzliklardan
t o` yinadi, yozda t o` lib o q adi,
maksimal o` rtacha oylik suv sarfi
sekundiga 12,2 kub. m, o` rtacha
oylik sarfi esa sekundiga 6,1 kub.
m. Daryo suvlari Jizzax voxasini
su g` orishda foydalaniladi.
Zominsuv xam Т urkiston
tizmasining eng yur q ori
yonba g` irlaridagi q orlik va
muzliklardan boshlanadi,
K o` lsuv, Q izilmozor va
Q ash q asuv soylarining o` zaro qo` shilishidan vujudga keladi Suv yi g` ish maydoni
555 kv, km, o` rtacha k o` p yillik suv sarfi se kundiga 2 kub. m, eng k o` pi 4,8, eng
(kami 1 kub. m dan iborat. Eng k o` p o q im iyun oyiga t o`g` ri keladi. Т urkiston
tizmasining shimoliy yonba g` irlaridan boshlanadi gan soylar Rovotsoy, Sayxonsoy,
Т urkmansoy, Х o` jamushkentsoy, Achisoy, Qo` shchisoy, J a lairsoy, Х ovataksoy,
Bosmandisoy va bon shq alarni misol tari q asida keltirish mumkin. Ular ning jami
suv sarfi sekundiga 20,74 kub. m ni tashkil etadi. Sirdaryoning chap so h ilida
o` nlarcha turli kattalikdagi q ayir k o` llari va boti q lar mavjud, ular daryoning q olgan
o` zanlarida joylashgan, lekin kollektor tarmo q lari q urilishi natijasida u larning
asosiy q i s m i q urigan va sholizorlarga aylantirilgan.
Mirzacho`lda bo`z tuproqlar- ning ikki kichik turi, ya ni tipik va och bo`z
tuproqlar tarqalgan. Mazkur turdagi tuproqlar o`rtasidagi chegara taxminan 450 m
mutlaq balandlikka mos keladi. Тipik bo`z tuproqlar yoyilmalarining boshlanish
qismi, tog`oldi shelflarining yuqori qismlarida keng tarqalgan. Ushbu tuproqlar
sho`rlanmagan, lekin qiyalik kattaroq bo`lgan joylarda eroziyaga uchragan. Yuqori
58

qismi (0—3 sm) da 3—4%, quyiroq (0—10 sm) da 1,5 2,5% gumus mavjud.
Och bo`z tuproqlar yoyilmalarining chekka qismlarida, Lomakin platosining
shimol tomonida, tog`oldi shleyflarida uchraydi. Ushbu tuproqlarning yuqori
gorizontlarida karbonatlarning miqdori 6 7%, quyi tomon esa 10 11% gacha

ortadi. Тuproqning quyi qatlami (35—45 sm) da gips tarkibi 1—2% ni tashkil
etadi.Mirzacho`lning asosiy qismi sug`orma bo`z-o`tloq tuproqlari bi lan band
bo`lib, namlikning bug`lanishi natijasida qatlamlarda turli miqdorda tuzlar
to`plangan. Sug`oriladigan tuproqlarda tuz kuproq eng yuqori qatlamda yig`iladi
(1 2%, ba zan undan ko`proq;), quyi tomon kamayib boradi. Sirdaryoning quyi

terrasalarida o`tloq-tuproqlar tarqalgan va ular ham turli darajada sho`rlangan.
Mirzacho`lda juda zich holda kollektor-zovur t a r m o q lari va tik zovurlar
mavjudligi tufayli tuproklarning haddan tashqari sho`rlanishining oldi olingan.
O`zansimon pastqamliklarda (Yettisoy, Sardoba) sho`rxoklar hukmron.
Mirzacho`l yerlarining asosiy qismi to`liq o`zlashtirilgan, faqat Yettisoy
pasgkamligi va Janubiy Mirzacho`l kanalining j a n u b i y qismidagi mintaqa
o`zlashtirilmagan, chunki yerlar y o y i l m a l a r n i n g chekka qismida
joylashganligi tufayli anchagina jipslashgan va tuz miqdori juda bisyor. Irrigatsiya
va melioratsiyaning eng s o ` n g g i yutuqlari Mirzacho`lda sinovdan o`tkazilishi
sababli o`lkada sug`orish madaniyati eng
yuqori, sug`orish me yori gektariga 7,5

m i n g kub. m, grunt suvlari sathi tik zovurlar
yordamida deyarli b i r maromda ushlab
turiladi, binobarin sho`rlanish jarayoni ancha
b o s h q ariladi, lekin shunga qaramasdan
meliorativ ahvolni juda yuqori darajada deb
b o ` l m a y d i
O`simliklari. Mirzacho`l tabiiy
geografik o`lkasida cho`l, adir, tog' va yaylov
mintaqalariga xos o`simliklar uchraydi.
59

Cho`l o`simliklari, asosan, efemerlar sho`ro`zak, qorabosh, burgan,
lolaqizg'aldoqlardan iborat bo`lib, ular jazirama issiq boshlanishi bilan qovjiray
boshlaydi. So`ngra issiq va qurg'oqchilikka chidamli shuvoq, chalov, sho`ra, yulg'un va
yantoqlar yozda ham o`saveradi. Sho`rxok joylarda ta tir, burgan, sho`rajriq, yulg'un,
tuyaqorin kabi o`simliklar o`sadi.Mirzacho`lning tog` etaklari va undan yuqorida
na'matak, irg'av, zirk, pista, bodom, olma, olcha kabi buta va mevali daraxtlar o`sadi.
Nurota tog'larida yong'oqlar mavjud. Turkiston tog' tizmasining 1500 2500 m

balandlik qismida archazorlar uchraydi. 2800 3000 metrdan balandda
qo`ng'irbosh,
rang, yovvoyi arpa kabi o`tlar o`suvchi yaylov mintaqasi boshlanadi. Sirdaryo
bo`yidagi to`qaylarda yulg'un, tol, turong'il, jiyda kabi o`simliklar o`sadi.
Hayvonot dunyosi. O`lkaning katta qismida cho`l hayvonlari yashaydi.
ulardan eng muhimlari kemiruvchilardan qo`shoyoq, yumronqoziq, quyon , sudralib
yuruvchilardan kaltakesak va ilon, yirtqichlardan hasharotlardan chayon, falanga,
sutemizuvchilardan tulki, bo`ri, jayron uchraydi. Sirdaryo to` qaylarida to` qay mushugi.
to`ng'iz. chiyabo`ri. Qushlardan qirg'ovul, o`rdak
va g ozlar.

M a v z u n i m u s t a h k a m l a s h u c h u n t e s t s a v o l l a r .
1. Mirzacho`l o`lkasining qaysi qismida Turkiston, Morguzar, Nurota
tog` tizmalari joylashgan?
А . Shimol
B. G`arb
S . Janub
D. Sharq
60

2. Mirzacho`l o`lkasining janubiy qismidagi tog`lar qaysi erada
ko`tarilgan?
A. Mezazoy
B. Kaynazoy
S . Paleozoy
D. Arxiy
3. Mirzacho`l o`lkasida yanvar oyining o`rtacha harorati qancha?
A. -1-4 C
B. -5-8 C
S . -1-3 C
D. 0 -+4 C
4. Mirzacho`lning qaysi qismida yog`in miqdori 200-350 mm atrofida
bo`ladi?
A. Tog`
B . Tekislik
S. Janubida
D. Adir
5. Mirzacho`lning tekislik qismida yog`inga nisbatan bug`lanish necha
baravar ko`p?
A. 2-2,5
B. 3,5 4
S. 3-3,5
D . 4- 4,5
5. Mirzacho`lning shimoli-g`arbida joylashgan ko`llar?
A. Tuzkon, Arasoy
B. Sho`rko`l, Dengizko`l
S. Arnasoy, Shovulko`l
D. Sho`rko`l, Tuzko`l
6. Mirzacho`l qaysi qismida Qizilqum bilan chegaradosh?
61

A. Shimolida
B. Janubida
S. G`arbida
D. Sharqida
7. Hayotboshi cho`qqisining balandligi qancha?
A . 2169 m
B. 2011 m
S. 2100 m
D. 3000 m
8. Tabiiy geogarfik o`lkaning tekislik qismining o`rtacha qancha?
A. 200-350m
B . 250-300m
S. 400-450m
D. 150-200m
9. Amir Temur darvozasining kengligi qancha?
A. 100-120 m
B. 90-100 m
S. 150 m
D . 120-130m
10. O`lkaning eng yirik va asosiy suv manbai qaysi?
A . Sirdaryo
B. Amudaryo
S. Zarafshon
D. Sangzor
T O P I SH M O Q L A R
 Zar gilam zar-zar gilam
Ko`taray desam og ir gilam (Tuproq)
 Do`ng bo`libdi ko`chma qum
62

Shamolda tinmas bir zum.
To`p-to`p tizma ham yakka,
Qum ustida yo`q pakka (Barxan)
 Topchi, senga topishmoq,
Unga darkor cho`l, qumoq.
Do`stlari juzg un, iloq,
Sanoqsiz, juftmi, yo toq.
Qani ayt nomin
(Shuvoq)

Cho`lda o`sadi, suvda cho`kadi
Shamol to`sadi, shoxin to`kadi
Toshdek yog ochin, arra kesolmas

Deganlarim chin, zaxda o`solmas. (Saksovul)

O`zi tanho-yagonadir,
Tabiatga chin onadir. (Quyosh)
Tilla barkash yarqiraydi,
Baxt ulashib charaqlaydi, (Quyosh)
So`z o`yini: harflarni joy- joyiga qo`ying.
1. Jayron - a; r; y; n; j; o.
2. Qamish - i; sh; m; a; q.
3. Bo`rsiq - s; o`; r; b; q; i.
4. Jiyda - d; y; a; i; j.
5. Kaltakesak -k; t; a;s; a; k; a; l; k; e.
63

Купить