Mirzo Ulug‘bekning geografiyaga oid ta’limotlari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	13.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Mirzo Ulug‘bekning geografiyaga oid ta’limotlari

Купить

MAV ZY :Mirzo Ulug’bek ning
geografi y aga oid t a’limot lari

RE J A

HAYOTI VA IJODI

GEOGRAFIYA VA ASTRANOMIYAGA QO’SHGAN HISSASI

PEDAGOGIK QARASHLARI


Buyuk olim va davlat arbobi, temuriylar sulolasining yorqin namoyandasi Mirzo Ulug`bekning
nomi dunyo fani sahifalariga zarhal harflar bilan bitilgan. Uning astronomiya, matematika,
geometriya, geogra fiya va boshqa qator fanlar rivojiga qo`shgan o`lkan hissasi, O`rta asrlarda
amalga oshirgan hisob-kitoblarining aniqligi hozirgi zamon ilm ahlini hamon lol qoldirib
kelmoqda.

Mirzo Ulug`bekning nomi butun dunyoga buyuk mutafakkir sifatida ma’lum. Ammo u
dastlab, bobosi Amir Temurga va so`ng otasi Shohruxga turli yurishlarda hamroh bo`lgan.
Movarounnahr hukmdori bo`lgach, keyinchalik o`zi ham mamlakatning turli qismlarini
kezgan. Safarlari davomida ko`rganlarini o`zining ilmiy faoliyatida keng qo`llagan. Shuning
uchun Ulug`bekni sayyoh-olimlar qatoriga kiritishimiz mumkin.


Mirzo Ulug`bek (to`liq ismi sharifi - Mirzo Muhammad ibn Shohrux ibn Temur Ulug`bek
Ko`ragon) 1394-yil 22-martda Amir Temurning harbiy yurishlari chog`ida Eron
Ozarbayjonidagi Sultoniya shahrida dunyoga kelgan. Amir Temur suyukli nabirasining
tarbiyasini katta rafiqasi Saroymulkxonimga topshiradi va ana shundan keyingi 11 yil
davomida berilgan tarbiya Mirzo Ulug`bekning buyuk inson bo`lib shakllanishida katta rol
o`ynagan.

1409-yilda temurzoda Shohrux o`g`li Ulug`bekni Samarqand hokimi etib tayinlagan va 1411-
yildan boshlab esa Mirzo Ulug`bek butun Movarounnahr boshqaruvini qo`lga olib,
Samarqandni ilm- fan markaziga aylantirdi.

Mirzo Ulug`bek fan xomiysi bo`lish bilan birga, mamlakatda ma’rifat rivojiga ham katta ahamiyat bergan allomadir. U Movarounnahrda bir emas,
uch madrasa qurdirdi. Bulardan biri Samarqanda (1417-1420), ikkinchisi Buxoroda (1417) va uchinchisi Gijduvondadir (1433). Hatto, Buxorodagi
Madrasa peshtokiga hadisdan olingan lavhani: «Ilm olish har bir muslim va muslima uchun farzdir», deb yozdirib qo`ygan.


Tarixchilarning yozishicha, Ulug`bek kuchli xotira sohibi: geo metriya, matematika,
astronomiya, tarix, adabiyot, mantik, musiqadan hamda Qur’on, hadis va fiqh ilmlaridan
yaxshi xabardor bo`lgan. Ammo Mirzo Ulug`bek hayotining asosiy qismini astronomiyaga
bag`ishlagan va ushbu fanning XV asrdagi rivojida uning xizmati beqiyos. Chunki O`rta
asrlargacha mavjud bo`lgan yo`lduzlar jadvalining sifati, ya’ni aniqligi, O`sha zamoy
astronomlarini qoniqtirmas edi. Shu bois, osmon jismlarini kuzatish uchun Samarqandda
Mirzo Ulug`bek boshchiligida rasadxona bunyod etish va uni jihozlash ishlari amalga
oshirilgan.


Ma’lumki, rasadxona 1427-1429 yillarda ko`rilgan va uni barpo etish rejasi bo`lajak alloma Mirzo
Ulug`bekda bolalik chogidayoq tug`ilgan edi. Chunki olim yoshligida Tehron yonidagi Maroga
observatoriyasini ko`rib, havas bilan «men ham shundayni ko`raman», deb ahd qilgan ekan.
Ulug`bekning yoshi 26-27 larga yetganda u olimlar bilan yaqindan tanishgan va ular bilan ko`p
suhbatlar ko`rgan. 1420-yillarga kelib uning atrofida 60-70 tacha matematik va astronom olimlar
to`plangandi. Ulug`bek ko`rdirgan rasadxonaning asosiy qismi radiusini 40,2 metrdan iborat
kvadrant tashkil etgan va unda astronomik o`lchashlarni amalga oshirish uchun bir qator boshqa
asbob-uskunalar ham o`rnatilgan.

Rasadxona binosi uch qavatli binodan iborat bo`lgan. Mirzo Ulug`bek o`zi bunyod ettirgan
rasadxona va ilm-ma’rifat markaziga turli sohalardagi 100 dan ortiq ilm ahlini to`plab, keng
jabhada ilmiy kuzatish ishlarini olib borgan. Bular Qozizoda Rumiy, G`iyosiddin Jamshid, Ali
Qushchi, Mavlono Ahmad, Muhammad Qavofiy, Abul Ali Birjondiy, Mirim Chalabiy, Muiniddin
Koshiy kabi o`z zamonasining zabardast olimlari edi.


Afsuski, rasadxona binosi Ulug`bek vafotidan keyin qarovsiz qolib, asta-sekin yemirila
boshlagan va XVII asrning oxiriga kelib, ustki qismi butunlay buzilgan. Inshootning yer
ostidagi qismi esa tuproq ostida qolib, ko`milib ketgan. Rus arxeolog olimi V.Vyatkinning 1908
va 1914 yillardagi Samarqandda olib borgan arxeologik izlanishlari natijasida Ulug`bek
rasadxonasi qoldiqlari joyi aniqlanib, keyinchalik uni o`rganish ishlari da vom ettirilgan.

Mirzo Ulug`bek Samarqandda rasadxona zamirida «Ulug`bek akademiyasi»ga asos solgan va
bu yerda olib borilgan ilmiy kuzatishlari natijasida «Ziji jadidi Ko`ragoniy» («Ko`ragoniyning
yangi astronomik jadvali») va «To`rt ulus tarixi» kabi mashhur asarlari yaratilgan. Tarixchi olim
Davlatshoh Samarqandiyning yozishicha, «Ulug`bek geometriya borasida Evklidga,
astronomiya sohasida esa Ptolomeyga o`xshardi».

Ulug`bekning yozib qoldirgan asarlarida bir qator geografik
ma’lumotlar ham mavjud. «Ziji jadidi Ko`ragoniy»dagi jadvallarda
dunyodagi 683 ta aholi punktining geografik koordinatlari
haqidagi ma’lumotlar keltirilgan. Jumladan, Ulug`bekning
yozishicha, u yaratgan rasadxona 39°37'28" geografik kenglikda
joylashgan. Hozirgi vaqtdagi o`lchashlar shundan dalolat
beradiki, ushbu inshootning joylashgan o`rni 39°40'37" geografik
kenglikka to`g`ri keladi. Agar O`rta asrlardagi kuzatish uskunalari
va uslublarini hisobga oladigan bo`lsak, Ulug`bek amalga
oshirgan ulchash natijalarini juda aniq, deb e’tirof etish mumkin.


«Ziji jadidi Ko`ragoniy» asarida 1018 ta harakatlanmaydigan yo`lduzning koordinatlari hayron qolarli
darajadagi aniqlikda ko`rsatib berilgan. Mutaxassislarning tan olishicha, ushbu yo`lduzlar jadvali grek
olimlaridan miloddan avvalgi II asrda yashagan Gipparx va milodiy I-II asrlarda ijod qilgan Ptolomey
tuzgan jadvallardan keyingi davrda yaratilgan eng aniq astronomik manba hisoblanadi.

«Ziji jadidi Ko`ragoniy»dagi trigonometrik jadvallar ham o`zining aniqligi bilan alohida ajralib turadi.
Jumladan, Mir zo Ulug`bek astronomiyadagi muhim o`zgarmas miqdor - bir darajaning sinusi
qiymatini verguldan keyin 18 ta belgi miqdoridagi aniqlikda hisoblashga muvaffaq bo`lgan.

Quyosh bir yilda bir marta aylanib chiqadigan fazoviy doira - ekliptikaning og`ishi qiymatini
aniqlashda Mirzo Ulug`bek dunyo astronomiya fanida eng oldingi o`rinlarda turadi. Uning 1437-yilda
amalga oshirgan hisob-kitoblariga ko`ra, ekliptikaning og`ishi 23°30'17"ga teng va bu qiymat hozirgi
zamondagi hisob-kitoblardan bor-yo`g`i 0'32"ga farq qiladi. Shuning uchun ham Ulug`bek tomonidan
hisoblangan bir astronomik yil 365 kun 6 soat 10 minut 8 sekundga teng va bu hozirgi zamon
ma’lumotlaridan atigi 58 sekundga farq qiladi.

ETIBORIN GIZ UCHUN
RAHMAT

Mirzo Ulug‘bekning geografiyaga oid ta’limotlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish