Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish hisobi.

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	431.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish hisobi.

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish hisobi.
Ruda tarkibi %: Cu-1.8; Fe-41; Zn-1.4; S-47.6; SiO
2 -5.2; Al
2 O
3 -2.5; CaO-
0.5;
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021. – 384 b.
2. Ergashev E., Rasulov B. Mis metallurgiyasi texnologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. – 426 b.
3. Ismoilov X.I. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2021. – 405 b.
4. Vanyukov A.V. Metallurgiya tsvetnix metallov. – Moskva: Metallurgiya, 2020.
– 548 b.
5. Павлов Н.Н. Металлургия меди. – Москва: Металлургия, 2021. – 536 с.
6. Туркдоган Э.Т. Основы металлургических процессов. – Москва:
Металлургия, 2020. – 486 с.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20267. Yazikov N.G. Metallurgik pechlar va issiqlik texnikasi. – Moskva: Metallurgiya,
2021. – 462 b.
8. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. – Germany: Wiley-VCH, 2021.
– 764 p.
9. Davenport W.G., King M., Schlesinger M. Extractive Metallurgy of Copper. –
Oxford: Elsevier, 2021. – 692 p.
10. Gupta C.K. Chemical Metallurgy: Principles and Practice. – New Delhi: Wiley,
2022. – 624 p.
11. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill
Education, 2020. – 578 p.
12. Mis metallurgiyasi va shaxtali pechlar bo‘yicha ilmiy maqolalar bazasi:
https://www.sciencedirect.com
13. Rangli metallurgiya va eritish texnologiyalari bo‘yicha ilmiy platforma:
https://link.springer.com
14. Metallurgik pechlar va pirometallurgik jarayonlar bo‘yicha ma’lumotlar:
https://www.researchgate.net
15. Metallurgiya sanoati va ekologik xavfsizlik bo‘yicha ma’lumotlar:
https://www.epa.gov
5. Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi:
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
- Тех nologik hisoblashlar
- II.1. Ratsional tarkib hisobi,
- II.2.Material balans hisobi,
- II.3. Issiqlik balansi hisobi
- II.4. Asosiy dastgoh hisobi
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….6
I BOB. NAZARIY QISM…………………………………………………………9
1.1. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining nazariy
asoslari…….9
1.2. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining fizik-kimyoviy
asoslari va asosiy
reaksiyalari……………………………………………………………...15
1.3. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining
amaliyoti………….17
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
21
2.1. Mis-piritli rudaning ratsional balans
hisobi…………………………………...21
2.2. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining material balansi
hisobi……………………………………………………………………………...23
2.3. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining issiqlik balansi
hisobi……………………………………………………………………………...29
2.4. Shaxtali pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlari va pech
hisobi………….32
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI VA EKOLOGIK
TALABLAR………...36
XULOSA…………………………………………………………………………39
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..41
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy rangli metallurgiya sanoatida mis va uning qotishmalari
strategik ahamiyatga ega bo‘lgan metallardan biri hisoblanadi. Mis yuqori elektr va
issiqlik o‘tkazuvchanligi, korroziyaga chidamliligi, mexanik mustahkamligi hamda
texnologik xossalarining yaxshi bo‘lishi sababli elektrotexnika, energetika,
mashinasozlik, radioelektronika, qurilish va kimyo sanoatida keng qo‘llaniladi.
Dunyo miqyosida misga bo‘lgan talabning ortib borishi mis rudalarini samarali
qayta ishlash texnologiyalarini takomillashtirish, energiya sarfini kamaytirish va
ekologik xavfsizlikni oshirishni talab etmoqda.
Mis ishlab chiqarishda asosiy xomashyo sifatida sulfidli mis rudalari va
boyitmalari ishlatiladi. Mis-piritli rudalar tarkibida asosan xalkopirit (CuFeS ),₂
pirit (FeS ) va boshqa sulfidli minerallar mavjud bo‘ladi. Ushbu rudalar tarkibida
₂
mis miqdori nisbatan kam bo‘lsa-da, temir va oltingugurt miqdori yuqori bo‘ladi.
Shu sababli bunday rudalarni qayta ishlash murakkab metallurgik jarayonlarni
talab qiladi.
Mis-piritli rudalarni qayta ishlashning asosiy usullaridan biri shaxtali pechda
eritish hisoblanadi. Shaxtali pech metallurgiyada keng qo‘llaniladigan vertikal
agregat bo‘lib, unda shixta yuqoridan yuklanadi va materiallar pech ichida asta-
sekin pastga harakatlanadi. Oqartirilgan havo yoki kislorodga boyitilgan havo
pechning pastki qismidan furmalar orqali yuboriladi. Natijada sulfidlarning qisman
oksidlanishi, eritilishi va shlak hosil bo‘lishi sodir bo‘ladi. Jarayon davomida
tarkibida mis boyitilgan shteyn olinadi.
Shaxtali pechda eritish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy o‘zgarishlardan
iborat bo‘lib, unda sulfidlarning oksidlanishi, temirning shlakka o‘tishi, shteyn
hosil bo‘lishi, issiqlik va massa almashinuvi bir vaqtning o‘zida sodir bo‘ladi.
Oqartirish davomida katta miqdorda issiqlik ajralishi jarayonning asosiy energiya
manbalaridan biri hisoblanadi. Hosil bo‘ladigan SO gazidan esa sulfat kislotasi
₂
ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Shaxtali pechlarning asosiy afzalligi yuqori unumdorlikka egaligi, turli
tarkibli rudalarni qayta ishlash imkoniyati va konstruksiyasining nisbatan
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026soddaligidir. Shu bilan birga, ushbu agregatlarda gaz va chang hosil bo‘lishi,
yuqori harorat va metall yo‘qotilishlari kabi kamchiliklar ham mavjud. Shu sababli
zamonaviy metallurgiyada shaxtali pechlarning texnologik ko‘rsatkichlarini
yaxshilash, energiya sarfini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash
muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda metallurgiya korxonalarida energiya tejamkor
texnologiyalarni joriy etish, foydali komponentlarning yo‘qotilishini kamaytirish
va chiqindi gazlarni qayta ishlash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa shaxtali
pechlarda hosil bo‘ladigan chang va SO gazlarini tozalash hamda ulardan qayta₂
foydalanish ekologik xavfsizlikni ta’minlashda katta rol o‘ynaydi.
Mazkur kurs ishida mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining
nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari va asosiy hisob-
kitoblari o‘rganiladi. Jarayonning ratsional, material va issiqlik balanslari
hisoblanib, shaxtali pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi.
Kurs ishining maqsadi: Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish
jarayonining nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish, texnologik hisob-kitoblarni
bajarish hamda jarayon samaradorligini tahlil qilishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining nazariy
asoslarini o‘rganish;
 shaxtali pechning tuzilishi va ishlash prinsipini tahlil qilish;
 eritish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy fizik-kimyoviy reaksiyalarni
ko‘rib chiqish;
 rudaning ratsional balansini hisoblash;
 material va issiqlik balanslarini aniqlash;
 shaxtali pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlarini hisoblash;
 texnika xavfsizligi va ekologik talablarni o‘rganish.
Kurs ishining predmeti: Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish
jarayoni, ushbu jarayonda sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy o‘zgarishlar, texnologik
hisob-kitoblar va qo‘llaniladigan uskunalar kurs ishining predmeti hisoblanadi.
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 7 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishda mis-piritli rudalarni shaxtali
pechda eritish jarayonining nazariy asoslari, amaliy jihatlari hamda texnologik
hisoblari keng yoritilgan.
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining nazariy asoslari
Mis zamonaviy sanoatda eng muhim rangli metallardan biri hisoblanadi.
Uning yuqori elektr va issiqlik o‘tkazuvchanligi, korroziyaga chidamliligi,
plastikligi va mexanik mustahkamligi sababli elektrotexnika, energetika,
mashinasozlik, radioelektronika, qurilish hamda kimyo sanoatida keng qo‘llaniladi.
Sanoatning rivojlanishi va elektr energiyasiga bo‘lgan talabning ortib borishi
natijasida mis ishlab chiqarish hajmi ham yil sayin oshib bormoqda. Shu sababli
mis rudalarini samarali qayta ishlash va zamonaviy metallurgik texnologiyalarni
takomillashtirish rangli metallurgiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Mis ishlab chiqarishning asosiy xomashyosi sulfidli rudalar va boyitmalar
hisoblanadi. Mis-piritli rudalar tarkibida asosan xalkopirit (CuFeS ), pirit (FeS ),₂ ₂
sfalerit (ZnS) va boshqa sulfidli minerallar mavjud bo‘ladi. Ushbu rudalar
tarkibida mis miqdori nisbatan kam, temir va oltingugurt miqdori esa yuqori
bo‘ladi. Shu sababli bunday rudalarni qayta ishlash murakkab metallurgik
jarayonlarni talab qiladi.
Mis-piritli rudalarni qayta ishlashning asosiy usullaridan biri shaxtali pechda
eritish hisoblanadi. Shaxtali pech vertikal konstruksiyali metallurgik agregat
bo‘lib, unda shixta yuqoridan yuklanadi va gravitatsiya ta’sirida pastga
harakatlanadi. Oqartirilgan havo yoki kislorodga boyitilgan havo pechning pastki
qismidan furmalar orqali yuboriladi. Oqartirish natijasida sulfidlarning qisman
oksidlanishi sodir bo‘ladi, katta miqdorda issiqlik ajraladi va shixta eriy boshlaydi.
Shaxtali pechda eritish jarayonining asosiy maqsadi tarkibida mis boyitilgan
shteyn olish va temirning asosiy qismini shlakka o‘tkazishdan iboratdir. Oqartirish
davomida temir sulfidlari kislorod bilan reaksiyaga kirishadi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus tarkibidagi kremnezem bilan reaksiyaga
kirishib temir silikatli shlak hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Natijada temirning asosiy qismi shlakka o‘tadi, mis esa sulfidli fazada boyib
shteyn hosil qiladi. Oqartirish davomida oltingugurtning katta qismi SO gaziga₂
aylanadi. Ushbu gaz keyinchalik sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalanilishi
mumkin.
Shaxtali pechlarning ishlash prinsipi qarama-qarshi oqim tamoyiliga
asoslangan. Shixta yuqoridan pastga harakatlanadi, issiq gazlar esa pastdan
yuqoriga ko‘tariladi. Natijada samarali issiqlik almashinuvi amalga oshadi.
Pechning yuqori qismida shixta quriydi va qiziydi, o‘rta qismida sulfidlarning
oksidlanishi boshlanadi, pastki qismida esa eritish va mahsulotlarning ajralishi
sodir bo‘ladi.
Shaxtali pechda eritish jarayonida quyidagi asosiy mahsulotlar hosil bo‘ladi:
 shteyn;
 shlak;
 gaz fazasi;
 chang.
Shteyn tarkibida asosan Cu S va FeS mavjud bo‘ladi. Oqartirish darajasiga
₂
qarab shteyndagi mis miqdori ortib boradi. Shlak tarkibida temir silikatlari va
boshqa oksidlar mavjud bo‘ladi. Oqartirish davomida hosil bo‘ladigan gazlar
tarkibida esa SO mavjud bo‘lib, ular gaz tozalash tizimlariga yuboriladi.
₂
Shaxtali pechda eritish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy tizim hisoblanadi.
Jarayon davomida oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari, issiqlik va massa
almashinuvi, qattiq va suyuq fazalar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar bir vaqtning o‘zida
sodir bo‘ladi. Oqartirish reaksiyalari ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, katta
miqdorda issiqlik ajraladi. Ushbu issiqlik jarayonning asosiy energiya
manbalaridan biri hisoblanadi.
Shaxtali pechlarda eritishning asosiy afzalliklaridan biri yuqori
unumdorlikka egaligidir. Ushbu pechlarda katta hajmdagi shixtani uzluksiz qayta
ishlash mumkin. Bundan tashqari, turli tarkibli rudalarni qayta ishlash imkoniyati
mavjud. Oqartirish va eritish jarayonlari bitta agregatda amalga oshirilishi
texnologik jihatdan qulay hisoblanadi.
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shu bilan birga, shaxtali pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud.
Oqartirish davomida katta miqdorda chang va gaz hosil bo‘ladi. Oqartirish
noto‘g‘ri olib borilganda misning ma’lum qismi shlak bilan yo‘qolishi mumkin.
Bundan tashqari, yuqori harorat ta’sirida pech qoplamalari tez yemiriladi.
Oqartirish gazlari tarkibidagi SO atmosfera havosini ifloslantirishi mumkin.₂
Zamonaviy metallurgiyada shaxtali pechlarning konstruksiyasi va
texnologiyasi takomillashtirilmoqda. Oqartirish uchun kislorodga boyitilgan havo
qo‘llanilishi, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va gaz tozalash uskunalari
jarayon samaradorligini oshirmoqda. Oqartirish gazlarini qayta ishlash va
changlarni ushlab qolish ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega.
Demak, mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayoni rangli
metallurgiyaning muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, unda sulfidli rudalardan
tarkibida mis boyitilgan shteyn olinadi. Oqartirish va eritish jarayonlarining
nazariy asoslarini chuqur o‘rganish yuqori sifatli mahsulot olish, foydali
komponentlarning yo‘qotilishini kamaytirish va energiyadan samarali
foydalanishda katta ahamiyatga ega.
Shaxtali pech metallurgiya sanoatida keng qo‘llaniladigan vertikal tipdagi
pirometallurgik agregat hisoblanadi. Ushbu pech asosan mis, qo‘rg‘oshin, nikel va
boshqa rangli metallarning sulfidli rudalarini eritishda ishlatiladi. Shaxtali
pechning asosiy xususiyati shundan iboratki, shixta pechning yuqori qismidan
yuklanadi va gravitatsiya ta’sirida pastga harakatlanadi, gazlar esa pastdan
yuqoriga qarab ko‘tariladi. Natijada qarama-qarshi oqim hosil bo‘ladi va samarali
issiqlik almashinuvi amalga oshadi.
Shaxtali pech metallurgiyada eng qadimgi agregatlardan biri hisoblanadi.
Uning dastlabki sodda ko‘rinishlari qadimgi Misr, Xitoy va Yunonistonda metall
eritishda qo‘llanilgan. Zamonaviy shaxtali pechlarning rivojlanishi XVIII–XIX
asrlarga to‘g‘ri keladi. Ayniqsa sanoat inqilobi davrida Yevropa davlatlari va
AQSHda ushbu pechlar takomillashtirildi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
rangli metallurgiya sanoatining rivojlanishi bilan shaxtali pechlar mis va
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026qo‘rg‘oshin eritishda keng qo‘llanila boshlandi. Sobiq Sovet Ittifoqida Olmaliq,
Balxash, Norilsk kabi yirik metallurgiya korxonalarida shaxtali pechlardan keng
foydalanilgan.
1-rasm. Shaxtali pech. 1. Gaz chiqish qismi, 2. Yuklash qismi, 3. Pech shaxtasi,
4. O‘tga chidamli qoplama, 5. Shixta qatlami, 6. Furmalar, 7. Shlak chiqarish
teshigi, 8. Shteyn chiqarish teshigi, 9. Havo nozullari, 10. Sovutish tizimi.
Shaxtali pech vertikal silindrsimon yoki to‘g‘ri to‘rtburchak shakldagi
agregat bo‘lib, ichki qismi olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplanadi. Pechning asosiy
qismlariga shaxta qismi, gorelka yoki furmalar zonasi, eritish vannasi, gaz
chiqarish tizimi va mahsulot chiqarish teshiklari kiradi. Pechning yuqori qismidan
shixta yuklanadi. Shixta tarkibiga ruda, flyus, koks va qaytuvchi materiallar kiradi.
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Oqartirilgan havo yoki kislorodga boyitilgan havo pechning pastki qismidagi
furmalar orqali yuboriladi.
Shaxtali pechning ishlash prinsipi qarama-qarshi oqim tamoyiliga
asoslangan. Shixta yuqoridan pastga tushadi, issiq gazlar esa pastdan yuqoriga
ko‘tariladi. Yuqoriga ko‘tarilayotgan issiq gazlar yangi yuklangan shixtani quritadi
va qizdiradi. Oqartirish zonasida sulfidlarning qisman oksidlanishi sodir bo‘ladi va
katta miqdorda issiqlik ajraladi.
Temir sulfidi oksidlanishi quyidagicha amalga oshadi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus tarkibidagi kremnezem bilan reaksiyaga
kirishadi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2
Natijada temirning asosiy qismi shlakka o‘tadi, mis esa sulfidli fazada boyib
shteyn hosil qiladi. Oqartirish davomida oltingugurtning katta qismi SO gaziga₂
aylanadi. Ushbu gaz keyinchalik sulfat kislotasi ishlab chiqarishda ishlatilishi
mumkin.
Pechning pastki qismida yuqori harorat ta’sirida shixta eriydi va mahsulotlar
zichligiga qarab qatlamlanadi. Eng pastki qismda zichligi yuqori bo‘lgan shteyn
yig‘iladi. Uning ustida esa shlak joylashadi. Hosil bo‘lgan mahsulotlar maxsus
chiqarish teshiklari orqali chiqarib olinadi.
Shaxtali pechlarda harorat odatda 1200–1500 °C oralig‘ida bo‘ladi.
Oqartirish va eritish jarayonlari bir vaqtning o‘zida amalga oshiriladi. Oqartirish
reaksiyalarining ekzotermik xarakterga egaligi jarayonning asosiy energiya
manbalaridan biri hisoblanadi. Shu sababli ayrim hollarda qo‘shimcha yoqilg‘i
sarfi kamayadi.
Shaxtali pechlarning asosiy afzalliklaridan biri yuqori unumdorlikka
egaligidir. Ushbu pechlarda katta hajmdagi rudalarni uzluksiz qayta ishlash
mumkin. Oqartirish va eritishning bir agregatda amalga oshirilishi texnologik
jihatdan qulay hisoblanadi. Bundan tashqari, pech konstruksiyasi nisbatan sodda va
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026mustahkam bo‘ladi. Turli tarkibli rudalarni qayta ishlash imkoniyati ham shaxtali
pechlarning muhim ustunliklaridan biridir.
Shaxtali pechlarda issiqlikdan samarali foydalaniladi. Qarama-qarshi oqim
natijasida yuqoriga ko‘tarilgan gazlar yangi yuklangan shixtani oldindan qizdiradi.
Bu esa energiya sarfini kamaytirishga yordam beradi. Oqartirish davomida hosil
bo‘ladigan issiqlik ham jarayonning samaradorligini oshiradi.
Shu bilan birga, shaxtali pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud.
Oqartirish davomida katta miqdorda chang va SO gazlari hosil bo‘ladi. Ushbu₂
gazlar atmosfera havosini ifloslantirishi mumkin. Oqartirish noto‘g‘ri olib
borilganda misning ma’lum qismi shlak bilan yo‘qoladi.
Bundan tashqari, yuqori harorat va agressiv muhit ta’sirida pech qoplamalari
tez yemiriladi.
Shaxtali pechlarda texnika xavfsizligi masalalari ham muhim ahamiyatga
ega. Oqartirish davomida yuqori harorat, eritilgan metall, chang va zaharli gazlar
inson salomatligi uchun xavf tug‘diradi. Shu sababli zamonaviy metallurgiya
korxonalarida ventilyatsiya tizimlari, chang ushlagichlar va gaz tozalash
qurilmalari qo‘llaniladi.
Hozirgi zamonaviy metallurgiyada shaxtali pechlarning konstruksiyasi va
texnologiyasi takomillashtirilmoqda. Oqartirish uchun kislorodga boyitilgan havo
qo‘llanilishi, avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va energiya tejamkor
texnologiyalar jarayon samaradorligini oshirmoqda. Oqartirish gazlarini qayta
ishlash va SO ni sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalanish ekologik
₂
xavfsizlikni yaxshilashda muhim ahamiyatga ega.
Shunday qilib, shaxtali pech rangli metallurgiyaning muhim agregatlaridan
biri bo‘lib, unda sulfidli rudalarni eritish, shteyn olish va metallurgik qayta ishlash
jarayonlari amalga oshiriladi. Oqartirish va eritish jarayonlarini chuqur o‘rganish
yuqori sifatli mahsulot olish, foydali komponentlarning yo‘qotilishini kamaytirish
va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda katta ahamiyatga ega.
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261.2. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining fizik-kimyoviy
asoslari va asosiy reaksiyalari
Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayoni murakkab fizik-
kimyoviy jarayonlar majmuasidan iborat bo‘lib, unda sulfidli minerallarning
oksidlanishi, eritilishi, shlak hosil bo‘lishi, gaz ajralishi va mahsulotlarning fazalar
bo‘yicha taqsimlanishi sodir bo‘ladi. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi tarkibida
mis boyitilgan shteyn olish va temirning asosiy qismini shlakka o‘tkazishdan
iboratdir.
Mis-piritli rudalar tarkibida asosan xalkopirit (CuFeS ), pirit (FeS ), sfalerit₂ ₂
(ZnS) va boshqa sulfidli minerallar mavjud bo‘ladi. Oqartirish davomida ushbu
minerallar yuqori harorat va kislorod ta’sirida fizik hamda kimyoviy o‘zgarishlarga
uchraydi. Oqartirish jarayonida katta miqdorda issiqlik ajraladi va ushbu issiqlik
eritish jarayonining asosiy energiya manbalaridan biri hisoblanadi.
Shaxtali pechning ishlashi qarama-qarshi oqim tamoyiliga asoslangan.
Shixta yuqoridan pastga harakatlanadi, issiq gazlar esa pastdan yuqoriga
ko‘tariladi. Natijada samarali issiqlik almashinuvi yuz beradi. Oqartirish
jarayonida pechning yuqori qismida shixta quriydi va qiziydi, o‘rta qismida
sulfidlarning oksidlanishi boshlanadi, pastki qismida esa eritish va mahsulotlarning
ajralishi sodir bo‘ladi.
Oqartirish jarayonida birinchi navbatda temir sulfidlari oksidlanadi. Temir
kislorodga misga nisbatan moyilroq bo‘lgani sababli avvalo temir sulfidlari
reaksiyaga kirishadi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus tarkibidagi kremnezem bilan reaksiyaga
kirishib temir silikatli shlak hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2
Ushbu reaksiya metallurgik jihatdan juda muhim hisoblanadi, chunki
temirning asosiy qismi aynan shlakka o‘tkaziladi. Oqartirish davomida hosil
bo‘ladigan shlak tarkibida asosan temir silikatlari mavjud bo‘ladi.
Oqartirish jarayonida mis sulfidlari ham qisman oksidlanishi mumkin:
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262Cu
2 S + 3O
2 = 2Cu
2 O + 2SO
2
Hosil bo‘lgan Cu O keyinchalik mis sulfidi bilan reaksiyaga kirishishi₂
mumkin:
2Cu
2 O + Cu
2 S = 6Cu + SO
2
Biroq shaxtali pechda eritishning asosiy maqsadi metall mis emas, balki
tarkibida mis boyitilgan shteyn olish bo‘lgani sababli oksidlanish darajasi qat’iy
nazorat qilinadi.
Oqartirish davomida ruda tarkibidagi rux ham oksidlanadi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan ZnO ning bir qismi shlakka o‘tadi, ayrim qismi esa chang
tarkibida pech gazlari bilan chiqib ketadi.
Oqartirish reaksiyalari davomida katta miqdorda oltingugurt dioksidi (SO )
₂
hosil bo‘ladi. Ushbu gaz pech gazlari tarkibida chiqadi va keyinchalik sulfat
kislotasi ishlab chiqarishda foydalanilishi mumkin. Oqartirish reaksiyalarining
ekzotermik xarakterga ega bo‘lishi pech ichidagi haroratni yuqori darajada
saqlashga yordam beradi.
Shaxtali pechda issiqlik almashinuvi asosan gazlar va shixta o‘rtasidagi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri kontakt orqali amalga oshadi. Yuqoriga ko‘tarilgan issiq gazlar
yangi yuklangan shixtani quritadi va qizdiradi. Oqartirish zonasida esa
sulfidlarning oksidlanishi natijasida harorat yanada ortadi. Oqartirish jarayonida
pech ichidagi harorat odatda 1200–1500 °C oralig‘ida bo‘ladi.
Oqartirish davomida hosil bo‘lgan mahsulotlar zichligiga qarab
qatlamlanadi. Eng pastki qismda zichligi yuqori bo‘lgan shteyn yig‘iladi. Uning
ustida esa shlak joylashadi. Oqartirish darajasiga qarab shteyndagi mis miqdori
ortib boradi. Oqartirish va eritish natijasida hosil bo‘lgan mahsulotlar maxsus
chiqarish teshiklari orqali chiqarib olinadi.
Oqartirish jarayonining samaradorligi quyidagi omillarga bog‘liq bo‘ladi:
 shixtaning kimyoviy tarkibi;
 flyus miqdori;
 harorat rejimi;
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 kislorod sarfi;
 shixtaning granulometrik tarkibi;
 pechdagi gaz rejimi.
Flyus miqdori shlakning xossalariga katta ta’sir ko‘rsatadi. Agar shlak juda
quyuq bo‘lsa, misning shlak bilan yo‘qolishi ortadi. Shu sababli flyus miqdori
optimal darajada saqlanadi.
Oqartirish davomida hosil bo‘ladigan chang tarkibida mis, rux va boshqa
qimmatbaho komponentlar bo‘lishi mumkin. Shu sababli changlar maxsus chang
ushlagich qurilmalarida ushlab qolinadi va qayta ishlashga yuboriladi.
Shaxtali pechda eritishning asosiy afzalligi yuqori unumdorlik va
jarayonning uzluksizligidir. Oqartirish va eritishning bir agregatda amalga
oshirilishi texnologik jihatdan qulay hisoblanadi. Shu bilan birga, katta hajmda gaz
va chang hosil bo‘lishi, pech qoplamalarining yemirilishi va metall yo‘qotilishlari
ushbu usulning asosiy kamchiliklari hisoblanadi.
Hozirgi zamonaviy metallurgiyada shaxtali pechlarning texnologiyasi
takomillashtirilmoqda. Oqartirish uchun kislorodga boyitilgan havo qo‘llanilishi,
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va gaz tozalash uskunalari jarayon
samaradorligini oshirmoqda. Oqartirish gazlarini qayta ishlash va SO ni sulfat₂
kislotasi ishlab chiqarishda foydalanish ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega.
Demak, mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayoni murakkab fizik-
kimyoviy tizim bo‘lib, unda sulfidlarning oksidlanishi, shlak hosil bo‘lishi, issiqlik
va massa almashinuvi hamda mahsulotlarning qatlamlanishi bir vaqtning o‘zida
sodir bo‘ladi. Oqartirish jarayonlarini chuqur o‘rganish yuqori sifatli shteyn olish,
foydali komponentlarning yo‘qotilishini kamaytirish va ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishda katta ahamiyatga ega.
1.3. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining amaliyoti
Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayoni rangli metallurgiyada
keng qo‘llaniladigan pirometallurgik usullardan biri hisoblanadi. Ushbu
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026jarayonning asosiy maqsadi sulfidli rudalardan tarkibida mis boyitilgan shteyn
olish, temirning asosiy qismini shlakka o‘tkazish hamda keyingi metallurgik qayta
ishlash uchun qulay mahsulot hosil qilishdan iboratdir. Shaxtali pechlar yuqori
unumdorlikka egaligi va uzluksiz ishlashi sababli uzoq yillar davomida
metallurgiya korxonalarida keng qo‘llanilib kelmoqda.
Amaliyotda shaxtali pechga shixta tarkibida mis-piritli ruda, flyuslar, koks
va qaytuvchi materiallar yuklanadi. Flyus sifatida ko‘pincha kremnezemli
materiallar ishlatiladi. Flyuslarning asosiy vazifasi Oqartirish davomida hosil
bo‘ladigan temir oksidlarini bog‘lab shlak hosil qilishdan iboratdir. Koks esa
yoqilg‘i va qaytaruvchi modda vazifasini bajaradi.
Shaxtali pech vertikal konstruksiyaga ega bo‘lib, ichki qismi olovbardosh
g‘ishtlar bilan qoplanadi. Pechning yuqori qismidan shixta yuklanadi, pastki
qismidan esa Oqartirilgan havo yoki kislorodga boyitilgan havo furmalar orqali
yuboriladi. Oqartirish natijasida pech ichida yuqori harorat hosil bo‘ladi va shixta
asta-sekin eriy boshlaydi.
Shaxtali pechning ishlashi qarama-qarshi oqim tamoyiliga asoslangan.
Shixta gravitatsiya ta’sirida yuqoridan pastga tushadi, issiq gazlar esa pastdan
yuqoriga ko‘tariladi. Oqartirish natijasida hosil bo‘lgan issiq gazlar yangi
yuklangan shixtani quritadi va qizdiradi. Natijada issiqlikdan samarali
foydalaniladi.
Oqartirish jarayoni davomida pech ichida bir necha texnologik zonalar hosil
bo‘ladi. Yuqori zonada shixta quriydi va qiziydi. Oqartirish zonasida sulfidlarning
oksidlanishi sodir bo‘ladi. Pastki zonada esa eritish va mahsulotlarning
qatlamlanishi amalga oshadi.
Oqartirish davomida temir sulfidlari kislorod bilan reaksiyaga kirishadi:
2FeS + 3O
2 = 2FeO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus tarkibidagi kremnezem bilan reaksiyaga
kirishib temir silikatli shlak hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Oqartirish davomida oltingugurtning katta qismi SO gaziga aylanadi.₂
Oqartirish reaksiyalarining ekzotermik xarakterga ega bo‘lishi natijasida katta
miqdorda issiqlik ajraladi. Ushbu issiqlik eritish jarayonining asosiy energiya
manbalaridan biri hisoblanadi.
Oqartirish natijasida hosil bo‘lgan mahsulotlar zichligiga qarab
qatlamlanadi. Eng pastki qismda zichligi yuqori bo‘lgan shteyn yig‘iladi. Uning
ustida esa yengilroq shlak joylashadi. Oqartirish darajasiga qarab shteyndagi mis
miqdori ortib boradi. Oqartirish va eritish natijasida hosil bo‘lgan mahsulotlar
maxsus chiqarish teshiklari orqali chiqarib olinadi.
Shteyn keyingi bosqich — konverterlash jarayoniga yuboriladi.
Konverterlash davomida temir va oltingugurtning asosiy qismi chiqarib yuborilib,
qora mis olinadi. Oqartirish jarayonida hosil bo‘lgan shlak tarkibida ma’lum
miqdorda mis bo‘lishi mumkin. Shu sababli ayrim hollarda shlak qayta ishlashga
yuboriladi.
Shaxtali pechda eritish jarayonida pech ichidagi harorat odatda 1200–1500
°C oralig‘ida bo‘ladi. Oqartirish va eritish jarayonlari uzluksiz ravishda olib
boriladi. Oqartirish zonasida yuqori harorat hosil bo‘lishi sulfidlarning faol
oksidlanishini ta’minlaydi.
Oqartirish davomida katta miqdorda gaz va chang hosil bo‘ladi. Gaz
tarkibida asosan SO mavjud bo‘lib, u keyinchalik sulfat kislotasi ishlab
₂
chiqarishda ishlatilishi mumkin. Oqartirish gazlarini tozalash uchun siklonlar,
elektrofiltrlar va boshqa gaz tozalash uskunalari qo‘llaniladi. Chang tarkibida mis,
rux va boshqa qimmatbaho komponentlar bo‘lishi mumkinligi sababli ular qayta
ishlashga yuboriladi.
Shaxtali pechlarda eritishning asosiy afzalliklaridan biri yuqori
unumdorlikka egaligidir. Oqartirish va eritishning uzluksiz amalga oshirilishi
ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Bundan tashqari, turli tarkibli rudalarni
qayta ishlash imkoniyati mavjud. Qarama-qarshi oqim natijasida issiqlikdan
samarali foydalaniladi.
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Mis-piritli rudaning ratsional balans hisobi
Berilgan ruda tarkibi (%):
Cu 1.8
Fe 41
Zn 1.4
S 47.6
SiO ₂ 5.2
Al O
₂ ₃ 2.5
CaO 0.5
Hisoblash uchun 100 kg ruda qabul qilinadi.
Quyidagilar qabul qilinadi:
mis rudada CuFeS shaklida;
₂
rux ZnS shaklida;
qolgan oltingugurt FeS bilan bog‘langan;
₂
kremnezem erkin SiO holida;
₂
temirning ortiqcha qismi FeS tarkibida bo‘ladi.
₂
1. Misning CuFeS shaklini aniqlash
₂
CuFeS
2
Molekulyar massa:
M
CuFeS
2 =63.5+56+64=183.5
Cu ulushi:
63.5÷183.5=0.346
100 kg rudada:
mCuFeS 2
==1.8÷0.346=5.20 kg
Bu miqdorda:
Fe:
5.2 × 56
183.5 = 1.59 kg
S:
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20265.2 × 64
183.5 = 1. 81 kg
2. Ruxning ZnS shaklini aniqlash
ZnS
Molekulyar massa:
M
ZnS =65+32=97
Zn ulushi:
65÷97=0.67
ZnS miqdori:
m
ZnS =1.4÷0.67=2.09 kg
Undagi S:
2 .09 × 32
97 = 0 . 6 9 kg
3. Pirit (FeS ) miqdorini aniqlash₂
Rudadagi umumiy oltingugurt:
47.6 kg
CuFeS va ZnS tarkibidagi S:
₂
1.81+0.69=2.50 kg
FeS ga tegishli S:
₂
47.6-2.50=45.1 kg
FeS
2
FeS molekulyar massasi:
₂
56+64=120
S ulushi:
64÷120=0.533
FeS miqdori:
₂
mCuFeS 2
= 45.1 ÷
0.533=84.62 kg
Undagi Fe:
84.62 × 56
120 = 39 . 4 9 kg
4. Temir balansini tekshirish
Rudadagi umumiy Fe:
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202641 kg
CuFeS dagi Fe:₂
1.59 kg
FeS dagi Fe:
₂
39.49 kg
Jami:
1.59+39.49=41.08
≈ 41 kg
Hisob to‘g‘ri.
1-jadval
Rudaning ratsional tarkibi
No Birikm
a Cu Fe Zn S SiO
₂ Al O ₂ ₃ CaO Jami
1 CuFeS
₂ 1.8 1.59 1.81 5.2
2 ZnS 1.4 2.09
3 FeS
₂ 39.49 45.1 84.62
4 SiO
₂ 5.2 5.2
5 Al O
₂ ₃ 2.5 2.5
6 CaO 0.5 0.5
7 Jami 1.8 41 1.4 47.6 5.2 2.5 0.5 100
2.2. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritishning material balansi hisobi
Berilgan:
Ruda tarkibi, %
Komponent %
Cu 1.8
Fe 41
Zn 1.4
S 47.6
SiO 5.2
₂
Al O 2.5
₂ ₃
CaO 0.5
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hisoblash 100 kg ruda uchun olib boriladi.
Metallarning taqsimlanishi
Misning taqsimlanishi:
shteynga — 92 %
shlakka — 5 %
gaz va changga — 3 %
Ruxning taqsimlanishi:
shlakka — 70 %
gaz va changga — 30 %
Misning eritish mahsulotlari bo‘yicha taqsimlanishi
Shteynga:
1.8×0.92 = 1.656 kg
Shlakka:
1.8 ×0.05 = 0.09 kg
Gaz va changga:
1.8 ×0.03 = 0.054 kg
Shteyn tarkibini aniqlash
Qabul qilinadi:
Komponent %
Cu 16
Fe 44
S 36
boshqalar 4
Shteyn miqdori:
1.656 × 100
1 6 = 10.35 kg
Shteyn tarkibi:
Cu:
10.35 ×0.16 = 1.656 kg
Fe:
10.35 ×0.44 = 4.55 kg
24

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026S: 10.35 ×0.36 = 3.73 kg Boshqalar: 10.35 ×0.04 = 0.41 kg Koks sarfi Koks sarfi ruda massasining 18 % deb olinadi: 100 \times 0.18 = 18 kg Koks tarkibi: Komponent Hisob kg C 18×0.78 14.04 H ₂ 18×0.008 0.144 N ₂ 18×0.004 0.072 O ₂ 18×0.016 0.288 S 18×0.01 0.18 Kul 18×0.15 2.70 H O ₂ 18×0.032 0.576 Flyus (ohaktosh) sarfi Shlakning normal asosligini ta’minlash uchun flyus sarfi ruda massasining 35 % deb olinadi: 100 ×0.35 = 35 kg Flyus tarkibi: Komponent Hisob kg CaO 35×0.52 18.20 CO ₂ 35×0.43 15.05 SiO ₂ 35×0.03 1.05 boshqalar 35×0.02 0.70 Koks kulining tarkibi 2.70 kg kul tarkibi: Komponent Hisob kg SiO ₂ 2.70×0.50 1.35 25$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Al O ₂ ₃ 2.70×0.20 0.54
Fe 2.70×0.126 0.34
CaO 2.70×0.12 0.324
O
₂ 2.70×0.054 0.146
Chang chiqishi
Chang chiqishi 7 % deb olinadi:
100 ×0.07 = 7 kg
Chang tarkibi:
Komponent kg
Cu 0.054
Zn 0.42
Fe 1.40
SiO
₂ 0.364
Al O
₂ ₃ 0.175
CaO 0.035
boshqalar 4.55
Shlak tarkibini aniqlash
Shlakka o‘tuvchi komponentlar:
Komponent kg
SiO 5.2+1.05+1.35−0.364 = 7.236
₂
FeO 36.11
ZnO 1.02
Al O 2.5+0.54−0.175 = 2.865
₂ ₃
CaO 18.2+0.324−0.035+0.5 = 18.989
Cu 0.09
Umumiy shlak:
7.236+36.11+1.02+2.865+18.989+0.09=66.31 kg
Shlak tarkibi, %
SiO :
₂
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20267.236
66.31 × 100 = 10.91 %
FeO:
36.11
66.3 1 × 100 = 54.46 %
ZnO:
1.02
66.31 × 100 = 1. 54 %
Al O :₂ ₃
2.865
66.31 × 100 = 4.32 %
CaO:
18.989
66.31 ×100 =28.64 %
Havo sarfi hisobi
Uglerodning yonishi:
C + 1
2 O
2 = CO
C+O
2 =CO
2
Kerakli kislorod:
CO hosil qilish uchun:
14.04 ×0.5 = 7.02 kg O
2
CO hosil qilish uchun:
₂
14.04 ×1.0 = 14.04 kg O
2
Oltingugurt uchun:
3.73 kg O
2
Vodorod uchun:
0.144× 8 = 1.152 kg O
2
Jami:
7.02+14.04+3.73+1.152=25.94 kg O
2
Havo hajmi
25.94÷0.21=123.5 kg havo
Azot hajmi:
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026123.5 × 0.79 = 97.56
Jami havo:
123.5+97.56=221.06 m 3
Ishlab chiqarish unumdorligi bo‘yicha hisob
Pech unumdorligi:
600 t/sut
Koks sarfi:
600× 0.18 = 108 t/sut
Flyus sarfi:
600 ×0.35 = 210 t/sut
Havo sarfi:
221.06 ×6=1326.36 m 3
/sut
Hisoblash natijalari
Hisoblash natijasida mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritishda:
shteyn miqdori — 10.35 kg;
shlak miqdori — 66.31 kg;
chang chiqishi — 7 kg;
havo sarfi — 221.06 m³;
koks sarfi — 18 kg;
ekanligi aniqlandi.
2-jadval
Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish material balansi, kg
(yuklanishi)
N
o Materia
l Cu Fe Zn SiO
₂ Al O₂
₃ CaO S C H N H
2 O Bosh Jam
i
1 Ruda 1.
8 41 1.
4 5.2 2.5 0.5 47.6 - - - - - 100
2 Flyus - - - 1.05 - 18.2 - - - - - 15.7
5 35
4 Koks - 0.34 - 1.35 0.54 0.324 0.18 14.0
4 0.14
4 0.07
2 0.57
6 2.7 18
5 Jami 1. 41.3 1. 7.6 3.04 19.02 47.7 14.0 0.14 0.07 0.57 18.4 153
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20268 4 4 4 8 4 4 2 6 5
3-jadval
Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish material balansi, kg
(olinishi)
N
o Materia
l Cu Fe Zn SiO₂ Al O ₂
₃ CaO S C H N H
2 O Bosh Jami
1 Shteyn 1.65
6 4.55 - - - - 3.73 - - - - 0.41 10.3
5
2 Shlak 0.09 36.1
1 1.0
2 7.23
6 2.865 18.98
9 0.18 - - - - - 66.3
1
4 Gaz va
chang 0.05
4 1.4 0.4
2 0.36
4 0.175 0.035 43.8
7 14.0
4 0.14
4 0.07
2 0.57
6 15.1
9 76.3
4
5 Jami 1.8 41.3
4 1.4 7.6 3.04 19.02
4 47.7
8 14.0
4 0.14
4 0.07
2 0.57
6 15.6 153
2.3. Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritishning issiqlik balansi
Hisoblash 100 kg ruda uchun olib boriladi.
Issiqlik kelishi
1. Koks uglerodining CO gacha yonishidan ajraladigan issiqlik
₂
Reaksiya:
C+O
2 =CO
2 +94052
CO gacha yonadigan uglerod:
₂
14.04 ×0.65 = 9.13 kg
Ajraladigan issiqlik:
7838 ×9.13 = 71560 kkal
2. Uglerodning CO gacha yonish issiqligi
Reaksiya:
C+0.5O
2 =CO+26416
CO hosil qiluvchi uglerod:
14.04 ×0.35 = 4.91 kg
Ajraladigan issiqlik:
2201.3 ×4.91 = 10808 kkal
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20263. Vodorod yonish issiqligi
Reaksiya:
H
2 +0.5O
2 =H
2 O+57870
Ajraladigan issiqlik:
28935 ×0.144 = 4166.6 kkal
4. Oltingugurtning yonish issiqligi
Reaksiya:
S+O
2 =SO
2 +70000
Gazlarga o‘tuvchi oltingugurt:
47.78 ×0.82 = 39.18 kg
Ajraladigan issiqlik:
2187 ×39.18 = 85686 kkal
5. Shlak hosil qiluvchilarning issiqligi
a) Kalsiy silikat hosil bo‘lishi
271.8 ×18.989 = 5161.2 kkal
b) Temir silikat hosil bo‘lishi
154.4 ×36.11 = 5575.4 kkal
c) Rux silikat hosil bo‘lishi
140×1.02 = 142.8 kkal
Jami:
5161.2+5575.4+142.8=10879.4 kkal
6. Puflash bilan kiradigan fizik issiqlik
221.06 ×0.24 ×20=1061 kkal
7. Shixta va koks fizik issiqligi
Ruda va flyus:
(100+35) ×0.25×20=675 kkal
Koks:
18×0.534×20=192.2 kkal
Jami:
675+192.2=867.2 kkal
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Umumiy issiqlik kelishi
71560+10808+4166.6+85686+10879.4+1061+867.2=185028 kkal
Issiqlik sarfi
1. Flyus parchalanishi
15.05 ×757.54=11400.9 kkal
2. Temir oksidlarining qaytarilishi
Reaksiya:
Fe
2 O
3 +CO=2FeO+CO
2 -8264
Issiqlik sarfi:
36.11 ×49.4=1783.8 kkal
3. Temir sulfidlanishi
4.55 ×297=1351.4 kkal
4. Mis sulfidlanishi
1.656 ×191.7=317.4 kkal
5. Gazlar bilan chiqib ketadigan issiqlik
22000 kkal
6. Sovutish suviga ketadigan issiqlik
18000 kkal
7. Shlak bilan chiqadigan issiqlik
Shlak entalpiyasi 320 kkal/kg:
66.31 ×320=21219 kkal
8. Shteyn bilan chiqadigan issiqlik
Shteyn entalpiyasi 220 kkal/kg:
10.35 ×220=2277 kkal
9. Namlikni bug‘lantirish issiqligi
0.576 ×586=337.5 kkal
Umumiy issiqlik sarfi
11400.9+1783.8+1351.4+317.4+22000+18000+21219+2277+337.5=78687 kkal
Boshqa issiqlik yo‘qotishlari
Farq orqali:
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026185028-78687=106341 kkal
4-jadval
Eritishning issiqlik balansi
No Issiqlik kelishi kkal % Issiqlik sarfi kkal %
1 Koks yonishi 172220.4 93.0 Shteyn 2277 1.2
2 Shlak hosil qiluvchilar 10879.4 5.9 Shlak 21219 11.5
3 Puflash fizik issiqligi 1061 0.6 Endotermik reaksiyalar 14853.5 8.0
4 Shixta va koks fizik
issiqligi 867.2 0.5 Gazlar 22000 11.9
5 - - - Suv bilan sovitish 18000 9.7
6 - - - Namlik bug‘lanishi 337.5 0.2
7 - - - Boshqa yo‘qotishlar 106341 57.5
8 Jami 185028 100 Jami 185028 100
2.4. Mis-piritli rudalarni eritish uchun shaxtali pech hisobi
Metallurgiya korxonalarida shaxtali pechlarning asosiy o‘lchamlari empirik
usullar yordamida aniqlanadi. Hisoblash zavod amaliyoti ma’lumotlari asosida olib
boriladi.
Berilgan:
pech unumdorligi — 600 t/sut;
pechning solishtirma mahsuldorligi — 45 t/m²×sut
Pechning furma sathidagi kesim yuzasi
Formula:F= A
a
bu yerda:
A— pech unumdorligi, t/sut;
a— solishtirma mahsuldorlik, t/(m²·sut).
Hisoblaymiz:
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026F=600÷45}=13.33 m 2
Demak, pechning furma sathidagi foydali kesim yuzasi:
F=13.33 m 2
Pechning uzunligini aniqlash
Pech kengligini amaliyot asosida:
B=1.6 m
deb qabul qilamiz.
Uzunlik:
L = F
B
L=13.33÷1.6=8.33 m
Kessonlar sonini aniqlash
Bir kesson kengligi:
0.9 m
Kessonlar orasidagi masofa:
0.01 m
Umumiy qadam:
0.9+0.01=0.91 m
Kessonlar soni:
n= 8.33÷0.91=9.15
Yaqinlashtirib:
n=9 ta
Ikki tomon uchun:
2×9=18 ta
Pech uchlari uchun qo‘shimcha 2 ta kesson olinadi.
Umumiy kessonlar soni:
18+2=20 ta
Furmalar soni
Har bir kessonda bittadan furma joylashtiriladi.
Shuning uchun:
N=20 ta furma
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Havo sarfi hisobi
Furma sathidagi solishtirma havo sarfi:
60 m 3
×(m 2
×min)
Umumiy havo sarfi:
13.33×60=799.8 m 3
/min
Furma diametrini aniqlash
Havo chiqish tezligi:
w=30 m/s
Furma kesim yuzasi:
S = Q
w
S=0.666÷30=0.0222 m 2
Diametr:
d =√ 4 S
π
d= √
4×0.0222
3.14 =0.168 m
yoki:
d
≈ 170 mm
Soatlik unumdorlik
Kunlik unumdorlik:
600 t/sut
Soatlik unumdorlik:
600÷24=25 t/soat
Bug‘ hosil bo‘lish hisobi
1 t ruda uchun bug‘ hosil bo‘lishi:
0.28 t
100 kg ruda uchun:
0.028 t
Bug‘ hosil qilish uchun issiqlik sarfi
Q=G×i
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026bu yerda:
G— bug‘ massasi;
i— bug‘ hosil bo‘lish issiqligi.
Hisoblaymiz:
Q=0.028×540000=15120 kkal
Sovutish tizimi samaradorligi
Bug‘latib sovutish tizimi qo‘llanganda:
suv sarfi 1400 litrdan 35 litrgacha kamayadi;
suv sarfi taxminan 40 marta kamayadi.
Bu esa pechning sovutish tizimini sezilarli darajada soddalashtiradi.
Hisoblash natijalari
Pech kesim yuzasi 13.33 m²
Pech uzunligi 8.33 m
Pech kengligi 1.6 m
Kessonlar soni 20 ta
Furmalar soni 20 ta
Furma diametri 170 mm
Umumiy havo sarfi 13.33 m³/s
Soatlik unumdorlik 25 t/soat
Bug‘ hosil bo‘lishi 0.28 t/t ruda
Issiqlik sarfi 15120 kkal
Hisoblashlar natijasida 600 t/sut unumdorlikka ega shaxtali pech uchun
asosiy konstruktiv va texnologik parametrlar aniqlandi. Pechning furma sathidagi
foydali kesim yuzasi 13.33 m² ni, pech uzunligi 8.33 m ni tashkil etdi. Hisoblangan
furma diametri 170 mm bo‘lib, pechning normal aerodinamik ishlashini
ta’minlaydi.
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI VA EKOLOGIK TALABLAR
Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayoni yuqori harorat, eritilgan
mahsulotlar, chang va zaharli gazlar bilan bog‘liq bo‘lgan murakkab metallurgik
jarayon hisoblanadi. Shu sababli ishlab chiqarishda texnika xavfsizligi qoidalariga
qat’iy rioya qilish, ishchilar salomatligini himoya qilish hamda atrof-muhitni
muhofaza qilish muhim ahamiyatga ega. Metallurgiya korxonalarida xavfsizlik
talablariga amal qilinmasa, inson salomatligi, texnologik uskunalar va ekologik
muhit uchun jiddiy xavf yuzaga kelishi mumkin.
Shaxtali pechda eritish jarayoni odatda 1200–1500 °C harorat oralig‘ida
amalga oshiriladi. Oqartirish va eritish davomida yuqori harorat hosil bo‘lishi
ishchilar uchun kuyish, issiqlik zarbasi va yong‘in xavfini yuzaga keltiradi.
Oqartirish natijasida hosil bo‘ladigan eritilgan shlak va shteynning sachrashi og‘ir
jarohatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli ishchilar maxsus issiqqa chidamli
kiyimlar, qo‘lqoplar, himoya ko‘zoynaklari va maxsus oyoq kiyimlaridan
foydalanishlari shart.
Oqartirish davomida sulfidlarning oksidlanishi natijasida katta miqdorda
SO gazi hosil bo‘ladi:₂
2FeS + 3O
2 = 2FeO+2SO
2
SO zaharli gaz hisoblanib, insonning nafas olish organlariga salbiy ta’sir
₂
ko‘rsatadi. Yuqori konsentratsiyadagi SO bosh aylanishi, nafas qisishi va
₂
zaharlanishga olib kelishi mumkin. Shu sababli shaxtali pechlar kuchli
ventilyatsiya va gaz chiqarish tizimlari bilan jihozlanadi. Oqartirish gazlari maxsus
gaz yo‘llari orqali gaz tozalash qurilmalariga yuboriladi. Ko‘pincha ushbu
gazlardan sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalaniladi.
Oqartirish va shixtani yuklash davomida katta miqdorda chang hosil bo‘ladi.
Chang tarkibida mis, rux, temir va boshqa zararli moddalar mavjud bo‘lishi
mumkin. Changning nafas yo‘llariga tushishi kasbiy kasalliklarni yuzaga keltiradi.
Shu sababli sexlarda aspiratsiya tizimlari, siklonlar, elektrofiltrlar va chang
ushlagich qurilmalari qo‘llaniladi. Ishchilar respirator va changdan himoyalovchi
vositalardan foydalanishlari kerak.
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shaxtali pechning pastki qismida Oqartirilgan havo yoki kislorodga
boyitilgan havo furmalar orqali yuboriladi. Oqartirish noto‘g‘ri olib borilganda
pech ichida gaz bosimi ortib ketishi yoki eritilgan mahsulot sachrashi mumkin. Shu
sababli pechdagi gaz rejimi va bosim doimiy ravishda nazorat qilinadi.
Shaxtali pechlarda mexanik uskunalar — yuklash moslamalari, shlak
chiqarish qurilmalari, ventilyatorlar va boshqa agregatlar doimiy ishlaydi. Ushbu
mexanizmlar bilan ishlashda mexanik jarohatlanish xavfi mavjud. Shu sababli
barcha harakatlanuvchi qismlar himoya qopqoqlari bilan yopiladi. Ta’mirlash
ishlari faqat uskunalar to‘liq to‘xtatilgandan keyin amalga oshiriladi.
Oqartirish va eritish davomida pech ichida yuqori haroratli gazlar mavjud
bo‘lgani sababli yong‘in xavfi yuqori bo‘ladi. Shu sababli sexlarda avtomatik
yong‘in signalizatsiyasi, o‘t o‘chirish vositalari va suv ta’minoti tizimlari mavjud
bo‘lishi kerak. Ishchilar yong‘in sodir bo‘lganda harakatlanish tartibi bo‘yicha
maxsus tayyorgarlikdan o‘tkaziladi.
Shaxtali pechlarda elektr xavfsizligi ham katta ahamiyatga ega. Oqartirish
sexlarida katta quvvatli elektr uskunalari va avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari ishlatiladi. Elektr tarmoqlaridagi nosozliklar yong‘in yoki elektr toki
urishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli barcha elektr jihozlari yerga ulanadi va
muntazam texnik nazoratdan o‘tkaziladi.
Oqartirish davomida hosil bo‘ladigan shlak tarkibida ma’lum miqdorda mis
bo‘lishi mumkin. Shu sababli shlak ko‘pincha qayta ishlashga yuboriladi. Bu
nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki chiqindilar miqdorini
kamaytirishga ham xizmat qiladi. Oqartirish changlari va gazlarini qayta ishlash
ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Metallurgiya korxonalarida ekologik xavfsizlik dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Oqartirish jarayonida atmosfera havosiga chiqariladigan SO gazlari₂
kislotali yomg‘irlarning hosil bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. Chang va
chiqindilar esa tuproq hamda suv havzolarini ifloslantiradi. Shu sababli zamonaviy
shaxtali pechlar gazlarni chuqur tozalash tizimlari bilan jihozlanadi. Oqartirish
37

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026gazlarini qayta ishlash va SO ni sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalanish₂
ekologik zararlarni kamaytirishga yordam beradi.
Oqartirish sexlarida sanitariya-gigiyena talablariga ham katta e’tibor
beriladi. Ish joylarida havo tarkibi muntazam nazorat qilinadi, maxsus kiyim
almashtirish xonalari, dush va dam olish xonalari tashkil qilinadi. Ishchilar
muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi va texnika xavfsizligi bo‘yicha
instruktajlardan o‘tadilar.
Shunday qilib, mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonida texnika
xavfsizligi va ekologik talablarni to‘liq bajarish ishlab chiqarishning barqaror
ishlashi, inson salomatligini himoya qilish va atrof-muhitni muhofaza qilishning
asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Oqartirish va eritish jarayonlarini xavfsiz
hamda ekologik jihatdan samarali tashkil qilish zamonaviy metallurgiyaning
muhim vazifalaridan biridir.
38

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayonining nazariy
asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik xususiyatlari va asosiy hisob-
kitoblari o‘rganildi hamda tahlil qilindi. Mis-piritli rudalarni qayta ishlash rangli
metallurgiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri ekanligi aniqlandi. Chunki ushbu
rudalar tarkibida mis bilan birga katta miqdorda temir va oltingugurt mavjud
bo‘lib, ularni samarali qayta ishlash murakkab metallurgik jarayonlarni talab
qiladi.
Kurs ishida mis-piritli rudalarning kimyoviy tarkibi va undagi asosiy
komponentlarning fizik-kimyoviy xossalari tahlil qilindi. Oqartirish davomida
sulfidlarning oksidlanishi, temirning shlakka o‘tishi, shteyn hosil bo‘lishi va
oltingugurtning SO gaziga aylanish jarayonlari o‘rganildi. Oqartirish₂
reaksiyalarining ekzotermik xarakterga ega ekanligi va ushbu issiqlik eritish
jarayonining asosiy energiya manbalaridan biri hisoblanishi aniqlandi.
Shaxtali pechning tuzilishi va ishlash prinsipi batafsil o‘rganildi. Pechning
vertikal konstruksiyasi, qarama-qarshi oqim tamoyili va issiqlikdan samarali
foydalanish imkoniyati shaxtali pechlarning asosiy texnologik afzalliklaridan biri
ekanligi ko‘rsatildi. Oqartirish davomida yuqoriga ko‘tarilgan issiq gazlarning
yangi yuklangan shixtani qizdirishi natijasida energiya sarfi kamayishi tahlil
qilindi.
Kurs ishida mis-piritli rudaning ratsional tarkibi, material va issiqlik
balanslari hisoblandi. Hisoblashlar natijasida hosil bo‘ladigan shteyn, shlak, gaz va
chang mahsulotlarining miqdori aniqlanib, foydali komponentlarning taqsimlanishi
o‘rganildi. Oqartirish davomida hosil bo‘ladigan shlak tarkibida ma’lum miqdorda
mis bo‘lishi va ushbu shlaklarni qayta ishlash zarurligi asoslab berildi.
Oqartirish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy fizik-kimyoviy reaksiyalar
tahlil qilindi. Temir sulfidlari oksidlanishi natijasida temir oksidi hosil bo‘lishi va
uning kremnezem bilan reaksiyaga kirishib temir silikatli shlak hosil qilishi
metallurgik jihatdan muhim jarayon ekanligi aniqlandi. Oqartirish davomida hosil
39

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026bo‘ladigan SO gazlari keyinchalik sulfat kislotasi ishlab chiqarishda foydalanilishi₂
mumkinligi ekologik va iqtisodiy jihatdan muhim ekanligi ko‘rsatildi.
Shaxtali pechlarning asosiy afzalliklari sifatida yuqori unumdorlik, uzluksiz
ishlash imkoniyati, turli tarkibli rudalarni qayta ishlash qulayligi va issiqlikdan
samarali foydalanish imkoniyatlari qayd etildi. Shu bilan birga, Oqartirish
davomida katta hajmda chang va gaz hosil bo‘lishi, metall yo‘qotilishlari hamda
pech qoplamalarining tez yemirilishi ushbu usulning asosiy kamchiliklari ekanligi
aniqlandi.
Kurs ishida texnika xavfsizligi va ekologik talablar ham yoritildi. Oqartirish
jarayonida hosil bo‘ladigan yuqori harorat, eritilgan mahsulotlar, chang va zaharli
gazlarning inson salomatligi hamda atrof-muhitga salbiy ta’siri tahlil qilindi.
Oqartirish gazlarini tozalash, changlarni ushlab qolish, ventilyatsiya tizimlarini
qo‘llash va ishlab chiqarish xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha zarur chora-tadbirlar
ko‘rib chiqildi.
Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish jarayoni rangli metallurgiyaning
muhim va murakkab texnologik bosqichlaridan biri hisoblanadi. Oqartirish va
eritish jarayonlarini to‘g‘ri tashkil qilish yuqori sifatli shteyn olish, foydali
komponentlarning yo‘qotilishini kamaytirish, energiyadan samarali foydalanish va
ekologik xavfsizlikni ta’minlash imkonini beradi. Zamonaviy metallurgiya
sanoatida energiya tejamkor va ekologik xavfsiz texnologiyalarni rivojlantirish
sharoitida shaxtali pechlar texnologiyasini takomillashtirish muhim ilmiy va
amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi.
40

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021. – 384 b.
2. Ergashev E., Rasulov B. Mis metallurgiyasi texnologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. – 426 b.
3. Ismoilov X.I. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2021. – 405 b.
4. Vanyukov A.V. Metallurgiya tsvetnix metallov. – Moskva: Metallurgiya, 2020.
– 548 b.
5. Павлов Н.Н. Металлургия меди. – Москва: Металлургия, 2021. – 536 с.
6. Туркдоган Э.Т. Основы металлургических процессов. – Москва:
Металлургия, 2020. – 486 с.
7. Yazikov N.G. Metallurgik pechlar va issiqlik texnikasi. – Moskva: Metallurgiya,
2021. – 462 b.
8. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. – Germany: Wiley-VCH, 2021.
– 764 p.
9. Davenport W.G., King M., Schlesinger M. Extractive Metallurgy of Copper. –
Oxford: Elsevier, 2021. – 692 p.
10. Gupta C.K. Chemical Metallurgy: Principles and Practice. – New Delhi: Wiley,
2022. – 624 p.
11. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill
Education, 2020. – 578 p.
12. Mis metallurgiyasi va shaxtali pechlar bo‘yicha ilmiy maqolalar bazasi:
https://www.sciencedirect.com
13. Rangli metallurgiya va eritish texnologiyalari bo‘yicha ilmiy platforma:
https://link.springer.com
14. Metallurgik pechlar va pirometallurgik jarayonlar bo‘yicha ma’lumotlar:
https://www.researchgate.net
15. Metallurgiya sanoati va ekologik xavfsizlik bo‘yicha ma’lumotlar:
https://www.epa.gov
41

Купить

Информация о документе

Продавец

Mis-piritli rudalarni shaxtali pechda eritish hisobi.

Похожие документы