Shaxta tiklovchili eritishda hosil bo’lgan rux saqlangan shlaklarni - Металлургия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Shaxta tiklovchili eritishda hosil bo’lgan rux saqlangan shlaklarni

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Shaxta – tiklovchili eritishda hosil bo’lgan rux
saqlangan shlakni fyuminglash jarayonining hisobi
Bajardi: « М Е Т » guruh
talabasi
Xayitqulova Ro‘za
Zoirqul qizi
Qabul qildi: Xaydaraliyev X. R.
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
КURS ISHI
Меt guruhi talabasi: Xayitqulova Ro‘za Zoirqul qizi
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
1. Кurs ishi nomi: Shaxta - tiklovchili eritishda hosil bo'lgan rux saqlagan shlakni
fyuminglash jarayonining hisobi. Shak tarkibi %: ZnO – 13,6; Pb – 1; SiO – 23,8; FeO₂
– 33,4; CaO – 13,9; MgO – 4,8; Al O – 5,5; Cu – 0,5 va S – 1,5 va boshqalar – 2.
₂ ₃
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Лоскутов Ф.М. Металлургия свинца и цинка. - М.: Металлургиздат, 1999. - 238 с.
2. Шиврин Г.Н. Металлургия свинца и цинка. - М.: Металлургия, 1999. - 350с
3. Гудима Н.В., Шейн Я.П. Краткий справочник по металлургии цветных металлов. -
М.: Металлургия, 1995. - 212 с.
4. Гудима Н.В. и др. Технологические расчеты в металлургии тяжелых цветных
металлов. М.: Металлургия, 2002, 255 с.
5. Кобахидзе В.В. Тепловая работа и конструкции печей цветной металлургии.- М.:
МИСиС. 2001. – 355 с
6. Уткин Н.И. Металлургия цветных металлов. М.: Металлургия. 2000 г . 442 с .
4. Grafik qismi: 1. Slayd-taqdimot ko’rinishida
5 . Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi :
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
I.1. Jarayonning kimyoviy reaktsiyalari
- Тех nologik hisoblashlar
II.1. Ratsional tarkib hisobi,
II.2.Material balans hisobi,
II.3. Issiqlik balansi hisobi
- А sosiy va yordamchi qurilmalarni tanlash va hisoblash;
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semestr
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy miqdori , % Bajarilish haqida
belgi va muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 А sosiy qurilmani tanlash va hisoblash
7 Тех nika havfsizligi
8 Х ulosa
9 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
10 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Mundarija
KIRISH ....................................................................................................................4
I. NAZARIY QISM ................................................................................................6
1.1. Shaxta-tiklovchili eritishda hosil bo‘lgan rux saqlagan shlakni fyuminglash
jarayonining nazariyasi ............................................................................................6
1.2. Shaxta-tiklovchili eritishda hosil bo‘lgan rux saqlagan shlakni fyuminglash
jarayonining kimyosi ...............................................................................................9
1.3. Shaxta-tiklovchili eritishda hosil bo‘lgan rux saqlagan shlakni fyuminglash
jarayonining amaliyoti ............................................................................................13
II. TEXNOLOGIK QISM ....................................................................................19
II.1. Ratsional tarkib hisobi ....................................................................................19
II.2. Material balans hisobi .....................................................................................19
II.3. Shlakli fyuminglashning issiqlik balansi ........................................................25
II.4. Fyuming pechi hisobi .....................................................................................27
III. Texnika xavfsizligi .........................................................................................28
Xulosa ....................................................................................................................31
Foydalanilgan adabiyotlar ...................................................................................33
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH .
Hozirgi vaqtda ular qo'rg'oshin va rux ishlab chiqarishning yopiq texnologik
sxemasining ajralmas qismi bo'lib, bu tayyor metallga qo'rg'oshinning umumiy
olinishini 97-98% ga etkazish imkonini beradi.
Fyuming tipidagi pechdan (harorat taxminan 1200 °C) erigan shlakni
uglerod-havo aralashmasi yoki tabiiy gaz bilan havo bilan qo'rg'oshin va rux bilan
gazlarga puflashdir. Shu bilan birga, germaniy, indiy, qalay, kadmiy qisman
distillanadi.Suyuq shlaklar val pechlarning cho'ktiruvchi idishidan chelaklar bilan
bug'lash pechiga quyiladi. Puflash boshlanishidan oldin 40-100 tonna shlak
yig'iladi. Pechdagi shlak qatlami 1000-1100 mm balandlikka ega. Keyin ular ichiga
ko'mir changini puflay boshlaydilar. Suyuq shlakni ko'mir-havo aralashmasi bilan
puflaganda, uglerod reaktsiyalar bo'yicha oksidlanadi. Birinchi reaksiya tufayli
shlak qiziydi Ikkinchi reaksiya natijasida olingan uglerod oksidi va qisman uglerod
shlakda erigan rux oksidi bilan asosiy reaksiyaga ko'ra o'zaro ta'sir qiladi
Gazlar bilan aloqa qilish vaqtini oshirish uchun. shlak, havo aralashmasi
(yoki havo + tabiiy gaz) shlakli qatlamning yon tomondan pastki qismiga
puflanadi. Allaqachon 1000 ° C haroratda, sink oksidining kamayishi katta to'liqlik
bilan davom etadi va o'choqda harorat 1350 ° C ga yetkaziladi. Ruxning bug
'bosimi allaqachon 930 ° C da atmosfera bosimiga etadi.
Shlakda mavjud bo'lgan qo'rg'oshin va qalay, asosan, yuqori bug' bosimiga
ega bo'lgan sulfidlar (qo'rg'oshin va PbO shaklida) shaklida sublimatsiyalanadi.
Noyob elementlar quyi oksidlar (GeO, In2O) va xloridlar shaklida
sublimatsiyalanadi. Iridiy va kadmiy juda to'liq sublimatsiyalanadi (deyarli 100%).
Shlakli vannaning harorati havoni o'zgartirish orqali nazorat qilinadi: ko'mir
chang nisbati. Dastlabki davrda vannani isitish uchun unga ko'mir-havo
aralashmasi a = 0,8/1 da beriladi; tiklash uchun - a = 0,6-0,7 da. Yoqilg'i va
havoning dozasi avtomatlashtirilgan.Pechdagi harorat 1350 ° C ga ko'tarilganligi
sababli, shlak massasida kamaygan metallar bug'lanadi va ularning shlak vannasi
ustidagi bug'lari yana oksidlanadi va gazlar bilan olib tashlanadi.. Chang tarkibida
6 15% Pb va 50-70% ZnO mavjud
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Shlaklardan 90-94% rux va 95-98% qo'rg'oshin, indiy va kadmiy olinadi.30-
35% dan ortiq SiO2 bo'lgan shlaklarni qovushqoqliligi sababli bug'lash pechida
qayta ishlash tavsiya etilmaydi. qo'rg'oshinning asosiy miqdori puflashning
dastlabki 30-40 daqiqasida shlakdan distillangan PbS va PbO shaklida bo'ladi.
Kadmiyni tozalash tozalashning birinchi daqiqalarida yakunlanadi. Zn ni distillash
2,5-3,0 soat davomida amalga oshiriladi, uning shlakdagi tarkibi taxminan 2%
gacha kamayadi. Qo'rg'oshin eritish shlaklari mis (0,5-1,5%) va asil metallarni (20-
50 g / t) o'z ichiga oladi. O‘zb е kistonda rux faqat Olmaliq tog‘ m е tallurgiya
kombinatidagi rux zavodida qayta ishlanib, toza rux m е tall holida olinadi.
Milliy matbuot markazida “Olmaliq shaxta-metallurgiya kombinati” AJda
mahalliylashtirish dasturini amalga oshirishga bag‘ishlangan matbuot anjumani
bo‘lib o‘tdi. 2019-yil 24-avgustda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ishlab
chiqarishni mahalliylashtirish va sanoat sohalarida kooperatsiya aloqalarini
tezlashtirishning yangi tizimini joriy etishda davlat va xo‘jalik boshqaruvi
organlari, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining javobgarligini yanada
oshirish to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.
Qarorga asosan tayyor mahsulotlar, butlovchi buyumlar, materiallarni ishlab
chiqarishni mahalliylashtirishni va kooperatsiya aloqalarini kengaytirish masalasi,
barcha darajadagi davlat va xo‘jalik boshqaruvi organlari rahbarlari faoliyatining
muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi. Bundan tashqari,
mamlakatning yirik korxonalari faoliyatini kuchaytirishning aniq mexanizmlari
keltirib o‘tilgan. Ular orasida respublikamizning turli mintaqalarda 40 dan ortiq
bo‘linmalari joylashgan va 38 mingdan ortiq xodimlarga ega OKMK ham bor.
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I. NAZARIY QISM.
1.1. Shaxta-tiklovchili eritishda hosil bo'lgan rux saqlagan shlakni
fyuminglash jarayonining nazariyasi.
1930-yildan beri Trail shahridagi (Kanada) zavodida ko'mir-havo
aralashmasi bilan qo'rg'oshin eritishning shlaklarini fyuminglash amalga
oshirilmoqda. Sinovlar o'tkazilgan shlakni bug'lash uchun shaxta pechi o'lchamiga
ega edi. 7,2x3 m o'lchamdagi tuyerlar 50 mm diametrli pechning har bir tomonida
36 dona tuyer joylashgan. Pechning havo portlatishda ishlashi quyidagi
ko'rsatkichlar bilan tavsiflanadi: tarkibida 16,6% Zn, 20% SiO2, 10% CaO, 28%
Fe bo'lgan 50 tonna shlakni puflash davomiyligi 160 minut, havo oqimi tezligi -
450 m3 / min, ko'mir chang iste'moli - 90 kg / min, hammom harorati 1180 °C.
Shlakni puflashning bir xil davomiyligi 160 daqiqaga teng bo'lsa, havo
portlashi bilan 2,9% bo'lgan oxirgi rux miqdori kislorod bilan 1,6% gacha
pasaygan. tarkibi 23,4% va kislorod miqdori 24,8% bo'lgan 0,9% gacha, bu
ruxning parchalanish darajasining 86% dan 92,3 va 95,6% gacha o'zgarishiga
to'g'ri keldi. Oddiy havo portlashiga mos keladigan rux tarkibiga ega shlakni olish
uchun tozalash vaqtini 160 daqiqadan 133 minutgacha qisqartirish mumkin.
portlashda kislorod miqdori 23,4% ni tashkil qiladi, bu pech unumdorligini 20% ga
oshiradi; bu holda kislorod iste'moli 14 m3 / min.
Yuqoridagilarni tahlil qilish bizga portlashda kislorod konsentratsiyasining
yanada oshishi vannaning haroratini biroz ko'tarishi, gaz fazasida CO: CO2
nisbatini oshirishi va shu bilan rux va gazni tozalash jarayonlarini yanada
tezlashtirishi mumkin degan taxminni amalga oshirishga imshaxta beradi.
qo'rg'oshin, ehtimol uzluksiz jarayonni amalga oshirish uchun old shart-sharoitlar
yaratish. hozirda bu yo‘nalishda izlanishlar olib borilmoqda.
Rossiyada shlaklarni bug'lashda texnologik kislorodni sanoatda qo'llash
bo'yicha tajribalar 1958 yilning ikkinchi yarmida Ust-Kamenogorsk qo'rg'oshin-
rux zavodida boshlandi. Hozirgi vaqtda qo'rg'oshin eritishni kamaytirishdan
shlaklarni qayta ishlash uchun uchta usul qo'llaniladi: fyuming, velslash va
elektrotermiya (elektr pech jarayonlari).
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fyuming - havo aralashmasini reduktor (tabiiy gaz yoki ko'mir chang) bilan
a = 0,6n-0,7 va 1200-1300 °C da puflash orqali suyuq shlaklarni qayta ishlashni
jarayoni. Hozirgi vaqtda ushbu usul qo'rg'oshin ishlab chiqarishdan shlakni qayta
ishlash uchun eng keng tarqalgan bo'lib qo'llaniladi, chunki u tegishli
mahsulotlarga metallarning yuqori darajada olinishini, uskunaning yuqori
mahsuldorligini, ko'mir yoki tabiiy gazni kam iste'mol qilishni va shlaklarni
chiqindisiz qayta ishlash texnologiyasini ta'minlaydi.
Hozirgi vaqtda Rossiyada ham qo'rg'oshin va qalay ishlab chiqarish
shlaklarini qayta ishlash uchun shlakli sublimatsiya o'chog'ida – fuming pechda bir
nechta qurilmalar mavjud. Fuming pechi maxsus mo'ljallangan shaxtali
to'rtburchak shaftali pechdir. Sanoat pechining balandligi juda katta farq qiladi (3
dan 10 m gacha). Shlakli sublimatsiya (fuming) pechining asosiy o'lchamlari
jadvalda keltirilgan. Pechkaning pastki qismi quyma temir plitalardan iborat bo'lib,
ular ichiga quvurlar o'rnatilgan bo'lib, ular orqali suv aylanadi. Quvurlardan
payvandlangan mayda kessonlar mahalliy fabrikalardan birida o'rnatiladi. Qopqoq
plitalar beton poydevorga o'rnatilgan past ustunlarga o'rnatiladi. Pechning yon va
oxirgi devorlari murvat bilan bog'langan ikki yoki uch qatorda kessonlardan
yig'iladi. Devorlarning barcha kessonlari, ombori va pechning gaz chiqishi
payvandlangan va o'choqli po'latdan yasalgan. Bu holda, o'choq ichiga qaragan
qotishma, kessonlarning devorlari qalinligi 11-12 mm, kessonlarning qolgan
qismlari esa 8 mm. kessonning devorlarida hosil bo'lgan asos qismining saqlanishi,
diametri 16 mm va uzunligi 25 mm bo'lgan pinlar kessonlarning ichki yuzasiga 50
dan 150 mm gacha qadam bilan shaxmat taxtasi naqshida payvandlanadi. Olovli
pechning uzunligi bo'ylab yon kesonlarning pastki qatoriga lyuklar o'rnatiladi,
ularning soni o'choq uzunligiga qarab o'choqning har bir tomonida 12 dan 36
tuyergacha o'zgaradi. Tuyerlar orasidagi masofa 300 mm. Balandlikda tuyerlar
pastki qismdan 190 mm masofada joylashgan. Tuyerlarning ichki diametri 40 mm.
Quvur erigan shlakni ko'mir-havo aralashmasi, tabiiy gaz va siqilgan havo,
sovuq, isitiladigan yoki kislorod bilan boyitilgan holda puflash uchun xizmat
qiladi. Lans tipidagi konvertor nayzalari sharli klapanlar bilan jihozlangan bo'lib,
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026ularni pechning ishlashi paytida tozalash imkonini beradi. Pechkaning pastki qismi
quyma temir plitalardan iborat bo'lib, ular ichiga quvurlar o'rnatilgan bo'lib, ular
orqali suv aylanadi. Quvurlardan payvandlangan mayda kessonlar mahalliy
fabrikalardan birida o'rnatiladi. Qopqoq plitalar beton poydevorga o'rnatilgan past
ustunlarga o'rnatiladi. Pechning yon va oxirgi devorlari murvat bilan bog'langan
ikki yoki uch qatorda kessonlardan yig'iladi. Devorlarning barcha kessonlari,
ombori va pechning gaz chiqishi payvandlangan va o'choqli po'latdan yasalgan. Bu
holda, o'choq ichiga qaragan qotishma, kessonlarning devorlari qalinligi 11-12
mm, kessonlarning qolgan qismlari esa 8 mm. Kesonning devorlarida hosil bo'lgan
bosh suyagini saqlab qolish uchun diametri 16 mm va uzunligi 25 mm bo'lgan
pinlar kessonlarning ichki (o’tish) yuzasiga 50 dan 150 mm gacha qadam bilan
shaxmat taxtasi naqshida payvandlanadi. Tuyerlar orasidagi masofa 300 mm.
Balandlikda tuyerlar pastki qismdan 190 mm masofada joylashgan.
Tuyerlarning ichki diametri 40 mm quvur erigan shlakni ko'mir-havo aralashmasi,
tabiiy gaz va siqilgan havo, sovuq, isitiladigan yoki kislorod bilan boyitilgan holda
puflash uchun xizmat qiladi. Lans tipidagi konvertor nayzalari sharli klapanlar
bilan jihozlangan bo'lib, ularni pechning ishlashi paytida tozalash imkonini beradi.
Shlak o'choqqa truba bo'ylab o'choq shaxtasi devoridagi maxsus teshik
orqali quyiladi yoki vaqti-vaqti bilan mikser-elektr pechidan oziqlanadi. Pechdan
shlakni chiqarish uchun pechning o'chog'idan 30 mm balandlikda joylashgan
so'nggi kessonlarning pastki qatorida joylashgan ikkita quduq ishlatiladi.
Teshiklarining diametri 80-140 mm. Sublimatsiya davri (2 soat) tugagandan
so'ng, puflangan shlak pechdan quvvati 6 m3 bo'lgan elektr isitiladigan qozonga
chiqariladi. Bu erda mis mati qisman ajratiladi. Cho'ktirilgandan so'ng, shlak
granulyatsiya qilinadi va chiqindixonaga yuboriladi. Fuming pechlari vaqti-vaqti
bilan ishlaydi. Bunday pechlar kuniga 250-700 tonna shlakni qayta ishlaydi va
faqat suyuq emas, balki qisman qattiq shlak bilan ham yuklanishi mumkin.
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261.2. Shaxta-tiklovchili eritishda hosil bo'lgan rux saqlagan shlakni
fyuminglash jarayonining kimyosi
Fyuming jarayonining kimyosi quyidagi asosiy reaktsiyalar bilan
tavsiflanadi:
ZnO + C = Zn + CO;
ZnO + CO = Zn + C O
2 .
Ruxni tozalash uchun zarur bo'lgan yuqori qaytaruvchi atmosferada
qo'rg'oshin, indiy va kadmiy tozalashning boshida tez kamayadi va uchuvchan
bo'ladi, ruxni tozalash uchun esa 2,5-3 soat kerak bo'ladi.Bu vaqt ichida uning
shlakdagi miqdori taxminan 2 gacha kamayadi. %. Ruxni keyingi tozalash
iqtisodiy jihatdan foydasizdir, chunki tozalash tezligi sezilarli darajada
pasayganligi sababli, ajratibolish sezilarli darajada oshadi va reduktor iste'moli
keskin oshadi
906 ° C da qaynaydigan metall rux, bug 'shaklida shlakdan bug'lanish
haroratida chiqariladi. Shlak eritmasi yuzasida va gaz kanalida rux nafaqat kislorod
bilan, balki karbonat angidrid bilan yana oksidlanadi:
Zn + CO2 = ZnO + CO.
Kadmiy, qo'rg'oshin va qo'rg'oshin sulfid bug'lari ham pech atmosferasida
oksidlanadi. Natijada, sublimatlar (nozik chang) deyarli butunlay oksidlardan
iborat. 94% gacha Zn va 95-98% Pb, Cd, In shlaklardan tutun bilan ajratib olinadi.
Rux konsentratsiyasining pasayishi jarayonning sekinlashishiga olib keladi.
Shuning uchun fyuming oxirida gaz fazasida CO konsentratsiyasini va shlak
haroratini oshirish maqsadga muvofiqdir. Haroratning 1200 dan 1300 ° C gacha
ko'tarilishi ruxning tiklanishini 2 marta va CO konsentratsiyasining 75 dan 85%
gacha ko'tarilishi - 3-4 marta kuchaytiradi.
Shlaklarni bug'lash jarayonini faollashtirish To'rtburchak shaxta tipidagi
pech butunlay suv bilan sovutilgan kessonlardan yig'iladi. Olovli pechning kengligi
taxminan 2,4 m, uzunligi 1,2-9,6 m, balandligi 9 m gacha. Shlakni tozalash uchun
kislorod bilan boyitilgan havo, qizdirilgan portlash, metallurgiya reduktorlaridan
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026foydalanish bo'yicha tadqiqotlar olib borildi va havo-bug' yordamida shlakli
bug'lash sinovdan o'tkazildi.
Temir, marganets, kremniy va alyuminiy kabi elementlarni qaytaruvchi
vosita sifatida qo'llash orqali shlaklarni bug'lash jarayonini yaxshilash usullari
alohida qiziqish uyg'otadi. Temir eng oson va arzon pasaytiruvchi vositadir. U
talaş, klinkerni boyitishdan olingan magnit konsentrat va boshqa mahsulotlar
shaklida qo'llanilishi mumkin. Sanoat sinovlari shuni ko'rsatdiki, temirni
kamaytiruvchi vosita sifatida ishlatish ruxni shlakdan tozalashni 1,5-1,8 marta
faollashtirishga imshaxta beradi.
Qo'rg'oshin eritish shlaklarini 25-28% gacha kislorod bilan boyitilgan
havodan foydalanganda bug'lashda bug'lash moslamasining unumdorligi 45-50%
ga oshadi. Shu bilan birga, ko'mir changining iste'moli 15-20% ga kamayadi, ruxni
sublimatlarga ajratib olish 58% ga oshadi. Kislorodning kuchayuvchi ta'siri gaz
fazasi hajmining kamayishi, undagi azot miqdorining kamayishi, shuningdek,
shlak eritmasida haroratning oshishi bilan izohlanadi. Portlash bilan isitish,
shuningdek, jarayon haroratining oshishini ta'minlaydi, ko'mir changining
yonishini va rux oksidini kamaytirish jarayonini kuchaytiradi.
Fyuming paytida havo-bug'li portlashdan foydalanish 1200-1300 ° C
haroratda uglerod ta'sirida suv bug'ining parchalanishi tufayli gazning
qaytarilishini oshiradi. Portlashda bug 'va kislorodning birgalikda berilishi
shlakdan ruxning olinishini 4-5% ga oshiradi. Suv bug'lari miqdori 7% gacha
bo'lgan bug'li pechga puflanganda, bug'langan pechning mahsuldorligini 1,5
baravar oshirish mumkin. Shaxtada eritish jarayonida ruxning 80% dan ortig i,ʻ
misning 20%, qo rg oshinning 2-3% va bir qancha qimmatli elementlar (indiy,
ʻ ʻ
germaniy, bir oz kumush, oltin) shlaklarga o tadi. Shuning uchun shlaklarni qayta
ʻ
ishlash xomashyodan foydalanishning murakkabligi va iqtisodiy samaradorligini
oshiradi. Qo'rg'oshin shlaklarini qayta ishlashning eng keng tarqalgan usullari -
bug'lash va prokatlashdir. Hozirgi vaqtda ular qo'rg'oshin va rux ishlab
chiqarishning yopiq texnologik sxemasining ajralmas qismi bo'lib, bu tayyor
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026metallga qo'rg'oshinning umumiy olinishini 97-98% ga etkazish imshaxtaini
beradi.
Fyumingmil tipidagi pechdan (harorat taxminan 1200 ° C) erigan shlakni
uglerod-havo aralashmasi yoki tabiiy gaz bilan havo bilan qo'rg'oshin va rux bilan
gazlarga puflashdir. Shu bilan birga, germaniy, indiy, qalay, kadmiy qisman
distillanadi.Suyuq shlaklar val pechlarning cho'ktiruvchi idishidan chelaklar bilan
bug'lash pechiga quyiladi. Puflash boshlanishidan oldin 40-100 tonna shlak
yig'iladi. Pechdagi shlak qatlami 1000-1100 mm balandlikka ega. Keyin ular ichiga
ko'mir changini puflay boshlaydilar. Suyuq shlakni ko'mir-havo aralashmasi bilan
puflaganda, uglerod reaktsiyalar bo'yicha oksidlanadi:
C +O2 = C O2 ;
C O
2 +C = 2CO.
Birinchi reaksiya tufayli shlak qiziydi Ikkinchi reaksiya natijasida olingan
uglerod oksidi va qisman uglerod shlakda erigan rux oksidi bilan asosiy reaksiyaga
ko'ra o'zaro ta'sir qiladi ZnO + CO = Znpair + CO
2 Gazlar bilan aloqa qilish vaqtini
oshirish uchun. shlak, havo aralashmasi (yoki havo + tabiiy gaz) shlakli
qatlamning yon tomondan pastki qismiga puflanadi. Allaqachon 1000 ° C
haroratda, rux oksidining kamayishi katta to'liqlik bilan davom etadi va o'choqda
harorat 1350 ° C ga yetkaziladi. Ruxning bug 'bosimi allaqachon 930 ° C da
atmosfera bosimiga etadi.
Shlakda mavjud bo'lgan qo'rg'oshin va qalay, asosan, yuqori bug' bosimiga
ega bo'lgan sulfidlar (qo'rg'oshin va PbO shaklida) shaklida sublimatsiyalanadi.
Noyob elementlar quyi oksidlar va xloridlar shaklida sublimatsiyalanadi. Iridiy va
kadmiy juda to'liq sublimatsiyalanadi (deyarli 100%).
Shlakli vannaning harorati havoni o'zgartirish orqali nazorat qilinadi: ko'mir
chang nisbati. Dastlabki davrda vannani isitish uchun unga ko'mir-havo
aralashmasi a = 0,8 / 1 da beriladi; tiklash uchun - a = 0,6-0,7 . Yoqilg'i va
havoning dozasi avtomatlashtirilgan.Panchadagi harorat 1350 ° C ga ko'tarilganligi
sababli, shlak massasida kamaygan metallar bug'lanadi va ularning shlak vannasi
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026ustidagi bug'lari yana oksidlanadi va gazlar bilan olib tashlanadi. chang shaklida
o'choq. Chang tarkibida 6 15% Pb va 50-70% ZnO mavjud
Shlaklardan 90-94% rux va 95-98% qo'rg'oshin, indiy va kadmiy olinadi.30-
35% dan ortiq SiO2 bo'lgan shlaklarni qovushqoqliligi sababli bug'lash pechida
qayta ishlash tavsiya etilmaydi. qo'rg'oshinning asosiy miqdori puflashning
dastlabki 30-40 daqiqasida shlakdan distillangan PbS va PbO shaklida bo'ladi.
Kadmiyni tozalash tozalashning birinchi daqiqalarida yakunlanadi. Zn ni distillash
2,5-3,0 soat davomida amalga oshiriladi, uning shlakdagi tarkibi taxminan 2%
gacha kamayadi. Qo'rg'oshin eritish shlaklari mis (0,5-1,5%) va asil metallarni (20-
50 g / t) o'z ichiga oladi
Chiqindilarni shlak o'z ichiga olgan holda, jarayonning moddiy balansini
hisoblash talab qilinadi 2,5% Zn; 0,1 % Р b va 0,1 % Sn.
Quyidagi tarkibdagi tabiiy gaz (hajm) jarayonda qaytaruvchi va yoqilg'i
sifatida ishlatiladi:
87,5% СН 4; 6,17% С 2 Н 2; 1,7% СО 2; 0,17% H2S; 4,46% N2.
Tabiiy gaz α =0,8% koeffitsienti bilan uzoq vaqt yoqiladi. Jarayon uchun
ishlatiladigan havo 25% gacha kislorod bilan boyitiladi. Ruxni tozalash davrining
oxirida qalayni olib tashlash uchun shlak og'irligining 5% miqdorida pirit
qo’shiladi. Hisoblash 100 kg shlak uchun amalga oshiriladi. Tadqiqot va amaliyot
ma'lumotlariga ko'ra, shunga o'xshash tarkibdagi shlaklarni qayta ishlashda
qo'rg'oshin va ruxning asosiy miqdori sulfidizatorni kiritishdan oldin chiqariladi.
Ushbu davrda reaktsiyalar paydo bo'ladi.
ZnO + СО → Zn + СО2;
Р b О + СО →Р b + СО2;
SnO + СО → Sn + СО2;
FeO + СО = Fe + CO 2.
Sulfidizatorni kiritish bilan quyidagi reaktsiyalar yuzaga keladi :
2FeS2 → 2FeS + S2;
4MeO + 3S2 →4MeS + 2SO2;
2Me + S2 →2MeS.
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fuming pechi to'rtburchaklar shaklida; uning pastki qismi po'lat yoki quyma
temir plitalardan iborat bo'lib, ularga suv quyiladigan sovutish quvurlari mavjud va
devorlari 1200 mm gacha kenglikdagi payvandlangan kessonlardan iborat bo'lib,
uchlari kessonlardan 250-300 mm gacha chiqib turadigan tuyerlar bilan
jihozlangan. pechning ichki qismi. Tuyerlarda ikkita kirish trubkasi (chang-havo
aralashmasi va ikkilamchi havo uchun) va tozalash uchun ballli valfli so'nggi
teshik mavjud.
Pech va chiqindi issiqlik qozoni o'rtasidagi mo'ri kessondir. 1200-1300 ° S
gacha qizdirilgan gazlar qozonning himoyalangan kamerasidan o'tadi va keyin
uning orqasida joylashgan havo isitgichi orqali 300-350 ° C gacha sovutiladi. Havo
isitgichidan isitiladigan havo portlatish uchun ishlatilishi mumkin. Havo isitgichi
o'rniga qozonda iqtisodchi bo'lishi mumkin. Sovutilgan gazlar sumka filtrlarida
filtrlanadi. Pechning umumiy ko'rinishi rasmda ko'rsatilgan. 164.
Pechdagi shlaklar granulyatsiyaga yuboriladi yoki cho'chqalar yordamida
chiqindixonaga olib boriladi. Bundan tashqari, shlakni qo'shimcha ravishda o'choq
hammomiga yoki quyqaga pirit qo'shish orqali olib tashlash mumkin, bu holda
shlak bug'langandan keyin quyiladi.
1.3. Shaxta-tiklovchili eritishda hosil bo'lgan rux saqlagan shlakni
fyuminglash jarayonining amaliyoti
Fyuminglash pechining konstruksiyasi. Fyuminglash pechi rangli
metallurgiyada qo‘llaniladigan eng muhim agregatlardan biri hisoblanadi. Bu pech
shaxta tiklovchi eritish jarayonidan hosil bo‘lgan rux saqlovchi shlaklardan ruxni
ajratib olish uchun xizmat qiladi. Shaxta pechidan chiqqan shlak tarkibida odatda
ma’lum miqdorda rux qolib ketadi. Ruxning asosiy qismi oksid holatida, ya’ni
ZnO ko‘rinishida bo‘ladi. Bunday shlakni tashlab yuborish iqtisodiy jihatdan
zararli bo‘lgani uchun undan ruxni qayta ajratib olish zarur bo‘ladi. Shu maqsadda
fyuminglash pechi ishlatiladi. Fyuminglash pechining asosiy vazifasi shlak
tarkibidagi rux oksidini qaytarib metall ruxga aylantirish va uni bug‘ holatida gaz
oqimi bilan olib chiqishdan iboratdir.
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fyuminglash pechi konstruksiyasi murakkab bo‘lib, u yuqori harorat,
agressiv shlak va kuchli gaz oqimlari sharoitida ishlashga mo‘ljallangan. Pechning
tashqi qismi metall korpusdan tashkil topgan bo‘ladi. Metall korpus qalin po‘lat
listlardan tayyorlanadi va pechning barcha og‘irligini ushlab turadi. Korpus
silindrsimon shaklda bo‘lib, bu shakl ichki bosimning teng taqsimlanishini
ta’minlaydi hamda issiqlikning bir maromda saqlanishiga yordam beradi. Metall
korpus juda yuqori mexanik yuklamalarga bardosh bera olishi kerak, chunki pech
ichidagi temperatura 1200–1300°C gacha yetadi. Bundan tashqari, pech
ishlayotganda ichkarida gaz bosimi va vibratsiya hosil bo‘ladi. Shu sababli pech
korpusi maxsus issiqqa chidamli po‘latlardan tayyorlanadi (2.1-rasm).
2.1-rasm. Fyuming pechi chizmasi
1; Pech korpusi / tayanchlar; 2; Yon devor / sovutish quvurlari; 3; Gorizontal
to'sin / kollektori; 4; Shixta yuklash bunkeri; 5; Bug' yoki havo kollektori; 6;
Tuyeralar (havo/bug' purkagichlar); 7; Gazlar chiqish kanali / rekuperator; 8; O'rta
zona kollektori; 9; Qo'shimcha havo berish quvuri; 10; Shlak chiqarish teshigi /
letka; 11; Shlak qabul qilish idishi / kovsh; 12; Pastki kollektori; 13; Yon
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026qo'shimcha qurilmalar / nasoslar; 14; Taglik konstruktsiyasi; 15; Asosiy tayanchlar
(fundament ustulari)
Metall korpusning ichki qismi futerovka bilan qoplanadi. Futerovka — bu
pechni yuqori temperaturadan va agressiv shlak ta’siridan himoya qiluvchi o‘tga
chidamli qatlamdir. Fyuminglash pechida futerovka uchun asosan magnezit,
xromomagnezit yoki shamot g‘ishtlar ishlatiladi. Bu materiallar yuqori haroratga
bardosh bera oladi va kimyoviy korroziyaga chidamli hisoblanadi. Futerovkaning
asosiy vazifasi pech ichidagi issiqlikni ushlab turish, metall korpusni qizib
ketishdan saqlash va pechning uzoq muddat ishlashini ta’minlashdir. Shlak
tarkibida FeO, SiO , ZnO va PbO kabi agressiv birikmalar mavjud bo‘lgani uchun₂
oddiy materiallar tez yemiriladi. Shu sababli futerovka pechning eng muhim
qismlaridan biri hisoblanadi.
Fyuminglash pechining markaziy qismi ishchi kamera hisoblanadi. Aynan
shu qismda asosiy metallurgik reaksiyalar sodir bo‘ladi. Ishchi kamera ichiga
suyuq shlak quyiladi va shu yerda qaytaruvchi gazlar yordamida rux oksidi
qaytariladi. Kamera odatda silindrsimon shaklda bo‘ladi. Bu shakl gazlarning
yaxshi aylanishini va issiqlikning bir xil tarqalishini ta’minlaydi. Ishchi
kameraning pastki qismida furmalar joylashgan bo‘ladi. Furma — bu maxsus
metall truba yoki soplo bo‘lib, uning orqali pech ichiga havo, kislorod, tabiiy gaz
yoki maydalangan ko‘mir yuboriladi. Furmalarning asosiy vazifasi qaytaruvchi
muhit hosil qilish va shlakni intensiv aralashtirishdan iboratdir.
Pechga yuborilgan ko‘mir yoki koks yuqori temperaturada yonib karbon
monoksid gazini hosil qiladi. Hosil bo‘lgan CO gazi rux oksidini qaytaradi va
metall rux hosil qiladi. Hosil bo‘lgan metall rux yuqori temperatura ta’sirida darhol
bug‘lanadi, chunki ruxning qaynash temperaturasi 907°C ga teng, fyuminglash
pechidagi temperatura esa bundan ancha yuqori bo‘ladi. Rux bug‘lari gaz oqimi
bilan pechning yuqori qismiga ko‘tariladi. Shundan keyin ular kislorod bilan
reaksiyaga kirishib yana rux oksidiga aylanadi. Natijada juda mayda oq chang
hosil bo‘ladi. Bu chang fyum deb ataladi va uning tarkibida asosan rux oksidi
bo‘ladi.
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fyuminglash pechida furmalar juda muhim rol o‘ynaydi. Ular odatda
pechning pastki yon devorlariga aylana bo‘ylab joylashtiriladi. Furmalardan yuqori
tezlikda havo va ko‘mir changi yuboriladi. Gaz oqimi shlakni qattiq aralashtiradi
va natijada pech ichida qaynashga o‘xshash holat yuzaga keladi. Bu esa
reaksiyalarni tezlashtiradi. Zamonaviy fyuminglash pechlarida suv bilan
sovutiladigan mis furmalar ishlatiladi. Bunga sabab furmalar juda yuqori
temperatura ta’sirida tez qizib ketadi va sovitish bo‘lmasa erib ketishi mumkin.
Pechning yuqori qismida gaz chiqarish tizimi joylashgan bo‘ladi. Bu qism
orqali pechdan gazlar, rux bug‘lari va chang chiqadi. Gazlarning temperaturasi
juda yuqori bo‘lgani uchun gaz yo‘llari ham o‘tga chidamli materiallar bilan
qoplanadi. Ba’zi hollarda gaz kanallari suv bilan sovutiladi. Gazlar pechdan
chiqqach maxsus chang ushlash tizimiga yuboriladi. Chang ushlash tizimi bir
necha bosqichdan iborat bo‘ladi. Dastlab gazlar siklondan o‘tadi. Siklon katta
chang zarrachalarini ushlab qoladi. Keyin gaz elektrofiltrga yuboriladi. Elektrofiltr
elektr maydoni yordamida juda mayda ZnO changlarini ushlab qoladi. Ba’zi
korxonalarda qo‘shimcha ravishda qop filtrlari ham ishlatiladi. Shu usul bilan rux
oksidi konsentrati olinadi. Bu mahsulot tarkibida 55–70 % gacha rux bo‘lishi
mumkin.
Fyuminglash pechining yana bir muhim qismi shlak chiqarish tizimidir.
Jarayon tugagandan keyin ruxsizlangan shlak maxsus teshik orqali chiqariladi.
Bunday shlakda rux miqdori juda kamaygan bo‘ladi, odatda 1–2 % atrofida qoladi.
Bu esa ruxning asosiy qismi muvaffaqiyatli ajratib olinganini bildiradi. Chiqarilgan
shlak sovitiladi va chiqindi sifatida tashlanadi yoki boshqa maqsadlarda ishlatiladi.
Pechning ishlashi davomida juda katta issiqlik hosil bo‘ladi. Shu sababli
sovitish tizimi ham muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy pechlarda furmalar, gaz
yo‘llari va ayrim metall qismlar suv bilan sovutiladi. Bu pechning xizmat
muddatini uzaytiradi va avariya xavfini kamaytiradi.
Fyuminglash pechining ishlash prinsipi. Fyuming pechida shlakka ko'mir
kukuni va havo purkab, rux bug'ga aylantiriladi va keyin ZnO ko'rinishida yig'iladi.
Fyuminglash pechining ishlash prinsipi shlak tarkibidagi rux birikmalarini yuqori
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026haroratda qaytarib, metall ruxni bug‘ holatida ajratib olishga asoslangan. Bu
jarayon rangli metallurgiyada, ayniqsa qo‘rg‘oshin va mis ishlab chiqarishda hosil
bo‘ladigan rux saqlovchi shlaklarni qayta ishlashda keng qo‘llaniladi. Shaxta
tiklovchi eritish pechidan chiqadigan shlak tarkibida ma’lum miqdorda rux qoladi.
Rux asosan ZnO, ZnS, ferrit va silikat birikmalari holida bo‘ladi. Agar bu shlak
qayta ishlanmasa, katta miqdorda qimmatbaho metall yo‘qotiladi. Fyuminglash
pechi aynan shu ruxni qayta ajratib olish vazifasini bajaradi.
Jarayonning birinchi bosqichi pechga suyuq shlak yuklashdan boshlanadi.
Shaxta pechidan chiqqan shlak hali yuqori temperaturada, taxminan 1200–1250°C
atrofida bo‘ladi. Bu suyuq shlak maxsus kovshlar yoki novlar yordamida
fyuminglash pechiga quyiladi. Pech ichidagi yuqori temperatura shlakning suyuq
holatda saqlanishini ta’minlaydi. Shlak pechning ishchi kamerasida to‘planadi va
keyingi reaksiyalar uchun tayyor holatga keladi.
Shundan keyin pechning pastki qismida joylashgan furmalar orqali havo,
kislorodga boy havo yoki maydalangan ko‘mir yuboriladi. Ko‘mir yuqori
temperaturada yonadi va karbon monoksid gazi hosil qiladi. Hosil bo‘lgan karbon
monoksid fyuminglash jarayonidagi asosiy qaytaruvchi gaz hisoblanadi. CO gazi
shlak tarkibidagi rux oksidiga ta’sir qilib uni metall ruxga aylantiradi.
Hosil bo‘lgan metall rux pech temperaturasining juda yuqori bo‘lishi sababli
darhol bug‘lanadi. Ruxning qaynash temperaturasi 907°C bo‘lsa, fyuminglash
pechida temperatura 1200–1300°C atrofida bo‘ladi. Shu sababli rux suyuq holatda
to‘planib qolmaydi, balki gaz fazasiga o‘tadi. Hosil bo‘lgan rux bug‘lari karbon
monoksid, karbonat angidrid va boshqa gazlar bilan birga pechning yuqori qismiga
ko‘tariladi.
Pech ichida furmalar orqali yuborilgan gazlar shlakni juda kuchli
aralashtiradi. Natijada shlak qaynayotgandek holatga keladi. Bu aralashish
metallurgik reaksiyalarni tezlashtiradi, qaytarilish darajasini oshiradi va ruxning
shlakdan tez ajralib chiqishiga yordam beradi. Agar shlak yaxshi aralashmasa,
qaytarilish sust kechadi va ruxning bir qismi shlak tarkibida qolib ketadi.
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Rux bug‘lari pechdan gaz chiqarish tizimi orqali chiqadi. Gaz yo‘llarida yoki
maxsus oksidlovchi kamerada rux bug‘lari kislorod bilan reaksiyaga kirishadi.
Natijada yana rux oksidi hosil bo‘ladi. Bu reaksiya natijasida juda mayda oq chang
hosil bo‘ladi. Ushbu chang fyum deb ataladi. Fyum tarkibida asosan rux oksidi
mavjud bo‘ladi, ba’zan qo‘rg‘oshin, kadmiy va boshqa metall oksidlari ham
uchraydi. Gaz oqimi bilan harakatlanayotgan fyum maxsus chang ushlash tizimiga
yuboriladi.
Chang ushlash tizimi odatda bir necha bosqichdan iborat bo‘ladi. Dastlab
gazlar siklon orqali o‘tkaziladi. Siklonda yirik chang zarrachalari ajratib olinadi.
Keyin gaz elektrofiltr yoki qop filtrga yuboriladi. Elektrofiltr elektr maydoni
yordamida juda mayda ZnO zarrachalarini ushlab qoladi. Shu tariqa tarkibida 55–
70 % gacha rux bo‘lgan rux oksidi konsentrati olinadi. Ushbu mahsulot
keyinchalik rux ishlab chiqarishda xomashyo sifatida ishlatiladi.
Fyuminglash davomida shlak tarkibidagi rux miqdori asta-sekin kamayadi.
Jarayon tugagandan so‘ng pechdan kambag‘allashgan shlak chiqariladi. Bunday
shlak tarkibida odatda 1–2 % gacha rux qoladi. Bu esa ruxning asosiy qismi
muvaffaqiyatli ajratib olinganini bildiradi. Chiqarilgan shlak sovitiladi va chiqindi
sifatida tashlanadi yoki boshqa maqsadlarda ishlatiladi.
Fyuminglash pechining ishlash prinsipi yuqori temperaturada qaytaruvchi
muhit hosil qilish, rux oksidini metall ruxga aylantirish va ruxni bug‘ holatida gaz
oqimi bilan olib chiqishga asoslangan. Jarayon davomida shlak intensiv
aralashtiriladi, rux bug‘lanadi va keyinchalik ZnO changi ko‘rinishida ushlab
olinadi. Shu usul orqali metallurgik chiqindilardan qimmatbaho metall qayta
tiklanadi va ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligi oshiriladi.
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II. TEXNOLOGIK QISM
II.1. Ratsional tarkib hisobi
Shaxta–tiklovchili eritishda hosil bo‘lgan rux saqlagan shlak tarkibi
quyidagicha berilgan:
ZnO – 13,6%; Pb – 1,0%; SiO – 23,8%; FeO – 33,4%; CaO – 13,9%; MgO ₂
– 4,8%; Al O – 5,5%; Cu – 0,5%; S – 1,5%; boshqalar – 2,0%.
₂ ₃
1-jadval
Shlakning ratsional tarkibi
No Minerallar Pb Zn S Fe Cu Jami
1 ZnS 2.4 1.17 3.57
2 ZnO 10.2 10.2
3 FeS 0.21 0.3 0.51
4
Cu 2 S
0.12 0.5 0.62
5 Pb 1.0 1.0
6 FeO 25.96 33.4
7 Si O
2 23.8
8 CaO 13.9
9 MgO 4.8
10
Al 2O3 5.5
11 Boshqalar 2.0
12 Jami 1.0 12.6 1.5 26.26 0.5 100.0
Izoh:
Oltingugurtning asosiy qismi ZnS va FeS tarkibida deb qabul qilindi.
Mis Cu S holida mavjud deb olindi.
₂
Zn ning bir qismi sulfid, asosiy qismi oksid holida qabul qilindi.
Temir FeO va qisman FeS tarkibida hisoblandi.
II.2. Material balans hisobi
Shaxta–tiklovchili eritishda hosil bo‘lgan rux saqlagan shlaklarni qayta
ishlash jarayonida tiklovchi sifatida ko‘mir changi ishlatiladi.
Ko‘mir changining tarkibi, %
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026C .......................................................... 65
H ........................................................ 4₂
N ........................................................ 2
₂
O ........................................................ 5
₂
S ........................................................... 2
H O ...................................................... 1,5
₂
Kul ........................................................ 20,5
Kul tarkibi:
40 % – SiO
₂
10 % – CaO
20 % – FeO
20 % – Al O
₂ ₃
10 % – boshqalar
Jarayonda qaytaruvchi vositalar sifatida CO, qattiq C va metall Fe
qatnashadi. Hisoblashlarda metall oksidlari CO bilan, sulfidlar esa metall Fe bilan
tiklanadi deb qabul qilinadi.
Reaksiyalar:
ZnO + CO = Zn + CO
₂
Fe O + CO = 3FeO + CO
₃ ₄ ₂
FeO + CO = Fe + CO
₂
ZnS + Fe = FeS + Zn
Birinchi reaksiyada 10,2 kg ZnO ni tiklash uchun:
10,2 × 28 ÷ 81,4 = 3,51 kg CO
sarflanadi va:
10,2 × 65,4 ÷ 81,4 = 8,19 kg Zn
hamda:
10,2 × 44 ÷ 81,4 = 5,51 kg CO hosil bo‘ladi.
₂
Ikkinchi reaksiyada 9,25 kg Fe O :
₃ ₄
1,12 kg CO
bilan reaksiyaga kirishib:
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20268,61 kg FeO hosil qiladi.
To‘rtinchi reaksiyada 3,57 kg ZnS:
3,57 × 56 ÷ 97 = 2,06 kg Fe
bilan reaksiyaga kirishib:
3,23 kg FeS hosil qiladi.
Uchinchi reaksiyada 2,06 kg Fe:
2,06 × 72 ÷ 56 = 2,65 kg FeO
ning tiklanishidan hosil bo‘ladi va bunda:
2,65 × 28 ÷ 72 = 1,03 kg CO sarflanadi.
Umumiy sarflangan CO miqdori:
3,51 + 1,12 + 1,03 = 5,66 kg CO
yoki:
5,66 × 12 ÷ 44 = 1,54 kg C ga teng.
Bitta suyuq shlakni qattiq qo‘shmasdan fyuminglashda ko‘mir changining
sarfi shlakning 17 % ini tashkil qiladi deb qabul qilamiz.
Bunda:
1,54 × 100 ÷ 17 = 9,05 %
umumiy ko‘mirning tiklash jarayonlariga sarflanadi.
Havo sarfi
17 × 0,65 = 11,05 kg C
C ning to‘liq oksidlanishi uchun:
32 × 11,05 ÷ 12 = 29,47 kg O₂
talab qilinadi.
Bundan tashqari:
17 × 0,04 = 0,68 kg H
₂
17 × 0,02 = 0,34 kg S
miqdoridagi uchuvchan komponentlar oksidlanadi.
H + ½O = H O
₂ ₂ ₂
S + O = SO
₂ ₂
Birinchi reaksiyaga ko‘ra:
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20260,68 × 8 = 5,44 kg O₂
ikkinchi reaksiyaga ko‘ra:
0,34 kg O
₂
talab qilinadi.
Jami:
5,44 + 0,34 = 5,78 kg O
₂
Ko‘mir tarkibidagi kislorod:
17 × 0,05 = 0,85 kg O
₂
Shuning uchun tashqaridan beriladigan kislorod:
5,78 – 0,85 = 4,93 kg O
₂
Umumiy kislorod sarfi:
29,47 + 4,93 = 34,40 kg O
₂
Ammo a = 0,70 bo‘lgani uchun kislorod sarfi:
34,40 × 0,70 = 24,08 kg O
₂
Bu kislorod miqdori bilan:
24,08 × 77 ÷ 23 = 80,61 kg N
₂
kiradi.
Havo miqdori:
24,08 + 80,61 = 104,69 kg
yoki:
104,69 ÷ 1,293 = 80,97 nm³
1 kg purkalayotgan ko‘mirga o‘rtacha havo sarfi:
80,97 ÷ 17 = 4,76 nm³/kg
Haydalgan qo‘rg‘oshin-rux changining chiqishi va tarkibi
Sublimatlarda Zn ning ekstraksiyasi 90 % deb qabul qilinadi:
12,6 × 0,90 = 11,34 kg Zn
Pb ning sublimatsiyasi 96 %:
1,0 × 0,96 = 0,96 kg Pb
Chang tarkibidagi Zn va Pb miqdori 75 % deb olinadi.
Chang chiqishi:
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026(11,34 + 0,96) × 100 ÷ 75 = 16,40 kg
Uchirilgan metallar chang tarkibida oksid holida bo‘ladi:
ZnO = 11,34 × 81,4 ÷ 65,4 = 14,12 kg
PbO = 0,96 × 223,2 ÷ 207,2 = 1,03 kg
Jami:
14,12 + 1,03 = 15,15 kg
Qolgan:
16,40 – 15,15 = 1,25 kg
shlakning mayda zarrachalari hisobiga to‘g‘ri keladi.
2-jadval
Chang tarkibi
No Komponent Kg %
1 ZnO 14.12 86.1
2 PbO 1.03 6.28
3 FeO 0.3 1.83
4 Cu 0.01 0.06
5 S 0.02 0.12
6 SiO
2 0.31 1.89
7 CaO 0.18 1.1
8 MgO 0.05 0.3
9 Al O₂ ₃ 0.08 0.49
10 Boshqalar 0.03 1.83
11 Jami 16.4 100
3-jadval
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ruxsizlantirilgan shlak tarkibi va miqdori
No Komponent Kg %
1 SiO
2 24.88 27.66
2 CaO 14.07 15.64
3 MgO 4.75 5.28
4 Al O₂ ₃ 6.12 6.8
5 FeO 34.5 38.35
6 ZnO 1.26 1.4
7 Pb 0.04 0.04
8 Cu 0.49 0.54
9 S 1.48 1.65
10 Boshqalar 2.37 2.64
11 Jami 89.96 100
Shunday qilib, ruxsizlantirilgan shlak chiqishi:
89,86 % ni tashkil qiladi.
4-jadval
Shlakdan chiqib ketgan gazlarning miqdori va tarkibi
No Komponent kg m 3
%
1 CO
₂ 21.0 10.7 11.4
2 CO 12.4 9.9 10.6
3 SO
₂ 0.68 0.24 0.2
4 N
₂ 80.95 64.8 69.3
5 H O
₂ 6.38 7.94 8.5
6 Jami 121.41 93.58 100
5-jadval
Shlakni fyuminglashning material balansi
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026No Keldi Kg Sraflandi Kg
1 Rux tarkibli shlak 100 Otval shlaki 89.96
2 Ko‘mir changi 17.0 Chang 16.4
3 Havo 104.69 Gazlar 121.41
4 - - Nevyazka| -6.08
5 JAmi 221.69 Jami 221.69
Hisoblash natijalari amaliy ma’lumotlarga mos keladi. Material balansdagi
tafovut ruxsat etilgan chegaralarda bo‘lib, hisoblashlar to‘g‘ri bajarilgan.
II.3. Shlakli fyuminglashning issiqlik balansi
Issiqlikning kelishi
1. 1150 °C haroratda suyuq shlak bilan kiritiladigan issiqlik:
100 × 0,3 × 1150 = 34500 kal
2. Ko‘mir changi bilan 20 °C da kiritiladigan issiqlik:
17 × 0,24 × 20 = 82 kal
3. 20 °C da havo bilan kiritilgan issiqlik:
104,69 × 0,24 × 20 = 502 kal
4. Ko‘mir changi yonishidagi issiqlik, kal:
C + O = CO + 94052 kal₂ ₂
11,05 × 94052 ÷ 12 = 86608 kal
C + 0,5O = CO + 26416 kal
₂
7,74 × 26416 ÷ 12 = 17038 kal
H + 0,5O = H O + 57800 kal
₂ ₂ ₂
0,68 × 57800 ÷ 2 = 19652 kal
S + O = SO + 70960 kal
₂ ₂
0,34 × 70960 ÷ 32 = 754 kal
Jami:
86608 + 17038 + 19652 + 754 = 124052 kal
Barcha elementlar uchun issiqlikning umumiy kelish miqdori:
34500 + 82 + 502 + 124052 = 159136 kal
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Issiqlik sarfi
1. 1200 °C haroratda shlak tomonidan olib ketilgan issiqlik:
89,86 × 0,3 × 1200 = 32350 kal
2. 1200 °C haroratda sublimatlar olib ketadigan issiqlik:
16,40 × 0,3 × 1200 = 5904 kal
3. 1200 °C haroratda gazlar olib ketadigan issiqlik, kal:
CO₂
21 × 0,2767 × 1200 = 6972 kal
CO
12,4 × 0,2743 × 1200 = 4082 kal
SO
₂
0,68 × 0,191 × 1200 = 156 kal
N
₂
80,95 × 0,2715 × 1200 = 26373 kal
H O
₂
6,38 × 0,5279 × 1200 = 4041 kal
Jami:
6972 + 4082 + 156 + 26373 + 4041 = 41624 kal
4. Endotermik reaksiyalar issiqlik sarfi, kal:
ZnO ni Zn gacha tiklanishi .................................... 1650
Fe O ni FeO gacha ............................................. 320
₃ ₄
FeO ni Fe gacha .................................................... 145
ZnS ni Zn gacha ................................................... 950
Ko‘mir changidagi namlikning bug‘lanishi:
0,25 × 540 = 135 kal
Jami:
1650 + 320 + 145 + 950 + 135 = 3200 kal
5. Kessonlar va boshqa issiqlik yo‘qotishlari:
159136 – (32350 + 5904 + 41624 + 3200)
= 76058 kal
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 6-jadval
Issiqlik balansi
No Issiqlik kelishi kall % Issiqlik sarfi kall %
1 Shlak bilan kiritiladigan
issiqlik 34500 21.68 Shlak tomonidan
olib ketilgan
issiqlik 32350 20.33
2 Ko‘mir changi bilan
keladigan issiqlik 82 0.05 Sublimatlar olib
ketadigan issiqlik 59.4 3.71
3 Havo bilan keladigan
issiqlik 502 0.32 Gazlar olib
ketadigan issiqlik 41624 26.16
4 Ko‘mir changi
yonishidagi issiqlik 124052 77.95 Endotermik
reaksiyalar issiqligi 3200 2.01
5 - - - Kessonlar va
boshqa issiqlik
yo‘qotishlar 76058 47.79
6 Jami 159136 100 Jami 159136 100
Hisoblash natijalari shuni ko‘rsatadiki, fyuminglash jarayonida asosiy
issiqlik manbai ko‘mir changining yonishi hisoblanadi. Issiqlikning asosiy qismi
gazlar, shlak va kessonlar orqali yo‘qotiladi.
II.4. Fyuming pechi hisobi.
Yillik ishlab chiqarish quvvati - 50 ming/t uchun pechni hisoblang
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III. Texnika xavfsizligi
Atrof-muhitni muhofaza qilish va qo'rg'oshin va rux ishlab chiqarishning
ekologiya aspektlari.
Atrof-muhitni zararli chiqindilardan muhofaza qilish hozirgi zamonning
eng dolzarb muammolaridan biridir. Atmosfera va jahon okeanining ifloslanishi
allaqachon o'simlik va hayvonot dunyosining mavjudligiga tahdid solmoqda.
Sanoat ishlab chiqarishining, xususan, metallurgiyaning muqarrar ravishda o'sishi
va buning natijasida atmosferaga zararli moddalar chiqindilarining yanada
ko'payishi hozirgi vaqtda oldindan aytish qiyin bo'lgan jiddiy oqibatlarga olib
kelishi mumkin.
Atmosferani ifloslanishdan himoya qilish xalqaro muammodir, chunki
barcha sanoati rivojlangan mamlakatlarda chiqindilar miqdori ortib bormoqda va
ularning o'sishi ushbu mamlakatlarda sanoat ishlab chiqarish darajasiga taxminan
proportsionaldir. Qora va rangli metallurgiya korxonalari atmosferaga umumiy
zararli chiqindilarning taxminan 20-25% ni, yirik metallurgiya zavodlari va
zavodlari joylashgan hududlarda esa umumiy ifloslanish miqdorining 50% dan
ortig ini tashkil qiladi. Bu borada metallurgiya sanoati korxonalarida gaz tozalashʻ
agregatlarini ko‘paytirish va ularning ish faoliyatini yaxshilash bo‘yicha salmoqli
ishlar amalga oshirildi.
Qo'rg'oshin va rux ishlab chiqarish jarayonida hosil bo'lgan gazlar ko'p
hollarda juda agressivdir, chunki ular tarkibida oltingugurt oksidi (oltingugurt va
sulfat angidrid) mavjud. Ularning gazlarda mavjudligi shudring nuqtasi haroratini
200 ° S va undan yuqori darajaga ko'taradi, bu esa ba'zi gaz tozalash
moslamalarining ishlashini sezilarli darajada murakkablashtiradi.
Oltingugurt o'z ichiga olgan gazlar bilan ishlashda gaz chiqarish yo'lining
mahkamligini saqlashga alohida e'tibor beriladi. Kanalga havo infiltratsiyasi
chiqindi gazning haroratini shudring nuqtasi ostidagi bug'larning
shaxtadensatsiyasi bilan pasayishiga olib kelishi mumkin, bu elektrostatik
cho'kindilarda metallning kuchli korroziyasiga va qo'l filtrlarida matoning xizmat
qilish muddatini sezilarli darajada pasayishiga olib keladi.
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Tozalanadigan gazlarning harorati sezilarli darajada o'zgarishi mumkin,
chunki chang yig'uvchilar ba'zi hollarda texnologik sxemaga kiritilgan va gaz
chiqarish kanalining oxirida o'rnatilmagan.
Ko'tarilgan gaz harorati yuqori haroratli chang yig'uvchilardan
foydalanishni talab qiladi - nostandart suv bilan sovutilgan siklonlar, yuqori
haroratli elektrostatik cho'ktirgichlar, qo'shimcha issiqlikka chidamli matolardan
tayyorlangan yengli mato filtrlari. Gazlarda oltingugurt birikmalarining mavjudligi
gaz chiqarish kanali elementlarining kuchli korroziyasi tufayli nam tozalash
usullaridan foydalanishni cheklaydi va maxsus korroziyani talab qiladi.
Qo'rg'oshin va rux ishlab chiqarish uchun bir qator pirometallurgiya
jarayonlarida zaryaddan changni tozalash va metallarni changga aylantirish juda
yuqori qiymatlarga erishishi mumkin. Chang ayniqsa rux konsentratlarini
"suyuqlangan qatlamli" pechlarda qovurishda, qo'rg'oshin konsentratlarini
suspenziyada avtogen eritishda, shlakli sublimatsiya pechlarida va Vels jarayonida
intensiv ravishda hosil bo'ladi. Masalan, KS pechidan changni tozalash 35-40%,
Vels paytida metallarning changga o'tishi 92% rux, 85% qo'rg'oshin, 97% kadmiy
va 75% indiy.
Ko'p hollarda tutun gazidagi chang va ba'zi gazsimon komponentlar juda
zaharli hisoblanadi. Bularga qo'rg'oshin, rux, surma va boshqa ba'zi metallarning
changlari kiradi. Shuning uchun, masalan, qo'rg'oshin zavodlarida, asosiy gaz
tozalash moslamalaridan so'ng, qo'shimcha tozalash moslamalari o'rnatiladi,
ko'pincha 2-4 mg / m 3
oralig'ida chiqadigan chang miqdorini ta'minlaydigan RFSP
tipidagi sumka filtrlari.
Ko'p hollarda chang yuqori darajada tarqaladi va gaz oqimlarining chang
miqdori sezilarli bo'ladi, masalan, avtogen jarayonlarda u 300-400 g / m3 ga etadi.
Qo'rg'oshin va rux metallurgiyasidagi changlar rangli va nodir metallarni o'z ichiga
oladi, buning natijasida ko'p hollarda ular yuqori narxga ega.
Changdan tashqari, gazlardagi oltingugurtli gazlar ham keng qo'llaniladi.
Aralashmalarni ishlab chiqarish uchun sulfat kislota sexlari va zavodlariga
jo'natishdan ancha arzon. Qo'rg'oshin va rux ishlab chiqarish uchun bir qator
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026pirometallurgiya jarayonlarida zaryaddan changni tozalash va metallarni changga
aylantirish juda yuqori qiymatlarga erishishi mumkin. Chang ayniqsa rux
konsentratlarini "suyuqlangan qatlamli" pechlarda qovurishda, qo'rg'oshin
konsentratlarini suspenziyada avtogen eritishda, shlakli sublimatsiya pechlarida va
Vels jarayonida intensiv ravishda hosil bo'ladi. Masalan, KS pechidan changni
tozalash 35-40%, velz paytida metallarning changga o'tishi 92% rux, 85%
qo'rg'oshin, 97% kadmiy va 75% indiy. Ko'p hollarda tutun gazidagi chang va ba'zi
gazsimon komponentlar juda zaharli hisoblanadi. Bularga qo'rg'oshin, rux, surma
va boshqa ba'zi metallarning changlari kiradi. Shuning uchun, masalan, qo'rg'oshin
zavodlarida, asosiy gaz tozalash moslamalaridan so'ng, qo'shimcha tozalash
moslamalari o'rnatiladi, ko'pincha 2-4 mg / m3 oralig'ida chiqadigan chang
miqdorini ta'minlaydigan RFSP tipidagi sumka filtrlari. Ko'p hollarda chang yuqori
darajada tarqaladi va gaz oqimlarining chang miqdori sezilarli bo'ladi, masalan,
avtogen jarayonlarda u 300-400 g/m3 ga etadi. Qo'rg'oshin va rux
metallurgiyasidagi changlar rangli va nodir metallarni o'z ichiga oladi, buning
natijasida ko'p hollarda ular yuqori narxga ega.
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Xulosa
Men ushbu mavzuni ya’ni og’ir metal saqlagan (Zn,Pb, Cu) shlaklarni
yuqori haroratda uchirish amaliyoti hisobi mavzusini o’rganish davomida bir
qancha ma’lumotlarga ega bo’ldim.Jumladan fyuming pechi tuzilishi va undagi
boradigan reaksiyalar ,qo’rg’oshin va qalay shlaklarini qayta ishlash uchun bir
necha turdagi pechlar qo’llanilishini bilib oldim.Sanoatda qo’llaniladigan pechning
balandligi 3m dan 10 m gachani tashkil qiladi.Shlakli sublimatsiya fuming
pechining asosiy o’lchamlari haqida ma’lumotga ega bo’ldim.Uning strukturasiga
keladigan bo’lsak, bu pechning pastki qismi quyma temir plitalardan iborat bo’lib,
ular ichiga quvurlar o’rnatilgan bo’ladi.Bu quvurlar orqali suv
aylanadi.Quvurlardan payvandlangan mayda kessoblar o’rnatiladi.Pechning yon va
oxirgi devorlari murvat bilan bog’langan ikki yoki uch qatorda kessonlardan
yig’iladi.Devorlarning barcha kessonlari,pechning gaz chiqishi payvandlangan va
o’choqli po’latdan yasaladi. Bu holda, o'choq ichiga qaragan qotishma,
kessonlarning devorlari qalinligi 11-12 mm, kessonlarning qolgan qismlari esa 8
mm kessonning devorlarida hosil bo'lgan asos qismining saqlanishi, diametri 16
mm va uzunligi 25 mm bo'lgan pinlar kessonlarning ichki yuzasiga 50 dan 150 mm
gacha qadam bilan shaxmat taxtasi naqshida payvandlanadi. Olovli pechning
uzunligi bo'ylab yon kesonlarning pastki qatoriga lyuklar o'rnatiladi, ularning soni
o'choq uzunligiga qarab o'choqning har bir tomonida 12 dan 36 tuyergacha
o'zgaradi. Tuyerlar orasidagi masofa 300 mm. Balandlikda tuyerlar pastki qismdan
190 mm masofada joylashgan. Tuyerlarning ichki diametri 40 mm. Quvur erigan
shlakni ko'mir-havo aralashmasi, tabiiy gaz va siqilgan havo, sovuq, isitiladigan
yoki kislorod bilan boyitilgan holda puflash uchun xizmat qiladi. Lans tipidagi
konvertor nayzalari sharli klapanlar bilan jihozlangan bo'lib, ularni pechning
ishlashi paytida tozalash imkonini beradi. Pechkaning pastki qismi quyma temir
plitalardan iborat bo'lib, ular ichiga quvurlar o'rnatilgan bo'lib, ular orqali suv
aylanadi.. Qopqoq plitalar beton poydevorga o'rnatilgan past ustunlarga o'rnatiladi.
Pechning yon va oxirgi devorlari murvat bilan bog'langan ikki yoki uch qatorda
kessonlardan yig'iladi. Devorlarning barcha kessonlari, ombori va pechning gaz
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026chiqishi payvandlangan va o'choqli po'latdan yasalgan. Bu holda, o'choq ichiga
qaragan qotishma, kessonlarning devorlari qalinligi 11-12 mm, kessonlarning
qolgan qismlari esa 8 mm. Sublimatsiya davri 2 soat davom etadi.Tugagandan
so’ng,puflangan shlak pechdan quvvati 6m 3
bo’lgan elektr isitiladigan qozonga
chiqariladi.Cho’ktirilgandan so’ng , shlak granulyatsiya qilinadi va chiqindixonaga
yuboriladi.Fuming pechi vaqti-vaqti bilan ishlaydi va faqat suyuq emas,balki
qisman qattiq shlak bilan ham yuklanishi mumkin.Jarayondan yuqoridagilarni
xulosa qildim.
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Foydalanilgan adabyotlar
1. Гудима Н.В., Щейн Я.П. «Краткий справочник по металлургии цветных
металлов, 1995год. 38-45 ст
2. «Расчеты по металлургии тяжелых цветных металлов» Ф.М. Лоскутова и
А.А. Цейдлера 1963. 591 с. с ил
3. «Расчеты пиропроцессов и печей цветной металлургии» Д.А.
Диомидовского, Л.М. Шалыгина, А.А. Гальнбека и И.А. Южанинова.
4. A . Yusufxodjaev , S . Xudoyarov “ Metallurgiyada ishlab chiqarish texnologiyasi ”
Toshkent “ Turon iqbol ”2007
5. “ Metallurgiyada ishlab chiqarish texnologiyasi ” Toshkent “ Turon iqbol ” 2007-
yil.
Internet sayitlari:
1. www.AGMK . uz
2. www. Газета. uz
3. http://lib.tdtu.uz
4. http://nuz.uz
33

Купить