Rux keklari velslash jarayoni - Металлургия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	233.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Rux keklari velslash jarayoni

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Rux keklarini velslash jarayoni hisobi
Bajardi: 1-k 24 « М Е Т »
Qidiraliyev M.S.
Qabul qildi: Xaydaraliyev X. R.
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
КURS ISHI
Меt guruhi talabasi: QIDIRALIYEV MUXRIDDIN SAYFIDDIN O‘G‘LI
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
1. Кurs ishi nomi: Rux keklarini velslash jarayoni hisobi. Rux keki tarkibi %: Zn – 18,5; Pb –
7,8; Cd – 0,5; Cu – 1,2. Metallarni ajratib olish darajasi %: Zn – 92,5; Pb – 90,3; Cd –
92,5. Yillik ishlab chiqarish quvvat – 68 ming/t.
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Лоскутов Ф.М. Металлургия свинца и цинка. - М.: Металлургиздат, 1999. - 238 с.
2. Шиврин Г.Н. Металлургия свинца и цинка. - М.: Металлургия, 1999. - 350с
3. Гудима Н.В., Шейн Я.П. Краткий справочник по металлургии цветных металлов. -
М.: Металлургия, 1995. - 212 с.
4. Гудима Н.В. и др. Технологические расчеты в металлургии тяжелых цветных
металлов. М.: Металлургия, 2002, 255 с.
5. Кобахидзе В.В. Тепловая работа и конструкции печей цветной металлургии.- М.:
МИСиС. 2001. – 355 с
6. Уткин Н.И. Металлургия цветных металлов. М.: Металлургия. 2000 г . 442 с .
4. Grafik qismi: 1. Slayd-taqdimot ko’rinishida
5 . Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi :
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
I.1. Jarayonning kimyoviy reaktsiyalari
- Тех nologik hisoblashlar
II.1. Ratsional tarkib hisobi,
II.2.Material balans hisobi,
II.3. Issiqlik balansi hisobi
- А sosiy va yordamchi qurilmalarni tanlash va hisoblash;
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semestr
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy miqdori , % Bajarilish haqida
belgi va muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 А sosiy qurilmani tanlash va hisoblash
7 Тех nika havfsizligi
8 Х ulosa
9 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
10 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….4
I BOB. NAZARIY
QISM……………………………………………………….....7
1.1. Rux keklarini velslash jarayonining nazariy asoslari………………………….7
1.2. Rux keklarini velslash jarayonining
kimyosi………………………………....12
1.3. Rux keklarini velslash jarayonining
amaliyoti………………………………..15
II BOB. TEXNOLOGIK QISM………………………….
……………………...19
2.1. Rux keklarini velslash jarayonining ratsional balans
hisobi………………….19
2.2. Rux keklarini velslash jarayonining material balansi
hisobi………………….21
2.3. Rux keklarini velslash jarayonining issiqlik balansi
hisobi…………………...23
2.4. Rux keklarini velslash jarayonining asosiy dastgoh hisobi……………………
26
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI………………………….
………………...29
XULOSA………………………….………………………….…………………..32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………….…………….34
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Rangli metallurgiya sanoati zamonaviy sanoat tarmoqlari orasida muhim
strategik ahamiyatga ega bo‘lib, iqtisodiyotning ko‘plab sohalarini xomashyo bilan
ta’minlaydi. Ayniqsa rux va uning birikmalari metallurgiya, mashinasozlik,
elektrotexnika, kimyo sanoati hamda korroziyaga qarshi himoya texnologiyalarida
keng qo‘llaniladi. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida ruxga bo‘lgan talabning ortib
borishi bilan bir qatorda, metallurgik ishlab chiqarish jarayonlarida hosil
bo‘ladigan texnogen chiqindilarni kompleks qayta ishlash masalasi ham dolzarb
muammolardan biriga aylandi. Chunki rux ishlab chiqarish korxonalarida hosil
bo‘ladigan keklar, changlar va boshqa chiqindilar tarkibida sezilarli miqdorda
qimmatbaho rangli metallar saqlanib qoladi.
Rux ishlab chiqarishning gidrometallurgik va pirometallurgik bosqichlaridan
keyin hosil bo‘ladigan rux keklari tarkibida rux, qo‘rg‘oshin, kadmiy, mis, temir va
boshqa komponentlar mavjud bo‘lib, ularni qayta ishlash iqtisodiy hamda ekologik
jihatdan katta ahamiyat kasb etadi. Agar ushbu chiqindilar qayta ishlanmasa, ular
atrof-muhitni ifloslantiradi, tuproq va suv havzalariga zarar yetkazadi hamda
foydali metallarning yo‘qotilishiga olib keladi. Shu sababli texnogen chiqindilarni
qayta ishlash va ulardan foydali komponentlarni ajratib olish zamonaviy
metallurgiyaning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Rux saqlovchi chiqindilarni qayta ishlashda samarali texnologiyalardan biri
bu velslash (Waelz) jarayonidir. Ushbu jarayon yuqori haroratda metall oksidlarini
qaytarish va uchuvchan metallarning bug‘lanish xossasiga asoslangan
pirometallurgik usul hisoblanadi. Jarayon maxsus aylanuvchi quvurli agregat —
Vels pechida amalga oshiriladi. Velslash texnologiyasi yordamida rux, qo‘rg‘oshin
va kadmiy kabi uchuvchan metallarning oksidlari qaytarilib bug‘ holatiga
o‘tkaziladi, keyinchalik esa gaz fazasida oksidlanib mayda dispers holidagi vels
oksidi hosil qilinadi.
Bugungi kunda velslash texnologiyasi dunyo metallurgiya sanoatida keng
qo‘llanilib, rux saqlovchi chiqindilarni qayta ishlashning eng samarali sanoat
usullaridan biri sifatida tan olingan. Ayniqsa elektr yoy pechlari changlari, filtr
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026keklari va gidrometallurgik qoldiqlarni qayta ishlashda ushbu texnologiyaning
ahamiyati juda katta. Jarayonning asosiy afzalliklari sifatida yuqori metall ajralishi,
uzluksiz ishlash rejimi, turli tarkibli chiqindilarni qayta ishlash imkoniyati hamda
ekologik samaradorligini ko‘rsatish mumkin.
Velslash jarayonining fizik-kimyoviy mohiyati metall oksidlarining karbon
monoksid yordamida qaytarilishi, metallarning bug‘lanishi va gaz fazasida qayta
oksidlanishiga asoslanadi. Jarayon davomida qattiq, suyuq va gaz fazalar bir
vaqtning o‘zida ishtirok etadi. Shu sababli jarayonning samaradorligi harorat
rejimi, gaz muhiti tarkibi, shixtaning granulometrik tarkibi, pech aylanish tezligi va
issiqlik almashinuvi kabi omillarga bevosita bog‘liq bo‘ladi.
Zamonaviy metallurgiyada energiya samaradorligi va ekologik xavfsizlik
talablarining ortib borishi velslash texnologiyasini yanada takomillashtirishni talab
qilmoqda. Hozirgi vaqtda kislorod bilan boyitilgan havo, yuqori samarali chang
ushlash tizimlari, issiqlikni qayta tiklash qurilmalari va avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlari qo‘llanilishi natijasida velslash jarayonining texnik-iqtisodiy
ko‘rsatkichlari sezilarli darajada yaxshilanmoqda.
Mazkur kurs ishida rux keklarini velslash jarayonining nazariy asoslari,
kimyoviy mohiyati, amaliy texnologiyasi hamda asosiy texnologik hisoblari
o‘rganiladi. Shuningdek, jarayonning ratsional, material va issiqlik balanslari
hisoblanib, asosiy dastgoh — Vels pechining texnologik ko‘rsatkichlari aniqlanadi.
Kurs ishida texnologik jarayonning samaradorligi, metallarning ajralib chiqish
darajasi va texnika xavfsizligi masalalariga ham alohida e’tibor qaratiladi.
Kurs ishining maqsadi: Rux keklarini velslash jarayonining nazariy va
amaliy asoslarini o‘rganish, jarayonning fizik-kimyoviy mohiyatini tahlil qilish
hamda texnologik hisob-kitoblar asosida velslash jarayonining samaradorligini
aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 rux keklarini velslash jarayonining nazariy asoslarini o‘rganish;
 jarayonning kimyoviy reaksiyalari va fizik-kimyoviy qonuniyatlarini
tahlil qilish;
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 velslash jarayonining amaliy texnologiyasini o‘rganish;
 ratsional balans hisoblarini bajarish;
 material balansini hisoblash;
 issiqlik balansini aniqlash;
 asosiy dastgoh — Vels pechining texnologik parametrlarini hisoblash;
 texnika xavfsizligi talablarini o‘rganish va tahlil qilish.
Kurs ishining predmeti: Rux keklarini yuqori haroratda velslash usuli
orqali qayta ishlash jarayoni, unda sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy jarayonlar
hamda metallarning ajralib chiqish qonuniyatlari kurs ishining predmeti
hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti: Rux saqlovchi texnogen chiqindilar, xususan rux
keklari va ularni qayta ishlashda qo‘llaniladigan Vels pechi kurs ishining obyekti
hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 8 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning birinchi bobida rux keklarini
velslash jarayonining nazariy asoslari, kimyosi va amaliyoti yoritilgan. Ikkinchi
bobda texnologik hisoblar, jumladan ratsional, material va issiqlik balanslari
hamda asosiy dastgoh hisobi keltirilgan. Uchinchi bob texnika xavfsizligi
masalalariga bag‘ishlangan.
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Rux keklarini velslash jarayonining nazariy asoslari
Rux ishlab chiqarish sanoatida gidrometallurgik va pirometallurgik
jarayonlardan keyin hosil bo‘ladigan texnogen chiqindilar tarkibida sezilarli
miqdorda rangli metallar saqlanib qoladi. Ayniqsa, rux keklari tarkibida rux,
qo‘rg‘oshin, kadmiy, mis va boshqa qimmatbaho komponentlar mavjud bo‘lib,
ularni qayta ishlash iqtisodiy va ekologik jihatdan katta ahamiyat kasb etadi. Shu
sababli ikkilamchi xomashyolarni kompleks qayta ishlash metallurgiya sanoatining
dolzarb yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Rux keklarini qayta ishlashda keng qo‘llaniladigan usullardan biri —
velslash (Waelz) jarayonidir. Ushbu jarayon pirometallurgik usul bo‘lib, rux va
boshqa uchuvchan metallarning yuqori haroratda qaytarilib bug‘ holatiga o‘tishiga
asoslanadi. Jarayon maxsus aylanuvchi quvurli pech — Vels pechida olib boriladi.
Vels jarayoni bugungi kunda rux saqlovchi chiqindilarni qayta ishlashning eng
samarali sanoat texnologiyalaridan biri hisoblanadi.
Velslash jarayonining mohiyati shundan iboratki, rux saqlovchi material
qaytaruvchi modda bilan birgalikda 1000–1300 °C haroratda aylanuvchi pechda
qizdiriladi. Natijada rux birikmalari qaytarilib metall holatga o‘tadi va ruxning
qaynash harorati past bo‘lgani sababli bug‘lanadi. Keyinchalik gaz fazasida
kislorod ta’sirida yana oksidlanib, mayda dispers holidagi rux oksidi — vels oksidi
hosil qiladi.
Jarayon davomida quyidagi asosiy bosqichlar amalga oshadi:
 Shixtani qizdirish va quritish;
 Qaytaruvchi muhit hosil qilish;
 Metall oksidlarini qaytarish;
 Rux va boshqa uchuvchan metallarning bug‘lanishi;
 Gaz fazasida oksidlanish;
 Vels oksidini chang ushlash tizimida ajratib olish.
Vels pechi gorizontal o‘rnatilgan aylanuvchi silindrsimon agregatdan iborat
bo‘lib, ichki qismi olovbardosh material bilan qoplangan bo‘ladi. Pechning
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026uzunligi odatda 40–70 m, diametri esa 2–4 m oralig‘ida bo‘ladi. Pech ma’lum
qiyalik ostida joylashtiriladi va 0.5–1.5 ayl/min tezlikda aylanadi. Shixta pechning
yuqori qismidan yuklanadi, mahsulot esa pastki qismidan chiqariladi.
Vels pechi va velslash jarayoni rangli metallurgiya tarixidagi eng muhim
pirometallurgik texnologiyalardan biri hisoblanadi. Ushbu texnologiya rux
saqlovchi chiqindilarni qayta ishlash, ulardan rux va boshqa qimmatbaho
metalllarni qayta ajratib olish maqsadida yaratilgan. XIX asr oxiriga kelib
metallurgiya sanoatining rivojlanishi natijasida katta miqdorda rux saqlovchi
texnogen chiqindilar hosil bo‘la boshladi. Oddiy eritish usullari bilan bu
chiqindilarni qayta ishlash qiyin bo‘lgani sababli olimlar va muhandislar yangi
texnologiyalar ustida izlanish olib bordilar. Shu jarayonda aylanuvchi quvurli
pechlardan foydalanish g‘oyasi paydo bo‘ldi.
Ruxni bug‘lantirish orqali ajratib olish uchun aylanuvchi pechdan
foydalanish haqidagi dastlabki g‘oya 1888-yillarda paydo bo‘lgan. 1910-yilda
amerikalik muhandis Edward Dedolph ruxni qayta ishlash uchun aylanuvchi pech
asosidagi texnologiyaga patent oldi. Bu texnologiyada rux oksidlarini uglerod
yordamida qaytarish va hosil bo‘lgan metall ruxni bug‘ holatida ajratib olish
nazarda tutilgan edi. Ammo ushbu dastlabki usul sanoat miqyosida samarali
ishlash darajasiga yetmagan. Keyinchalik Germaniyaning Metallgesellschaft
kompaniyasi va Chemische Fabrik Griesheim-Elektron firmasi ushbu
texnologiyani takomillashtirish ustida ishladi, biroq hali to‘liq sanoat texnologiyasi
yaratilmagan edi.
1923-yilda Germaniyaning mashhur Krupp Grusonwerk kompaniyasi ushbu
texnologiyani mustaqil ravishda takomillashtirib, sanoatda qo‘llashga muvaffaq
bo‘ldi. Aynan shu yildan boshlab “Waelz process” — velslash jarayoni nomi
paydo bo‘ldi. “Waelz” atamasi nemischa “Waelzen” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib,
“aylanish”, “yumalatish” degan ma’noni anglatadi. Bu nom pech ichida shixtaning
aylanish va siljish harakatini ifodalaydi. Keyinchalik Krupp kompaniyasi boshqa
nemis firmalari bilan birgalikda ushbu texnologiyani yanada rivojlantirdi va
“Waelz-Gemeinschaft” deb atalgan sanoat hamkorligini tashkil etdi.
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Vels pechi aslida katta aylanuvchi silindrsimon quvurdan iborat bo‘lib,
gorizontal holatda ma’lum qiyalik ostida o‘rnatiladi. Pech metall korpusdan
tayyorlanadi va ichki tomoni yuqori haroratga chidamli olovbardosh g‘ishtlar bilan
qoplanadi. Zamonaviy vels pechlarining uzunligi odatda 50–70 metr, diametri esa
3–5 metr atrofida bo‘ladi. Pech sekin aylanish harakati bajaradi va aylanish tezligi
taxminan 0,5–1 ayl/min ni tashkil qiladi. Pechning qiyaligi odatda 2–5% bo‘ladi.
Shu qiyalik sababli shixta pech ichida asta-sekin bir tomondan ikkinchi tomonga
siljib boradi.
Vels pechining ishlash prinsipi rux oksidlarini yuqori haroratda uglerod
yordamida qaytarishga asoslanadi. Pechga rux saqlovchi chiqindilar, masalan rux
keklari, metallurgik changlar yoki filtr keklari koks yoki ko‘mir bilan aralashtirilib
yuklanadi. Ba’zi hollarda flyuslar ham qo‘shiladi. Shixta pechning yuqori
qismidan yuklanadi va pech aylanishi natijasida ichkarida aralashib harakatlanadi.
Pech ichida harorat 1000–1500 °C gacha yetadi. Yuqori harorat ta’sirida uglerod
yonadi va karbon monoksid hosil qiladi:
CO
2 +C=2CO (1.1)
Hosil bo‘lgan karbon monoksid rux oksidini qaytaradi:
ZnO+CO=Zn+CO
2 (1.2)
Ruxning qaynash harorati atigi 907 °C bo‘lgani sababli metall rux yuqori
haroratda bug‘ holatiga o‘tadi. Hosil bo‘lgan rux bug‘lari gaz oqimi bilan pechning
chiqish tomoniga olib ketiladi. Gaz fazasida esa rux yana kislorod bilan reaksiyaga
kirishadi:
2Zn+O
2 =2ZnO (1.3)
Natijada juda mayda dispers holatdagi rux oksidi — vels oksidi hosil
bo‘ladi. Ushbu mahsulot chang ushlash qurilmalari, siklonlar, elektrofiltrlar va
yengli filtrlar yordamida ajratib olinadi.
Jarayon davomida rux bilan bir qatorda qo‘rg‘oshin, kadmiy va ayrim
boshqa uchuvchan metallar ham bug‘lanadi. Shu sababli vels oksidi tarkibida ZnO
bilan bir qatorda PbO va CdO ham mavjud bo‘ladi. Temir, kremniy, kaltsiy va
boshqa qiyin uchuvchan komponentlar esa pechning oxirgi qismida klinker yoki
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026shlak shaklida qoladi. Bu klinker granula ko‘rinishida pechdan chiqariladi. Ayrim
hollarda klinker tarkibidagi temir keyinchalik boshqa metallurgik jarayonlarda
qayta ishlatiladi.
1-rasm. VELS pechi. 1 – transporter; 2 – bunker; 3 – ta’minlagich; 4 –
yuklash qurimasi; 5 – pechning yuqori kallagi; 6 – baraban; 7 – pech
tirgagi; 8 – uzatma; 9 – pechning past kallagi; 10 – klinkerni granulalash
va yuvib tushirish uchun tarnov; 11 – gaz va uchirmalarni chiqarish
uchun gaz yurish yo‘lagi
Vels pechi ichida bir nechta texnologik zonalar mavjud bo‘ladi. Dastlabki
zonada shixta quritiladi va qizdiriladi. Keyingi zonada asosiy qaytarilish
reaksiyalari sodir bo‘ladi. Eng issiq zonada metallarning bug‘lanishi yuz beradi.
Oxirgi qismda esa klinker hosil bo‘ladi. Pechning aylanishi shixtaning doimiy
aralashishini ta’minlaydi, bu esa issiqlik va massa almashinuvini yaxshilaydi
hamda reaksiyalarni tezlashtiradi.
Vels pechining sanoatda keng tarqalishiga asosiy sabab uning turli tarkibli
chiqindilarni qayta ishlash imkoniyatidir. Ayniqsa elektr yoy pechlari changlarini
qayta ishlashda ushbu texnologiya dunyoda eng ko‘p qo‘llaniladi. 2000-yildan
boshlab velslash texnologiyasi rux saqlovchi chiqindilarni qayta ishlash bo‘yicha
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026“Best Available Technology” — eng yaxshi mavjud texnologiya sifatida tan
olingan. Hozirgi kunda dunyo bo‘yicha ruxni texnogen chiqindilardan qayta ajratib
olishning qariyb 90% qismi aynan velslash jarayoni orqali amalga oshiriladi.
Zamonaviy vels pechlarida kislorod bilan boyitilgan havo, avtomatik
boshqaruv tizimlari, yuqori samarali chang ushlash qurilmalari va energiyani qayta
tiklash texnologiyalari qo‘llaniladi. Bu esa yoqilg‘i sarfini kamaytiradi,
metallarning ajralib chiqish darajasini oshiradi hamda ekologik ko‘rsatkichlarni
yaxshilaydi. Ayrim zamonaviy tadqiqotlarda esa uglerod o‘rniga vodoroddan
foydalanish orqali karbonat angidrid chiqindilarini kamaytirish ustida ilmiy ishlar
olib borilmoqda.
Jarayonda qaytaruvchi sifatida koks, ko‘mir yoki boshqa uglerodli
materiallar qo‘llaniladi. Uglerod yonishi natijasida hosil bo‘ladigan karbon
monoksid metall oksidlarini qaytarishda asosiy rol o‘ynaydi. Jarayonning asosiy
reaksiyalaridan biri quyidagicha ifodalanadi:
Hosil bo‘lgan metall rux yuqori haroratda bug‘lanadi:
Gaz fazasida esa u kislorod bilan oksidlanadi:
Jarayonda qo‘rg‘oshin va kadmiy kabi metallar ham uchuvchanlik xossasiga
ega bo‘lgani uchun bug‘lanib gaz fazasiga o‘tadi. Natijada vels oksidi tarkibida
ZnO bilan bir qatorda PbO va CdO ham mavjud bo‘ladi.
Velslash jarayonining muhim nazariy asoslaridan biri metallarning qaynash
harorati farqiga asoslanadi. Ruxning qaynash harorati 907 °C bo‘lib, temir va
boshqa qiyin uchuvchan metallarga nisbatan ancha pastdir. Shu sababli yuqori
haroratda rux selektiv ravishda bug‘ fazasiga o‘tadi, temir esa klinker tarkibida
qoladi. Bu esa metallarning samarali ajralishini таъмин laydi.
Jarayonning termodinamik jihatdan samaradorligi harorat, gaz muhiti tarkibi
va uglerod miqdoriga bog‘liq bo‘ladi. Harorat oshishi bilan qaytarilish
reaksiyalarining tezligi ortadi va ruxning bug‘lanishi intensivlashadi. Ammo
haroratning haddan tashqari ortishi pech ichki qoplamasining yemirilishiga va
yoqilg‘i sarfining oshishiga olib keladi. Shu sababli sanoatda optimal harorat
rejimi 1100–1250 °C oralig‘ida ushlab turiladi.
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Velslash jarayonida massa va issiqlik almashinuvi muhim ahamiyatga ega.
Pechning aylanishi natijasida shixta doimiy aralashib turadi, bu esa reaksiyalarning
bir tekis borishini ta’minlaydi. Materiallarning granulometrik tarkibi ham jarayon
samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Juda mayda zarrachalar changlanishni
oshirsa, juda yirik zarrachalar esa to‘liq qaytarilmasligi mumkin.
Vels jarayonining asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
 rux va boshqa rangli metallarning yuqori darajada ajralib chiqishi;
 texnogen chiqindilarni qayta ishlash imkoniyati;
 ekologik zararli chiqindilar hajmining kamayishi;
 jarayonning uzluksizligi;
 vels oksidini keyingi gidrometallurgik qayta ishlash imkoniyati.
Kamchiliklari esa:
 yuqori energiya sarfi;
 chang-gaz tizimiga katta yuklama tushishi;
 pech футеровкасининг tez yemirilishi;
 klinker tarkibida ayrim metall yo‘qotishlarining mavjudligi hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda velslash texnologiyasi dunyo metallurgiya sanoatida keng
qo‘llanilib, rux saqlovchi chiqindilarni qayta ishlashning “eng yaxshi mavjud
texnologiyalaridan biri” sifatida e’tirof etiladi.
1.2. Rux keklarini velslash jarayonining kimyosi
Rux keklarini velslash jarayonining kimyoviy mohiyati metall oksidlarini
yuqori haroratda qaytarish, uchuvchan metallarning bug‘lanishi va keyinchalik
oksidlanishi jarayonlariga asoslanadi. Jarayon davomida murakkab fizik-kimyoviy
o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Velslash pirometallurgik jarayon bo‘lib, unda qattiq,
suyuq va gaz fazalar bir vaqtning o‘zida ishtirok etadi. Asosiy maqsad rux,
qo‘rg‘oshin va kadmiy kabi uchuvchan metallarning oksidlarini qaytarib gaz
fazasiga o‘tkazish va keyinchalik oksid shaklida ajratib olishdan iboratdir.
Rux keki tarkibida odatda rux oksidi, temir oksidlari, qo‘rg‘oshin
birikmalari, kadmiy birikmalari, mis oksidlari va boshqa metall oksidlari mavjud
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026bo‘ladi. Vels pechida ushbu materiallar uglerodli qaytaruvchi modda bilan birga
yuqori haroratgacha qizdiriladi. Jarayon davomida karbon monoksid hosil bo‘lib,
metall oksidlarini qaytaradi.
Uglerodning yonishi va karbon monoksid hosil bo‘lish reaksiyasi
quyidagicha ifodalanadi:
CO
2 +C=2CO (1.4)
Hosil bo‘lgan karbon monoksid asosiy qaytaruvchi gaz hisoblanadi. U rux
oksidi bilan reaksiyaga kirishib, uni metall ruxgacha qaytaradi:
ZnO+CO=Zn+CO
2 (1.5)
Ba’zi hollarda rux oksidi bevosita qattiq uglerod bilan ham qaytarilishi
mumkin:
ZnO+C=Zn+CO (1.6)
Hosil bo‘lgan metall rux yuqori haroratda bug‘lanadi, chunki uning qaynash
harorati atigi 907 °C ni tashkil qiladi. Vels pechida esa harorat odatda 1000–1300
°C oralig‘ida bo‘ladi. Shu sababli rux bug‘ fazasiga o‘tadi:
Zn
(suyuqlik) Zn
(bug‘)
Rux bug‘lari gaz oqimi bilan pechning gaz fazasiga olib chiqiladi va
kislorod bilan oksidlanadi:
2Zn+O
2 =2ZnO (1.7)
Natijada mayda dispers holatdagi rux oksidi — vels oksidi hosil bo‘ladi.
Ushbu mahsulot keyinchalik chang ushlash tizimlarida yig‘ib olinadi.
Velslash jarayonida qo‘rg‘oshin ham muhim rol o‘ynaydi. Qo‘rg‘oshin
oksidi karbon monoksid yordamida qaytariladi:
PbO+CO=Pb+CO
2 (1.8)
Hosil bo‘lgan metall qo‘rg‘oshin ham ma’lum qismi bug‘lanadi va gaz
fazasiga o‘tadi. Keyinchalik kislorod bilan oksidlanib PbO shaklida vels oksidi
tarkibiga qo‘shiladi:
2Pb+O
2 =2PbO (1.9)
Kadmiy velslash jarayonida eng oson bug‘lanadigan metallardan biri
hisoblanadi. Kadmiyning qaynash harorati atigi 767 °C bo‘lgani sababli u ruxdan
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026ham oldinroq gaz fazasiga o‘tadi. Kadmiy oksidining qaytarilishi quyidagicha
sodir bo‘ladi:
CdO + CO = Cd + CO
2 (1.10)
Hosil bo‘lgan kadmiy bug‘lari keyinchalik oksidlanadi:
2Cd + O
2 = 2CdO (1.11)
Shu sababli vels oksidi tarkibida kadmiy oksidi ham mavjud bo‘ladi.
Mis oksidlari esa velslash jarayonida qiyin bug‘lanadi. Misning qaynash
harorati juda yuqori bo‘lgani sababli u asosan klinker tarkibida qoladi. Mis oksidi
qaytarilishi mumkin:
CuO + CO = Cu + CO
2 (1.12)
Ammo hosil bo‘lgan metall mis pech haroratida deyarli bug‘lanmaydi va
qattiq qoldiq tarkibida to‘planadi.
Jarayon davomida temir oksidlari ham ma’lum darajada qaytariladi. Temir
oksidining qaytarilishi bosqichma-bosqich sodir bo‘ladi:
Fe
2 O
3 + CO = 2FeO + CO
2 (1.13)
Keyinchalik:
FeO + CO = Fe + CO
2 (1.14)
Ammo velslash jarayonida temirning to‘liq qaytarilishi maqsad qilinmaydi.
Temir asosan klinker tarkibida oksid yoki silikat shaklida qoladi.
Jarayon kimyosida gaz fazasining tarkibi katta ahamiyatga ega. Pech ichida
karbon monoksid va karbonat angidrid orasidagi nisbat qaytarilish reaksiyalarining
intensivligiga ta’sir qiladi. CO miqdori qancha yuqori bo‘lsa, qaytarilish
jarayonlari shuncha tez boradi. Shu sababli pech ichida qaytaruvchi muhit
saqlanishi zarur.
Velslash jarayonining termodinamikasi metallarning qaynash haroratlari va
Gibbs energiyasi o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘liq. Rux va kadmiy kabi
metallarning bug‘ bosimi yuqori bo‘lgani sababli ular gaz fazasiga oson o‘tadi.
Temir va mis esa yuqori qaynash haroratiga ega bo‘lgani uchun pechda qoladi. Shu
sababli velslash selektiv pirometallurgik jarayon hisoblanadi.
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Jarayon kinetikasiga harorat, shixta granulometriyasi, gaz oqimi tezligi va
pech aylanish tezligi ta’sir qiladi. Harorat oshishi bilan reaksiyalar tezlashadi,
biroq juda yuqori harorat olovbardosh qoplamaning tez yemirilishiga olib keladi.
Shu sababli sanoatda optimal harorat 1100–1250 °C oralig‘ida ushlab turiladi.
Velslash jarayonida kimyoviy reaksiyalar bilan bir qatorda shlak hosil
bo‘lish jarayonlari ham muhim ahamiyatga ega. Temir oksidlari kremniy oksidi
bilan reaksiyaga kirishib temir silikatlarini hosil qiladi:
2FeO + SiO
2 = 2FeO×SiO
2 (1.15)
Hosil bo‘lgan silikatlar klinker tarkibida to‘planadi va pechdan chiqariladi.
Velslash jarayonida gaz fazasida bir vaqtning o‘zida oksidlanish va
qaytarilish reaksiyalari kechadi. Pechning ichki zonasida qaytaruvchi muhit ustun
bo‘lsa, gaz chiqarish qismida oksidlovchi muhit kuchayadi. Shu sababli metall
bug‘lari aynan pechdan chiqish qismida oksidlanib mayda chang zarrachalarini
hosil qiladi.
Jarayonda issiqlik almashinuvi ham katta rol o‘ynaydi. Uglerodning yonishi
natijasida ajralib chiqadigan issiqlik metall oksidlarining qaytarilishiga sarflanadi.
Vels pechining aylanishi esa shixtaning yaxshi aralashishini va issiqlikning bir
tekis taqsimlanishini ta’minlaydi. Bu holat reaksiyalarning tezligini oshiradi hamda
metallarning ajralib chiqish darajasini yaxshilaydi.
Velslash jarayonining kimyosi murakkab ko‘p bosqichli pirometallurgik
reaksiyalar tizimidan iborat bo‘lib, unda metall oksidlarining qaytarilishi,
bug‘lanishi, gaz fazasida oksidlanishi va shlak hosil bo‘lish jarayonlari bir
vaqtning o‘zida sodir bo‘ladi. Ushbu reaksiyalar metallarning selektiv ajralishini
ta’minlaydi va velslash jarayonining yuqori samaradorligini belgilaydi.
1.3. Rux keklarini velslash jarayonining amaliyoti
Rux keklarini velslash jarayoni zamonaviy rangli metallurgiyada keng
qo‘llaniladigan pirometallurgik texnologiyalardan biri hisoblanadi. Ushbu
jarayonning asosiy maqsadi rux saqlovchi texnogen chiqindilar tarkibidagi rux,
qo‘rg‘oshin, kadmiy va boshqa uchuvchan metallarni qayta ajratib olishdan
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026iboratdir. Velslash amaliyoti sanoatda yuqori unumdorligi, uzluksiz ishlash
imkoniyati va metallarning yuqori ajralib chiqish darajasi bilan ajralib turadi.
Jarayonda asosiy xomashyo sifatida rux keklari, metallurgik changlar, filtr
qoldiqlari, elektr yoy pechi changlari hamda boshqa rux saqlovchi chiqindilar
ishlatiladi. Ushbu materiallar tarkibida rux asosan oksid yoki ferrit shaklida
bo‘ladi. Rux keki bilan birgalikda qaytaruvchi modda sifatida koks yoki
toshko‘mir qo‘llaniladi. Ayrim hollarda flyus sifatida qum, ohaktosh yoki boshqa
kremniy saqlovchi materiallar ham qo‘shiladi.
Jarayon maxsus aylanuvchi quvurli agregat — Vels pechida amalga
oshiriladi. Pech gorizontal holatda ma’lum qiyalik ostida o‘rnatiladi va sekin
aylanish harakatini bajaradi. Pechning aylanishi shixtaning yaxshi aralashishini,
issiqlikning bir tekis taqsimlanishini hamda reaksiyalarning intensiv kechishini
ta’minlaydi. Shixta pechning yuqori qismidan yuklanadi va aylanish hamda qiyalik
ta’sirida asta-sekin pechning pastki qismiga siljib boradi.
Velslash jarayonining dastlabki bosqichida shixta quritiladi va qizdiriladi.
Ushbu bosqichda material tarkibidagi namlik bug‘lanadi hamda karbonatlarning
parchalanishi sodir bo‘ladi. Harorat oshib borishi bilan qaytarilish reaksiyalari
boshlanadi. Pech ichidagi harorat odatda 1000–1300 °C oralig‘ida ushlab turiladi.
Aynan shu haroratda rux oksidlari karbon monoksid yordamida qaytariladi:
ZnO + CO = Zn + CO
2 (1.16)
Hosil bo‘lgan metall rux yuqori harorat sababli bug‘ holatiga o‘tadi:
Zn
(suyuqlik) Zn
(bug‘)
Rux bug‘lari gaz oqimi bilan pechning chiqish qismiga olib chiqiladi. Gaz
fazasida ular kislorod bilan reaksiyaga kirishib yana oksidlanadi:
2Zn + O
2 = 2ZnO (1.7)
Natijada juda mayda dispers holatdagi rux oksidi — vels oksidi hosil
bo‘ladi. Ushbu mahsulot chang ushlash tizimlarida yig‘ib olinadi va keyinchalik
gidrometallurgik yoki elektrolitik usullarda qayta ishlanadi.
Velslash jarayonida rux bilan bir qatorda qo‘rg‘oshin va kadmiy ham
bug‘lanadi. Kadmiy qaynash harorati past bo‘lgani sababli eng avval gaz fazasiga
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026o‘tadi. Qo‘rg‘oshinning ham ma’lum qismi bug‘lanadi va vels oksidi tarkibiga
o‘tadi. Mis, temir va boshqa qiyin uchuvchan komponentlar esa asosan klinker
tarkibida qoladi.
Jarayon davomida pech ichida bir nechta texnologik zonalar hosil bo‘ladi.
Birinchi zona quritish zonasi bo‘lib, unda shixta namligi chiqariladi. Ikkinchi zona
qizdirish zonasi hisoblanadi. Keyingi asosiy zona qaytarilish va bug‘lanish zonasi
bo‘lib, aynan shu qismda metallarning bug‘lanishi sodir bo‘ladi. Oxirgi qismda esa
klinker hosil bo‘ladi va pechdan chiqariladi.
Velslash amaliyotida gaz oqimining tarkibi katta ahamiyatga ega. Pech
ichida qaytaruvchi muhit hosil qilinishi zarur, chunki karbon monoksid metall
oksidlarini qaytarishda asosiy rol o‘ynaydi. Havo sarfi noto‘g‘ri tanlansa,
oksidlovchi muhit kuchayib ketadi va metallarning qaytarilish darajasi pasayadi.
Shu sababli pechga beriladigan havo miqdori qat’iy nazorat qilinadi.
Jarayonning samaradorligi shixtaning granulometrik tarkibiga ham bog‘liq
bo‘ladi. Juda mayda zarrachalar changlanishni kuchaytiradi, juda yirik zarrachalar
esa to‘liq qaytarilmasligi mumkin. Shu sababli sanoatda shixta odatda ma’lum
o‘lcham oralig‘ida tayyorlanadi. Pech aylanish tezligi ham muhim texnologik
parametr hisoblanadi. Aylanish tezligi ortishi shixtaning yaxshi aralashishini
ta’minlaydi, biroq haddan tashqari yuqori aylanish chang hosil bo‘lishini oshiradi.
Velslash jarayonida katta hajmda gaz va chang hosil bo‘ladi. Shu sababli
zamonaviy korxonalarda ko‘p bosqichli chang-gaz tozalash tizimlari qo‘llaniladi.
Gazlar avval siklonlarda, keyin elektrofiltrlar va yengli filtrlarda tozalanadi. Ushbu
tizimlar yordamida mayda dispers rux oksidi ushlab qolinadi. Gazlarni samarali
tozalash ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Velslash amaliyotida asosiy mahsulot vels oksidi hisoblanadi. Ushbu
mahsulot tarkibida ZnO bilan bir qatorda PbO va CdO ham mavjud bo‘ladi. Vels
oksidi keyinchalik sulfat kislotada eritilib, elektroliz orqali metall rux olishda
ishlatiladi. Ikkinchi mahsulot sifatida klinker hosil bo‘ladi. Klinker tarkibida
asosan temir oksidlari, silikatlar va qaytarilmagan komponentlar mavjud bo‘ladi.
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Zamonaviy velslash texnologiyalarida kislorod bilan boyitilgan havo,
avtomatik boshqaruv tizimlari, issiqlikni qayta tiklash qurilmalari va yuqori
samarali chang ushlash tizimlari qo‘llaniladi. Bu metallarning ajralib chiqish
darajasini oshiradi, yoqilg‘i sarfini kamaytiradi hamda ekologik ko‘rsatkichlarni
yaxshilaydi.
Velslash jarayonining sanoatdagi asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
 rux va boshqa metallarning yuqori darajada ajralib chiqishi;
 texnogen chiqindilarni qayta ishlash imkoniyati;
 uzluksiz ishlash rejimi;
 katta unumdorlik;
 turli tarkibli chiqindilarni qayta ishlash imkoniyati.
Biroq jarayonning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Jarayon yuqori
haroratda olib borilgani sababli katta miqdorda yoqilg‘i talab qiladi. Pechning
olovbardosh qoplamasi tez yemiriladi. Bundan tashqari, katta hajmda chang hosil
bo‘lishi kuchli gaz tozalash tizimlarini talab qiladi.
Hozirgi kunda velslash texnologiyasi dunyoning ko‘plab metallurgiya
korxonalarida keng qo‘llanilmoqda. Ayniqsa elektr yoy pechi changlarini qayta
ishlashda ushbu texnologiya asosiy o‘rinni egallaydi. Zamonaviy ilmiy
tadqiqotlarda esa velslash jarayonida uglerod o‘rniga vodoroddan foydalanish
orqali karbonat angidrid chiqindilarini kamaytirish ustida izlanishlar olib
borilmoqda.
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Rux keklarini velslash jarayonining ratsional balans hisobi
[18.05.2026 6:59] <•D•I•Y•O•R•B•E•K•>: 2.1. Rux keklarini velslash
jarayonining ratsional balansi hisobi
Berilgan:
Rux keki tarkibi (%):
Zn - 18.5
Pb - 7.8
Cd - 0.5
Cu - 1.2
Metallarning ajratib olish darajasi (%):
Zn - 92.5
Pb - 90.3
Cd - 92.5
Yillik ishlab chiqarish quvvati:
Q = 68000 t/yil
1) Rux bo‘yicha hisob
Ruxning umumiy miqdori:
Zn = 18.5 %
Ajratib olinadigan qismi:
Zn
ajr = 18.5 × 92.5
100 = 17.11 %
Yo‘qotilishi:
Zn
yoq =18.5-17.11=1.39 %
2) Qo‘rg‘oshin bo‘yicha hisob
Qo‘rg‘oshinning umumiy miqdori:
Pb = 7.8 %
Ajratib olinadigan qismi:
Pb
ajr = 7.8 × 90.3
100 = 7.04 %
Yo‘qotilishi:
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Pb
yoq =7.8-7.04=0.76 %
3) Kadmiy bo‘yicha hisob
Kadmiy umumiy miqdori:
Cd = 0.5 %
Ajratib olinadigan qismi:
Cd
ajr = 0.5 × 92.5
100 = 0.46 %
Yo‘qotilishi:
Cd
yoq =0.5-0.46=0.04 %
4) Mis bo‘yicha hisob
Mis uchun ajratib olish darajasi berilmaganligi sababli umumiy miqdori
olinadi:
Cu = 1.2 %
5) Boshqa komponentlar miqdori
Boshqa komponentlar miqdori balans orqali aniqlanadi:
Boshqalar=100-(18.5+7.8+0.5+1.2)= 72.0 %
1-jadval
Ratsional balansi (% da)
No Komponent Zn Pb Cd Cu Bosh Jami
1 Zn 18.5 18.5
2 Pb 7.8 7.8
3 Cd 0.5 0.5
4 Cu 1.2 1.2
5 Bosh 72.0 72
6 Jami 18.5 7.8 0.5 1.2 72.0 100
Rux keklarini velslash jarayonida asosiy qimmatbaho metallarning ratsional
balansi hisoblandi. Hisoblash natijalariga ko‘ra rux, qo‘rg‘oshin va kadmiy yuqori
darajada ajratib olinadi. Jarayonda metall yo‘qotilishlari kam bo‘lib, velslash usuli
sanoatda samarali metallurgik jarayon hisoblanadi.
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 2-jadval
Metallarning ajralish balansi
No Metall Dastlabki miqdor, % Ajralib olingani, % Yo‘qotilishi, %
1 Zn 18.5 17.11 1.39
2 Pb 7.8 7.04 0.76
3 Cd 0.5 0.46 0.04
4 Cu 1.2 - -
2.2. Rux keklarini velslash jarayonining material balansi hisobi
Berilgan:
Rux keki tarkibi (%):
Zn - 18.5
Pb - 7.8
Cd - 0.5
Cu - 1.2
Boshqa moddalar 72.0
Yillik ishlab chiqarish quvvati:
Q = 68000 t/yil
Metallarning ajralib olish darajasi:
Metall Ajralish darajasi, %
Zn 92.5
Pb 90.3
Cd 92.5
1) Rux bo‘yicha material balansi
Ruxning umumiy miqdori:
Zn = 68000 × 18.5
100 = 12580 t / yil
Ajratib olinadigan rux:
Zn
ajr =12580×0.925
Zn
ajr =11636.5 t/yil
Yo‘qotilishi:
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Zn
yoq =12580-11636.5
Zn
yoq =943.5 t/yil
2) Qo‘rg‘oshin bo‘yicha material balansi
Umumiy qo‘rg‘oshin:Pb = 68000 ×7.8
100 = 5304 t/yil
Ajratib olinadigan qo‘rg‘oshin:
Pb
ajr =5304×0.903
Pb
ajr =4789.5 t/yil
Yo‘qotilishi:
Pb
yoq =5304-4789.5
Pb
yoq =514.5 t/yil
3) Kadmiy bo‘yicha material balansi
Kadmiy umumiy miqdori:
Cd = 68000 × 0.5
100 = 340 t / yil
Ajratib olinadigan kadmiy:
Cd
ajr =340×0.925
Cd
ajr =314.5 t/yil
Yo‘qotilishi:
Cd
yoq =340-314.5
Cd
yoq =25.5 t/yil
4) Mis bo‘yicha material balansi
Misning umumiy miqdori:
Cu = 68000 ×1.2
100 =816 t/yil
5) Boshqa moddalar miqdori
68000×0.72=48960 t/yil
3-jadval
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Rux keklarini velslash jarayonining material balansi
No Komponent Yuklandi, t/yil Ajratib olindi, t/yil Yo‘qotildi, t/yil
1 Zn 12580 11636.5 943.5
2 Pb 5304 4789.5 514.5
3 Cd 340 314.5 25.5
4 Cu 816 - -
5 Bosh 48960 - 48960
4-jadval
Umumiy material balansi
No Ko‘rsatkich Miqdor, t/yil
1 Umumiy yuklama 68000
2 Foydali mahsulotlar 16740.5
3 Yo‘qotishlar va chiqindilar 51259.5
4 Jami 68000
Rux keklarini velslash jarayonining material balansi hisoblandi. Hisoblash
natijalariga ko‘ra:
68000 t/yil xomashyo qayta ishlanadi;
11636.5 t rux ajratib olinadi;
4789.5 t qo‘rg‘oshin olinadi;
314.5 t kadmiy ajratiladi.
Jarayon davomida asosiy qimmatbaho metallarning ajralib chiqish darajasi
yuqori bo‘lib, velslash usuli samarali metallurgik texnologiya hisoblanadi.
2.3. Rux keklarini velslash jarayonining issiqlik balansi hisobi
Berilgan:
Rux keki tarkibi %:
Zn - 18.5
Pb - 7.8
Cd - 0.5
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Cu - 1.2
Boshqalar - 72
Ajralib olish darajasi %:
Zn - 92.5
Pb - 90.3
Cd - 92.5
Jarayon temperaturasi:
Vels oksidi 1100°C
Shlak 1250°C
Chiqindi gazlar 950°C
1) Zn oksidlanishidan ajraladigan issiqlik
Reaksiya:Zn +1
2O2= ZnO +84800 kkal
1 kg Zn oksidlanganda:
84800÷65.4 = 1296.6 kkal
Ajralib olingan Zn miqdori:
11636.5 kg
Umumiy issiqlik:
11636.5×1296.6 = 15090258.9 kkal
2) Pb oksidlanishidan issiqlik ajralishi
Reaksiya:
Pb + 1
2 O
2 = PbO + 50300 kkal
1 kg Pb uchun:
50300÷207 = 243 kkal
Ajralgan Pb:
4789.5 kg
Umumiy issiqlik:
4789.5×243 = 1163858.5 kkal
3) Cd oksidlanishidan issiqlik ajralishi
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Reaksiya:
Cd + 1
2 O
2 = CdO + 618000 kkal
1 kg Cd uchun:
61800÷112.4 = 549.8 kkal
Ajralgan Cd:
314.5 kg
Umumiy issiqlik:
314.5×549.8 = 172962.1 kkal
4) Umumiy ekzotermik issiqlik
15090258.9+1163858.5+172962.1=16427079.5 kkal
5) Shixtaning fizik issiqligi
25°C dagi shixta issiqligi:
68000×0.22×25=374000 kkal
6) Umumiy issiqlik kelishi
16427079.5+374000=16801079.5 kkal
7) Issiqlik sarfi
Vels oksidi bilan
11636.5×0.24×1100=3072036 kkal
Shlak bilan
51259.5×0.29×1250=18531568.75 kkal
Chiqindi gazlar bilan
16801079.5×0.18=3024194.3 kkal
8) Devorlarga yutiladigan issiqlik
Pech devorlariga 4.5 % issiqlik yutiladi:
16801079.5×0.045=756048.5 kkal
Rux keklarini velslash jarayonining issiqlik balansi hisoblandi. Hisoblash
natijalariga ko‘ra asosiy issiqlik metallarning oksidlanishidan hosil bo‘ladi. Eng
katta issiqlik ulushi ruxning oksidlanishiga to‘g‘ri keladi. Jarayonda hosil bo‘lgan
issiqlikning bir qismi mahsulotlar bilan chiqib ketadi, qolgan qismi esa pech
devorlari orqali yo‘qotiladi.
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 5-jadval
Issiqlik balansi
No Issiqlik kelishi Kkal % Issiqlik kelishi Kkal %
1 Zn 15090258.9 89.8 Vels oksidi bilan 3072036 12.1
2 Pb 1163858.5 6.9 Shlak bilan 18531568.7 73.0
3 Cd 172962.1 1.0 Chiqindi gazlar bilan 3024194.3 11.9
4 Shixta fizik issiqligi 374000 2.3 Devorlarga yutilishi 756048.5 3.0
5 Jami 16801079.5 100 Jami 25383847.5 100
2.4. Rux keklarini velslash jarayoni amaliyoti asosiy dastgoh balansi hisobi
Berilgan:
Yillik ishlab chiqarish quvvati:
Q = 68000 t/yil
Bir sutkadagi ishlab chiqarish unumdorligi:
Q
kun = 68000
365 = 186.3 t / kun
Asosiy dastgoh tanlash
Rux keklarini velslash jarayonida asosiy dastgoh sifatida Vels pechi qabul
qilinadi. Vels pechi yuqori haroratda qaytaruvchi muhit hosil qilib, rux,
qo‘rg‘oshin va kadmiy oksidlarini uchuvchan holatga o‘tkazadi.
Vels pechining ishlab chiqarish unumdorligi:
18-25 t/m 2
Hisoblash uchun o‘rtacha qiymat olinadi:
22 t/m 2
1) Pechning ishchi yuzasini aniqlash
F = 186.3
22 = 8.47 m 2
2) Pech o‘lchamlarini aniqlash
Vels pechi odatda quyidagi o‘lchamlarda bo‘ladi:
Diametri 2.5 – 4 m
Uzunligi 30 – 60 m
Aylanish tezligi 0.5 – 1 ayl/min
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Pech diametrini:
D = 3 m
deb qabul qilamiz.
Silindrik pechning ishchi yuzasi:
F=D×L
8.47=3×L
L = 8.47
3 = 2.82 m
Texnologik zaxira hisobga olinib:
L=30 m
deb qabul qilinadi.
3) Vels pechining asosiy ko‘rsatkichlari
Pech turi Vels pechi
Ishlab chiqarish quvvati 186.3 t/kun
Diametri 3 m
Uzunligi 30 m
Ishchi yuzasi 8.47 m²
Aylanish tezligi 0.8 ayl/min
Ishchi temperatura 1100–1250°C
4) Pechning ishlash prinsipi
Vels pechida rux keki yuqori temperaturada qaytaruvchi muhitda qayta
ishlanadi. Jarayonda:
 ZnO qaytarilib bug‘ holidagi Zn hosil qiladi;
 Pb va Cd ham uchuvchan holatga o‘tadi;
 hosil bo‘lgan bug‘lar oksidlanib vels oksidini hosil qiladi.
Jarayon uzluksiz ravishda aylanuvchi pechda olib boriladi.
Rux keklarini velslash jarayonining asosiy dastgoh balansi hisoblandi.
Hisoblash natijasiga ko‘ra:
 pechning ishlab chiqarish quvvati 186.3 t/kun;
 ishchi yuzasi 8.47 m²;
 pech diametri 3 m;
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 uzunligi 30 m qilib qabul qilindi.
Tanlangan Vels pechi rux keklarini samarali qayta ishlash imkonini beradi.
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
Rux keklarini velslash jarayoni yuqori harorat, zaharli gazlar, chang ajralishi
va yuqori bosim ostida ishlovchi uskunalar bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli
metallurgiya sanoatidagi eng xavfli texnologik jarayonlardan biri hisoblanadi. Shu
sababli ushbu jarayonda mehnat muhofazasi, sanoat xavfsizligi va ekologik
himoya talablariga qat’iy rioya qilish zarur. Texnika xavfsizligi qoidalarining
asosiy мақсади ishchilar hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish, avariya holatlarining
oldini olish hamda ishlab chiqarishning uzluksiz va xavfsiz ishlashini
ta’minlashdan iboratdir.
Vels pechida jarayon 1000–1300 °C haroratda olib boriladi. Yuqori harorat
metall qismlar, futerovka va gaz chiqarish tizimlarining kuchli qizishiga sabab
bo‘ladi. Shu sababli pech atrofida ishlayotgan xodimlar maxsus issiqlikka chidamli
kiyimlar, qo‘lqoplar, himoya ko‘zoynaklari va yuz niqoblari bilan ta’minlanishi
kerak. Qizigan metall yuzalarga tegish kuyish xavfini tug‘diradi. Ayniqsa klinker
chiqarish qismida va gorelka zonasida issiqlik nurlanishi juda kuchli bo‘ladi. Shu
sababli ushbu zonalarda ishlash vaqti me’yorlashtiriladi hamda qo‘shimcha
sovitish va ventilyatsiya tizimlari o‘rnatiladi.
Velslash jarayonida karbon monoksid (CO), karbonat angidrid (CO ),₂
oltingugurt dioksidi (SO ) va metall bug‘lari hosil bo‘ladi. Ayniqsa karbon
₂
monoksid juda zaharli gaz hisoblanadi. CO gazi rangsiz va hidsiz bo‘lib, inson
organizmiga sezilmasdan ta’sir qiladi. U qon tarkibidagi gemoglobin bilan birikib
kislorod tashilishini buzadi. Natijada kislorod yetishmovchiligi yuzaga keladi va
og‘ir hollarda zaharlanish yoki o‘lim sodir bo‘lishi mumkin. Shu sababli pech
sexlarida gaz analizatorlari va avtomatik signalizatsiya tizimlari o‘rnatilishi zarur.
Oltingugurt dioksidi ham nafas olish organlari uchun xavfli gaz hisoblanadi.
Ushbu gaz yuqori konsentratsiyada nafas yo‘llari shilliq qavatini zararlaydi va
surunkali kasalliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli gaz chiqarish tizimlari
doimiy nazorat qilinadi hamda sexlarda samarali ventilyatsiya tizimlari ishlashi
shart.
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Velslash jarayonida katta miqdorda chang hosil bo‘ladi. Chang tarkibida rux
oksidi, qo‘rg‘oshin va kadmiy birikmalari mavjud bo‘ladi. Ayniqsa kadmiy va
qo‘rg‘oshin birikmalari inson organizmi uchun juda zaharli hisoblanadi. Ular nafas
yo‘llari orqali organizmga tushib asab tizimi, buyrak va jigar faoliyatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli chang bilan ishlaydigan xodimlar respiratorlar,
filtrlovchi niqoblar va maxsus himoya kiyimlaridan foydalanishi shart. Sexlarda
kuchli aspiratsiya va chang ushlash tizimlari o‘rnatiladi.
Vels pechining aylanuvchi mexanizmlari ham xavf manbai hisoblanadi.
Tayanch roliklar, tishli uzatmalar va aylanuvchi korpus bilan ishlash vaqtida
mexanik jarohatlanish xavfi mavjud. Shu sababli barcha harakatlanuvchi qismlar
himoya qopqoqlari bilan yopiladi. Ta’mirlash ishlari faqat pech to‘liq
to‘xtatilgandan va elektr energiyasidan uzilgandan keyin amalga oshiriladi.
Pechning gorelka tizimi yuqori bosim ostida ishlaydi. Gaz yoki mazut sizib
chiqishi portlash va yong‘in xavfini tug‘diradi. Shu sababli yoqilg‘i quvurlari,
ventil va gorelkalar muntazam texnik ko‘rikdan o‘tkaziladi. Gaz sizib chiqishini
aniqlash uchun maxsus nazorat uskunalari qo‘llaniladi. Yong‘in xavfsizligi
talablariga ko‘ra sexlarda ko‘pikli, kukunli va karbonat angidridli o‘t o‘chirgichlar
mavjud bo‘lishi kerak.
Elektr xavfsizligi ham muhim ahamiyatga ega. Vels pechi va chang ushlash
tizimlarida yuqori quvvatli elektr dvigatellari, ventilyatorlar va avtomatik
boshqaruv uskunalari ishlatiladi. Elektr jihozlarining nosozligi elektr toki urishi
yoki qisqa tutashuvga olib kelishi mumkin. Shu sababli barcha elektr uskunalari
yerga ulangan bo‘lishi, namlikdan himoyalanishi va muntazam ravishda texnik
nazoratdan o‘tkazilishi kerak.
Velslash jarayonida favqulodda holatlar yuzaga kelishi ehtimoli ham
mavjud. Masalan:
 gaz sizib chiqishi;
 gorelka o‘chib qolishi;
 pech futerovkasining yemirilishi;
 chang portlashi;
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 elektr tizimidagi avariya holatlari.
Bunday vaziyatlarda xodimlar maxsus ishlab chiqilgan avariya rejasi asosida
harakat qilishi kerak. Har bir ishchi favqulodda vaziyatlarda birinchi yordam
ko‘rsatish, evakuatsiya qilish va yong‘inni bartaraf etish bo‘yicha o‘qitilgan
bo‘lishi zarur.
Sexlarda sanitariya-gigiyena talablariga ham qat’iy amal qilinadi. Ish
joylarida havoning harorati, namligi va chang miqdori me’yoriy ko‘rsatkichlarda
saqlanishi kerak. Ishchilar muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tkaziladi. Ayniqsa
qo‘rg‘oshin va kadmiy bilan ishlovchi xodimlar uchun davriy laborator
tekshiruvlar muhim ahamiyatga ega.
Zamonaviy velslash korxonalarida avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari
qo‘llanilishi texnika xavfsizligini sezilarli darajada oshiradi. Harorat, bosim, gaz
tarkibi va pech aylanish tezligi avtomatik ravishda nazorat qilinadi. Bu inson omili
bilan bog‘liq xatolarni kamaytiradi hamda avariya holatlarining oldini oladi.
Ekologik xavfsizlik ham velslash jarayonining muhim qismi hisoblanadi.
Gazlarni tozalash tizimlari yordamida atmosferaga chiqarilayotgan chang va zararli
gazlar miqdori kamaytiriladi. Zamonaviy elektrofiltrlar va yengli filtrlar yordamida
rux oksidli changlarning katta qismi ushlab qolinadi.
Rux keklarini velslash jarayonida texnika xavfsizligi yuqori harorat, zaharli
gazlar, chang va mexanik uskunalar bilan bog‘liq xavflarni kamaytirishga
qaratilgan kompleks chora-tadbirlar tizimidan iboratdir. Texnika xavfsizligi
qoidalariga qat’iy rioya qilish ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, avariyalar
sonini kamaytiradi va ishchilar sog‘lig‘ini himoya qiladi.
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida rux keklarini velslash jarayonining nazariy asoslari, fizik-
kimyoviy mohiyati, texnologik amaliyoti hamda asosiy texnologik hisoblari
batafsil o‘rganildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, rux saqlovchi texnogen
chiqindilarni qayta ishlash metallurgiya sanoatining dolzarb masalalaridan biri
hisoblanadi. Chunki rux ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan keklar va
boshqa chiqindilar tarkibida sezilarli miqdorda rux, qo‘rg‘oshin, kadmiy hamda
boshqa qimmatbaho komponentlar saqlanib qoladi. Ushbu komponentlarni qayta
ajratib olish iqtisodiy samaradorlikni oshirish bilan bir qatorda ekologik
muammolarni kamaytirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Kurs ishida velslash jarayonining pirometallurgik mohiyati o‘rganilib, uning
metall oksidlarini yuqori haroratda karbon monoksid yordamida qaytarish, hosil
bo‘lgan metallarning bug‘lanishi va gaz fazasida qayta oksidlanishiga asoslanishi
aniqlandi. Jarayonning asosiy mahsuloti bo‘lgan vels oksidi tarkibida asosan rux
oksidi bilan bir qatorda qo‘rg‘oshin va kadmiy oksidlari ham mavjud bo‘lishi ilmiy
jihatdan tahlil qilindi. Jarayonning selektivligi metallarning qaynash haroratlari
farqiga asoslanishi va ayniqsa ruxning past qaynash harorati uning samarali
bug‘lanishini таъминлаши ko‘rsatib berildi.
Nazariy tahlillar davomida velslash jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy
kimyoviy reaksiyalar o‘rganildi. Rux, qo‘rg‘oshin va kadmiy oksidlarining karbon
monoksid bilan qaytarilishi, metallarning bug‘ fazasiga o‘tishi hamda keyinchalik
kislorod ta’sirida oksidlanishi jarayonning asosiy fizik-kimyoviy asosini tashkil
etishi aniqlandi. Shu bilan birga temir va mis kabi qiyin uchuvchan metallarning
klinker tarkibida qolishi velslash jarayonining selektiv pirometallurgik texnologiya
ekanligini tasdiqlaydi.
Kurs ishining texnologik qismida rux keklarini velslash jarayonining
ratsional, material va issiqlik balanslari hisoblandi. Hisoblash natijalariga ko‘ra
ruxning ajralib chiqish darajasi 92,5 %, qo‘rg‘oshinning ajralib chiqish darajasi
90,3 %, kadmiyning ajralib chiqish darajasi esa 92,5 % ni tashkil qilishi aniqlandi.
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ushbu natijalar velslash texnologiyasining rangli metallarning yuqori darajada
ajralib chiqishini ta’minlay oladigan samarali usul ekanligini ko‘rsatadi.
Material balansi hisoblari asosida yiliga 68000 tonna rux keki qayta
ishlanishi, natijada 11636,5 tonna rux, 4789,5 tonna qo‘rg‘oshin va 314,5 tonna
kadmiy ajratib olinishi aniqlandi. Bu esa texnologiyaning iqtisodiy samaradorligini
ko‘rsatadi. Metallarning asosiy qismi foydali mahsulot tarkibiga o‘tishi,
yo‘qotishlarning esa nisbatan kam bo‘lishi velslash jarayonining sanoat
ahamiyatini oshiradi.
Issiqlik balansi hisoblari natijasida jarayonda asosiy issiqlik metallarning
oksidlanish reaksiyalaridan hosil bo‘lishi aniqlandi. Eng katta issiqlik ulushi
ruxning oksidlanishiga to‘g‘ri kelishi va issiqlikning asosiy qismi shlak hamda
chiqindi gazlar bilan chiqib ketishi ko‘rsatildi. Shu sababli zamonaviy metallurgik
korxonalarda issiqlikni qayta tiklash tizimlarini qo‘llash muhim texnologik va
iqtisodiy ahamiyatga ega ekanligi xulosa qilindi.
Asosiy dastgoh hisobi davomida velslash jarayonida qo‘llaniladigan Vels
pechining texnologik parametr лари aniqlanib, pechning ishlab chiqarish quvvati,
diametri, uzunligi va ishchi yuzasi hisoblandi. Hisoblash natijalariga ko‘ra diametri
3 metr va uzunligi 30 metr bo‘lgan Vels pechi tanlandi. Ushbu pech rux keklarini
yuqori haroratda samarali qayta ishlash va metallarning yuqori darajada ajralib
chiqishini ta’minlashi asoslab berildi.
Kurs ishida texnika xavfsizligi masalalari ham ko‘rib chiqildi. Velslash
jarayonida yuqori harorat, chang-gaz aralashmalari hamda zaharli metall bug‘lari
hosil bo‘lishi sababli ishlab chiqarishda samarali ventilyatsiya, chang ushlash
tizimlari va individual himoya vositalaridan foydalanish zarurligi ta’kidlandi.
Ekologik xavfsizlikni ta’minlash va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish
metallurgiya korxonalarining muhim vazifalaridan biri ekanligi qayd etildi.
Rux keklarini velslash texnologiyasi texnogen chiqindilarni kompleks qayta
ishlash, qimmatbaho metallarning qayta tiklanishini ta’minlash hamda ekologik
muammolarni kamaytirishga xizmat qiluvchi samarali pirometallurgik jarayon
hisoblanadi.
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ahmedov A.A., Rasulov T.R. Rangli metallurgiya asoslari. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2021. – 356 b.
2. Yoqubov Q.S., Tursunov B.N. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. –
Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. – 428 b.
3. Mamasidiqov X.M. Rux va qo‘rg‘oshin metallurgiyasi. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2023. – 312 b.
4. Karimov D.K., Abdullayev J.T. Metallurgik chiqindilarni qayta ishlash
texnologiyasi. – Toshkent: Tafakkur, 2021. – 284 b.
5. Ergashev S.R. Rangli metallurgiya pechlari va agregatlari. – Toshkent: Voris
nashriyoti, 2022. – 390 b.
6. Antrekowitsch J., Steinlechner S., Unger A. Handbook of Recycling: State-of-
the-art for Practitioners, Analysts, and Scientists. – Oxford: Elsevier, 2021. – 712
p.
7. Kania H., Saternus M. “Evaluation and Current State of Primary and Secondary
Zinc Production” // Applied Sciences. – 2023. – Vol. 13, No. 3. – P. 2003.
8. Binnemans K., Jones P.T. “Hydrometallurgical Processes for the Recovery of
Metals from Metallurgical Residues” // Journal of Sustainable Metallurgy. – 2020.
– Vol. 6. – P. 1–23.
9. Hasan M.A., Rahman M. “Critical Metals Recovery from Zinc-Containing
Waste Materials” // Waste Management Journal. – 2023. – Vol. 168. – P. 55–71.
10. Vogelbacher M., Pieper C., Schmitz G. “Advanced Methods for Kiln-Shell
Monitoring to Optimize the Waelz Process” // Processes. – 2021. – Vol. 9. – P.
1062.
11. Romero J.L., Gupta R. “Sustainable Valorization of Waelz Slag: Recovery of
Zinc and Iron” // ACS Sustainable Resource Management. – 2025.
Internet saytlar
12. https://www.zinc.org/ – rux ishlab chiqarish, qayta ishlash va metallurgik
texnologiyalar bo‘yicha xalqaro ma’lumotlar bazasi.
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202613. https://www.metso.com/insights/blog/mining-and-metals/outotec-direct-zinc-
melting-process – zamonaviy rux eritish va pirometallurgik texnologiyalar haqida
ma’lumotlar.
14. https://www.zinc.org/circularity-2/ – ruxni qayta ishlash va ekologik
barqarorlik masalalari bo‘yicha ilmiy manba.
15. https://espace2.etsmtl.ca/id/eprint/28123/7/Moosavi-E-2024-28123.pdf –
Waelz pechi va ruxni qayta tiklash texnologiyasi bo‘yicha ilmiy tadqiqot.
36

Купить