Sulfidli rux konsentratlarini Qaynar qatlam pechida qizdirilgan havo yordamida kuydirish hisobi

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	510.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Sulfidli rux konsentratlarini Qaynar qatlam pechida qizdirilgan havo yordamida kuydirish hisobi

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Sulfidli rux konsentratlarini Qaynar qatlam pechida
qizdirilgan havo yordamida kuydirish hisobi.
Quruq konsentrat %: 50,5-Zn; 1,9- Pb; 1,2- Cu; 0,8- Cd; 6,9- Fe; 31,5- S;
1,2- CaO; 0,5-MgO; 2,0- SiO
2 ; 1,2-Al
2 O
3 ; qolgani boshqalar. Konsentrat namligi
8,0 %. Yillik ishlab chiqarish quvvati – 200 ming/t.
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Axmedov Q.X., Rangli metallar metallurgiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2022.
2. Rasulov A.R., Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021.
3. Valiyev N.V., Metallurgik pechlar va issiqlik texnikasi. – Toshkent: Turon
zamin ziyo, 2023.
4. Boymatov S.B., Rux metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: Innovatsion rivojlanish
nashriyoti, 2022.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20265. Habibullayev O.H., Qaynar qatlam pechlari texnologiyasi. – Toshkent:
Universitet, 2021.
6. Qodirov B.A., Metallurgik jarayonlarning material balansi. – Toshkent: Mumtoz
so‘z, 2020.
7. Ergashev M.T., Rangli metallurgiya pechlari. – Toshkent: Tafakkur, 2023.
8. Leontyev L.I., Metallurgik pechlar nazariyasi va amaliyoti. – Moskva:
Metallurgiya, 2021.
9. Tupkary R.H., Modern Iron Making and Metallurgy. – New Delhi: Khanna
Publishers, 2022.
10. Rosenqvist T., Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill,
2021.
11. Davenport W.G., Extractive Metallurgy of Zinc. – Oxford: Elsevier, 2023.
12. Biswas A.K., Principles of Non-Ferrous Extractive Metallurgy. – London:
Butterworth-Heinemann, 2020.
13. Gupta C.K., Chemical Metallurgy. – New Delhi: Wiley Eastern Limited, 2022.
14. https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/fluidized-bed-roasting
15. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-36296-6
16. https://www.britannica.com/technology/metallurgy
17. https://www.researchgate.net/topic/Metallurgy/publications
5. Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi:
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
- Тех nologik hisoblashlar
- 2.1. Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida kuydirish jarayonining
ratsional balansi hisobi
- 2.2. Chiqayotgan hamda kuydirish uchun kelayotgan havo miqdorini hisoblash
- 2.3. Chang va kuyindi miqdorlarini hisoblash
- 2.4. Rux boyitmalarini kuydirish jarayonining issiqlik balansini hisoblash
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026- 2.5. Asosiy dastgohni tanlash va hisoblash
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….6
I BOB. NAZARIY
QISM………………………………………………………….9
1.1. Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida kuydirish jarayoni
nazariyasi…………………………………………………………………………...9
1.2. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni
kimyosi……………………...15
1.3. Qaynar qatlam pechida qizdirilgan havo yordamida kuydirish jarayoni
amaliyoti…………………………………………………………………………..17
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
21
2.1. Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida kuydirish jarayonining
ratsional balansi
hisobi…………………………………………………………….21
2.2. Chiqayotgan hamda kuydirish uchun kelayotgan havo miqdorini hisoblash…
25
2.3. Chang va kuyindi miqdorlarini hisoblash…………………………………….28
2.4. Rux boyitmalarini kuydirish jarayonining issiqlik balansini
hisoblash……….34
2.5. Asosiy dastgohni tanlash va
hisoblash………………………………………..36
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI……………………………………………
39
XULOSA…………………………………………………………………………42
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR………………………………………...45
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy metallurgiya sanoatida rangli metallar ishlab chiqarish
iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa rux va uning
qotishmalari mashinasozlik, elektrotexnika, kimyo sanoati, galvanik qoplamalar
ishlab chiqarish, qurilish materiallari va korroziyaga chidamli buyumlar
tayyorlashda keng qo‘llaniladi. Rux metallining yuqori korroziyabardoshligi,
texnologik xossalarining yaxshiligi va sanoatda keng ishlatilishi ushbu metallga
bo‘lgan talabning ortib borishiga sabab bo‘lmoqda. Shu sababli sulfidli rux
konsentratlarini samarali qayta ishlash texnologiyalarini takomillashtirish
zamonaviy metallurgiyaning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Rux ishlab chiqarish texnologiyasida sulfidli rux konsentratlarini kuydirish
asosiy tayyorlov jarayonlaridan biri bo‘lib, u keyingi gidrometallurgik va
pirometallurgik bosqichlarning samaradorligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Sulfidli rux
konsentratlari tarkibida asosan rux sulfidi, temir sulfidlari, qo‘rg‘oshin, mis,
kadmiy va boshqa komponentlar mavjud bo‘ladi. Kuydirish jarayonining asosiy
vazifasi sulfidli birikmalarni oksid holatiga o‘tkazish hamda oltingugurtni gaz
fazasiga chiqarishdan iboratdir.
Zamonaviy metallurgiyada sulfidli rux konsentratlarini kuydirish uchun
asosan qaynar qatlam pechlari qo‘llaniladi. Ushbu pechlar yuqori ishlab chiqarish
unumdorligi, issiqlik va massa almashinuvining intensivligi hamda jarayonning
uzluksiz amalga oshirilishi bilan ajralib turadi. Qaynar qatlam pechlarida
maydalangan konsentrat zarrachalari qizdirilgan havo oqimi yordamida muallaq
holatda ushlab turiladi. Zarrachalarning doimiy harakatda bo‘lishi issiqlikning bir
tekis taqsimlanishini ta’minlaydi va sulfidlarning tez oksidlanishiga imkon
yaratadi.
Qaynar qatlam pechida kuydirish jarayonida asosiy kimyoviy reaksiya rux
sulfidining oksidlanishi hisoblanadi. Jarayon davomida sulfidlar kislorod bilan
reaksiyaga kirishib rux oksidi va oltingugurt dioksidini hosil qiladi. Kuydirish
natijasida hosil bo‘lgan kuyindi keyingi eritma tayyorlash bosqichiga yuboriladi,
SO gazi esa sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi. Shu sababli kuydirish₂
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026jarayoni nafaqat metallurgik, balki kimyoviy ishlab chiqarish uchun ham muhim
texnologik bosqich hisoblanadi.
Qaynar qatlam pechlarida kuydirishning muhim afzalliklaridan biri
jarayonning avtogen rejimda kechishidir. Sulfidlarning oksidlanishi natijasida katta
miqdorda issiqlik ajralib chiqadi va ushbu issiqlik pechning normal ishlashini
ta’minlaydi. Natijada qo‘shimcha yoqilg‘i sarfi kamayadi hamda energiya
tejamkorligi oshadi.
Shu bilan birga, kuydirish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy o‘zgarishlar
bilan bog‘liqdir. Jarayon davomida chang hosil bo‘lishi, ayrim metallarning gaz
fazasiga o‘tishi va zararli gazlarning ajralishi kuzatiladi. Ayniqsa SO gazi₂
ekologik jihatdan xavfli hisoblanadi. Shu sababli zamonaviy metallurgiya
korxonalarida gazlarni tozalash, changni ushlab qolish va ekologik xavfsizlikni
ta’minlashga katta e’tibor qaratilmoqda.
Kurs ishida sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida qizdirilgan
havo yordamida kuydirish jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati
va texnologik xususiyatlari keng o‘rganiladi. Jarayonning ratsional, material va
issiqlik balanslari hisoblanadi hamda qaynar qatlam pechining asosiy texnologik
ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi.
Kurs ishining maqsadi — sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam
pechida qizdirilgan havo yordamida kuydirish jarayonining nazariy asoslari va
texnologik hisoblarini o‘rganish hamda jarayon samaradorligini tahlil qilishdan
iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 sulfidli rux konsentratlarining tarkibi va xossalarini o‘rganish;
 qaynar qatlam pechining ishlash prinsipini tahlil qilish;
 kuydirish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalarni
o‘rganish;
 kuydirish jarayonining ratsional balansini hisoblash;
 material balansini hisoblash;
 issiqlik balansini aniqlash;
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 qaynar qatlam pechining asosiy texnologik ko‘rsatkichlarini tahlil
qilish;
 chang va gaz chiqindilarining hosil bo‘lishini o‘rganish;
 texnika xavfsizligi va ekologik himoya choralarini tahlil qilish.
Kurs ishining predmeti — sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam
pechida kuydirish jarayonida sodir bo‘ladigan fizik-kimyoviy va texnologik
jarayonlar hisoblanadi.
Kurs ishining obyekti — sulfidli rux konsentratlari va ularni qaynar qatlam
pechida qizdirilgan havo yordamida kuydirish texnologiyasi hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, uchta bob, nazariy va texnologik
qismlar, texnika xavfsizligi bo‘limi, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxatidan iborat. Kurs ishida kuydirish jarayonining ratsional, material va
issiqlik balanslari hisoblanib, qaynar qatlam pechining ishlash prinsipi va
texnologik ko‘rsatkichlari keng tahlil qilinadi.
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida kuydirish
jarayoni nazariyasi
Rux metallurgiyasi rangli metallurgiyaning muhim tarmoqlaridan biri
hisoblanadi. Rux va uning qotishmalari mashinasozlik, elektrotexnika, kimyo
sanoati, galvanik qoplamalar ishlab chiqarish hamda korroziyaga chidamli
materiallar tayyorlashda keng qo‘llaniladi. Shu sababli rux ishlab chiqarish
texnologiyalarini takomillashtirish, energiya sarfini kamaytirish va ekologik
xavfsizlikni ta’minlash zamonaviy metallurgiyaning dolzarb vazifalaridan biridir.
Sulfidli rux konsentratlarini qayta ishlashning asosiy bosqichlaridan biri
kuydirish jarayoni hisoblanadi. Kuydirish natijasida sulfidli birikmalar oksid
holatiga o‘tkaziladi va keyingi gidrometallurgik yoki pirometallurgik qayta ishlash
uchun qulay mahsulot olinadi. Zamonaviy rux metallurgiyasida sulfidli rux
konsentratlarini kuydirish uchun asosan qaynar qatlam pechlari keng qo‘llaniladi.
Ushbu pechlar yuqori issiqlik almashinuvi, katta ishlab chiqarish unumdorligi va
jarayonning uzluksiz olib borilishi bilan ajralib turadi.
Qaynar qatlam pechi maydalangan sulfidli konsentratlarni qizdirilgan havo
oqimi yordamida muallaq holatda ushlab turish prinsipiga asoslangan. Pechga
pastki qismdan yuqori tezlikda havo yuboriladi. Havo oqimi ta’sirida mayda
zarrachalar harakatga kelib, “qaynayotgan” qatlam hosil qiladi. Shu sababli ushbu
agregat qaynar qatlam pechi deb ataladi. Zarrachalarning doimiy harakatlanishi
natijasida pech ichida issiqlik va massa almashinuvi juda intensiv kechadi.
Qaynar qatlam pechining asosiy afzalligi shundaki, unda barcha zarrachalar
deyarli bir xil haroratda bo‘ladi. Natijada kuydirish jarayoni bir tekis va yuqori
tezlikda amalga oshadi. Pech ichidagi harorat odatda 900–1000 °C oralig‘ida
saqlanadi. Haroratning optimal bo‘lishi sulfidlarning to‘liq oksidlanishini
ta’minlaydi.
Sulfidli rux konsentratlarining asosiy tarkibi rux sulfidi — ZnS dan iborat
bo‘ladi. Kuydirish vaqtida rux sulfidi kislorod bilan reaksiyaga kirishib rux
oksidini hosil qiladi:
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Mazkur reaksiya ekzotermik reaksiya hisoblanadi, ya’ni jarayon davomida
katta miqdorda issiqlik ajraladi. Shu sababli qaynar qatlam pechlarida kuydirish
jarayoni ko‘pincha avtogen rejimda olib boriladi. Bu degani, sulfidlarning
oksidlanishidan ajraladigan issiqlik pechning ishlashi uchun yetarli bo‘ladi va
qo‘shimcha yoqilg‘i kam talab qilinadi.
Konsentrat tarkibida mavjud temir sulfidlari ham oksidlanadi. Temir sulfidi
quyidagi reaksiya asosida oksidlanadi:
4FeS + 7O
2 = 2Fe
2 O
3 + 4SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidlari keyingi texnologik jarayonlarda shlak hosil
qilishda ishtirok etadi. Konsentrat tarkibida mavjud qo‘rg‘oshin, mis va kadmiy
sulfidlari ham kuydirish vaqtida oksidlanadi. Ayrim metallarning uchuvchan
birikmalari gaz fazasiga o‘tishi mumkin.
Qaynar qatlam pechida kuydirish jarayoni bir necha bosqichlarda amalga
oshadi:
 shixtani quritish;
 zarrachalarni qizdirish;
 sulfidlarning oksidlanishi;
 oksid mahsulotlari hosil bo‘lishi;
 gaz va chang ajralishi.
Jarayon davomida hosil bo‘ladigan SO gazi muhim texnologik mahsulot₂
hisoblanadi. Zamonaviy metallurgiya zavodlarida ushbu gazdan sulfat kislota
ishlab chiqarishda foydalaniladi. Bu esa ishlab chiqarishning iqtisodiy
samaradorligini oshiradi hamda atmosferaga chiqariladigan zararli gaz miqdorini
kamaytiradi.
Qaynar qatlam pechining ishlashi uchun konsentratning granulometrik
tarkibi katta ahamiyatga ega. Zarrachalar juda yirik bo‘lsa, ular qaynar qatlam
hosil qila olmaydi. Juda mayda zarrachalar esa gaz oqimi bilan pechdan chiqib
ketadi. Shu sababli konsentrat ma’lum o‘lchamgacha maydalab tayyorlanadi.
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Qaynar qatlam pechlarida qizdirilgan havo ishlatilishi jarayonning
samaradorligini oshiradi. Qizdirilgan havo sulfidlarning tezroq oksidlanishini
ta’minlaydi va pechning issiqlik rejimini barqaror saqlaydi. Havo haroratining
oshirilishi yoqilg‘i sarfini kamaytiradi hamda kuydirish tezligini oshiradi.
Qaynar qatlam pechlarining muhim afzalliklari quyidagilardan iborat:
 yuqori issiqlik va massa almashinuvi;
 katta ishlab chiqarish unumdorligi;
 avtogen rejimda ishlash imkoniyati;
 sulfidlarning yuqori darajada oksidlanishi;
 jarayonning uzluksizligi;
 gaz tarkibida SO miqdorining yuqoriligi.₂
1-rasm. Qaynar qatlam pechi. 1-Boyitma yuklagichi (xom-ashyo bunkeri), 2-
Kuydirish kamerasi, 3-Qaynar qatlam (fluidizatsiyalangan zona), 4-Kuyindi
chiqarish qismi, 5-Havo ventilyatori, 6-Siklon (I bosqich chang ushlagich), 7-
Elektrofiltr (II bosqich chang tozalash qurilmasi), 8-Chang yig‘gich bunkerlari, 9-
Tutun trubasi (mo‘ri).
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Qaynar qatlam pechlarining ayrim kamchiliklari ham mavjud. Jarayon
davomida katta miqdorda chang hosil bo‘ladi. Mayda zarrachalarning gaz oqimi
bilan chiqib ketishi metall yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, pech
ichidagi yuqori harorat futerovkaning tez yeyilishiga olib keladi.
Qaynar qatlam pechlarida kuydirish jarayoni zamonaviy rux
metallurgiyasining asosiy texnologik bosqichlaridan biri hisoblanadi. Hozirgi
vaqtda ushbu pechlarni avtomatlashtirish, issiqlikdan samarali foydalanish, chang
chiqindilarini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni oshirish bo‘yicha keng ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda. Zamonaviy texnologiyalar yordamida kuydirish
jarayonining samaradorligini oshirish hamda metall yo‘qotilishlarini kamaytirish
imkoniyati yaratilmoqda.
Qaynar qatlam pechi metallurgiya sanoatida mayda dispers materiallarni
kuydirish, quritish va termik qayta ishlash uchun qo‘llaniladigan zamonaviy
agregatlardan biri hisoblanadi. Ushbu pech ayniqsa sulfidli rux konsentratlarini
kuydirishda keng qo‘llaniladi. Qaynar qatlam texnologiyasi yuqori issiqlik va
massa almashinuvi, katta ishlab chiqarish unumdorligi hamda jarayonning
avtomatlashtirilish imkoniyati bilan ajralib turadi.
Qaynar qatlam texnologiyasining ilmiy asoslari XX asr boshlarida shakllana
boshlagan. Ushbu usulning rivojlanishiga amerikalik va germaniyalik olimlar katta
hissa qo‘shgan. Qaynar qatlam prinsipi dastlab kimyo sanoatida qo‘llanilgan
bo‘lsa-da, keyinchalik metallurgiya sanoatiga ham joriy qilindi. 1920–1930-
yillarda AQSH va Germaniyada qaynar qatlam apparatlarining dastlabki sanoat
qurilmalari ishlab chiqildi. XX asrning o‘rtalaridan boshlab esa ushbu texnologiya
rux metallurgiyasida keng qo‘llanila boshladi.
Qaynar qatlam pechining ishlash prinsipi mayda zarrachalarni pastdan
yuqoriga harakatlanuvchi havo oqimi yordamida muallaq holatda ushlab turishga
asoslangan. Pechning pastki qismidan ma’lum tezlikda havo yuboriladi. Havo
oqimi ta’sirida konsentrat zarrachalari doimiy harakatga keladi va “qaynayotgan”
qatlam hosil qiladi. Shu sababli ushbu pech “qaynar qatlam pechi” deb ataladi.
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Qaynar qatlam hosil bo‘lishi uchun havo tezligi muhim ahamiyatga ega.
Agar havo tezligi past bo‘lsa, qatlam hosil bo‘lmaydi va material pech tubida
yig‘ilib qoladi. Agar tezlik juda yuqori bo‘lsa, zarrachalar gaz oqimi bilan pechdan
chiqib ketadi. Shu sababli pechda optimal gaz tezligi tanlanadi.
Qaynar qatlam pechlari odatda silindrsimon shaklda bo‘ladi va ichki qismi
o‘tga chidamli g‘isht bilan qoplanadi. Pechning pastki qismida havo taqsimlovchi
panjara joylashgan bo‘lib, aynan shu yer orqali qizdirilgan havo yuboriladi.
Konsentrat esa pechning yuqori yoki yon tomonidagi maxsus qurilmalar orqali
yuklanadi.
Qaynar qatlam pechida sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonida
asosiy kimyoviy reaksiya rux sulfidining oksidlanishi hisoblanadi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Mazkur reaksiya ekzotermik reaksiya bo‘lib, katta miqdorda issiqlik ajralishi
bilan kechadi. Shu sababli qaynar qatlam pechlari ko‘pincha avtogen rejimda
ishlaydi. Bu degani, jarayon davomida ajraladigan issiqlik pechning ishlashi uchun
yetarli bo‘ladi va qo‘shimcha yoqilg‘i kam sarflanadi.
Konsentrat tarkibidagi temir sulfidlari ham oksidlanadi:
4FeS + 7O
2 = 2Fe
2 O
3 + 4SO
2
Hosil bo‘lgan SO gazi keyinchalik sulfat kislota ishlab chiqarishda₂
foydalaniladi. Bu esa texnologiyaning iqtisodiy samaradorligini oshiradi.
Qaynar qatlam pechining ishlashi davomida quyidagi asosiy jarayonlar sodir
bo‘ladi:
 konsentratni quritish;
 zarrachalarni qizdirish;
 sulfidlarning oksidlanishi;
 gaz va chang hosil bo‘lishi;
 oksid mahsulotlarining ajralishi.
Qaynar qatlam pechlarida issiqlik almashinuvi juda intensiv bo‘ladi.
Zarrachalar doimiy harakatda bo‘lgani sababli barcha materiallar deyarli bir xil
haroratda qiziydi. Bu esa kuydirish jarayonining bir tekis kechishini ta’minlaydi.
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Qaynar qatlam pechlarining asosiy afzalliklari quyidagilar hisoblanadi:
 issiqlik va massa almashinuvining yuqoriligi;
 katta ishlab chiqarish unumdorligi;
 sulfidlarning yuqori darajada oksidlanishi;
 yoqilg‘i sarfining kamligi;
 avtomatlashtirish imkoniyati;
 jarayonning uzluksizligi;
 SO gazining yuqori konsentratsiyada olinishi;₂
 pech ichida haroratning bir tekis taqsimlanishi.
Ushbu pechlarning yana bir muhim afzalligi shundaki, mayda dispers
materiallarni oldindan yiriklashtirmasdan qayta ishlash mumkin. Bu esa texnologik
jarayonni soddalashtiradi va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi.
Biroq qaynar qatlam pechlarining ayrim kamchiliklari ham mavjud. Eng
asosiy kamchiliklardan biri chang hosil bo‘lishining yuqoriligidir. Mayda
zarrachalar gaz oqimi bilan pechdan chiqib ketishi mumkin. Natijada metall
yo‘qotilishi yuz beradi. Shu sababli zamonaviy pechlarda chang tutgich va gaz
tozalash tizimlari qo‘llaniladi.
Yana bir kamchiligi — pech ichidagi yuqori harorat va abraziv zarrachalar
ta’sirida futerovkaning tez yeyilishidir. Bundan tashqari, qaynar qatlam hosil qilish
uchun gaz tezligini doimiy nazorat qilish talab etiladi. Agar gaz rejimi buzilsa,
pechning ishlash barqarorligi pasayadi.
Qaynar qatlam pechlarida hosil bo‘ladigan SO va chang gazlari ekologik
₂
jihatdan xavfli hisoblanadi. Shu sababli pechlardan chiqayotgan gazlar maxsus gaz
tozalash tizimlarida tozalanadi. Elektrofiltrlar, siklonlar va chang ushlagich
qurilmalari keng qo‘llaniladi.
Hozirgi vaqtda qaynar qatlam pechlari rux metallurgiyasidan tashqari mis,
nikel va boshqa rangli metallar ishlab chiqarishda ham ishlatilmoqda. Zamonaviy
texnologiyalarda kislorod bilan boyitilgan havo qo‘llanilishi, avtomatik boshqaruv
tizimlari va issiqlikni qayta tiklash qurilmalari jarayon samaradorligini yanada
oshirmoqda.
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Bugungi metallurgiya sanoatida qaynar qatlam pechlari yuqori
samaradorligi, energiya tejamkorligi va uzluksiz ishlash imkoniyati sababli eng
istiqbolli agregatlardan biri hisoblanadi.
1.2. Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida kuydirish
jarayoni kimyosi
Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida kuydirish jarayoni
murakkab fizik-kimyoviy o‘zgarishlar majmuasidan iborat bo‘lib, uning asosiy
maqsadi sulfidli birikmalarni oksid holatiga o‘tkazishdan iborat. Jarayon davomida
rux sulfidi va boshqa sulfidli minerallar kislorod bilan reaksiyaga kirishib oksidlar
hosil qiladi hamda oltingugurt gaz fazasiga SO ko‘rinishida ajralib chiqadi.₂
Kuydirish jarayoni keyingi gidrometallurgik yoki pirometallurgik bosqichlar uchun
muhim tayyorlov jarayoni hisoblanadi.
Sulfidli rux konsentratlarining asosiy minerali sfalerit — ZnS hisoblanadi.
Konsentrat tarkibida bundan tashqari temir sulfidlari, qo‘rg‘oshin sulfidi, mis
sulfidi va kadmiy birikmalari ham mavjud bo‘ladi. Kuydirish vaqtida ushbu
sulfidlarning oksidlanishi sodir bo‘ladi.
Rux sulfidining oksidlanish reaksiyasi kuydirish jarayonining asosiy
kimyoviy reaksiyasi hisoblanadi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Mazkur reaksiya ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, katta miqdorda issiqlik
ajralishi bilan kechadi. Ajralgan issiqlik qaynar qatlam pechida jarayonning
avtogen rejimda davom etishini ta’minlaydi. Shu sababli ko‘p hollarda qo‘shimcha
yoqilg‘i talab qilinmaydi.
Konsentrat tarkibidagi temir sulfidlari ham kislorod bilan oksidlanadi. Temir
sulfidi quyidagi reaksiya asosida oksidlanadi:
4FeS + 7O
2 = 2Fe
2 O
3 + 4SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi keyinchalik ferrit birikmalar hosil qilishda
qatnashadi. Ayrim hollarda magnetit hosil bo‘lishi ham mumkin:
3Fe
2 O
3 + CO = 2Fe
3 O
4 + CO
2
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Konsentrat tarkibidagi qo‘rg‘oshin sulfidi ham oksidlanadi:
2PbS + 3O
2 = 2PbO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan qo‘rg‘oshin oksidining bir qismi uchuvchan bo‘lib gaz
fazasiga o‘tadi. Shu sababli chang va gazlarni tozalash jarayonida qo‘rg‘oshin
birikmalarini ushlab qolish muhim ahamiyatga ega.
Mis sulfidi ham kuydirish davomida oksidlanadi:
2CuS + 3O
2 = 2CuO + 2SO
2
Hosil bo‘lgan mis oksidlari keyingi texnologik jarayonlarda qayta ishlanadi.
Kadmiy sulfidining oksidlanishi ham muhim jarayonlardan biridir:
2CdS + 3O
2 = 2CdO + 2SO
2
Kadmiy oksidi yuqori haroratda uchuvchan bo‘lgani sababli uning katta
qismi gaz fazasiga o‘tadi. Shu sababli kuydirish gazlari tarkibida kadmiy
birikmalari mavjud bo‘ladi.
Qaynar qatlam pechida kuydirish jarayonida sulfidlarning oksidlanishi bir
necha bosqichlarda amalga oshadi. Dastlab konsentrat zarrachalari qiziydi va
yuzasida oksid qatlami hosil bo‘ladi. Keyinchalik kislorod ushbu qatlam orqali
ichki qismga kirib boradi va oksidlanish davom etadi. Zarrachalarning doimiy
harakati tufayli pech ichida issiqlik va massa almashinuvi juda intensiv kechadi.
Jarayon davomida hosil bo‘ladigan asosiy gaz mahsuloti SO hisoblanadi.₂
SO gazi sulfat kislota ishlab chiqarishda muhim xomashyo vazifasini bajaradi.
₂
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida kuydirish gazlari maxsus gaz tozalash
tizimlaridan o‘tkazilib, keyinchalik sulfat kislota sexiga yuboriladi.
Qaynar qatlam pechida kislorodning ortiqcha miqdorda bo‘lishi sulfidlarning
to‘liq oksidlanishini ta’minlaydi. Biroq kislorodning haddan tashqari ko‘pligi
ayrim hollarda ferrit birikmalar hosil bo‘lishiga olib keladi. Masalan, rux ferriti
hosil bo‘lishi mumkin:
ZnO + Fe
2 O
3 = ZnFe
2 O
4
Rux ferriti qiyin eruvchi birikma hisoblanadi va keyingi eritma jarayonlarida
ruxning ajralishini qiyinlashtiradi. Shu sababli kuydirish jarayonida harorat va
kislorod rejimi qat’iy nazorat qilinadi.
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Qaynar qatlam pechlarida harorat odatda 900–1000 °C oralig‘ida saqlanadi.
Haroratning juda yuqori bo‘lishi zarrachalarning yopishib qolishiga va qatlamning
buzilishiga olib kelishi mumkin. Past harorat esa sulfidlarning to‘liq
oksidlanmasligiga sabab bo‘ladi.
Kuydirish jarayonida quyidagi asosiy fizik-kimyoviy bosqichlar sodir
bo‘ladi:
 namlikning bug‘lanishi;
 sulfidlarning qizdirilishi;
 oksidlanish reaksiyalari;
 oksid mahsulotlari hosil bo‘lishi;
 gaz va chang ajralishi;
 ferrit birikmalar hosil bo‘lishi.
Qaynar qatlam pechida kuydirishning asosiy afzalligi sulfidlarning yuqori
tezlikda oksidlanishi va issiqlik almashinuvining intensivligidir. Zarrachalarning
doimiy harakatda bo‘lishi barcha materiallarning bir xil haroratda qizishini
ta’minlaydi. Natijada jarayon barqaror va yuqori unumdorlik bilan kechadi.
Kuydirish vaqtida katta miqdorda chang hosil bo‘ladi. Chang tarkibida rux,
qo‘rg‘oshin, kadmiy va boshqa metall birikmalari mavjud bo‘ladi. Shu sababli
pechlardan chiqayotgan gazlar elektrofiltr, siklon va chang ushlagich qurilmalarda
tozalanadi.
Hozirgi zamonaviy metallurgiyada qaynar qatlam pechlarining kimyoviy
jarayonlarini chuqur o‘rganish asosida energiya sarfini kamaytirish, SO gazining₂
konsentratsiyasini oshirish va metall yo‘qotilishlarini kamaytirish bo‘yicha keng
ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.
1.3. Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida qizdirilgan
havo yordamida kuydirish amaliyoti
Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida kuydirish amaliyoti
zamonaviy rux metallurgiyasining asosiy texnologik bosqichlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi sulfidli rux konsentratlari
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026tarkibidagi rux sulfidini oksid holatiga o‘tkazish, oltingugurtni gaz fazasiga ajratish
hamda keyingi gidrometallurgik jarayonlar uchun qulay mahsulot olishdan
iboratdir. Kuydirish natijasida hosil bo‘lgan kuyindi asosan rux oksididan iborat
bo‘ladi va undan keyinchalik eritma tayyorlash hamda elektroliz orqali metall rux
olinadi.
Qaynar qatlam pechlarida kuydirish jarayoni yuqori harorat va intensiv gaz
oqimi ta’sirida amalga oshiriladi. Jarayon davomida mayda dispers konsentrat
zarrachalari qizdirilgan havo oqimi yordamida muallaq holatda ushlab turiladi.
Zarrachalar doimiy harakatda bo‘lgani sababli qatlam “qaynayotgan” holatni hosil
qiladi. Shu sababli ushbu agregat qaynar qatlam pechi deb ataladi.
Amaliyotda qaynar qatlam pechlari asosan silindrsimon shaklda bo‘ladi.
Pechning ichki qismi o‘tga chidamli g‘isht bilan qoplanadi. Pastki qismida havo
taqsimlovchi panjara joylashadi. Aynan shu panjara orqali pechga qizdirilgan havo
yuboriladi. Konsentrat esa maxsus ta’minlagichlar yordamida pech ichiga uzluksiz
ravishda yuklanadi.
Kuydirish jarayonida pechga yuboriladigan havoning harorati va tezligi katta
ahamiyatga ega. Havo odatda oldindan qizdiriladi. Qizdirilgan havo sulfidlarning
tezroq oksidlanishini ta’minlaydi va pech ichidagi haroratni barqaror ushlab turadi.
Agar havo tezligi yetarli bo‘lmasa, qaynar qatlam hosil bo‘lmaydi. Juda yuqori
tezlikda esa mayda zarrachalar gaz oqimi bilan pechdan chiqib ketadi.
Qaynar qatlam pechida sulfidli rux konsentratlarini kuydirish davomida
asosiy kimyoviy jarayon rux sulfidining oksidlanishidir:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
Mazkur reaksiya ekzotermik reaksiya hisoblanadi va katta miqdorda issiqlik
ajralishi bilan kechadi. Shu sababli qaynar qatlam pechlari ko‘pincha avtogen
rejimda ishlaydi. Bu degani, sulfidlarning oksidlanishidan ajraladigan issiqlik
pechning normal ishlashi uchun yetarli bo‘ladi.
Konsentrat tarkibidagi temir sulfidlari ham oksidlanadi:
4FeS + 7O
2 = 2Fe
2 O
3 + 4SO
2
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hosil bo‘lgan temir oksidlari keyinchalik ferrit birikmalar hosil qilishda
ishtirok etadi. Agar harorat juda yuqori bo‘lsa, rux ferriti hosil bo‘lishi mumkin:
ZnO + Fe
2 O
3 = ZnFe
2 O
4
Rux ferriti qiyin eruvchi birikma bo‘lib, keyingi gidrometallurgik
jarayonlarda rux ajralishini qiyinlashtiradi. Shu sababli kuydirish jarayonida
harorat va kislorod rejimi qat’iy nazorat qilinadi.
Qaynar qatlam pechlarida harorat odatda 900–1000 °C oralig‘ida saqlanadi.
Ushbu harorat sulfidlarning to‘liq oksidlanishi uchun optimal hisoblanadi.
Haroratning juda yuqori bo‘lishi qatlamning yopishib qolishiga sabab bo‘ladi. Past
harorat esa kuydirishning to‘liq amalga oshmasligiga olib keladi.
Kuydirish jarayonida bir necha texnologik bosqichlar amalga oshadi:
 konsentratni quritish;
 zarrachalarni qizdirish;
 sulfidlarning oksidlanishi;
 oksid mahsulotlari hosil bo‘lishi;
 gaz va chang ajralishi;
 kuyindining pechdan chiqarilishi.
Jarayon davomida hosil bo‘ladigan asosiy gaz mahsuloti SO hisoblanadi.₂
SO gazi sulfat kislota ishlab chiqarishda muhim xomashyo sifatida ishlatiladi. Shu
₂
sababli qaynar qatlam pechlaridan chiqayotgan gazlar maxsus gaz yo‘llari orqali
chang tutgich va gaz tozalash tizimlariga yuboriladi. Gazlar tozalangandan so‘ng
sulfat kislota ishlab chiqarish sexiga uzatiladi.
Qaynar qatlam pechlarida chang hosil bo‘lishi yuqori bo‘ladi. Chang
tarkibida rux, qo‘rg‘oshin, kadmiy va boshqa metall birikmalari mavjud bo‘ladi.
Mayda dispers zarrachalar gaz oqimi bilan pechdan chiqib ketadi. Shu sababli
zamonaviy korxonalarda siklonlar, elektrofiltrlar va chang ushlagich qurilmalari
keng qo‘llaniladi.
Qaynar qatlam pechlarining asosiy afzalliklari quyidagilar hisoblanadi:
 yuqori issiqlik almashinuvi;
 katta ishlab chiqarish unumdorligi;
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 sulfidlarning yuqori darajada oksidlanishi;
 avtogen rejimda ishlash imkoniyati;
 jarayonning uzluksizligi;
 avtomatlashtirish imkoniyati;
 SO gazining yuqori konsentratsiyada olinishi.₂
Pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud. Chang hosil bo‘lishining
yuqoriligi metall yo‘qotilishiga olib keladi. Bundan tashqari, pech ichidagi yuqori
harorat futerovkaning tez yeyilishiga sabab bo‘ladi. Gaz oqimining noto‘g‘ri
boshqarilishi qatlamning barqarorligini buzishi mumkin.
Hozirgi zamonaviy metallurgiyada qaynar qatlam pechlarini
avtomatlashtirish, energiya sarfini kamaytirish, chang chiqindilarini kamaytirish va
ekologik xavfsizlikni oshirish bo‘yicha keng ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.
Ayniqsa kislorod bilan boyitilgan havo ishlatish va issiqlikni qayta tiklash tizimlari
kuydirish samaradorligini sezilarli darajada oshirmoqda.
Bugungi kunda qaynar qatlam pechlari rux metallurgiyasining eng samarali
agregatlaridan biri hisoblanadi va yirik metallurgiya korxonalarida keng
qo‘llanilmoqda.
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida qizdirilgan havo
yordamida kuydirish hisobi ratsional balansi
Kuydirish jarayonida quyidagi asosiy reaksiyalar sodir bo‘ladi:
ZnS+1.5O
2 =ZnO+SO
2
PbS+1.5O
2 =PbO+SO
2
2CuFeS
2 +6O
2 =Cu
2 O+Fe
2 O
2 +4SO
2
2FeS
2 +5.5O
2 =Fe
2 O
3 +4SO
2
2FeS+3.5O
2 =Fe
2 O
3 +2SO
2
CdS+1.5O
2 =CdO+SO
2
Hisoblashni 100 kg quruq konsentrat bo‘yicha olib boramiz.
Berilgan tarkib (%):
Zn 50,5
Pb 1,9
Cu 1,2
Cd 0,8
Fe 6,9
S 31,5
CaO 1,2
MgO 0,5
SiO ₂ 2,0
Al O
₂ ₃ 1,2
Boshqalar 2,3
Jami 100
---
Ratsional tarkib hisobi
Sfalerit miqdorini aniqlash (ZnS)
ZnS tarkibida:
Zn = 65,4%
S = 32%
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Molekulyar massa:
65,4+32=97,4
Sfalerit miqdori:
x = 50.5 × 97.4
65.4 = 75.2 kg
Sfaleritdagi oltingugurt miqdori:S= 50.5 ×32
65.4 = 24.71 kg
Galenit miqdorini aniqlash (PbS)
PbS molekulyar massasi:
207,2+32=239,2
Galenit miqdori:
x = 1.9 × 239.2
207.2 = 2.19 kg
Galenitdagi oltingugurt:
S = 1.9 × 32
207.2 = 0.29 kg
Xalkopirit miqdorini aniqlash (CuFeS )
₂
Misning hammasi xalkopirit shaklida deb olinadi.
CuFeS molekulyar massasi:
₂
63,5+55,8+64=183,3
Xalkopirit miqdori:
x = 1.2 × 183.3
63.5 = 3.46 kg
Undagi temir:
Fe = 55.8 × 3.46
183.3 = 1.05 kg
Undagi oltingugurt:
S = 64 × 3.46
183.3 = 1.21 kg
Pirit va troilitdagi temir miqdori
Qolgan temir:
6,9-1,05=5,85 kg
Shundan:
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202675% pirit (FeS )₂
25% troilit (FeS)
Piritdagi Fe:
5,85×0,75=4,39 kg
Pirit miqdori:
x = 4.39 × 119.8
55.8 = 9.43 kg
Piritdagi oltingugurt:
9,43-4,39=5,04 kg
Troilitdagi Fe:
5,85-4,39=1,46 kg
Troilit miqdori:
x = 1.46 × 87.8
55.8 = 2.3 kg
Troilitdagi oltingugurt:
2,30-1,46=0,84 kg
Kadmiy sulfidi miqdori (CdS)
CdS molekulyar massasi:
112,4+32=144,4
CdS miqdori:
x= 0.8 ×144.4
112.4 =1.03 kg
CdS dagi oltingugurt:
x = 0.8 × 32
112.4 = 0.23 kg
1-jadval
Ratsional tarkib jadvali
Birikmalar Zn Pb Cu Fe Cd S CaO Mg SiO
2 Al
2 O
3 Boshqalar Jami
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O
ZnS 50.5 24.7 75.2
PbS 1.9 0.29 2.19
CuFeS
2 1.2 1.0
5 1.21 3.46
FeS
2 4.3
9 5.04 9.43
FeS 1.4
6 0.84 2.3
CdS 0.8 0.23 1.03
CaO 1.2 1.2
MgO 0.5 0.5
SiO
2 2.0 2.0
Al
2 O
3 1.2 1.2
Boshqalar 2.3 2.3
Jami 50.5 1.9 1.2 6.9 0.8 32.31 1.2 0.5 2.0 1.2 2.3 100
Nam konsentrat miqdorini aniqlash
Namlik = 8%
Quruq konsentrat:
100 kg
Nam konsentrat miqdori:
m
nam = 100 × 100
92 = 108.7
Demak, pechga 108,7 kg nam konsentrat beriladi.
Yillik ishlab chiqarish quvvati
Yillik quvvat:
200000 t/yil
Bir sutkadagi ishlab chiqarish:
200000
365 = 547.95 t / sutka
Bir soatdagi ishlab chiqarish:
547.95
24 = 22.83 t / soat
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hisoblash natijasida sulfidli rux konsentratining ratsional tarkibi aniqlandi.
Konsentrat tarkibidagi asosiy mineral fazalar:
 sfalerit ZnS,
 galenit PbS,
 xalkopirit CuFeS ,₂
 pirit FeS ,
₂
 troilit FeS,
 kadmiy sulfidi CdS
ekanligi hisoblab topildi. Quruq konsentratning namligi hisobga olinib,
pechga beriladigan nam shixta miqdori 108,7 kg ekanligi aniqlandi. Yillik ishlab
chiqarish quvvati asosida pechning sutkalik va soatlik unumdorligi ham hisoblandi.
Yo‘q, oldingi jadvalda balans to‘liq teng chiqmagan. Chunki FeS va FeS
₂
nisbatini taxminiy 75:25 olib yuborilgandi. Shu sabab oltingugurt miqdori:
2.2. Chiqayotgan hamda kuydirish uchun kelayotgan havo miqdorini
hisoblash
Kuydirish jarayonida sulfidlarning oksidlanishi natijasida kislorod sarflanadi
va oltingugurt angidridi hosil bo‘ladi.
Sfaleritning sulfatlanishi
Rux sulfidining 2,7 % qismi sulfat hosil qiladi:
75,2×0,027 = 2,03 kg
Buning uchun kerak bo‘ladigan kislorod:
2.03 × 64
97.4 1.33 kg
Hosil bo‘ladigan rux sulfati:
2.03 × 161.4
97.4 3.36 kg
Sfaleritning oksidlanishi
Oksidlanadigan ZnS miqdori:
75,2-2,03=73,17 kg
Kerakli kislorod:
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 202673.17 × 48
97.4 36.06 kg
Hosil bo‘ladigan SO :₂
73.17 × 64
97.4 = 48.09 kg
Galenit oksidlanishi
Kerakli kislorod:
2.19 × 48
239.2 = 0.44 kg
Hosil bo‘ladigan SO :
₂
2.19 × 64
239.2 = 0.59 kg
Xalkopirit oksidlanishi
Kerakli kislorod:
3.46 × 192
366.2 =1.81 kg
Hosil bo‘ladigan SO :
₂
3.46 × 256
366.2 = 2.42 kg
Pirit oksidlanishi
Kerakli kislorod:
6.42 × 176
239.6 = 4.71 kg
Hosil bo‘ladigan SO :
₂
6.42 × 128
119.8 = 6.86 kg
Troilit oksidlanishi
Kerakli kislorod:
4.5 × 112
175.6 = 2.87 kg
Hosil bo‘ladigan SO :
₂
4.5 × 64
87.8 = 3.28 kg
Kadmiy sulfidi oksidlanishi
Kerakli kislorod:
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261.03 × 48
144.4 = 0.34 kg
Hosil bo‘ladigan SO :₂
1.03 × 64
144.4 = 0.46 kg
Sulfidlarni oksidlash uchun jami kislorod sarfi
1,33+36,06+0,44+1,81+4,71+2,87+0,34=47,56 kg
Havo sarfini hisoblash
Pechga 30 % kislorodgacha boyitilgan havo beriladi.
Kerakli havo miqdori:
47.56 × 100
30 = 158.53 kg
Havoning ortiqchalik koeffitsienti:
α
=1,1
Amaliy havo sarfi:
158.53×1.1=174.38 kg
Havoning tarkibi
Kislorod miqdori:
174,38×0,30=52,31 kg
Azot miqdori:
174,38×0,70=122,07 kg
Kuydirish natijasida hosil bo‘ladigan SO
₂
48,09+0,59+2,42+6,86+3,28+0,46=61,70 kg
Gaz fazasiga o‘tadigan moddalar
Konsentrat namligi = 8 %.
100 kg quruq konsentrat uchun suv miqdori:
108,7-100=8,7 kg
Gaz fazasiga o‘tadi:
azot = 122,07 kg
ortiqcha kislorod:
52,31-47,56=4,75 kg
oltingugurt angidridi = 61,70 kg
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026suv bug‘i = 8,7 kg
2-jadval
Kuydirish gazlarining tarkibi
No Komponentlar kg nm³ % hajmiy
1 SO₂ 61.7 21.6 11.2
2 O
₂ 4.75 3.3 1.7
3 N
₂ 122.07 97.6 50.8
4 H O
₂ 8.7 69.6 36.3
5 Jami 197.22 192.1 100
2.3. Chang va kuyindi miqdorlarini hisoblash
Kuydirish davrida chang chiqish darajasi 30 % ni tashkil etadi. Kuyindini
tashkil qiluvchi barcha komponentlarning 30 % i chang tarkibiga o‘tadi.
Chang tarkibidagi komponentlar miqdori
Rux:
50,5×0,3 = 15,15 kg
Qo‘rg‘oshin:
1,9×0,3 = 0,57 kg
Mis:
1,2×0,3 = 0,36 kg
Temir:
6,9×0,3 = 2,07 kg
Kadmiy:
0,8×0,3 = 0,24 kg
CaO:
1,2×0,3 = 0,36 kg
MgO:
0,5×0,3 = 0,15 kg
SiO :
₂
2,0×0,3 = 0,60 kg
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Al O :₂ ₃
1,2×0,3 = 0,36 kg
Boshqalar:
2,3×0,3 = 0,69 kg
Chang tarkibidagi rux birikmalari
Changdagi rux quyidagi ko‘rinishda mavjud:
90 % ZnO
7 % ZnO·Fe O
₂ ₃
2,7 % ZnSO
₄
0,3 % ZnS
ZnO tarkibidagi rux
15,15×0,9 = 13,64 kg
ZnO miqdori:
13.64 × 81.4
65.4 = 16.97 kg
ZnO dagi kislorod:
16,97-13,64=3,33 kg
Rux ferriti
Ferritdagi rux:
15,15×0,07=1,06 kg
Rux ferriti miqdori:
1.06 × 241
65.4 = 3.9 kg
Ferritdagi temir:
3.9 × 111.6
241 = 1.81 kg
Ferritdagi kislorod:
3.9 × 64
241 = 1.04 kg
Rux sulfati
Sulfatdagi rux:
15,15×0,027=0,41 kg
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026ZnSO miqdori:₄
0.41 × 161.4
65.4 = 1.01 kg
Sulfatdagi kislorod:
1.01 × 64
161.4 = 0.4 kg
Sulfatdagi oltingugurt:
1.01 × 32
161.4 =0.2 kg
Rux sulfidi
ZnS tarkibidagi rux:
15,15×0,003=0,05 kg
ZnS miqdori:
0.05 × 97.4
65.4 = 0.07 kg
ZnS dagi oltingugurt:
0.07 × 32
97.4 =0.02 kg
PbO miqdori
0.57 × 223.2
207.2 = 0.61 kg
PbO dagi kislorod:
0,61-0,57=0,04 kg
Cu O miqdori
₂
0.36 × 143
127 = 0.41 kg
Cu O dagi kislorod:
₂
0,41-0,36=0,05 kg
Fe O miqdori
₂ ₃
Ferritga bog‘langan Fe:
1,81 kg
Erkin Fe:
2,07-1,81=0,26 kg
Fe O miqdori:
₂ ₃
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20260.26 × 159.6
111.6 = 0.37 kg
Fe O dagi kislorod:₂ ₃
0,37-0,26=0,11 kg
CdO miqdori
0.24 × 128.4
112.4 =0.27 kg
CdO dagi kislorod:
0,27-0,24=0,03 kg
3-jadval
Chang tarkibi va miqdori
Birikmalar Zn Pb Cu Fe Cd
SSO
₄ SS O
2 SiO
2 CaO Al
2 O
3 Bosh Jami
Zn O 13.64 3.3
3 16.97
ZnO×Fe
2 O
3 1.06 1.8
1 1.0
4 3.9
ZnSO
4 0.41 0.2 0.4 1.01
ZnS 0.05 0.02 0.07
PbO 0.5
7 0.0
4 0.61
Fe
2 O
3 0.2
6 0.1
1 0.37
Cu
2 O 0.36 0.1
1 0.41
CdO 0.24 0.0
3 0.27
SiO
2 0.6 0.6
Al
2 O
3 0.36 0.36
CaO 0.36 0.36
MgO 0.15 0.15
Boshqalar 0.69 0.69
Jami 15.15 0.5
7 0.36 2.0
7 0.24 0.2 0.02 5.0 0.6 0.36 0.36 0.84 25.77
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kuyindi tarkibini hisoblash
Konsentrat komponentlarining 70 % i kuyindi tarkibiga o‘tadi.
Zn:
50,5×0,7=35,35 kg
Pb:
1,9×0,7=1,33 kg
Cu:
1,2 ×0,7=0,84 kg
Fe:
6,9 ×0,7=4,83 kg
Cd:
0,8 ×0,7=0,56 kg
CaO:
1,2 ×0,7=0,84 kg
MgO:
0,5×0,7=0,35 kg
SiO :₂
2,0 ×0,7=1,40 kg
Al O :
₂ ₃
1,2 ×0,7=0,84 kg
Boshqalar:
2,3 ×0,7=1,61 kg
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 4-jadval
Kuyindi tarkibi va miqdori
Birikmalar Zn Pb Cu Fe Cd
SSO
₄ SS O
2 SiO
2 CaO Al
2 O
3 Bos
h Jami
Zn O 31.82 7.77 39.59
ZnO×Fe
2 O
3 2.47 4.22 2.43 9.12
ZnSO
4 0.95 0.47 0.93 2.35
ZnS 0.11 0.0
5 0.16
PbO 1.3
3 0.1 1.43
Fe
2 O
3 0.61 0.26 0.87
Cu
2 O 0.84 0.09 0.93
CdO 0.5
6 0.08 0.64
SiO
2 1.4 1.4
Al
2 O
3 0.84 0.84
CaO 0.84 0.84
MgO 0.35 0.35
Boshqalar 1.61 1.61
Jami 35.35 1.3
3 0.84 4.83 0.5
6 0.47 0.0
5 11.66 1.4 0.84 0.84 1.96 60.18
5-jadval
Rux boyitmasini kuydirish jarayonining to‘liq material balansi
No Material Jami Zn Pb Cu Fe Cd O
2 N
2 S Bosh
1 Zn
boyitmasi 100 50.5 1.9 1.2 6.9 0.8 - - 31.5 7.2
2 Namlik 8.7 - - - - - - - - 8.7
3 Havo 174.4 - - - - - 52.31 122.07 - -
4 Jami keldi 283.1 50.5 1.9 1.2 6.9 0.8 52.31 122.07 31.5 15.9
5 Mahsulot Jami Zn Pb Cu Fe Cd O
2 N
2 S Bosh
6 Kuyindi 60.18 35.35 1.33 0.84 4.83 0.56 11.66 - 0.52 5.09
33

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20267 Chang 25.77 15.15 0.57 0.36 2.07 0.24 5.0 - 0.22 2.16 8 Gaz 197.2 2 - - - - - 4.75 122.07 30.76 39.64 9 Jami olindi 283.1 50.5 1.9 1.2 6.9 0.8 21.41 122.07 31.5 46.89 2.4. Rux boyitmalarini kuydirish jarayonining issiqlik balansini hisoblash Hisoblashni 108,7 kg nam boyitma bo‘yicha olib boramiz. Issiqlik kelishini hisoblash Boyitmaning fizik issiqligi Formula: Q_1=c×mvt Bu yerda: Hisoblaymiz: Q_1=0,75×108,7×15 =1222,9 kJ Havoning fizik issiqligi Q_2=c×V×t Bu yerda: Hisoblaymiz: Q_2=1,3×132,6×25=4309,5 kJ Ekzotermik reaksiyalar issiqligi Sfalerit oksidlanishi ZnS+1.5O 2 =ZnO+SO 2 +442589,7 kJ 73,17×442589,7÷97,4=332500,4 kJ Rux sulfat hosil bo‘lishi ZnS+2O 2 =ZnSO 4 +775150 kJ 2,03×775150÷97,4=16161,3 \text{ kJ} Galenit oksidlanishi PbS+1.5O 2 =PbO+SO 2 +421053,1 kJ 34$ $O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262,19×421053,1÷ 239,2=3855,5 kJ Xalkopirit oksidlanishi 2CuFeS 2 +6O 2 =Cu 2 O+Fe 2 O 3 +4SO 2 +2015809 kJ 3,46×2015809:366,4=19034,8 kJ Pirit oksidlanishi 2FeS 2 +5.5O 2 =Fe 2 O 3 +4SO 2 +1656308 kJ 6,42×1656308÷239,6=44367,1 kJ Troilit oksidlanishi 2FeS+3.5O_2=Fe_2O_3+2SO_2+725370 \text{ kJ} 4,50×725370÷175,6=18582,0 kJ Kadmiy sulfidi oksidlanishi CdS+1.5O 2 =CdO+SO 2 +413972 kJ 1,03×413972÷144,4=2953,9 kJ Ekzotermik reaksiyalar orqali keladigan jami issiqlik Q 3 =332500,4+16161,3+3855,5+19034,8+44367,1+18582,0+2953,9 =437455 kJ Issiqlik sarfini hisoblash Kuyindi va chang bilan chiqib ketadigan issiqlik Q 1 =c× (m 1 t 1 +m 2 t 2 ) Hisoblaymiz: Q 1 =0,9799× (60,18×970+25,77×940)=80779,5 kJ Gazlar bilan chiqib ketadigan issiqlik Q2=(CSO2VSO2+CO2VO2+CN2VN2)×t Hisoblaymiz: Q 2 =940× (2,23×21,6+1,47×3,3+1,39×97,6)=177194,6 kJ Suvni isitish uchun ketadigan issiqlik Q 3 =c×m×(t 2 -t 1 ) Q 3 =4,19×8,7× (100-15)3098,6 kJ Suvni bug‘latish uchun issiqlik Q 4 =2258,4×8,719648,1 kJ 35$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Bug‘ni isitish uchun issiqlik
Q
5 =1,72×69,6× (940-100)=100586,9 kJ
Jarayondan yo‘qotiladigan issiqlik
Umumiy issiqlik balansidan:
Q
yo’q =443987,4-(80779,5+177194,6+3098,6+19648,1+100586,9)
=62679,7 kJ
6-jadval
Rux boyitmalarini kuydirish jarayonining issiqlik balansi
N
o Issiqlik kelishi kJ % Issiqlik sarfi kJ %
1 Boyitmaning fizik
issiqligi 1222,9 0.28
Kuyindi va chang bilan
chiqib ketadigan issiqlik 80779,5 18.23
2 Havoning fizik issiqligi 4309,5 0.97
Gazlar bilan chiqib
ketadigan issiqlik 177194,
6 40.0
3 Ekzotermik reaksiyalar
issiqligi 437455 98.7
5 Suvni isitish uchun issiqlik 3098,6 0.7
4 Jami 442987,4 100
Suvni bug‘latish uchun
issiqlik 19648,1 4.44
5
Bug‘ni isitish uchun issiqlik 100586,
9 22.71
6
Jarayon yo‘qotishlari 62679,7 13.92
7
Jami 442987,
4 100
2.5. Asosiy dastgohni tanlash va hisoblash
Korxonaning yillik ishlab chiqarish quvvati:
200000 t/yil
Bir sutkalik ishlab chiqarish unumdorligi:
200000
365 = 547.9 t / sutka
Bir soatlik ishlab chiqarish unumdorligi:
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026547,9÷24=22,8 t/soat
Materiallar oqimi
7-jadval
Materiallar oqimi
No Sutkalik
materiallar tonna Yillik
materiallar tonna
1 Zn boyitmasi 547.9 Zn boyitmasi 200000
2 Boyitma
namligi 47.8 Boyitma
namligi 17454
3 Havo 955.1 Havo 348611
4 Jami 1550.8 Jami 565065
5 Kuyindi 329.8 Kuyindi 120377
6 Chang 141.2 Chang 51540
7 Gaz 1079.8 Gaz 394127
8 Jami 1550.58 Jami 565065
Dastgohni tanlash va hisoblash
Kuydirish bo‘limining bir sutkalik ishlab chiqarish unumdorligi:
P
sut =547,9 t/sutka
Qaynar qatlam pechining solishtirma ishlab chiqarish unumdorligi:
P
ud =24 t/m 2
×sutka
Pechning kerakli umumiy maydoni:
S = 547.9
24 = 22.8 m 2
37

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Standart pech maydonini:
S
pech =24,5 m 2
deb qabul qilamiz.
Kerakli pechlar soni:
N = 22.8
24.5 + 1 ≈ 2 dona
Tanlangan dastgohlar
Yillik ishlab chiqarish quvvati 200 ming tonna bo‘lgan kuydirish bo‘limi
uchun quyidagi dastgohlar talab qilinadi:
 2 ta qaynar qatlam pechi;
 2 ta termosifon;
 2 ta birinchi bosqichli chang tutgich;
 2 ta ikkinchi bosqichli chang tutgich;
 2 ta elektrofiltr.
Tanlangan pechlar korxonaning sutkalik ishlab chiqarish unumdorligini
to‘liq ta’minlaydi.
38

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
Metallurgiya sanoatida qaynar qatlam pechlari yuqori haroratda ishlovchi
murakkab texnologik agregatlardan biri hisoblanadi. Sulfidli rux konsentratlarini
qaynar qatlam pechida kuydirish jarayonida yuqori harorat, zaharli gazlar, chang,
bosim ostidagi havo va mexanik qurilmalar bilan ishlash talab etiladi. Shu sababli
ishlab chiqarishda texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish muhim
ahamiyat kasb etadi. Texnika xavfsizligi talablarining buzilishi ishlab chiqarish
avariyalari, zaharlanish, kuyish, portlash va kasb kasalliklariga olib kelishi
mumkin.
Qaynar qatlam pechlarida asosiy xavf manbalari quyidagilar hisoblanadi:
 yuqori harorat;
 sulfidli gazlar;
 chang hosil bo‘lishi;
 bosim ostidagi havo tizimlari;
 elektr jihozlari;
 mexanik uskunalar;
 yong‘in va portlash xavfi.
Qaynar qatlam pechlarida kuydirish jarayoni odatda 900–1000 °C haroratda
olib boriladi. Yuqori harorat ta’sirida pech korpusi va texnologik qurilmalar qizib
ketadi. Shu sababli pech atrofida ishlovchi xodimlar maxsus issiqlikka chidamli
kiyim, qo‘lqop, himoya ko‘zoynagi va maxsus oyoq kiyimlaridan foydalanishi
kerak.
Pechning ichki qismida sulfidlarning oksidlanishi natijasida katta miqdorda
issiqlik ajraladi. Jarayon ekzotermik xarakterga ega bo‘lgani sababli pech ichidagi
haroratning keskin oshib ketish xavfi mavjud. Agar harorat nazorat qilinmasa,
qaynar qatlam buzilishi yoki zarrachalarning yopishib qolishi mumkin. Shu sababli
zamonaviy pechlarda harorat avtomatik boshqaruv tizimlari orqali doimiy nazorat
qilinadi.
Qaynar qatlam pechlarida qizdirilgan havo yuqori bosim ostida yuboriladi.
Havo tizimidagi nosozliklar yoki bosimning o‘zgarishi pechning ish rejimini
39

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026buzishi mumkin. Shu sababli kompressorlar, havo quvurlari va havo taqsimlovchi
panjaralar muntazam texnik nazoratdan o‘tkaziladi.
Kuydirish jarayonida asosiy xavfli omillardan biri zararli gazlarning hosil
bo‘lishidir. Sulfidli rux konsentratlari kislorod bilan reaksiyaga kirishganda katta
miqdorda oltingugurt dioksidi hosil bo‘ladi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
SO gazi o‘tkir hidli va zaharli gaz hisoblanadi. Ushbu gaz nafas olish₂
organlariga salbiy ta’sir qiladi, ko‘z va shilliq qavatlarni zararlaydi. Yuqori
konsentratsiyada esa inson organizmi uchun xavfli hisoblanadi. Shu sababli qaynar
qatlam pechlari joylashgan sexlarda samarali ventilyatsiya tizimi ishlashi shart.
Konsentrat tarkibidagi temir sulfidlari oksidlanganda ham SO gazi hosil
₂
bo‘ladi:
4FeS + 7O
2 = 2Fe
2 O
3 + 4SO
2
Pechdan chiqayotgan gazlar tarkibida SO bilan birga chang va ayrim
₂
uchuvchan metall birikmalari ham mavjud bo‘ladi. Ayniqsa kadmiy, qo‘rg‘oshin
va rux changlari inson salomatligi uchun xavfli hisoblanadi.
Qaynar qatlam pechlarida chang hosil bo‘lish darajasi yuqori bo‘ladi. Gaz
oqimi bilan mayda zarrachalar pechdan chiqib ketadi. Ushbu chang tarkibida
metall oksidlari mavjud bo‘lib, uzoq vaqt davomida nafas orqali organizmga
tushishi kasb kasalliklarini keltirib chiqaradi. Ayniqsa pnevmokonioz, bronxit va
nafas yo‘llari kasalliklari metallurgiya korxonalarida keng uchraydi.
Changdan himoyalanish uchun quyidagi choralar qo‘llaniladi:
 aspiratsiya tizimlari;
 siklon va elektrofiltrlar;
 nam chang ushlagichlar;
 respirator va gazniqoblar;
 sexlarni shamollatish tizimlari.
Gazlarni tozalash zamonaviy metallurgiyaning muhim ekologik
vazifalaridan biri hisoblanadi. Qaynar qatlam pechlaridan chiqayotgan gazlar
maxsus gaz yo‘llari orqali chang tutgichlarga yuboriladi. Dastlab siklonlarda yirik
40

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026chang zarrachalari ushlab qolinadi. Keyinchalik elektrofiltrlarda mayda dispers
changlar ajratib olinadi. Tozalangan gazlar esa sulfat kislota ishlab chiqarish
sexiga yuboriladi.
Qaynar qatlam pechlarida yong‘in va portlash xavfi ham mavjud. Sulfidli
chang va gaz aralashmalari ma’lum konsentratsiyada portlovchi muhit hosil qilishi
mumkin. Shu sababli ishlab chiqarish hududida ochiq olovdan foydalanish qat’iyan
taqiqlanadi.
Elektr jihozlari esa maxsus himoyalangan holatda ishlatiladi.
Pech va yordamchi uskunalar muntazam ravishda texnik ko‘rikdan
o‘tkaziladi. Futerovkaning yemirilishi yoki havo tizimining ishdan chiqishi avariya
holatlarini yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli pechning barcha texnologik
parametrlarini nazorat qilish muhim ahamiyatga ega.
Ishlab chiqarishda ishlovchi xodimlar texnika xavfsizligi bo‘yicha
muntazam instrukta jdan o‘tishi kerak. Har bir ishchi favqulodda vaziyatlarda
qanday harakat qilishni bilishi zarur. Sexlarda yong‘inga qarshi vositalar, birinchi
yordam qutilari va gazniqoblar doimo tayyor holatda bo‘lishi kerak.
Zamonaviy metallurgiyada ekologik xavfsizlikka katta e’tibor qaratilmoqda.
Atmosferaga chiqariladigan SO gazini kamaytirish maqsadida gazlarni qayta₂
ishlash texnologiyalari keng qo‘llanilmoqda. Ko‘plab korxonalarda SO gazidan
₂
sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi. Bu nafaqat ekologik zararlarni
kamaytiradi, balki iqtisodiy samaradorlikni ham oshiradi.
Hozirgi vaqtda qaynar qatlam pechlarini avtomatlashtirish, masofadan
boshqarish va xavfsizlik tizimlarini takomillashtirish bo‘yicha keng ilmiy
tadqiqotlar olib borilmoqda. Zamonaviy avtomatik boshqaruv tizimlari harorat,
bosim va gaz tarkibini doimiy nazorat qilib turadi hamda avariya holatlarining
oldini olish imkonini beradi. Natijada ishlab chiqarish xavfsizligi oshadi va inson
omili bilan bog‘liq xavflar kamayadi.
41

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida qizdirilgan
havo yordamida kuydirish jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati,
texnologik xususiyatlari hamda asosiy hisoblari keng o‘rganildi. Tadqiqot
davomida qaynar qatlam pechlarining metallurgiya sanoatidagi o‘rni, ishlash
prinsipi va sulfidli konsentratlarni qayta ishlashdagi ahamiyati tahlil qilindi.
Kurs ishini bajarish jarayonida sulfidli rux konsentratlarining tarkibi
o‘rganildi hamda konsentrat tarkibida rux bilan bir qatorda qo‘rg‘oshin, mis,
kadmiy, temir, oltingugurt va boshqa komponentlar mavjudligi aniqlandi. Ushbu
komponentlarning kuydirish jarayoniga ta’siri, ayniqsa sulfidlarning oksidlanishi
va oksid mahsulotlar hosil bo‘lishi batafsil tahlil qilindi.
Qaynar qatlam pechining ishlash prinsipi o‘rganilganda pechning asosiy
xususiyati maydalangan konsentrat zarrachalarining qizdirilgan havo oqimi
yordamida muallaq holatda ushlab turilishi ekanligi aniqlandi. Zarrachalarning
doimiy harakatda bo‘lishi pech ichida issiqlik va massa almashinuvining yuqori
darajada amalga oshishini ta’minlaydi. Natijada sulfidlarning oksidlanishi yuqori
tezlikda va bir tekis kechadi.
Kurs ishida sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonida sodir
bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalar o‘rganildi. Rux sulfidining oksidlanishi
natijasida rux oksidi va oltingugurt dioksidi hosil bo‘lishi, temir sulfidlari
oksidlanishi va ferrit birikmalar hosil bo‘lishi tahlil qilindi. Kuydirish jarayonining
ekzotermik xarakterga egaligi va ajralib chiqayotgan issiqlik pechning avtogen
rejimda ishlashini ta’minlashi ko‘rsatib o‘tildi.
Texnologik hisoblashlar davomida ratsional balans, material balans va
issiqlik balanslari hisoblandi. Hisoblash natijalariga ko‘ra kuydirish jarayonida
oltingugurtning asosiy qismi SO gaziga o‘tishi, ruxning esa oksid holida kuyindi₂
tarkibida qolishi aniqlandi. Material balansini tahlil qilish orqali konsentratning
kuydirish mahsulotlari bo‘yicha taqsimlanishi hisoblab chiqildi.
Issiqlik balansini tahlil qilish natijasida qaynar qatlam pechlarida
sulfidlarning oksidlanishidan ajralib chiqadigan issiqlikning jarayonni ta’minlash
42

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026uchun yetarli ekanligi aniqlandi. Bu esa qaynar qatlam pechlarining energiya
tejamkor agregatlar qatoriga kirishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, pech ichidagi
yuqori haroratning futerovkaga salbiy ta’siri va uning tez yeyilishiga sabab bo‘lishi
ham qayd etildi.
Kurs ishida qaynar qatlam pechlarining asosiy afzalliklari sifatida
quyidagilar aniqlandi:
 issiqlik va massa almashinuvining yuqoriligi;
 katta ishlab chiqarish unumdorligi;
 sulfidlarning yuqori darajada oksidlanishi;
 avtogen rejimda ishlash imkoniyati;
 jarayonning uzluksizligi;
 avtomatlashtirish imkoniyati;
 SO gazining yuqori konsentratsiyada olinishi.₂
Qaynar qatlam pechlarining ayrim kamchiliklari ham tahlil qilindi. Ayniqsa
chang hosil bo‘lishining yuqoriligi, ayrim metallarning gaz fazasiga o‘tishi,
futerovkaning tez yeyilishi va zararli gazlarning ajralishi asosiy kamchiliklar
sifatida qayd etildi.
Texnika xavfsizligi masalalari ham kurs ishida alohida o‘rganildi. Kuydirish
jarayonida yuqori harorat, SO gazi, metall changlari va bosim ostidagi havo
₂
tizimlari xavfli omillar ekanligi aniqlandi. Ishlab chiqarishda ventilyatsiya
tizimlari, gaz tozalash qurilmalari, chang ushlagichlar va individual himoya
vositalaridan foydalanish zarurligi asoslab berildi.
Ekologik jihatdan qaynar qatlam pechlarida hosil bo‘ladigan SO gazidan
₂
sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalanish katta ahamiyatga ega ekanligi
ko‘rsatildi. Bu nafaqat atmosferaga chiqariladigan zararli gazlar miqdorini
kamaytiradi, balki ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligini ham oshiradi.
Hozirgi zamonaviy metallurgiyada qaynar qatlam pechlarini
avtomatlashtirish, kislorod bilan boyitilgan havo ishlatish, issiqlikni qayta tiklash
va chang chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha keng ilmiy tadqiqotlar olib
borilmoqda.
43

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Texnologiyalar ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, energiya sarfini
kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Sulfidli rux konsentratlarini qaynar qatlam pechida qizdirilgan havo
yordamida kuydirish jarayoni zamonaviy rux metallurgiyasining eng muhim va
samarali texnologik bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonni chuqur
o‘rganish metall ajralish darajasini oshirish, energiya resurslaridan samarali
foydalanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
44

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedov Q.X., Rangli metallar metallurgiyasi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2022.
2. Rasulov A.R., Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021.
3. Valiyev N.V., Metallurgik pechlar va issiqlik texnikasi. – Toshkent: Turon
zamin ziyo, 2023.
4. Boymatov S.B., Rux metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: Innovatsion rivojlanish
nashriyoti, 2022.
5. Habibullayev O.H., Qaynar qatlam pechlari texnologiyasi. – Toshkent:
Universitet, 2021.
6. Qodirov B.A., Metallurgik jarayonlarning material balansi. – Toshkent: Mumtoz
so‘z, 2020.
7. Ergashev M.T., Rangli metallurgiya pechlari. – Toshkent: Tafakkur, 2023.
8. Leontyev L.I., Metallurgik pechlar nazariyasi va amaliyoti. – Moskva:
Metallurgiya, 2021.
9. Tupkary R.H., Modern Iron Making and Metallurgy. – New Delhi: Khanna
Publishers, 2022.
10. Rosenqvist T., Principles of Extractive Metallurgy. – New York: McGraw-Hill,
2021.
11. Davenport W.G., Extractive Metallurgy of Zinc. – Oxford: Elsevier, 2023.
12. Biswas A.K., Principles of Non-Ferrous Extractive Metallurgy. – London:
Butterworth-Heinemann, 2020.
13. Gupta C.K., Chemical Metallurgy. – New Delhi: Wiley Eastern Limited, 2022.
14. https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/fluidized-bed-roasting
15. https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-36296-6
16. https://www.britannica.com/technology/metallurgy
17. https://www.researchgate.net/topic/Metallurgy/publications
45

Купить

Информация о документе

Продавец

Sulfidli rux konsentratlarini Qaynar qatlam pechida qizdirilgan havo yordamida kuydirish hisobi

Похожие документы