Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashinuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni uchun
mexanik aralashtirgichli ko'p tubli pechi hisobi.
Tarkibi: Zn-50; Pb-1.9; Cd-0.9; Cu-1.2; Fe-7.5; S-33.5; SiO -2.2; Al O -₂ ₂ ₃
0.6; CaO-1.2; CO-0.6; boshqalar -0.5%
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Habashi F. Extractive Metallurgy of Zinc. – Montreal: Métallurgie Extractive
Québec, 2021.
2. Gupta C. K., Mukherjee T. K. Hydrometallurgy in Extraction Processes. – CRC
Press, 2020.
3. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – McGraw-Hill Education,
2021.
4. Biswas A. K., Davenport W. G. Extractive Metallurgy of Zinc and Associated
Metals. – Elsevier, 2022.
5. Ray H. S., Sridhar R., Abraham K. P. Extraction of Nonferrous Metals. –
Affiliated East-West Press, 2020.
6. Gupta C. K. Chemical Metallurgy: Principles and Practice. – Wiley-VCH, 2021.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20267. Turkdogan E. T. Physical Chemistry of High Temperature Technology. –
Academic Press, 2020.
8. Naboichenko S. S., Smirnov V. I. Metallurgy of Non-Ferrous Metals. –
Springer, 2021.
9. Sohn H. Y., Wadsworth M. E. Rate Processes of Extractive Metallurgy. –
Springer Nature, 2020.
10. Yazawa A. Non-Ferrous Extractive Metallurgy. – Elsevier, 2022.
Internet manbalari
11. https://www.sciencedirect.com – ilmiy maqolalar va metallurgik tadqiqotlar
bazasi.
12. https://link.springer.com – metallurgiya va materialshunoslik bo‘yicha ilmiy
adabiyotlar.
13. https://www.researchgate.net – ilmiy maqolalar va texnologik ishlanmalar
platformasi.
14. https://www.zinc.org – rux metallurgiyasi bo‘yicha xalqaro ma’lumotlar
bazasi.
15. https://metallurgist.pro – pirometallurgiya va kuydirish jarayonlari bo‘yicha
texnik ma’lumotlar.
5. Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi:
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
- Тех nologik hisoblashlar
II.1. Ratsional tarkib hisobi,
II.2.Material balans hisobi,
II.3. Issiqlik balansi hisobi
II.4. Asosiy dastgoh hisobi
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….6
I BOB. NAZARIY
QISM………………………………………………………….9
1.1. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining nazariy
asoslari………….9
1.2. Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechning tuzilishi va ishlash prinsipi……
11
1.3. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining kimyosi va amaliyoti……
18
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
23
2.1. Sulfidli rux konsentratining ratsional tarkibini
hisoblash……………………..23
2.2. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining material balansi hisobi…
27
2.3. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining issiqlik balansi
hisobi…..30
2.4. Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechning asosiy dastgoh
hisobi………….34
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI……………………………………………
37
3.1. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonida texnika
xavfsizligi………..37
XULOSA…………………………………………………………………………40
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR………………………………………...43
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy rangli metallurgiya sanoatida rux ishlab chiqarish
texnologiyalarini takomillashtirish, energiya tejamkor jarayonlarni joriy etish
hamda ekologik xavfsizlik talablariga javob beradigan ishlab chiqarish usullarini
yaratish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Rux va uning qotishmalari
mashinasozlik, galvanik qoplamalar ishlab chiqarish, elektrotexnika, kimyo
sanoati, qurilish materiallari hamda korroziyaga chidamli mahsulotlar tayyorlashda
keng qo‘llanilishi sababli dunyo bo‘yicha ushbu metallga bo‘lgan talab yil sayin
ortib bormoqda. Shu sababli sulfidli rux konsentratlarini samarali qayta ishlash
texnologiyalarini chuqur o‘rganish va ishlab chiqarishga tatbiq etish metallurgiya
sanoatining dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Rux asosan sulfidli rudalar tarkibida uchraydi va ularning asosiy minerali
sfalerit (ZnS) hisoblanadi. Bundan tashqari rux konsentratlari tarkibida temir,
qo‘rg‘oshin, kadmiy, mis va boshqa yo‘ldosh komponentlar mavjud bo‘ladi.
Sulfidli rux konsentratlarini bevosita metall holatigacha qayta ishlash murakkab
jarayon bo‘lgani sababli dastlab ular kuydirish jarayonidan o‘tkaziladi. Kuydirish
natijasida rux sulfidi oksid holatiga o‘tadi va oltingugurt esa gaz fazasiga SO₂
shaklida ajralib chiqadi. Hosil bo‘lgan kuydindi keyinchalik gidrometallurgik yoki
pirometallurgik usullar bilan qayta ishlanib metall rux olinadi.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni pirometallurgiyaning eng
muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, unda murakkab fizik-kimyoviy o‘zgarishlar
sodir bo‘ladi. Jarayon davomida sulfidlarning oksidlanishi, issiqlik ajralishi, gaz va
qattiq fazalar orasidagi massa almashinuvi hamda oksidli mahsulotlarning
shakllanishi yuz beradi. Sulfidlarning oksidlanish reaksiyalari ekzotermik
xarakterga ega bo‘lib, katta miqdorda issiqlik ajralishi bilan kechadi. Shu sababli
kuydirish jarayoni ko‘p hollarda avtogen rejimda olib boriladi, ya’ni jarayon
o‘zining ichki issiqligi hisobiga davom etadi.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirishda turli tipdagi pechlar qo‘llaniladi.
Shular orasida mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlar alohida o‘rin egallaydi.
Ushbu pechlar sulfidli materiallarni uzluksiz ravishda kuydirish, shixtaning bir
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026tekis qizdirilishi hamda gaz va qattiq fazalar orasida intensiv issiqlik almashinuvi
yuz berishini ta’minlashi bilan tavsiflanadi. Ko‘p tubli pechlarda material
yuqoridan pastga harakatlanadi, issiq gazlar esa qarama-qarshi yo‘nalishda harakat
qiladi. Natijada pech ichida yuqori darajadagi issiqlik samaradorligi hosil bo‘ladi.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarning yana bir muhim afzalligi
shundaki, ularda sulfidlarning oksidlanish darajasi yuqori bo‘ladi va kuydindida
qoldiq oltingugurt miqdorini minimal qiymatgacha kamaytirish mumkin. Bundan
tashqari ushbu pechlarda ajralib chiqayotgan SO ga boy texnologik gazlar sulfat₂
kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi. Bu esa metallurgiya va kimyo sanoatining
o‘zaro integratsiyasini ta’minlaydi hamda ekologik zararli gazlarning atmosferaga
chiqarilishini kamaytiradi.
Kuydirish jarayonining samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ular
orasida harorat, shixta granulometrik tarkibi, havo sarfi, gazlarning harakat tezligi
hamda pechning konstruktiv xususiyatlari muhim o‘rin tutadi. Jarayon davomida
haroratning ortib ketishi rux ferritlari hosil bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Bu esa
keyingi gidrometallurgik eritish bosqichida ruxning yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi.
Shu sababli kuydirish rejimini ilmiy asosda tanlash va texnologik parametrlarni
optimallashtirish metallurgik ishlab chiqarishning asosiy vazifalaridan biridir.
Hozirgi vaqtda metallurgiya sanoatida energiya resurslaridan oqilona
foydalanish, zararli chiqindilarni kamaytirish hamda yuqori sifatli mahsulot olish
masalalari dolzarb ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan mexanik aralashtirgichli
ko‘p tubli pechlarda sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonini o‘rganish
nafaqat ilmiy, balki katta amaliy ahamiyatga ham ega hisoblanadi.
Jarayonni chuqur tahlil qilish pechlarning unumdorligini oshirish, energiya
sarfini kamaytirish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash hamda metall ajratib olish
ko‘rsatkichlarini yaxshilash imkonini beradi. (researchgate.net)
Kurs ishining maqsadi — sulfidli rux konsentratlarini mexanik
aralashtirgichli ko‘p tubli pechda kuydirish jarayonining nazariy asoslari, fizik-
kimyoviy mohiyati va amaliy xususiyatlarini o‘rganish hamda texnologik hisob-
kitoblarini bajarish orqali jarayon samaradorligini tahlil qilishdan iborat.
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kurs ishining vazifalari:
 sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining nazariy asoslarini
o‘rganish;
 mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechning tuzilishi va ishlash prinsipini
tahlil qilish;
 kuydirish jarayonida sodir bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalarni
ko‘rib chiqish;
 konsentratning ratsional tarkibini hisoblash;
 material balansini hisoblash;
 issiqlik balansini aniqlash;
 asosiy texnologik dastgoh parametrlarini hisoblash;
 ishlab chiqarishdagi texnika xavfsizligi choralarini o‘rganish.
Kurs ishining predmeti — sulfidli rux konsentratlarini mexanik
aralashtirgichli ko‘p tubli pechda kuydirish jarayoni, uning texnologik va fizik-
kimyoviy qonuniyatlari hamda ushbu jarayonda qo‘llaniladigan asosiy uskunalar
hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 8 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining nazariy asoslari
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni rangli metallurgiyada muhim
pirometallurgik bosqichlardan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi
rux sulfidini oksid holatiga o‘tkazish, oltingugurtni esa gaz fazasiga SO shaklida₂
ajratib chiqarishdan iborat. Kuydirish natijasida hosil bo‘lgan mahsulot keyingi
gidrometallurgik yoki pirometallurgik bosqichlar uchun tayyor holga keltiriladi.
Zamonaviy rux ishlab chiqarish texnologiyasida kuydirish bosqichi metall ajratib
olish samaradorligini oshirish, zararli aralashmalarni kamaytirish hamda gazlardan
sulfat kislota ishlab chiqarish imkonini yaratadi.
Rux konsentratlari asosan sulfidli minerallardan tashkil topgan bo‘lib,
ularning asosiy komponenti sfalerit (ZnS) hisoblanadi. Bundan tashqari konsentrat
tarkibida pirit (FeS ), xalkopirit (CuFeS ), galenit (PbS), kadmiy sulfidi (CdS) va
₂ ₂
boshqa minerallar uchraydi. Berilgan konsentrat tarkibida ruxning miqdori 50 % ni
tashkil etib, bu sanoat uchun boy konsentrat hisoblanadi. Oltingugurtning 33.5 %
miqdorda mavjudligi esa kuydirish jarayonining avtogen xususiyatini ta’minlaydi,
ya’ni sulfidlarning oksidlanishi natijasida ajraladigan issiqlik jarayonni davom
ettirish uchun yetarli bo‘ladi.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining fizik-kimyoviy mohiyati
sulfidlarning kislorod bilan o‘zaro ta’sirlashib oksid va oltingugurt dioksidi hosil
qilishiga asoslangan. Jarayon davomida quyidagi asosiy reaksiya sodir bo‘ladi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2 (1.1)
Mazkur reaksiya ekzotermik bo‘lib, katta miqdorda issiqlik ajralishi bilan
kechadi. Shu sababli kuydirish jarayonida tashqi yoqilg‘i sarfi kam bo‘ladi yoki
ayrim hollarda umuman talab qilinmaydi. Sulfidlarning oksidlanishi 800–1000 °C
harorat oralig‘ida intensiv ravishda boradi.
Jarayon davomida rux sulfidi bilan bir qatorda boshqa sulfidlar ham
oksidlanadi. Temir sulfidi oksidlanishi natijasida temir oksidlari hosil bo‘ladi:
4FeS
2 + 11O
2 = 2Fe
2 O
3 + 8SO
2 (1.2)
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Mis va qo‘rg‘oshin sulfidlari ham tegishli oksidlarni hosil qiladi.
Kuydirishning asosiy vazifalaridan biri ruxni maksimal darajada oksid shakliga
o‘tkazish va ferrit hamda silikatlarning hosil bo‘lishini kamaytirishdir. Chunki
yuqori haroratda ZnO temir oksidlari bilan reaksiyaga kirishib, suvda yomon
eriydigan rux ferritini hosil qiladi:
ZnO + Fe
2 O
3 = ZnFe
2 O
4 (1.3)
Rux ferritining hosil bo‘lishi keyingi gidrometallurgik eritish bosqichida
ruxning yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi. Shu bois kuydirish harorati qat’iy nazorat
qilinadi va odatda 900 °C dan yuqori oshirilmaydi.
Kuydirish jarayoni termodinamik jihatdan qulay hisoblanadi. Sulfidlarning
oksidlanish reaksiyalari manfiy Gibbs energiyasiga ega bo‘lib, yuqori haroratlarda
o‘z-o‘zidan boradi. Jarayon tezligi asosan harorat, kislorod konsentratsiyasi,
zarracha o‘lchami hamda shixtaning aralashtirilish darajasiga bog‘liq. Harorat
oshishi bilan reaksiya tezligi ortadi, biroq ortiqcha harorat ferrit hosil bo‘lishini
kuchaytiradi. Shu sababli optimal issiqlik rejimini saqlash metallurgik jarayonning
asosiy talablaridan biri hisoblanadi.
Kuydirish jarayonida sulfatlanish reaksiyalari ham sodir bo‘lishi mumkin.
Pastroq haroratlarda ZnSO hosil bo‘ladi:₄
ZnS + 2O
2 = ZnSO
4 (1.4)
Biroq yuqori haroratlarda ushbu sulfat parchalanib yana oksid hosil qiladi:
ZnSO
4 = ZnO + SO
3 (1.5)
Sulfatlarning hosil bo‘lishi va parchalanishi gaz tarkibidagi SO va SO
₂ ₃
miqdoriga ham bog‘liq bo‘ladi. Sulfatlovchi muhit asosan 500–700 °C oralig‘ida
kuchli rivojlanadi.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarda kuydirish jarayoni bir necha
bosqichda amalga oshiriladi. Pech ichida vertikal joylashgan bir nechta tubalar
mavjud bo‘lib, material yuqoridan pastga harakatlanadi. Har bir tubada mexanik
aralashtirgichlar o‘rnatilgan bo‘lib, ular shixtaning bir tekis qizishini va gaz bilan
samarali kontaktini ta’minlaydi. Natijada massa va issiqlik almashinuvi kuchayadi,
sulfidlarning oksidlanish darajasi ortadi.
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ko‘p tubli pechlarda shixta asta-sekin bir tubadan ikkinchisiga o‘tadi.
Yuqori tubalarda material quritiladi va qizdiriladi, o‘rta qismda intensiv
oksidlanish amalga oshadi, pastki tubalarda esa kuydindi sovitiladi. Jarayonning
uzluksizligi pech unumdorligini oshiradi va mahsulot sifatini barqaror saqlash
imkonini beradi.
Kuydirish natijasida hosil bo‘ladigan pech gazlari tarkibida katta miqdorda
SO mavjud bo‘ladi. Ushbu gazlar changdan tozalanib, keyinchalik sulfat kislota₂
ishlab chiqarishda qo‘llaniladi. Shu sababli kuydirish jarayoni nafaqat metall olish,
balki ekologik va iqtisodiy jihatdan ham muhim hisoblanadi.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni murakkab fizik-kimyoviy
o‘zgarishlar majmuasidan iborat bo‘lib, unda issiqlik almashinuvi, gaz-dispers
sistema harakati, sulfidlarning oksidlanishi va qattiq fazadagi reaksiyalar bir
vaqtning o‘zida sodir bo‘ladi. Jarayonni chuqur o‘rganish pech unumdorligini
oshirish, energiya sarfini kamaytirish va rux ajratib olish darajasini maksimal
qiymatga yetkazishda muhim ahamiyat kasb etadi.
1.2. Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechning tuzilishi va ishlash prinsipi
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pech rangli metallurgiya tarixida muhim
ahamiyat kasb etgan agregatlardan biri hisoblanadi. Ushbu pech XIX asr oxirlarida
sanoat metallurgiyasining jadal rivojlanishi davrida yaratilgan bo‘lib, sulfidli
rudalarni samarali kuydirish muammosini hal qilish maqsadida ishlab chiqilgan.
O‘sha davrda metallurgiya korxonalarida qo‘llanilgan oddiy shaxtali va
qo‘zg‘almas tubli pechlar sulfidli rudalarni to‘liq oksidlab bera olmas, issiqlikdan
foydalanish samaradorligi past hamda gazlar bilan kontakt yetarli darajada
bo‘lmagan. Shu sababli yuqori unumdor, uzluksiz ishlovchi va mexanik
boshqariladigan pech yaratishga ehtiyoj tug‘ilgan.
Ko‘p tubli pechning yaratilishi amerikalik muhandis va kimyogar John
Brown Francis Herreshoff nomi bilan bog‘liqdir. U 1841-yilda AQSHning Rhode
Island shtatida tug‘ilgan bo‘lib, metallurgiya va kimyo sanoatida bir qator muhim
texnologik ishlanmalar yaratgan olimlardan biri hisoblanadi. Herreshoff asosan
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026mis va sulfidli rudalarni qayta ishlash texnologiyalari bilan shug‘ullangan. XIX
asrning 80-yillarida u mavjud kuydirish pechlarini takomillashtirish ustida ishlay
boshlaydi. Natijada 1889-yilda mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechning
dastlabki sanoat namunasi yaratildi. Keyinchalik ushbu pech “Herreshoff furnace”
nomi bilan butun dunyo metallurgiya sanoatiga kirib bordi.
1-rasm. Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pech. 1 - Yuklash bunkeri, 2 - Pech
qopqog‘I, 3 - Gaz chiqish kanali, 4 - Ko‘p tubli o‘choqlar (tubalar), 5 - Tuba
eshikchalari, 6 - Havo berish kanallari, 7 - Markaziy aylanuvchi val, 8 - Mexanik
aralashtirgichlar (rabllar), 9 - Yoqilg‘i burneri, 10 - Gaz chiqarish trubasi (mo‘ri),
11 - Pech korpusi, 12 - Futerovka (olovbardosh qoplama), 13 - Tayanch poydevor,
14 - Kuydindi tushirish teshigi, 15 - Reduktor va elektr yuritma
Herreshoff pechining asosiy yangiligi shundaki, unda shixtani qo‘lda
aralashtirish o‘rniga markaziy aylanuvchi valga o‘rnatilgan mexanik rabllar
qo‘llanilgan. Bu esa jarayonni uzluksiz va avtomatlashtirilgan tarzda olib borish
imkonini yaratdi. Oldingi pechlarda material bir joyda qolib ketishi, notekis qizishi
va sulfidlarning to‘liq oksidlanmasligi kabi muammolar mavjud edi. Herreshoff
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026konstruksiyasida esa shixta bir tubadan ikkinchisiga doimiy ravishda siljib boradi,
natijada barcha zarrachalar kislorod bilan yaxshi kontaktda bo‘ladi va oksidlanish
jarayoni ancha intensiv kechadi.
Ko‘p tubli pech dastlab AQSHdagi mis eritish zavodlarida qo‘llanilgan.
Ayniqsa Arizona, Montana va Utah shtatlaridagi sulfidli rudalarni qayta ishlovchi
korxonalarda ushbu pechlar katta samara bergan. Keyinchalik ular pirit rudalarini
kuydirish va sulfat kislota ishlab chiqarishda ham keng foydalanila boshlagan. XX
asr boshlaridan boshlab Herreshoff pechlari Yevropa davlatlariga tarqaldi.
Germaniya, Buyuk Britaniya va Fransiya metallurgiya zavodlari ushbu
texnologiyani ishlab chiqarishga joriy qilgan. So‘ngra Rossiya imperiyasi va
keyinchalik sobiq Sovet Ittifoqi metallurgiya sanoatida ham ko‘p tubli pechlar
keng qo‘llanilgan.
Sobiq SSSR davrida ushbu pechlar:
 rux zavodlarida;
 mis boyitish fabrikalarida;
 sulfat kislota sexlarida;
 pirit kuydirish korxonalarida;
 nodir metallar ishlab chiqarishda
asosiy agregatlardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Ayniqsa Qozog‘iston,
Rossiya va Ukraina metallurgiya kombinatalarida ko‘p tubli pechlardan uzoq yillar
foydalanilgan.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarning asosiy vazifasi sulfidli
materiallarni oksidlashdan iborat. Bunday pechlarda:
ZnS → ZnO;
FeS → Fe O ;₂ ₂ ₃
PbS → PbO
kabi reaksiyalar amalga oshiriladi. Jarayon davomida katta miqdorda SO
₂
ajralib chiqadi va ushbu gaz keyinchalik sulfat kislota ishlab chiqarishda
ishlatiladi. Shu sababli pech nafaqat metallurgik, balki kimyo sanoati uchun ham
muhim hisoblangan.
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ko‘p tubli pechlarning konstruksiyasi vertikal silindrsimon korpusdan iborat
bo‘lib, uning ichida bir nechta gorizontal tubalar joylashgan bo‘ladi. Markaziy val
doimiy ravishda aylanib turadi va unga o‘rnatilgan rabllar shixtani surib
harakatlantiradi. Material yuqoridan yuklanib, bosqichma-bosqich pastga tushadi.
Gazlar esa qarama-qarshi yo‘nalishda harakat qiladi. Bu qarshi oqimli prinsip
issiqlik almashinuvining yuqori samaradorligini ta’minlaydi.
XX asrning o‘rtalariga qadar ko‘p tubli pechlar sulfidli rudalarni
kuydirishning eng asosiy uskunasi hisoblangan. Keyinchalik qaynar qatlamli
pechlar paydo bo‘lishi bilan ayrim korxonalarda ularning o‘rni bosila boshladi.
Chunki qaynar qatlamli pechlarning unumdorligi yuqori va avtomatlashtirish
darajasi kattaroq edi. Biroq ko‘p tubli pechlarning ayrim afzalliklari hozir ham
saqlanib qolgan.
Hozirgi kunda mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlar quyidagi
sohalarda ishlatiladi:
sulfidli rux konsentratlarini kuydirish;
 molibden konsentratlarini oksidlash;
 volfram va reniy birikmalarini qayta ishlash;
 alyuminiy oksidi ishlab chiqarish;
 kimyo sanoatida katalizatorlarni kuydirish;
 fosforit va magnezitlarni termik qayta ishlash;
 oqova loyqalarni quritish va yoqish;
 ekologik chiqindilarni termik zararsizlantirish.
Ayniqsa kimyo sanoatida va chiqindilarni qayta ishlash texnologiyalarida
ko‘p tubli pechlar hali ham keng qo‘llaniladi. Chunki ular materialning pech ichida
uzoq vaqt ushlanib turishini ta’minlaydi va asta-sekin qizdirish imkonini beradi.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarning asosiy afzalliklari
quyidagilar hisoblanadi:
 uzluksiz ishlash imkoniyati;
 shixtaning bir tekis kuydirilishi;
 yuqori darajadagi issiqlik almashinuvi;
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 SO ga boy texnologik gaz olish;₂
 turli tarkibli shixtalarni qayta ishlash imkoniyati;
 jarayonni mexanik boshqarish qulayligi.
 Biroq ushbu pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud:
 mexanik qismlarning tez yeyilishi;
 murakkab konstruksiya;
 yuqori metall sarfi;
 energiya sarfining kattaligi;
 unumdorlikning zamonaviy qaynar qatlamli pechlarga nisbatan pastligi.
Herreshoff tomonidan yaratilgan ko‘p tubli pech metallurgiya tarixida
muhim texnologik burilish yasagan agregatlardan biri hisoblanadi. Ushbu pech
sulfidli rudalarni uzluksiz kuydirish texnologiyasini rivojlantirishga katta hissa
qo‘shgan va zamonaviy pirometallurgik jarayonlarning shakllanishida muhim rol
o‘ynagan.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlar sulfidli rux konsentratlarini
kuydirishda uzoq yillar davomida keng qo‘llanilib kelayotgan metallurgik
agregatlardan biri hisoblanadi. Ushbu pechlar asosan kukunsimon va mayda
donador sulfidli materiallarni oksidlovchi muhitda kuydirish uchun mo‘ljallangan
bo‘lib, ular yuqori issiqlik samaradorligi, jarayonning uzluksizligi hamda
shixtaning bir tekis qizdirilishini ta’minlashi bilan ajralib turadi. Ko‘p tubli
pechlarning asosiy vazifasi sulfidli minerallarni oksidlash, oltingugurtni SO
₂
gaziga aylantirish va keyingi gidrometallurgik jarayonlar uchun mos kuydindi
olishdan iborat.
Ko‘p tubli pech silindrsimon vertikal korpusdan tashkil topgan bo‘lib, uning
ichki qismida bir necha gorizontal tubalar (o‘choqlar) joylashtiriladi. Pech
markazidan vertikal val o‘tgan bo‘lib, unga maxsus mexanik aralashtirgichlar –
rabllar mahkamlangan bo‘ladi. Ushbu val elektr yuritma yordamida aylantiriladi va
natijada rabllar shixtani tubalar bo‘ylab surib harakatlantiradi. Pechning
konstruktiv tuzilishi shixtaning yuqoridan pastga bosqichma-bosqich tushishini
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026hamda gaz oqimining esa qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlanishini ta’minlaydi.
Bu esa issiqlik almashinuvining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Ko‘p tubli pechning asosiy qismlari quyidagilardan iborat:
 metall korpus;
 o‘tga chidamli футеровка ;
 tubalar;
 markaziy aylanuvchi val;
 mexanik aralashtirgichlar;
 havo berish tizimi;
 gaz chiqarish tizimi;
 yuklash va tushirish moslamalari.
Pechning ichki devorlari yuqori haroratga chidamli shamot yoki
xromomagnezit g‘ishtlar bilan qoplanadi. Bu qoplama pechni termik yemirilishdan
himoya qiladi va issiqlik yo‘qotilishini kamaytiradi. Pech ichidagi harorat odatda
850–1000 °C oralig‘ida bo‘ladi. Shu sababli o‘tga chidamli materiallarning sifati
pechning xizmat muddatiga bevosita ta’sir qiladi.
Ko‘p tubli pechlarda tubalar soni odatda 6 tadan 16 tagacha bo‘ladi. Tubalar
bir-biridan ma’lum masofada joylashtiriladi va ularning markaziy yoki chekka
qismida maxsus teshiklar bo‘ladi. Shixta bir tubadan ikkinchisiga aynan shu
teshiklar orqali o‘tadi. Juft tubalarda material markazdan chetga, toq tubalarda esa
chetdan markazga harakat qiladi. Natijada shixta pech bo‘ylab spiral ko‘rinishda
siljiydi va asta-sekin pastki qismga tushadi.
Mexanik aralashtirgichlarning asosiy vazifasi material qatlamini doimiy
ravishda ag‘darib turish, uni gaz bilan maksimal kontaktga keltirish va haroratning
bir tekis taqsimlanishini ta’minlashdan iborat. Aralashtirish natijasida:
 massa almashinuvi kuchayadi;
 oksidlanish tezligi ortadi;
 mahalliy qizib ketishlar kamayadi;
 ferrit hosil bo‘lish xavfi pasayadi;
 kuydirish mahsulotining sifati yaxshilanadi.
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Pechda shixta va gazlarning qarama-qarshi oqimda harakatlanishi qarshi
oqimli issiqlik almashinuvi prinsipiga asoslanadi. Sovuq shixta yuqoridan
yuklanadi va yuqoriga ko‘tarilayotgan issiq gazlar hisobiga qizdiriladi. Pastki
zonalarda esa asosiy oksidlanish jarayonlari amalga oshadi. Bunday sxema issiqlik
energiyasidan maksimal foydalanish imkonini beradi.
Ko‘p tubli pechda kuydirish bir necha texnologik zonalarda kechadi:
Quritish zonasi
Pechning yuqori qismida joylashgan bo‘lib, bu yerda shixtadagi namlik
bug‘latiladi. Material taxminan 100–300 °C gacha qizdiriladi. Namlikning
chiqarilishi keyingi bosqichlarda sulfidlarning bir tekis oksidlanishiga yordam
beradi.
Qizdirish zonasi
Bu zonada shixta asta-sekin oksidlanish haroratigacha qizdiriladi.
Sulfidlarning parchalanishi boshlanadi va birlamchi oksidlanish reaksiyalari sodir
bo‘ladi.
Intensiv kuydirish zonasi
Pechning asosiy ishchi qismi hisoblanadi. Bu yerda sulfidlarning asosiy
qismi oksidlanadi. Jarayon davomida katta miqdorda issiqlik ajraladi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2 (1.6)
Temir sulfidlari ham intensiv ravishda oksidlanadi:
4FeS
2 + 11O
2 = 2Fe
2 O
3 + 8SO
2 (1.7)
Mazkur zonada pech haroratining barqarorligi juda muhim hisoblanadi.
Haroratning ortib ketishi rux ferritlari hosil bo‘lishiga olib keladi.
Sovitish zonasi
Pastki qismda joylashgan bo‘lib, bu yerda tayyor kuydindi qisman sovitiladi
va tushirish moslamalari orqali pechdan chiqariladi.
Ko‘p tubli pechlarning ishlash prinsipi gaz-dispers sistemalarining intensiv
issiqlik va massa almashinuviga asoslanadi. Sulfid zarrachalari kislorod bilan
kontaktda bo‘lganda oksidlanish reaksiyasi zarracha yuzasida boshlanadi. Reaksiya
davomida hosil bo‘lgan issiqlik ichki qatlamlarga uzatiladi va zarrachaning to‘liq
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026oksidlanishi yuz beradi. Shu sababli zarracha o‘lchami jarayon tezligiga katta ta’sir
ko‘rsatadi. Mayda zarrachalar tezroq kuydiriladi, biroq changlanish darajasi ham
ortadi.
Pechga beriladigan havoning miqdori va bosimi texnologik rejimning
muhim parametrlari hisoblanadi. Havo yetarli bo‘lmasa sulfidlarning to‘liq
oksidlanishi amalga oshmaydi. Ortiqcha havo esa gazlarning hajmini oshirib
yuboradi va issiqlik yo‘qotilishini kuchaytiradi. Odatda kuydirish uchun nazariy
hisoblangan havoga nisbatan 20–30 % ortiqcha havo beriladi.
Ko‘p tubli pechlarning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
 jarayonning uzluksizligi;
 shixtaning bir tekis kuydirilishi;
 mexanik boshqarish imkoniyati;
 yuqori SO li gaz olish imkoniyati;₂
 issiqlikdan samarali foydalanish;
 turli tarkibli shixtalarni qayta ishlash imkoniyati.
 Biroq ushbu pechlarning ayrim kamchiliklari ham mavjud:
 konstruksiyaning murakkabligi;
 mexanik qismlarning tez yeyilishi;
 katta metall sarfi;
 unumdorlikning qaynar qatlamli pechlarga nisbatan pastligi;
 mexanik aralashtirgichlarning yuqori haroratda ishlashi bilan bog‘liq
muammolar.
Hozirgi vaqtda ko‘plab zamonaviy zavodlarda qaynar qatlamli pechlar keng
tarqalgan bo‘lsa-da, mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlar ayrim turdagi
sulfidli materiallarni qayta ishlashda hamon muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa
murakkab tarkibli konsentratlarni asta-sekin kuydirish talab qilinganda ushbu
pechlarning texnologik afzalliklari saqlanib qolmoqda.
1.3. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining kimyosi va amaliyoti
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni rangli metallurgiyada eng
muhim pirometallurgik bosqichlardan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonning asosiy
vazifasi rux sulfidini oksid holatiga o‘tkazish, oltingugurtni esa gaz fazasiga SO₂
shaklida chiqarib yuborishdan iboratdir. Kuydirish natijasida hosil bo‘lgan
kuydindi keyingi gidrometallurgik yoki pirometallurgik qayta ishlash bosqichlari
uchun tayyor mahsulot hisoblanadi. Jarayon davomida murakkab fizik-kimyoviy
o‘zgarishlar sodir bo‘lib, ular issiqlik almashinuvi, gaz-dispers sistema harakati,
oksidlanish reaksiyalari va qattiq fazadagi o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi.
Sulfidli rux konsentratlarining asosiy komponenti sfalerit (ZnS) hisoblanadi.
Bundan tashqari konsentrat tarkibida temir sulfidlari, qo‘rg‘oshin sulfidi, kadmiy
sulfidi, mis sulfidlari hamda kremniy va alyuminiy oksidlari mavjud bo‘ladi.
Berilgan konsentrat tarkibida ruxning 50 % bo‘lishi boy rux konsentrati ekanligini
ko‘rsatadi. Oltingugurtning 33.5 % miqdorda mavjudligi esa kuydirish
jarayonining avtogen xususiyatini ta’minlaydi. Chunki sulfidlarning oksidlanishi
natijasida katta miqdorda issiqlik ajralib chiqadi va bu issiqlik jarayonni davom
ettirish uchun xizmat qiladi.
Kuydirish jarayonining asosiy kimyoviy mohiyati sulfidlarning kislorod
bilan oksidlanishiga asoslangan. Rux sulfidi quyidagi reaksiya asosida oksidlanadi:
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2 (1.8)
Mazkur reaksiya ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, katta miqdorda issiqlik
ajralishi bilan boradi. Ajralgan issiqlik pech ichidagi haroratni 900–1000 °C gacha
yetkazadi. Shu sababli sulfidli rux konsentratlarini kuydirishda tashqi yoqilg‘iga
ehtiyoj juda kam bo‘ladi.
Konsentrat tarkibidagi temir sulfidlari ham intensiv ravishda oksidlanadi.
Piritning oksidlanishi quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:
4FeS
2 + 11O
2 = 2Fe
2 O
3 + 8SO
2 (1.9)
Temir sulfidlarining oksidlanishi natijasida hosil bo‘lgan temir oksidlari
keyinchalik rux oksidi bilan reaksiyaga kirishishi mumkin. Bu esa rux ferriti hosil
bo‘lishiga olib keladi:
ZnO + Fe
2 O
3 = ZnFe
2 O
4 (1.10)
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Rux ferriti suvli eritmalarda yomon eriydi va keyingi gidrometallurgik
eritish bosqichida rux yo‘qotilishiga sabab bo‘ladi. Shu sababli kuydirish
jarayonida harorat va oksidlovchi muhit qat’iy nazorat qilinadi. Haroratning
haddan tashqari oshishi ferrit hosil bo‘lishini kuchaytiradi. Shu bois amaliyotda
pech harorati odatda 900–950 °C oralig‘ida ushlab turiladi.
Kuydirish davomida qo‘rg‘oshin, kadmiy va mis sulfidlari ham oksidlanadi.
Masalan:
2PbS + 3O
2 = 2PbO + 2SO
2 (1.11)
2CdS + 3O
2 = 2CdO + 2SO
2 (1.2)
Kadmiy oksidi yuqori haroratda uchuvchan bo‘lib, gaz fazasiga o‘tadi va
keyinchalik chang tutgich qurilmalarida ushlab qolinadi. Shu sababli kuydirish
jarayoni kadmiy ajratib olishning ham muhim bosqichi hisoblanadi.
Kuydirish jarayonining termodinamikasi sulfidlarning kislorod bilan o‘zaro
ta’siriga asoslangan. Sulfidlarning oksidlanish reaksiyalari uchun Gibbs erkin
energiyasi manfiy qiymatga ega bo‘lib, yuqori haroratlarda reaksiyalar o‘z-o‘zidan
boradi. Harorat oshishi bilan oksidlanish tezligi ortadi, biroq juda yuqori
haroratlarda sulfid zarrachalari qisman erib yopishib qolishi mumkin. Bu esa
gazlarning material qatlamidan o‘tishini qiyinlashtiradi va pech ishini buzadi.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonida bir necha texnologik
bosqichlar mavjud. Dastlab shixta quritiladi va qizdiriladi. Keyinchalik
sulfidlarning intensiv oksidlanishi boshlanadi. Jarayon davomida zarracha yuzasida
oksid qobig‘i hosil bo‘ladi. Kislorod ushbu qobiq orqali ichki qatlamlarga
diffuziyalanadi va reaksiyaning davom etishini ta’minlaydi. Shu sababli zarracha
o‘lchami jarayon tezligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Mayda zarrachalar tezroq
kuydiriladi, biroq changlanish darajasi ortadi.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarda shixta doimiy ravishda
aralashtirib turiladi. Bu esa:
 gaz va qattiq faza orasidagi kontaktni kuchaytiradi;
 haroratni bir tekis taqsimlaydi;
 oksidlanish tezligini oshiradi;
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 ferrit hosil bo‘lishini kamaytiradi;
 kuydindi sifatini yaxshilaydi.
Pech ichida material yuqoridan pastga harakatlanadi, issiq gazlar esa pastdan
yuqoriga ko‘tariladi. Bunday qarshi oqimli harakat issiqlik almashinuvi
samaradorligini oshiradi. Yuqori qismda shixta quritiladi va qizdiriladi, o‘rta
zonalarda asosiy oksidlanish amalga oshadi, pastki qismda esa tayyor kuydindi
sovitiladi.
Kuydirish jarayonida hosil bo‘ladigan gazlarning asosiy komponenti SO₂
hisoblanadi. Zamonaviy metallurgiya korxonalarida ushbu gazlar changdan
tozalanadi va sulfat kislota ishlab chiqarishga yuboriladi. Shu sababli kuydirish
jarayoni metall olish bilan bir qatorda kimyo sanoati uchun ham muhim
ahamiyatga ega. SO gazining miqdori odatda 6–12 % oralig‘ida bo‘ladi. Gaz
₂
tarkibidagi SO qancha yuqori bo‘lsa, sulfat kislota ishlab chiqarish shunchalik
₂
samarali bo‘ladi. (metallurgist.pro)
Kuydirish amaliyotida pechga beriladigan havoning miqdori juda muhim
hisoblanadi. Kislorod yetarli bo‘lmasa sulfidlarning to‘liq oksidlanishi amalga
oshmaydi va kuydindida qoldiq oltingugurt miqdori yuqori bo‘lib qoladi. Ortiqcha
havo berilganda esa gazlarning hajmi oshib ketadi va issiqlik yo‘qotilishi
kuchayadi. Shu sababli amaliyotda odatda nazariy hisoblangan havodan 20–30 %
ortiqcha havo beriladi.
Kuydirish natijasida hosil bo‘ladigan kuydindi asosan ZnO, Fe O , SiO va
₂ ₃ ₂
boshqa oksidlardan iborat bo‘ladi. Kuydindining sifat ko‘rsatkichlari keyingi
gidrometallurgik eritish jarayonining samaradorligiga katta ta’sir qiladi. Shu
sababli kuydirishning asosiy vazifalaridan biri kam oltingugurtli va minimal ferritli
kuydindi olishdan iboratdir.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarda kuydirish jarayoni uzluksiz
ravishda olib boriladi. Bu esa pechning yuqori unumdorlikda ishlashini
ta’minlaydi. Bunday pechlar ayniqsa murakkab tarkibli sulfidli konsentratlarni
qayta ishlashda samarali hisoblanadi. Jarayonning muhim afzalligi shundaki,
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026kuydirish davomida ajralgan issiqlikning katta qismi jarayonning o‘zida
foydalaniladi, natijada energiya sarfi kamayadi.
Hozirgi zamonaviy metallurgiyada qaynar qatlamli pechlar keng tarqalgan
bo‘lsa-da, mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlar ayrim texnologik
jarayonlarda hanuz muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa sekin va bosqichma-bosqich
oksidlanish talab qilinadigan sulfidli materiallarni qayta ishlashda ushbu
pechlarning amaliy ahamiyati saqlanib qolmoqda. (n.ziyouz.com)
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Sulfidli rux konsentratining ratsional tarkibini hisoblash
II BOB. TEXNOLOGIK QISM
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni uchun mexanik
aralashtirgichli ko‘p tubli pech hisobi
Dastlabki ma’lumotlar
Konsentrat tarkibi %:
Zn 50
Pb 1.9
Cd 0.9
Cu 1.2
Fe 7.5
S 33.5
SiO 2.2₂
Al O 0.6
₂ ₃
CaO 1.2
CO 0.6
Boshqalar 0.5
Tekshiruv:
50 + 1.9 + 0.9 + 1.2 + 7.5 + 33.5 + 2.2 + 0.6 + 1.2 + 0.6 + 0.5 = 100 %
2.1. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonining ratsional balansi
hisobi
Berilgan:
Zn = 50 %
Pb = 1.9 %
Cd = 0.9 %
Cu = 1.2 %
Fe = 7.5 %
S = 33.5 %
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Minerallar:
ZnS
PbS
CdS
CuFeS₂
FeS
₂
SiO
₂
Al O
₂ ₃
CaO
1) ZnS bo‘yicha hisob
ZnS tarkibida:
Zn = 67 %
S = 33 %
Berilgan Zn = 50 %
ZnS miqdori:
50 × 100
67 = 74.63
ZnS dagi oltingugurt:
74.63 × 33
100 = 24.63
2) PbS bo‘yicha hisob
PbS tarkibida:
Pb = 86.6 %
S = 13.4 %
Pb = 1.9 %
PbS miqdori:
1.9 ×100
86.6 =2.19
PbS dagi S:
2.19 × 13.4
100 =0.29
3) CdS bo‘yicha hisob
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026CdS tarkibida:
Cd = 77.8 %
S = 22.2 %
Cd = 0.9 %
CdS miqdori:0.9×100
77.8 =1.16
CdS dagi S:
1.16× 22.2
100 = 0.2 6
4) CuFeS bo‘yicha hisob
₂
CuFeS tarkibida:
₂
Cu = 34.6 %
Fe = 30.5 %
S = 34.9 %
Cu = 1.2 %
CuFeS miqdori:
₂
1.2 × 100
34.6 = 3.47
Fe miqdori:
3.47 × 30.5
100 = 1.06
S miqdori:
3.47 × 34.9
100 =1. 21
5 ) FeS bo‘yicha hisob
₂
Umumiy Fe = 7.5 %
CuFeS dagi Fe = 1.06 %
₂
FeS dagi Fe:
₂
7.5-1.06=6.44
FeS tarkibida:
₂
Fe = 46.7 %
S = 53.3 %
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FeS miqdori:₂
6.44 × 100
46.7 = 1 3.7 9
S miqdori:
13.79 × 53.3
100 = 7.35
Oltingugurt balansi tekshiruvi
ZnS dagi S = 24.63
PbS dagi S = 0.29
CdS dagi S = 0.26
CuFeS dagi S = 1.21
₂
FeS dagi S = 7.35
₂
Jami:
24.63+0.29+0.26+1.21+7.35=33.74
≈ 33.5
1-jadval
Ratsional balans (% da)
No Mineral Zn Pb Cd Cu Fe S SiO
₂ Al O
₂
₃ CaO CO Bosh Jami
1 ZnS 50 24.63 74.63
2 PbS 1.9 0.29 2.19
3 CdS 0.9 0.26 1.16
4 CuFeS
₂ 1.2 1.06 1.21 3.47
5 FeS
₂ 6.44 7.35 13.79
6 SiO
₂ 2.2 2.2
7 Al O
₂ ₃ 0.6 0.6
8 CaO 1.2 1.2
9 CO 0.6 0.6
10 Bosh 0.5 0.5
11 Jami 50 1.9 0.9 1.2 7.5 33.5 2.2 0.6 1.2 0.6 0.5 100
2.2. Sulfidli rux konsentratlarini mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechda
kuydirish jarayoni material balansi hisobi
Kuyindi (kalsin) hosil bo‘lishi
26

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Rux konsentratini kuydirishda ZnS ning asosiy qismi ZnO ga o‘tadi. Zn ning kuyindiga o‘tish darajasi 92 % deb olinadi. Dastlabki Zn miqdori: 50 kg Kuyindiga o‘tgan Zn: 50×0.92 = 46 kg ZnO tarkibida Zn = 80.3 % ZnO massasi: 46 × 81.38 65.38 = 57.28 kg Kuyindi tarkibi Kuyindi tarkibi %: ZnO 72 Fe O 11₂ ₃ PbO 2 CdO 0.8 SiO 5 ₂ CaO 2 Al O 1.5 ₂ ₃ Boshqalar 5.7 1) ZnO hisoblash 57.28 kg — 100 % Zn: 57.28×0.803 = 46 kg Zn 2) Temirning oksidlanishi Fe ning 95 % kuyindiga o‘tadi. 7.5×0.95 = 7.125 kg Fe Fe O hosil bo‘lishi: ₂ ₃ 4Fe+3O 2 =2Fe 2 O 3 7.125 × 159.7 111.7 = 10.18 kg Fe 2 O 3 \frac{7.125 \times 159.7}{111.7}=10.18 \text{ kg Fe}_2O_3 27$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kislorod sarfi:
10.18-7.125=3.05 kg O
2
3) PbO hosil bo‘lishi
Pb ning 90 % kuyindiga o‘tadi.
1.9 ×0.9 = 1.71 kg Pb
PbO massasi:
1.71 × 223.2
207.2 = 1.84 kg PbO
4) CdO hosil bo‘lishi
Cd ning 70 % kuyindiga o‘tadi.
0.9×0.7=0.63 kg Cd
CdO massasi:0.63 × 128.4
112.4 =0.72 kg CdO
5) Misning taqsimlanishi
Cu ning 85 % kuyindiga o‘tadi.
1.2×0.85 = 1.02 kg Cu
Qolgan qismi chang-gaz bilan chiqadi:
1.2-1.02=0.18 kg
Oltingugurtning oksidlanishi
S ning 92 % gaz fazasiga SO holida o‘tadi.
₂
33.5×0.92 = 30.82 kg S
SO hosil bo‘lishi:
₂
S+O
2 =SO
2
30.82 × 64
32 = 61.64 kg S O
2
Gaz tarkibi
Zn ning 8 % chang bilan chiqadi:
50×0.08 = 4 kg Zn
ZnO chang:
4 × 81.3
65.3 = 4.98 kg ZnO
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kislorod sarfi
1. S oksidlanishi uchun:
30.82 kg O₂
2. Fe oksidlanishi uchun:
3.05 kg O
₂
3. Pb oksidlanishi uchun:
1.84-1.71=0.13 kg O
₂
4. Cd oksidlanishi uchun:
0.72-0.63=0.09 kg O
₂
Umumiy:
30.82+3.05+0.13+0.09=34.09 kg O
₂
Azot miqdori
Havo tarkibi:
O = 23 %
₂
N = 77 %
₂
34.09÷0.23÷0.77 = 114.1 kg N
2
Gazlar hajmi
SO
₂
61.64 × 22.4
64 = 21.57 m 3
N
₂
114.1 × 22.4
28 = 91.28 m 3
ZnO chang
4.98 × 22.4
81.3 = 1. 3 7 m 3
2-jadval
Hosil bo‘lgan gazlar tarkibi va miqdori
No Gazlar kg
m 3
%
1
SO
₂ 61.64 21.57 18.9
2
N
₂ 114.1 91.28 79.8
3 ZnO chang 4.98 1.37 1.3
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20264 Jami 180.72 114.22 100
3-jadval
Material balansi (kg da)
No Komponent Konsentrat Kuyindi Gaz
1 Zn 50 46 4
2 Pb 1.9 1.71 0.19
3 Cd 0.9 0.63 0.27
4 Cu 1.2 1.02 0.18
5 Fe 7.5 7.125 0.375
6 S 33.5 2.68 30.82
7 SiO₂ 2.2 2.2 -
8 AI
2 O
3 0.6 0.6 -
9 CaO 1.2 1.2 -
10 CO 0.6 - 0.6
11 Bosh 0.5 0.3 0.2
12 O
₂ 34.09 - 34.09
13 N
2 114.1 - 114.1
14 Jami 248.29 63.465 184.625
Tekshiruv:
63.465 + 184.625 = 248.09 ≈
248.29
Balans qoniqarli darajada chiqdi.
2.3. Sulfidli rux konsentratlarini mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechda
kuydirish jarayoni issiqlik balansi hisobi
Issiqlik kelishi
1) ZnS oksidlanishidan ajraladigan issiqlik
Asosiy reaksiya:
2ZnS+3O
2 =2ZnO+2SO
2 +Q
1 mol ZnS oksidlanganda taxminan 110000 kkal issiqlik ajraladi.
1 kg ZnS uchun:
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026110000÷(2×97)=567 kkal
ZnS miqdori:
74.63 kg
Ajralgan issiqlik:
74.63×567 = 42315.2 kkal
2) FeS oksidlanishidan ajraladigan issiqlik₂
Reaksiya:
4FeS
2 +11O
2 =2Fe
2 O
3 +8SO
2 +Q
1 kg FeS oksidlanishidan:
₂
1780 kkal
FeS miqdori:
₂
13.79 kg
Ajralgan issiqlik:
13.79×1780 = 24536.2 kkal
3) CuFeS oksidlanishidan issiqlik
₂
Reaksiya:
2CuFeS
2 +5O
2 =Cu
2 S+2FeO+4SO
2 +Q
1 kg CuFeS dan:
₂
950 kkal
CuFeS miqdori:
₂
3.47 kg
Ajralgan issiqlik:
3.47×950 = 3296.5 kkal
4) Shlak hosil bo‘lishidan issiqlik
Reaksiya:
FeO+SiO
2 =FeO×SiO
2 +Q
FeO miqdori:
10.18 kg
1 kg FeO uchun:
65 kkal
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ajraladigan issiqlik:
10.18×65 = 661.7 kkal
5) CaO va SiO reaksiyasi₂
CaO+SiO
2 =CaSiO
3 +Q
1 kg CaO uchun:
380 kkal
CaO miqdori:
1.2 kg
Ajralgan issiqlik:
1.2×380 = 456 kkal
Ekzotermik reaksiyalardan umumiy issiqlik
42315.2 + 24536.2 + 3296.5 + 661.7 + 456= 71265.6 kkal
Fizik issiqlik
Shixta temperaturasi 25°C deb olinadi.
Shixta massasi:
100 kg
Solishtirma issiqlik sig‘imi:
0.21 kkal/kg·°C
100×0.21×25 = 525 kkal
Umumiy issiqlik kelishi
71265.6 + 525 = 71790.6 kkal
Issiqlik sarfi
1) Namlikni bug‘latish
CO va namlik uchun:
0.6 kg
1 kg H O bug‘latish uchun:
₂
540 kkal
0.6×540 = 324 kkal
2) Endotermik parchalanish reaksiyalari
CdS va PbS parchalanishi uchun:
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026410 kkal
Umumiy endotermik issiqlik
324 + 410 = 734 kkal
Foydali issiqlik
71790.6 - 734 = 71056.6 kkal
Mahsulotlar bilan chiqib ketayotgan issiqlik
Kuyindi bilan
Kuyindi massasi:
63.47 kg
Temperatura:
950°C
Solishtirma issiqlik sig‘imi:
0.24 kkal/kg°C
63.47×0.24×950=14471.2 kkal
Chiqindi gazlar bilan
SO₂
61.64×310 = 19108.4 kkal
N
₂
114.1×255 = 29095.5 kkal
ZnO chang
4.98×180 = 896.4 kkal
Gazlar bilan umumiy issiqlik
19108.4 + 29095.5 + 896.4= 49100.3 kkal
Umumiy chiqayotgan issiqlik
14471.2 + 49100.3= 63571.5 kkal
Pech devoriga yo‘qotilish
Issiqlikning 5 % i devorlarga yutiladi.
63571.5÷0.95 = 66917.3 kkal
Devor yo‘qotishi:
66917.3 - 63571.5=3345.8 kkal
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Havo bilan kiradigan qo‘shimcha issiqlik
66917.3 - 71790.6=-4873.3 kkal
Bu qiymat manfiy chiqqani jarayonning autogen ekanligini ko‘rsatadi, ya’ni
sulfidlarning oksidlanishi pechni o‘z-o‘zidan issiqlik bilan ta’minlaydi.
4-jadval
Issiqlik balansi
No Issiqlik kelishi kkal % Issiqlik sarfi kkal %
1 Kimyoviy
reaksiyalar 71265.6 99.3 Kuyindi bilan 14471.214471.
2 21.6
2 Shixta fizik
issiqligi 525 0.7 Chiqindi gazlar
bilan 49100.3 73.4
3 - - - Pech devoriga 3345.8 5.0
4 Jami 71790.6 100 Jami 66917.3 100
2.4. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni amaliyoti asosiy dastgoh
balansi hisobi
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonidagi asosiy dastgoh sifatida
mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pech qabul qilinadi.
Ishlab chiqarish quvvati
Yillik ishlab chiqarish quvvati:
Q = 160000 t/yil
Bir sutkadagi ishlab chiqarish:
160000÷365 = 438.36 t/kun
Demak:
Q = 438.36 t/kun
Pechning ishchi yuzasini aniqlash
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarning solishtirma ishlab chiqarish
quvvati odatda:
25÷40 t/m 2
Hisob uchun o‘rtacha qiymat olinadi:
32 t/m 2
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Ishchi yuza:
F = 438.36
32 = 13.7 m 2
Pech o‘lchamlarini aniqlash
Ko‘p tubli pechlarning asosiy o‘lchamlari:
Ko‘rsatkich Qiymat
Diametri 4–7 m
Balandligi 10–16 m
Tub soni 8–14 ta
Hisob uchun:
Diametr = 4.2 m
Balandlik = 12 m
deb qabul qilinadi.
Pech yuzasini tekshirish
Aylana yuzasi formulasi:F= πD2
4
F = 3.14 × 4.2 2
4 = 13.85 m 2
Bu qiymat hisoblangan 13.7 m² ga yaqin bo‘lgani sababli pech o‘lchamlari
qoniqarli hisoblanadi.
Tub sonini aniqlash
Mexanik aralashtirgichli pechlarda materialning to‘liq kuydirilishi uchun
odatda:
10÷12
ta tub ishlatiladi.
Hisob uchun:
n = 10 ta tub
deb qabul qilinadi.
Aralashtirgichlar soni
Har bir tubda bitta mexanik aralashtirgich mavjud.
Shuning uchun:
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026n = 10 ta
Havo sarfi
100 kg konsentrat uchun:
148.19 kg havo sarflangan.
Bir sutkada:
438.36×1.4819 = 649.5 t/kun havo
Gazlar chiqishi
100 kg konsentratdan:
180.72 kg gaz hosil bo‘ladi.
Bir sutkadagi gaz miqdori:
438.36×1.8072 = 792.1 t/kun
Pechning asosiy ko‘rsatkichlari
Pech turi Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pech
Ishlab chiqarish quvvati 438.36 t/kun
Diametri 4.2 m
Balandligi 12 m
Ishchi yuzasi 13.85 m²
Tub soni 10 ta
Aralashtirgichlar soni 10 ta
Havo sarfi 649.5 t/kun
Chiqindi gazlar 792.1 t/kun
Demak, ushbu parametrlar asosida mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pech
sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni uchun mos keladi.
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
3.1. Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayonida texnika xavfsizligi
Sulfidli rux konsentratlarini mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechda
kuydirish jarayoni yuqori harorat, zaharli gazlar, chang, mexanik harakatlanuvchi
qurilmalar va agressiv kimyoviy moddalar ishtirokida olib borilishi sababli
metallurgiya sanoatidagi xavfli ishlab chiqarish jarayonlaridan biri hisoblanadi.
Jarayon davomida inson salomatligi, ishlab chiqarish uskunalari hamda atrof-muhit
uchun xavf tug‘diruvchi omillar yuzaga keladi. Shu sababli kuydirish sexlarida
texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish, himoya vositalaridan foydalanish
va texnologik nazoratni to‘g‘ri tashkil etish katta ahamiyatga ega.
Kuydirish jarayonidagi asosiy xavf omillaridan biri yuqori harorat
hisoblanadi. Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarda ishchi harorat odatda
850–1000 °C oralig‘ida bo‘ladi. Bunday yuqori harorat:
 kuyish;
 issiqlik urishi;
 yong‘in;
 pech futerovkasining yemirilishi
kabi xavfli holatlarni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli pech atrofi
issiqlikka chidamli materiallar bilan himoyalanadi va xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar
maxsus issiqlikdan himoyalovchi kiyimlar bilan ta’minlanadi. Issiq yuzalarga
yaqin ishlashda issiqlikka chidamli qo‘lqop, maxsus oyoq kiyim hamda yuzni
himoya qiluvchi niqoblardan foydalanish majburiy hisoblanadi.
Kuydirish jarayonida hosil bo‘ladigan asosiy gazlardan biri oltingugurt
dioksidi (SO ) hisoblanadi. Sulfidlarning oksidlanishi natijasida quyidagi reaksiya₂
bo‘yicha SO hosil bo‘ladi:
₂
2ZnS + 3O
2 = 2ZnO + 2SO
2
SO zaharli gaz bo‘lib, inson organizmiga nafas yo‘llari orqali ta’sir qiladi.
₂
Gazning yuqori konsentratsiyasi:
 nafas qisishi;
 ko‘z va shilliq qavatlarning achishishi;
37

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 o‘pka faoliyatining buzilishi;
 zaharlanish
kabi holatlarni keltirib chiqaradi. Shu sababli kuydirish sexlarida kuchli
shamollatish va gazlarni tortib chiqaruvchi aspiratsion tizimlar o‘rnatiladi.
Gazlarning sex ichiga tarqalishini oldini olish uchun pechlar germetik holatda
ishlatiladi. SO miqdori maxsus gaz analizatorlari yordamida doimiy nazorat₂
qilinadi. Ishchilar esa filtrli respiratorlar va gazniqoblardan foydalanishlari kerak.
Sulfidli rux konsentratlarini kuydirishda chang hosil bo‘lishi ham muhim
xavf omillaridan biridir. Konsentrat tarkibidagi rux, qo‘rg‘oshin, kadmiy va boshqa
metall birikmalarining mayda zarrachalari havo bilan aralashib ishlab chiqarish
changini hosil qiladi. Ayniqsa kadmiy va qo‘rg‘oshin changlari inson organizmi
uchun juda zaharli hisoblanadi. Ular uzoq muddat ta’sir qilganda:
 asab tizimi kasalliklari;
 buyrak faoliyati buzilishi;
 o‘pka kasalliklari;
 og‘ir metallardan zaharlanish
kabi holatlar yuzaga keladi. Shu sababli chang hosil bo‘ladigan joylarda
siklon, elektrofiltr va matoli filtrlar kabi chang tutgich qurilmalari o‘rnatiladi.
Ishchilar changdan himoyalovchi respiratorlar bilan ta’minlanadi hamda ishlab
chiqarish xonalarida muntazam nam tozalash ishlari olib boriladi.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarda harakatlanuvchi mexanik
qismlar ham xavf manbai hisoblanadi. Pech markazidagi aylanuvchi val va rabllar
katta mexanik kuch bilan ishlaydi. Texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilinmasa:
 kiyimlarning mexanizmga tortilib ketishi;
 qo‘l va oyoqlarning shikastlanishi;
 mexanik jarohatlar
yuzaga kelishi mumkin. Shu sababli barcha aylanuvchi qismlar himoya
qopqoqlari bilan yopiladi. Ta’mirlash ishlari faqat agregat to‘liq to‘xtatilgandan va
elektr energiyasi uzilgandan keyin bajariladi.
38

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Pechlarning elektr yuritma tizimlari yuqori kuchlanishda ishlashi sababli
elektr xavfsizligi ham muhim ahamiyatga ega. Elektr qurilmalarining nosozligi:
 elektr toki urishi;
 qisqa tutashuv;
 yong‘in
kabi avariyali holatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli barcha elektr
uskunalari yerga ulanadi, himoya avtomatlari bilan jihozlanadi va davriy ravishda
texnik ko‘rikdan o‘tkaziladi. Elektr jihozlarida ishlashga faqat maxsus
tayyorgarlikdan o‘tgan mutaxassislar ruxsat etiladi.
Kuydirish sexlarida yong‘in va portlash xavfi ham mavjud. Yuqori harorat,
chang va gazlarning mavjudligi ayrim hollarda portlovchi aralashmalar hosil
qilishi mumkin. Ayniqsa changning yuqori konsentratsiyasi va ventilyatsiyaning
yetarli ishlamasligi portlash xavfini oshiradi. Shu sababli:
 yong‘inga qarshi signalizatsiya tizimlari;
 avtomatik o‘t o‘chirish vositalari;
 suv va ko‘pikli o‘t o‘chirgichlar;
 evakuatsiya yo‘laklari
 doimo tayyor holatda bo‘lishi kerak.
Ishlab chiqarishda ekologik xavfsizlikni ta’minlash ham muhim masala
hisoblanadi. Sulfidli rudalarni kuydirish jarayonida hosil bo‘ladigan SO gazlari₂
atmosferaga chiqarilganda kislotali yomg‘irlar hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shu
sababli zamonaviy metallurgiya korxonalarida pech gazlari tozalanib, sulfat kislota
ishlab chiqarishga yuboriladi. Bu nafaqat ekologik zararlarni kamaytiradi, balki
iqtisodiy samaradorlikni ham oshiradi.
Texnika xavfsizligini ta’minlashda ishlab chiqarish sanitariyasi ham katta rol
o‘ynaydi. Ishchilar uchun:
 maxsus kiyimlar;
 respiratorlar;
 himoya ko‘zoynaklari;
 qo‘lqoplar;
39

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 shovqindan himoyalovchi vositalar
berilishi kerak. Sexlarda mikroiqlim ko‘rsatkichlari — harorat, namlik va
havoning changlanish darajasi doimiy nazorat qilinadi.
Kuydirish sexlarida ishlovchi xodimlar muntazam ravishda texnika
xavfsizligi bo‘yicha yo‘riqnomalardan o‘tkaziladi. Favqulodda vaziyatlarda
harakat qilish tartibi, gaz sizib chiqishi yoki yong‘in sodir bo‘lgandagi choralar
oldindan o‘rgatiladi. Har bir ishchi xavfsizlik qoidalarini mukammal bilishi va
ularga qat’iy amal qilishi ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olishda
muhim omil hisoblanadi.
Sulfidli rux konsentratlarini mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechlarda
kuydirish jarayonida texnika xavfsizligini ta’minlash metallurgik ishlab
chiqarishning eng muhim talablaridan biri hisoblanadi. Xavfsizlik qoidalariga
qat’iy rioya qilish ishchilar salomatligini saqlash, uskunalarning ishonchli ishlashi
hamda ekologik xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
40

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida sulfidli rux konsentratlarini mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli
pechda kuydirish jarayonining nazariy asoslari, fizik-kimyoviy mohiyati,
texnologik xususiyatlari hamda asosiy hisob-kitoblari batafsil o‘rganildi.
Jarayonning zamonaviy rangli metallurgiyadagi ahamiyati tahlil qilinib, rux ishlab
chiqarishda kuydirish bosqichi asosiy texnologik jarayonlardan biri ekanligi
aniqlandi.
Ish davomida sulfidli rux konsentratlarining tarkibi va ularning metallurgik
tavsifi ko‘rib chiqildi. Konsentrat tarkibidagi asosiy komponent ZnS ekanligi,
shuningdek Fe, Pb, Cd va Cu kabi yo‘ldosh elementlarning mavjudligi kuydirish
jarayonining murakkab fizik-kimyoviy xarakterga ega ekanligini ko‘rsatdi.
Sulfidlarning oksidlanishi ekzotermik reaksiyalar asosida borishi va katta
miqdorda issiqlik ajralishi sababli jarayon avtogen xususiyatga ega ekanligi
o‘rganildi.
Mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechning konstruktiv tuzilishi va ishlash
prinsipi tahlil qilinib, ushbu pechlarda shixtaning bir tekis harakatlanishi hamda
gaz va qattiq faza orasidagi intensiv issiqlik almashinuvi jarayon samaradorligini
oshirishi aniqlandi. Ko‘p tubli pechlarning asosiy afzalliklari sifatida:
 uzluksiz ishlash imkoniyati;
 sulfidlarning yuqori darajada oksidlanishi;
 issiqlikdan samarali foydalanish;
 SO ga boy texnologik gazlar olish;₂
 kuydindida qoldiq oltingugurt miqdorini kamaytirish
 kabi omillar qayd etildi.
Kurs ishida sulfidli rux konsentratining ratsional tarkibi hisoblandi va
komponentlarning sulfid hamda oksid shakllaridagi miqdorlari aniqlandi. Material
balansi hisoblari asosida kuydirish mahsulotlari miqdori, havo sarfi va gaz tarkibi
hisoblab chiqildi. Jarayon davomida hosil bo‘ladigan SO gazining sulfat kislota
₂
ishlab chiqarishda muhim xomashyo sifatida foydalanilishi ekologik va iqtisodiy
jihatdan katta ahamiyatga ega ekanligi ko‘rsatildi.
41

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Issiqlik balansi hisoblari natijasida sulfidlarning oksidlanishi hisobiga
ajraladigan issiqlik miqdori jarayonni barqaror olib borish uchun yetarli ekanligi
aniqlandi. Shu bilan birga issiqlik yo‘qotishlari, gazlar bilan chiqib ketadigan
energiya hamda pechning issiqlik samaradorligi tahlil qilindi. Jarayonning optimal
harorat rejimini saqlash rux ferritlari hosil bo‘lishining oldini olishda muhim omil
ekanligi asoslandi.
Asosiy dastgoh hisobi davomida mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli
pechning texnologik parametrlari, unumdorligi, tubalar soni, havo sarfi va asosiy
konstruktiv ko‘rsatkichlari aniqlab chiqildi. Hisob-kitoblar pechning sulfidli rux
konsentratlarini samarali qayta ishlash uchun mos agregat ekanligini ko‘rsatdi.
Texnika xavfsizligi bo‘limida yuqori harorat, SO gazi, chang va zaharli₂
moddalar bilan ishlashdagi xavfsizlik choralariga alohida e’tibor qaratildi.
Metallurgik ishlab chiqarishda ekologik xavfsizlikni ta’minlash va ishchilar
salomatligini himoya qilish muhim masala ekanligi qayd etildi.
Sulfidli rux konsentratlarini mexanik aralashtirgichli ko‘p tubli pechda
kuydirish jarayoni yuqori texnologik samaradorlikka ega bo‘lib, rux ishlab
chiqarish sanoatida muhim ahamiyat kasb etadi. Jarayonni chuqur o‘rganish va
texnologik parametrlarni optimallashtirish metall ajratib olish darajasini oshirish,
energiya sarfini kamaytirish hamda ekologik xavfsizlikni yaxshilash imkonini
beradi.
42

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Habashi F. Extractive Metallurgy of Zinc. – Montreal: Métallurgie Extractive
Québec, 2021.
2. Gupta C. K., Mukherjee T. K. Hydrometallurgy in Extraction Processes. – CRC
Press, 2020.
3. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – McGraw-Hill Education,
2021.
4. Biswas A. K., Davenport W. G. Extractive Metallurgy of Zinc and Associated
Metals. – Elsevier, 2022.
5. Ray H. S., Sridhar R., Abraham K. P. Extraction of Nonferrous Metals. –
Affiliated East-West Press, 2020.
6. Gupta C. K. Chemical Metallurgy: Principles and Practice. – Wiley-VCH, 2021.
7. Turkdogan E. T. Physical Chemistry of High Temperature Technology. –
Academic Press, 2020.
8. Naboichenko S. S., Smirnov V. I. Metallurgy of Non-Ferrous Metals. –
Springer, 2021.
9. Sohn H. Y., Wadsworth M. E. Rate Processes of Extractive Metallurgy. –
Springer Nature, 2020.
10. Yazawa A. Non-Ferrous Extractive Metallurgy. – Elsevier, 2022.
Internet manbalari
11. https://www.sciencedirect.com – ilmiy maqolalar va metallurgik tadqiqotlar
bazasi.
12. https://link.springer.com – metallurgiya va materialshunoslik bo‘yicha ilmiy
adabiyotlar.
13. https://www.researchgate.net – ilmiy maqolalar va texnologik ishlanmalar
platformasi.
14. https://www.zinc.org – rux metallurgiyasi bo‘yicha xalqaro ma’lumotlar
bazasi.
15. https://metallurgist.pro – pirometallurgiya va kuydirish jarayonlari bo‘yicha
texnik ma’lumotlar.
43

Купить

Информация о документе

Продавец

Sulfidli rux konsentratlarini kuydirish jarayoni

Похожие документы