Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni hisobi - Металлургия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	143.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni hisobi

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni hisobi
Bajardi: « М Е Т » guruh
talabasi
Eraliyev M.A.
Qabul qildi: Xaydaraliyev X. R.
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
КURS ISHI
Меt guruhi talabasi: Eraliyev Muhiddin Abdujalilovich
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
1. Кurs ishi nomi: Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni hisobi. Berilgan ko'rsatgichlar %:
Cu-29,7 %; Fe-43,2%; S-25,7; O -2,4 % Ishlab chiqarish unumdorligi 70 t/s₂
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Лоскутов Ф.М. Металлургия свинца и цинка. - М.: Металлургиздат, 1999. - 238 с.
2. Шиврин Г.Н. Металлургия свинца и цинка. - М.: Металлургия, 1999. - 350с
3. Гудима Н.В., Шейн Я.П. Краткий справочник по металлургии цветных металлов. -
М.: Металлургия, 1995. - 212 с.
4. Гудима Н.В. и др. Технологические расчеты в металлургии тяжелых цветных
металлов. М.: Металлургия, 2002, 255 с.
5. Кобахидзе В.В. Тепловая работа и конструкции печей цветной металлургии.- М.:
МИСиС. 2001. – 355 с
6. Уткин Н.И. Металлургия цветных металлов. М.: Металлургия. 2000 г . 442 с .
4. Grafik qismi: 1. Slayd-taqdimot ko’rinishida
5 . Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi :
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
I.1. Jarayonning kimyoviy reaktsiyalari
- Тех nologik hisoblashlar
II.1. Ratsional tarkib hisobi,
II.2.Material balans hisobi,
II.3. Issiqlik balansi hisobi
- А sosiy va yordamchi qurilmalarni tanlash va hisoblash;
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semestr
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy miqdori , % Bajarilish haqida
belgi va muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 А sosiy qurilmani tanlash va hisoblash
7 Тех nika havfsizligi
8 Х ulosa
9 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
10 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….4
I BOB. NAZARIY QISM…………………………………………………………6
1.1. Mis shteynlarini konvertorlash jarayonining nazariy
asoslari………………….6
1.2. Mis shteynlarini konvertorlash jarayonining
kimyosi………………………...11
1.3. Mis shteynlarini konvertorlash jarayonining
amaliyoti……………………….14
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
17
2.1. Mis shteynining ratsional tarkibi va boshqa hisoblarni
hisoblash…………….17
2.2. Material balansi
hisobi………………………………………………………..21
2.3. Issiqlik balansi hisobi…………………………………………………………
24
2.4. Konverter pechi
hisobi………………………………………………………..26
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI……………………………………………
29
XULOSA…………………………………………………………………………33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..35
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi zamonaviy rangli metallurgiya sanoatida mis ishlab chiqarish va uni
qayta ishlash jarayonlarini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mis elektr
o‘tkazuvchanligi yuqori bo‘lgan eng muhim rangli metallardan biri hisoblanadi. U
elektrotexnika, energetika, mashinasozlik, radioelektronika, kimyo sanoati, qurilish
hamda boshqa ko‘plab sanoat tarmoqlarida keng qo‘llaniladi. Shu sababli mis
ishlab chiqarish texnologiyalarini rivojlantirish, energiya sarfini kamaytirish va
ishlab chiqarish samaradorligini oshirish metallurgiya sanoatining dolzarb
vazifalaridan biri hisoblanadi.
Mis asosan sulfidli rudalar tarkibida uchraydi. Ushbu rudalarni boyitish va
eritish natijasida mis shteyni hosil bo‘ladi. Mis shteyni tarkibida asosan mis va
temir sulfidlari mavjud bo‘lib, undan metall mis olish uchun konvertorlash
jarayoni amalga oshiriladi. Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni mis
metallurgiyasining asosiy bosqichlaridan biri hisoblanadi. Jarayon davomida
shteyn tarkibidagi temir va oltingugurt oksidlanish yo‘li bilan ajratib olinadi hamda
tarkibida yuqori miqdorda mis saqlovchi xomaki mis hosil qilinadi.
Konvertorlash jarayonida yuqori harorat ostida furmalar orqali havo yoki
kislorod bilan boyitilgan havo purkaladi. Natijada sulfidli birikmalar oksidlanadi,
hosil bo‘lgan temir oksidlari flyus bilan birikib shlak hosil qiladi. Shlak metall
fazadan ajratib olinadi va shu yo‘l bilan temirning asosiy qismi chiqarib yuboriladi.
Keyingi bosqichda mis sulfidlari oksidlanib, tarkibida 98–99 % mis saqlovchi
xomaki mis olinadi.
Konvertorlash jarayoni murakkab fizik-kimyoviy jarayon hisoblanadi.
Jarayon davomida sulfidlarning oksidlanishi, shlak hosil bo‘lishi, gaz fazasiga SO₂
ajralishi, massa va issiqlik almashinuvi kabi murakkab hodisalar sodir bo‘ladi.
Sulfidlarning oksidlanishi ekzotermik xarakterga ega bo‘lgani sababli katta
miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Shu sababli konvertorlash avtogen jarayonlar
turiga kiradi, ya’ni ko‘p hollarda qo‘shimcha yoqilg‘i talab qilinmaydi.
Konvertorlash jarayonida hosil bo‘ladigan oltingugurt dioksidi gazi
metallurgiya sanoatida muhim ikkilamchi mahsulot hisoblanadi. Ushbu gazdan
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi. Shu sababli zamonaviy metallurgiya
korxonalarida gazlarni utilizatsiya qilish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash
muhim ahamiyatga ega.
Mis shteynlarini konvertorlash jarayonining samaradorligi bir qator
texnologik omillarga bog‘liq bo‘ladi. Ularga shteyn tarkibi, harorat rejimi, havo
sarfi, flyus miqdori, konverter konstruksiyasi va purkash intensivligi kiradi. Ushbu
omillarni optimal boshqarish natijasida metall yo‘qotilishlari kamayadi,
energiyadan samarali foydalaniladi hamda yuqori sifatli mahsulot olinadi.
Hozirgi vaqtda rangli metallurgiyada asosan Peirce–Smith tipidagi
gorizontal konverterlar qo‘llaniladi. Ushbu agregatlar yuqori unumdorligi,
ishlashining ishonchliligi va katta hajmdagi shteynni qayta ishlash imkoniyati bilan
ajralib turadi. Zamonaviy konverterlar avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari,
kislorod bilan boyitilgan purkash texnologiyasi va gaz tozalash qurilmalari bilan
jihozlangan.
Kurs ishining maqsadi — mis shteynlarini konvertorlash jarayonining
nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish hamda texnologik hisob-kitoblarni bajarish
orqali jarayon samaradorligini aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
 mis shteynlarini konvertorlash jarayonining nazariy asoslarini o‘rganish;
 jarayonda sodir bo‘ladigan asosiy kimyoviy reaksiyalarni tahlil qilish;
 konvertorlash jarayonining amaliy jihatlarini o‘rganish;
 ratsional, material va issiqlik balanslarini hisoblash;
 asosiy texnologik uskunalarni tanlash va hisoblash;
 texnika xavfsizligi qoidalarini tahlil qilish.
Kurs ishining predmeti — mis shteynlarini konvertorlash jarayoni, uning
fizik-kimyoviy xususiyatlari hamda ushbu jarayonda qo‘llaniladigan texnologik
uskunalar hisoblanadi.
Kurs ishining hajmi : Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 7 ta reja, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Mis shteynlarini konvertorlash jarayonining nazariy asoslari
Mis shteynlarini konvertorlash rangli metallurgiya sanoatining eng muhim
pirometallurgik jarayonlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi
mis shteyni tarkibidagi temir va oltingugurtni oksidlab ajratish hamda tarkibida
96–99 % gacha mis saqlovchi xomaki mis olishdan iborat. Konvertorlash mis
ishlab chiqarish texnologik zanjirining asosiy bosqichlaridan biri bo‘lib, eritish
pechlarida hosil qilingan shteyn aynan konverterlarda qayta ishlanadi.
Mis shteyni asosan mis va temir sulfidlaridan tashkil topgan eritma
hisoblanadi. Uning tarkibida odatda Cu S, FeS, qisman Fe O , shuningdek oltin,₂ ₃ ₄
kumush, selen, tellur va boshqa nodir elementlar mavjud bo‘ladi. Mis miqdori
shteyn tarkibida odatda 20–70 % oralig‘ida bo‘lib, oltingugurt miqdori 22–28 %
atrofida bo‘ladi. Temir miqdori esa mis konsentratsiyasiga bog‘liq ravishda
o‘zgaradi.
Konvertorlash jarayonining fizik-kimyoviy mohiyati sulfidli birikmalarning
kislorod bilan oksidlanishiga asoslanadi. Jarayon davomida konverter ichiga
furmalar orqali siqilgan havo yoki kislorod bilan boyitilgan havo yuboriladi.
Purkalayotgan kislorod avvalo temir sulfidi bilan reaksiyaga kirishadi, chunki
temirning kislorodga moyilligi misga nisbatan ancha yuqori hisoblanadi. Shu
sababli dastlab temir sulfidlari oksidlanib, temir oksidi hosil qiladi.
Temir sulfidi oksidlanishining umumiy reaksiyasi quyidagicha ifodalanadi:
Hosil bo‘lgan temir oksidi eritmada erkin holda uzoq saqlanib qola olmaydi.
Shu sababli konverterga flyus sifatida kvars (SiO ) qo‘shiladi. Temir oksidi
₂
kremniy dioksidi bilan birikib fayalitli shlak hosil qiladi:
Fayalitli shlak zichligi kam bo‘lgani sababli eritma yuzasiga ko‘tariladi va
davriy ravishda konverterdan chiqarib tashlanadi. Natijada shteyn tarkibidagi temir
miqdori kamayib boradi va misning konsentratsiyasi ortadi.
Konvertorlash jarayoni odatda ikki asosiy bosqichda olib boriladi. Birinchi
bosqich “temirni chiqarish davri” deb ataladi. Bu bosqichda FeS ning asosiy qismi
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026oksidlanib shlakka o‘tadi. Temir miqdori kamaygani sari eritmada Cu S ning₂
ulushi ortib boradi va oq shteyn hosil bo‘ladi.
Ikkinchi bosqich “mis olish davri” deb yuritiladi. Bu bosqichda mis sulfidi
oksidlanadi va xomaki mis hosil bo‘ladi. Jarayon quyidagi reaksiyalar orqali
amalga oshadi:
Hosil bo‘lgan mis oksidi yana mis sulfidi bilan reaksiyaga kirishib metall
mis hosil qiladi:
Natijada tarkibida 98–99 % gacha mis saqlovchi xomaki mis olinadi.
Oqartirilgan mis tarkibida oz miqdorda oltingugurt, temir, kislorod va boshqa
qo‘shimchalar ham saqlanib qoladi. Keyinchalik bu mahsulot anod pechlarida
rafinatsiya qilinadi va elektrotozalash bosqichiga yuboriladi.
Konvertorlash avtogen jarayon hisoblanadi. Sulfidlarning oksidlanishi
natijasida juda katta miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Shu sababli agregatda
ko‘pchilik hollarda qo‘shimcha yoqilg‘i ishlatilmaydi. Hosil bo‘ladigan issiqlik
jarayonning 1200–1350 °C harorat oralig‘ida uzluksiz davom etishini ta’minlaydi.
Jarayon davomida to‘rtta asosiy faza mavjud bo‘ladi:
 gaz fazasi;
 shlak fazasi;
 shteyn fazasi;
 metall fazasi.
Gaz fazasida asosan SO , O va N mavjud bo‘ladi. Hosil bo‘ladigan
₂ ₂ ₂
oltingugurt dioksidi keyinchalik sulfat kislota ishlab chiqarish sexlariga yuboriladi.
Shlak fazasi asosan fayalit (Fe SiO ), magnetit (Fe O ) va boshqa silikatlardan
₂ ₄ ₃ ₄
tashkil topadi. Metall fazada esa xomaki mis to‘planadi.
Konvertorlash samaradorligi bir qator texnologik omillarga bog‘liq bo‘ladi.
Ularga harorat, havo sarfi, kislorod konsentratsiyasi, flyus miqdori, shteyn tarkibi,
furmalar soni va purkash tezligi kiradi. Ushbu ko‘rsatkichlarning optimal
qiymatlari saqlanganda metall yo‘qotilishi kamayadi, misning ajralib chiqish
darajasi ortadi va konverter unumdorligi oshadi.
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Zamonaviy mis metallurgiyasida asosan Peirce–Smith tipidagi gorizontal
konverterlar qo‘llaniladi. Ushbu agregatlar po‘lat korpusdan iborat bo‘lib, ichki
qismi magnezitli olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplangan bo‘ladi. Konverter
korpusining yon tomonlariga joylashtirilgan furmalar orqali siqilgan havo
yuboriladi. Agregatning aylanish imkoniyati yuklash, shlak chiqarish va
mahsulotni bo‘shatish jarayonlarini ancha qulaylashtiradi.
1-rasm. Konvertor. 1 - elektr yuritgich; 2 – reduktor; 3 – salnik; 4 – tishli
bandaj; 5 – asos bandaji; 6 – bo‘yin; 7 –furmokollektor; 8 – sharikli
klapan; 9 – furmali trubka; 10 – cho‘mich
Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni rangli metallurgiyada yuqori
iqtisodiy samaradorlikka ega bo‘lgan texnologik bosqich hisoblanadi. Jarayon
davomida temir va oltingugurt ajratib yuboriladi, mis esa yuqori darajada
boyitiladi. Shu bilan birga ajralib chiqayotgan SO gazidan sulfat kislota ishlab₂
chiqarishda foydalanish imkoniyati mavjud bo‘lib, bu ishlab chiqarishning
ekologik va iqtisodiy samaradorligini yanada oshiradi.Konvertorlash jarayoni
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026haqida ma’lumotlar metallurgiya manbalari va zamonaviy texnologik tavsiflarga
mos ravishda tayyorlandi.
Peirce–Smith tipidagi gorizontal konverter rangli metallurgiya sanoatida,
ayniqsa mis va nikel shteynlarini qayta ishlashda eng keng qo‘llaniladigan
agregatlardan biri hisoblanadi. Ushbu konverter metallurgiya tarixidagi eng muhim
texnologik ixtirolardan biri bo‘lib, hozirgi kungacha mis ishlab chiqarish
texnologiyasining asosiy qurilmalaridan biri sifatida qo‘llanilib kelinmoqda.
Peirce–Smith konverteri amerikalik muhandislar Uilyam Genri Peirce va
Elias Anton Kappelen Smith tomonidan XX asr boshlarida yaratilgan. Ular 1905–
1910-yillar oralig‘ida AQSHning Yuta shtatidagi Baltimore Copper Company
eritish zavodida ilmiy-amaliy tajribalar olib borganlar. Konverter ilk bor 1908-
yilda sanoat sharoitida sinovdan o‘tkazilgan va keyinchalik butun dunyo
metallurgiya zavodlarida keng tarqalgan.
Peirce–Smith konverteri yaratilishidan oldin Manhès–David konverterlari
ishlatilgan. Bu agregatlarning asosiy kamchiligi ichki qoplamasining kislotali
olovbardosh materiallardan tayyorlanganligi edi. Konverterlash jarayonida hosil
bo‘ladigan temir oksidli shlak qoplamani tez yemirar, natijada agregatning xizmat
muddati juda qisqa bo‘lardi. Peirce va Smith ushbu muammoni magnezit asosidagi
asosli olovbardosh g‘ishtlardan foydalanish orqali hal qildilar. Natijada
konverterlarning ishlash muddati bir necha martaga uzaydi va texnologik jarayon
iqtisodiy jihatdan samaraliroq bo‘ldi.
Peirce–Smith konverteri gorizontal joylashgan silindrsimon po‘lat
korpusdan iborat bo‘ladi. Uning ichki qismi olovbardosh g‘ishtlar bilan qoplanadi.
Konverter korpusining yon tomonlariga furmalar o‘rnatiladi. Aynan shu furmalar
orqali agregat ichiga siqilgan havo yoki kislorod bilan boyitilgan havo yuboriladi.
Konverter maxsus tayanchlarga o‘rnatilgan bo‘lib, o‘z o‘qi atrofida aylanish
imkoniyatiga ega. Bu esa shteynni yuklash, shlak chiqarish va tayyor mahsulotni
bo‘shatishni ancha qulaylashtiradi.
Konverterning ishlash prinsipi sulfidli shteyn tarkibidagi temir va
oltingugurtni oksidlashga asoslangan. Dastlab eritish pechidan olingan suyuq
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026shteyn konverter ichiga quyiladi. So‘ng furmalar orqali havo purkaladi. Birinchi
navbatda temir sulfidi oksidlanadi:
2FeS+3O
2 =2FeO+2SO
2
Hosil bo‘lgan temir oksidi flyus sifatida qo‘shilgan kremniy dioksidi bilan
reaksiyaga kirishib fayalitli shlak hosil qiladi:
2FeO+SiO
2 =Fe
2 SiO
4
Hosil bo‘lgan shlak eritma yuzasiga ko‘tariladi va davriy ravishda chiqarib
tashlanadi. Natijada shteyn tarkibidagi temir kamayib, mis miqdori ortib boradi.
Temirning asosiy qismi chiqarilgandan keyin mis sulfidi oksidlanadi:
2Cu
2 S+3O
2 =2Cu
2 O+2SO
2
Hosil bo‘lgan mis oksidi yana mis sulfidi bilan reaksiyaga kirishadi:
Cu
2 S+2Cu
2 O=6Cu+SO
2
Natijada tarkibida 98–99 % gacha mis saqlovchi xomaki mis hosil bo‘ladi.
Konverterlash jarayoni odatda 1200–1350 °C harorat oralig‘ida olib boriladi.
Jarayon avtogen xarakterga ega bo‘lib, sulfidlarning oksidlanishidan ajraladigan
issiqlik hisobiga davom etadi. Shu sababli ko‘p hollarda qo‘shimcha yoqilg‘i talab
qilinmaydi.
Peirce–Smith konverterining asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
 konstruksiyasi sodda va mustahkam;
 katta hajmdagi shteynni qayta ishlash imkoniyati mavjud;
 yuqori ishlab chiqarish unumdorligiga ega;
 mis va nikelni yuqori darajada ajratib olish mumkin;
 agregatning xizmat muddati uzoq;
 ekspluatatsiya va ta’mirlash ishlari qulay;
 texnologik jarayonni boshqarish nisbatan oson;
 SO gazidan sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalanish mumkin.₂
 Shu bilan birga ayrim kamchiliklari ham mavjud:
 jarayon davriy xarakterga ega;
 katta miqdorda SO gazi ajraladi;
₂
 chang hosil bo‘lishi yuqori;
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 issiqlik yo‘qotishlari katta;
 furmalar tez yeyiladi;
 olovbardosh qoplama vaqt o‘tishi bilan yemiriladi;
 ekologik talablar sababli murakkab gaz tozalash tizimlari talab qilinadi.
Hozirgi vaqtda Peirce–Smith konverterlari dunyoning ko‘plab mis va nikel
eritish zavodlarida qo‘llanilib kelmoqda. Zamonaviy agregatlar avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlari, kislorod bilan boyitilgan purkash texnologiyasi hamda
gazlarni utilizatsiya qilish qurilmalari bilan jihozlangan.
Shu sababli ushbu konverter rangli metallurgiyaning eng muhim va samarali
agregatlaridan biri hisoblanadi.
1.2. Mis shteynlarini konvertorlash jarayonining kimyosi
Mis shteynlarini konvertorlash jarayonining asosini murakkab oksidlanish–
qaytarilish reaksiyalari tashkil qiladi. Jarayon davomida shteyn tarkibidagi temir va
oltingugurt kislorod ta’sirida oksidlanadi, mis esa dastlab sulfid holida saqlanib
qoladi. Konvertorlash selektiv oksidlanish qonuniyatlariga asoslangan bo‘lib,
metallarning kislorodga moyilligi farqi bilan izohlanadi. Temirning kislorodga
moyilligi misga nisbatan ancha yuqori bo‘lgani sababli birinchi navbatda temir
sulfidlari oksidlanadi.
Mis shteyni tarkibida asosan FeS va Cu S mavjud bo‘ladi. Shuningdek oz₂
miqdorda Ni, Co, Pb, Zn, Au, Ag va boshqa elementlar ham uchraydi. Jarayon
odatda 1200–1350 °C harorat oralig‘ida olib boriladi. Konverterga furmalar orqali
yuborilgan siqilgan havo yoki kislorodli havo eritma ichida kuchli barbotaj hosil
qiladi va oksidlanish reaksiyalarining intensiv kechishini ta’minlaydi.
Jarayonning birinchi bosqichida temir sulfidi oksidlanadi:
2FeS+3O
2 =2FeO+2SO
2
Ushbu reaksiya ekzotermik xarakterga ega bo‘lib, katta miqdorda issiqlik
ajralib chiqadi. Ajralayotgan issiqlik konverter ichidagi yuqori haroratni saqlab
turadi. Shu sababli konvertorlash avtogen jarayon hisoblanadi va ko‘pchilik
hollarda qo‘shimcha yoqilg‘i talab qilinmaydi.
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hosil bo‘lgan temir oksidi eritmada erkin holda uzoq saqlanmaydi.
Konverterga qo‘shilgan flyus — kvars (SiO ) bilan reaksiyaga kirishib fayalitli₂
shlak hosil qiladi:
2FeO+SiO
2 =Fe
2 SiO
4
Hosil bo‘lgan fayalitli shlak eritma yuzasiga ko‘tariladi va davriy ravishda
konverterdan chiqarib turiladi. Shu yo‘l bilan temirning asosiy qismi shlakka o‘tadi
va misning konsentratsiyasi oshadi.
Konvertorlash jarayonida katta miqdorda oltingugurt dioksidi hosil bo‘ladi.
Ushbu gaz metallurgiya sanoatida muhim ikkilamchi mahsulot hisoblanadi.
Keyinchalik undan sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi. Zamonaviy
konverterlarda gaz tarkibidagi SO miqdori 10–18 % gacha yetishi mumkin.
₂
Temirning asosiy qismi chiqarilgandan so‘ng mis sulfidi oksidlana
boshlaydi. Bu bosqich “oqartirish davri” deb yuritiladi. Jarayon quyidagi reaksiya
orqali boradi:
2Cu
2 S+3O
2 =2Cu
2 O+2SO
2
Hosil bo‘lgan mis oksidi yana mis sulfidi bilan reaksiyaga kirishib metall
mis hosil qiladi:
Cu
2 S+2Cu
2 O=6Cu+SO
2
Natijada tarkibida 98–99 % gacha mis saqlovchi xomaki mis olinadi.
Oqartirilgan mis tarkibida oz miqdorda oltingugurt, kislorod, temir va boshqa
aralashmalar ham saqlanadi.
Konvertorlash davomida ayrim qo‘shimcha reaksiyalar ham sodir bo‘ladi.
Masalan, magnetit hosil bo‘lishi mumkin:
6FeO+O
2 =2Fe
3 O
4
Magnetitning ortiqcha hosil bo‘lishi shlak yopishqoqligini oshirib yuboradi
va jarayon samaradorligini kamaytiradi. Shu sababli amaliyotda harorat va flyus
miqdori qat’iy nazorat qilinadi.
Jarayon davomida bir vaqtning o‘zida bir nechta fazalar mavjud bo‘ladi:
 gaz fazasi;
 shlak fazasi;
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 shteyn fazasi;
 metall fazasi.
Gaz fazasida asosan SO , O va N mavjud bo‘ladi. Shlak fazasi fayalit va₂ ₂ ₂
boshqa silikatlardan tashkil topadi. Metall fazada esa xomaki mis yig‘iladi. Shteyn
fazasida esa mis sulfidlari saqlanadi.
Konvertorlashning termodinamik asosida Gibbs erkin energiyasining
kamayishi yotadi. Temir sulfidi oksidlanishining erkin energiyasi juda manfiy
qiymatga ega bo‘lgani sababli reaksiya o‘z-o‘zidan intensiv kechadi. Yuqori
harorat esa reaksiyalar tezligini oshiradi hamda metall va shlakning yaxshi
ajralishini ta’minlaydi.
Jarayonning muhim fizik-kimyoviy xususiyatlaridan biri barbotaj
hodisasidir. Furmalar orqali berilayotgan havo eritma ichida mayda gaz
pufakchalari hosil qiladi. Natijada massa va issiqlik almashinuvi kuchayadi,
reaksiyalar tezroq kechadi va metallurgik ko‘rsatkichlar yaxshilanadi.
Konvertorlash samaradorligiga quyidagi omillar katta ta’sir ko‘rsatadi:
 harorat;
 kislorod miqdori;
 flyus sarfi;
 shteyn tarkibi;
 furmalardan havo berish tezligi;
 shlakning yopishqoqligi.
Flyus miqdori yetarli bo‘lmasa, FeO to‘liq bog‘lanmaydi va olovbardosh
qoplamaning yemirilishi kuchayadi. Kislorodning ortiqcha berilishi esa misning
oksidlanishiga va metall yo‘qotilishiga olib kelishi mumkin.
Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni mis metallurgiyasining eng muhim
kimyoviy bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayon davomida temir va
oltingugurt chiqarib yuboriladi, mis esa yuqori darajada boyitilib xomaki mis
holida olinadi. Shu sababli konvertorlash zamonaviy rangli metallurgiyaning
asosiy texnologik jarayonlaridan biri hisoblanadi.
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20261.3. Mis shteynlarini konvertorlash jarayonining amaliyoti
Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni zamonaviy rangli metallurgiyada
keng qo‘llaniladigan asosiy texnologik bosqichlardan biri hisoblanadi. Jarayonning
asosiy maqsadi mis shteyni tarkibidagi temir va oltingugurtni oksidlab ajratish
hamda tarkibida yuqori miqdorda mis saqlovchi xomaki mis olishdan iborat.
Konvertorlash amaliyoti yuqori haroratli pirometallurgik jarayon bo‘lib, asosan
Peirce–Smith tipidagi gorizontal konverterlarda amalga oshiriladi. Ushbu
agregatlar yuqori unumdorlikka ega bo‘lib, yirik metallurgiya korxonalarida
samarali qo‘llaniladi.
Jarayonda boshlang‘ich xomashyo sifatida eritish pechlaridan olingan mis
shteyni ishlatiladi. Mis shteyni tarkibida asosan FeS va Cu S mavjud bo‘ladi.₂
Shuningdek oz miqdorda Ni, Co, Zn, Pb, Au va Ag kabi elementlar ham uchraydi.
Shteyn maxsus kovshlar yordamida konverterga quyiladi. Shundan so‘ng konverter
furmalari orqali siqilgan havo yoki kislorod bilan boyitilgan havo yuboriladi.
Oqartirilgan havo eritma ichida kuchli barbotaj hosil qilib, sulfidlarning intensiv
oksidlanishini ta’minlaydi.
Konvertorlash amaliyoti odatda ikki asosiy bosqichda olib boriladi. Birinchi
bosqich “temirni chiqarish davri” deb ataladi. Ushbu bosqichda temir sulfidi
intensiv oksidlanadi va temir oksidi hosil bo‘ladi:
2FeS+3O
2 =2FeO+2SO
2
Hosil bo‘lgan FeO flyus sifatida qo‘shilgan kremniy dioksidi bilan
reaksiyaga kirishib fayalitli shlak hosil qiladi:
2FeO+SiO
2 =Fe
2 SiO
4
Hosil bo‘lgan shlak eritma yuzasida yig‘iladi va davriy ravishda
konverterdan chiqarib turiladi. Ushbu bosqich davomida shteyn tarkibidagi
temirning asosiy qismi chiqarib yuboriladi va misning konsentratsiyasi ortib
boradi.
Jarayonning ikkinchi bosqichi “oqartirish davri” deb yuritiladi. Bu
bosqichda mis sulfidi oksidlanadi va mis oksidi hosil bo‘ladi:
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20262Cu
2 S+3O
2 =2Cu
2 O+2SO
2
Hosil bo‘lgan mis oksidi yana mis sulfidi bilan reaksiyaga kirishib metall
mis hosil qiladi:
Cu
2 S+2Cu
2 O=6Cu+SO
2
Natijada tarkibida 98–99 % gacha mis saqlovchi xomaki mis olinadi.
Oqartirilgan mis keyinchalik anod pechlariga yuboriladi va undan so‘ng
elektrolitik rafinatsiya bosqichi amalga oshiriladi.
Konvertorlash jarayonida haroratni boshqarish juda muhim hisoblanadi.
Jarayon odatda 1200–1350 °C oralig‘ida olib boriladi. Sulfidlarning oksidlanishi
ekzotermik xarakterga ega bo‘lgani sababli katta miqdorda issiqlik ajraladi.
Natijada agregat ichida qo‘shimcha yoqilg‘isiz yuqori harorat saqlanib turadi.
Ammo haroratning haddan tashqari oshib ketishi olovbardosh qoplamaning
yemirilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli amaliyotda flyus miqdori va
havo sarfi yordamida harorat boshqariladi.
Konvertorlash vaqtida gaz fazasining tarkibi ham katta ahamiyatga ega.
Jarayon davomida hosil bo‘ladigan SO gazi maxsus gaz yo‘llari orqali gaz₂
tozalash tizimiga yuboriladi. Keyinchalik ushbu gazdan sulfat kislota ishlab
chiqarishda foydalaniladi. Zamonaviy metallurgiya korxonalarida gazlarni
utilizatsiya qilish ekologik xavfsizlikning asosiy talablaridan biri hisoblanadi.
Konvertorlash jarayonida eritma kuchli aralashadi. Furmalar orqali berilgan
havo eritma ichida mayda gaz pufakchalari hosil qiladi. Bu esa massa va issiqlik
almashinuvi tezligini oshiradi. Natijada reaksiyalar tezroq va to‘liqroq kechadi.
Barbotaj jarayonining intensivligi konverterning unumdorligiga bevosita ta’sir
qiladi.
Amaliyotda flyus sifatida asosan kvars ishlatiladi. Kvarsning asosiy vazifasi
FeO bilan birikib fayalit hosil qilishdir. Agar flyus miqdori yetarli bo‘lmasa, temir
oksidi olovbardosh qoplamani yemirishi mumkin. Shu sababli flyus sarfi
texnologik jihatdan muhim parametr hisoblanadi.
Konvertorlash davomida furmalar eng og‘ir ish sharoitida ishlaydi. Yuqori
harorat, agressiv eritma muhiti va gaz oqimlari furmalarning tez yeyilishiga olib
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026keladi. Shu sababli furmalar maxsus issiqqa chidamli materiallardan tayyorlanadi
va muntazam ravishda almashtirib turiladi.
Peirce–Smith konverterlari odatda 50–250 tonna sig‘imga ega bo‘ladi. Yirik
metallurgiya zavodlarida bir necha konverter parallel ishlaydi. Jarayon davriy
xarakterga ega bo‘lib, bir sikl bir necha soat davom etadi. Sikl davomida quyidagi
operatsiyalar bajariladi:
 shteynni yuklash;
 havo purkash;
 flyus qo‘shish;
 shlak chiqarish;
 xomaki misni chiqarish.
Konvertorlash natijasida olinadigan xomaki mis tarkibida misning miqdori
sezilarli darajada oshadi. Ushbu mahsulot keyingi qayta ishlash bosqichlariga
yuboriladi. Keyinchalik undan yuqori tozalikdagi katod mis olinadi.
Mis shteynlarini konvertorlash amaliyoti metallurgiya sanoatida yuqori
iqtisodiy samaradorlikka ega jarayonlardan biri hisoblanadi. Jarayon davomida
misning asosiy qismi saqlab qolinadi, temir esa shlakka chiqariladi. Shu bilan birga
oltingugurt dioksididan qo‘shimcha mahsulot sifatida foydalanish imkoniyati
mavjud. Zamonaviy avtomatlashtirilgan konverterlar jarayonni yuqori darajada
nazorat qilish, energiya sarfini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash
imkonini bermoqda.
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Mis shteynining ratsional tarkibi va boshqa hisoblarni hisoblash
Berilgan:
Cu – 29.7 %
Fe – 43.2 %
S – 25.7 %
O – 2.4 %₂
Jami:
29.7 + 43.2 + 25.7 + 2.4 = 101 %
Konsentrat tarkibi 101 % bo’lib qolganligi uchun men O – 1.4 % deb
₂
qabul qildim va shunda Jami;
29.7 + 43.2 + 25.7 + 1.4 = 100 % chiqdi
Ishlab chiqarish unumdorligi:
Q = 70 t/sutka
Ratsional tarkib hisobi
Cu S holidagi Cu:
₂
Cu S = 29.7 × 0.92 = 27.324 Cu
₂
Metall holidagi Cu:
Cumet = 29.7 – 27.324 = 2.376 Cu
Cu S bilan bog‘langan oltingugurt:
₂
S = 27.324 × 32.06 ÷ 127.08 = 6.892
FeS bilan bog‘langan oltingugurt:
S = 25.7 – 6.892 = 18.808
FeS tarkibidagi Fe:
Fe = 18.808 × 55.85 ÷ 32.06 = 32.764
Metall holidagi Fe:
Femet = 43.2 – 32.764 = 10.436
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 1-jadval
Shteyn ratsional tarkibi
No Birikmalar Cu S Fe O₂ Jami
1 Cu S
₂ 27.324 6.892 34.216
2 FeS 18.808 32.764 51.572
3 Ferrit 2.376 10.436 12.812
4 O
₂ 1.4 1.4
5 Jami 29.7 25.7 43.2 1.4 100
Oqartirilgan mis (blister) hisobi
Oqartirilgan misdagi Cu miqdori:
Cu = 29.7 × 0.985 = 29.255
Oqartirilgan mis miqdori:
M = 29.255 ÷ 0.992 = 29.491 kg
Oqartirilgan misdagi Fe:
Fe = 29.491 × 0.003 = 0.088
Oqartirilgan misdagi S:
S = 29.491 × 0.002 = 0.059
Oqartirilgan misdagi O :
₂
O = 29.491 × 0.003 = 0.088
₂
Oqartirilgan misdagi boshqalar:
Boshqalar = 29.491 – (29.255 + 0.088 + 0.059 + 0.088) = 0.001
Chang miqdori
Cu = 0.015 × 29.7 = 0.446
Fe = 0.015 × 43.2 = 0.648
S = 0.015 × 25.7 = 0.386
O = 0.015 × 1.4 = 0.021
₂
Shlak hisobi
Shlakdagi Cu:
Cu = 29.7 – (29.255 + 0.446) = -0.001≈ 0 deb olinadi.
Shlakdagi Fe:
18

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fe = 43.2 – (0.088 + 0.648) = 42.464
FeO miqdori:
FeO = 42.464 × 72 ÷ 56 = 54.596
FeO tarkibidagi kislorod:
O = 54.596 – 42.464 = 12.132₂
Flyus sarfi
Kerakli SiO miqdori:
₂
SiO = 42.464 × 60 ÷ 72 = 35.387
₂
Kvars flyus tarkibi:
Kvarsdagi SiO = 80 %
₂
Kerakli flyus miqdori:
Qflyus = 35.387 ÷ 0.8 = 44.234 kg
Kvars flyus tarkibi
SiO = 44.234 × 0.8 = 35.387
₂
Al O = 44.234 × 0.06 = 2.654
₂ ₃
CaO = 44.234 × 0.03 = 1.327
Fe = 44.234 × 0.07 = 3.096
O = 44.234 × 0.03 = 1.327
₂
Boshqalar = 44.234 – (35.387 + 2.654 + 1.327 + 3.096 + 1.327)= 0.443
2-jadval
Kvarsli flyus tarkibi
No Komponent kg %
1 Fe 45.56 45.7
2 O
₂ 13.459 13.5
3 SiO
₂ 35.387 35.5
4 Al O
₂ ₃ 2.654 2.7
5 CaO 1.327 1.3
6 Cu 0.446 0.48
7 S 0.386 0.4
8 Boshqalar 0.443 0.42
9 Jami 99.662 100
19

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Kislorod sarfi
Fe ni oksidlash uchun O :₂
O = 12.132 kg
₂
S ni oksidlash uchun:
S = 25.7 – (0.059 + 0.386)
S = 25.255 kg
SO gacha oksidlanadigan qismi:
₂
S = 25.255 × 0.85 = 21.467
SO gacha oksidlanadigan qismi:
₃
S = 25.255 – 21.467 = 3.788
SO hosil bo‘lishi uchun O :
₂ ₂
O = 21.467 × 32 ÷ 32 = 21.467
₂
SO hosil bo‘lishi uchun O :
₃ ₂
O = 3.788 × 48 ÷ 32 = 5.682
₂
S uchun jami O :
₂
O = 21.467 + 5.682 = 27.149
₂
Umumiy O sarfi:
₂
O = 12.132 + 27.149 = 39.281 kg
₂
Havo sarfi
Nazariy havo sarfi:
Havo = 39.281 × 100 ÷ 23 = 170.787 kg
Hajm bo‘yicha:
V = 170.787 ÷ 1.29 = 132.393 m³
Azot miqdori:
N = 170.787 – 39.281 = 131.506 kg
₂
Amaliy havo sarfi
95 % samaradorlikda:
Havo = 170.787 ÷ 0.95 = 179.776 kg
O = 39.281 ÷ 0.95 = 41.348 kg
₂
N = 179.776 – 41.348 = 138.428 kg
₂
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hajm:
V = 179.776 ÷ 1.29 = 139.361 m³
Ortiqcha O :₂
O = 41.348 – 39.281 = 2.067 kg
₂
75 % yo‘qotish bilan
Havo = 179.776 ÷ 0.75 = 239.701 kg
Hajm:
V = 239.701 ÷ 1.29 = 185.815 m³
3-jadval
Chiquvchi gazlar
No Gaz kg m³ %
1 SO
₂ 42.934 15.01 10.24
2 SO
₃ 9.47 2.66 1.82
3 O
₂ 2.067 1.44 0.98
4 N
₂ 138.428 116.81 86.96
5 Jami 192.899 135.92 100
2.2. Mis shteynlarini material balansi hisobi
Yuklanuvchi mahsulotlar
Shteyn
Berilgan:
Cu = 29.7 kg
Fe = 43.2 kg
S = 25.7 kg
O = 1.4 kg
₂
Jami: 100 kg
Kvarsli flyus
Oldingi hisobdan:
SiO = 35.387 kg
₂
Al O = 2.654 kg
₂ ₃
CaO = 1.327 kg
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fe = 3.096 kg
O = 1.327 kg₂
Boshqalar = 0.443 kg
Jami: 44.234 kg
Havo oldingi hisobdan:
O = 41.348 kg
₂
N = 138.428 kg
₂
Jami: 179.776 kg
Yuklanuvchi mahsulotlar jami
Cu = 29.700 kg
Fe = 43.2 + 3.096 = 46.296 kg
S = 25.700 kg
SiO = 35.387 kg
₂
CaO = 1.327 kg
Al O = 2.654 kg
₂ ₃
O = 1.4 + 1.327 + 41.348 = 44.075 kg
₂
N = 138.428 kg
₂
Boshqalar = 0.443 kg
Yuklangan mahsulotlarning umumiy massasi
M = 100 + 44.234 + 179.776 = 324.010 kg
Olingan mahsulotlar
Oqartirilgan mis
Cu = 29.255 kg
Fe = 0.088 kg
S = 0.059 kg
O = 0.088 kg
₂
Boshqalar = 0.001 kg
Jami: 29.491 kg
Shlak
Cu = 0 kg
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Fe = 45.560 kg
S = 0.386 kg
SiO = 35.387 kg₂
CaO = 1.327 kg
Al O = 2.654 kg
₂ ₃
O = 13.459 kg
₂
Boshqalar = 0.442 kg
Jami: 99.215 kg
Chang
Cu = 0.445 kg
Fe = 0.648 kg
S = 0.386 kg
O = 0.021 kg
₂
Jami: 1.5 kg
Gazlar
S = 24.869 kg
O = 30.507 kg
₂
N = 138.428 kg
₂
Jami: 193.804 kg
Olingan mahsulotlar jami
Cu = 29.255 + 0 + 0.445 = 29.700 kg
Fe = 0.088 + 45.560 + 0.648 = 46.296 kg
S = 0.059 + 0.386 + 0.386 + 24.869 = 25.700 kg
SiO = 35.387 kg
₂
CaO = 1.327 kg
Al O = 2.654 kg
₂ ₃
O = 0.088 + 13.459 + 0.021 + 30.507 = 44.075 kg
₂
N = 138.428 kg
₂
Boshqalar = 0.001 + 0.442 = 0.443 kg
Olingan mahsulotlarning umumiy massasi
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026M = 29.491 + 99.215 + 1.500 + 193.804 = 324.01 kg
5-jadval
Material balansi (yuklanishi)
N
o Materia
l Cu Fe S SiO₂ CaO Al O ₂
₃ O ₂ N
2 Bosh Jami
1 Shteyn 29.
7 43.2 25.
7 1.4 100.0
2 Kvarsli
Flyus 3.096 35.38
7 1.32
7 2.654 1.327 0.44
3 44.234
4 Havo 41.34
8 138.42
8 179.77
6
5 Jami 29.
7 46.29
6 25.
7 35.38
7 1.32
7 2.654 44.07
5 138.42
8 0.44
3 324.01
6-jadval
Material balansi (olinishi)
N
o Material Cu Fe S SiO
₂ CaO Al O ₂
₃ O ₂ N
2 Bosh Jami
1 Oqartirilga
n mis 29.25
5 0.088 0.059 0.088 0.00
1 29.491
2 Shlak 45.56 0.386 35.38
7 1.32
7 2.65
4 13.45
9 0.44
2 99.215
Chang 0.445 0.648 0.386 0.021 1.5
4 Gazlar 24.86
9 30.50
7 138.42
8 193.80
4
5 Jami 29.7 46.29
6 25.7 35.38
7 1.32
7 2.65
4 44.07
5 138.42
8 0.44
3 324.01
2.3. Mis shteynini konverterlashning issiqlik balansi
Issiqlik kelishi
1) Temirning oksidlanishi va shlaklanishidan ajraladigan issiqlik
2Fe + O + SiO = Fe SiO + 145.6 kkal
₂ ₂ ₂ ₄
1 kg Fe uchun:
Q = 145600 ÷ (2 × 55.8) = 1305 kkal
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Bizdagi metall Fe:
Fe = 10.436 kg
Ajraladigan issiqlik:
Q = 10.436 × 1305 = 13618.980 kkal
2) FeS oksidlanishi va shlaklanishidan hosil bo‘ladigan issiqlik
2FeS + 3O + SiO = Fe SiO + 2SO + 249.2 kkal₂ ₂ ₂ ₄ ₂
1 kg FeS uchun:
Q = 249200 ÷ (2 × (55.8 + 32.1)) = 1417.52 kkal
FeS miqdori:
FeS = 51.572 kg
Ajraladigan issiqlik:
Q = 51.572 × 1417.52 = 73111.773 kkal
3) Shteyn bilan kiradigan issiqlik
Q = 239.701 × 100 = 23970.100 kkal
4) Havo bilan kiradigan issiqlik
Q = 179.776 × 20 × 0.2417 = 868.037 kkal
5) Kvars bilan kiradigan issiqlik
Q = 44.234 × 15 × 0.16 = 106.162 kkal
6) Jami issiqlik kelishi
Q = 13618.980 + 73111.773 + 23970.100 + 868.037 + 106.162
Q = 111675.052 kkal
Issiqlik chiqishi
1) Shlak bilan ketuvchi issiqlik
Q = 99.215 × 1300 × 0.32 = 41273.440 kkal
2) Oqartirilgan mis bilan ketuvchi issiqlik
Q = 29.491 × 0.22 × 1300 = 8434.426 kkal
3) Chiquvchi gazlar bilan ketuvchi issiqlik
N :
₂
Q = 116.81 × 0.338 × 1200 = 47390.544 kkal
O :
₂
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Q = 1.44 × 0.356 × 1200 = 615.168 kkal
SO :₂
Q = 15.01 × 0.54 × 1200 = 9726.480 kkal
SO :
₃
Q = 2.66 × 0.73 × 1200 = 2329.680 kkal
Gazlar bilan jami:
Q = 47390.544 + 615.168 + 9726.480 + 2329.680
Q = 60061.872 kkal
4) Jami mahsulotlar bilan chiqadigan issiqlik
Q = 41273.440 + 8434.426 + 60061.872= 109769.738 kkal
5) Boshqa yo‘qotishlar
Q = 111675.052 – 109769.738= 1905.314 kkal
Gorlovina orqali yo‘qotish
Q = 1200 kkal
Yakuniy yo‘qotish
Q = 1905.314 – 1200= 705.314 kkal
7-jadval
Mis shteynini konverterlashning issiqlik balansi
No Issiqlik kelishi kkal % Issiqlik sarfi kkal %
1 Femet oksidlanishi 13618.98 12.
2 Shlak 41273.44 37.0
2 FeS oksidlanishi 73111.773 65.
4 Oqartirilgan mis 8434.426 7.6
3 Shteyn 23970.1 21.
5 Gazlar 60061.872 53.7
4 Havo 868.037 0.8
Gorlovina 1200 1.1
5 Kvars 106.162 0.1 Yo’qotish 705.314 0.6
6 Jami 111675.052 100 Jami 111675.05
2 100
2.4. Konverter pechi hisobi
1. Konverter pechi sonini hisoblash
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Berilgan:
Q = 70 t/sutka
Konverter pechi hajmini 25 t deb olamiz.
Pechning mahsulot eritib olish davri:
t = 6 soat
Bitta pechning sutkalik unumdorligi
Q = 24 × 25 ÷ 6
Q = 100 t/sutka
Kerakli pechlar soni
n = 70 ÷ 100
n = 0.70
Demak, ishlab chiqarish uchun:
n = 1 ta pech
qabul qilinadi.
2. Ishlayotgan furmalar kesimi yuzasi
Konverterga beriladigan havo hajmi:
Oldingi hisobdan:
V = 185.815 m³/min
Konverter uchun:
Vkonv = 1000 × 185.815 ÷ (1440 × 0.7)
Vkonv = 184.34 m³/min
Furmalar kesim yuzasi
Ff = Vkonv ÷ V₀
Bu yerda:
V = 1.036 m/s
₀
Shunda:
Ff = 184.34 ÷ 1.036
Ff = 177.93 sm²
3. Ishlayotgan furmalar soni
nf = 127.2 × 177.93 ÷ 532
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026nf = 42.56
Yaqinlashtirib:
nf = 43 ta furma
4. Pech yuzasini hisoblash
Pechning geometrik o‘lchamlari:
Uzunligi:
L = 6.1 m
Diametri:
D = 3.65 m
Gorlovina o‘lchami:
Fgorn = 1.7 × 2.0 = 3.4 m²
Pechning umumiy yuzasi
Formula:
Fct = K × (2 π D² ÷ 4 + π DL – Fgorn)
Bu yerda:
K = 1.4
Hisoblaymiz
2 π D² ÷ 4 = 2 × 3.14 × 3.65² ÷ 4= 20.91
π DL = 3.14 × 3.65 × 6.1= 69.94
Umumiy yuza
F
ct = 1.4 × (20.91 + 69.94 – 3.4)= 122.43 m²
Yakuniy natijalar
Pech soni 1 ta
Havo sarfi 184.34 m³/min
Furmalar kesim yuzasi 177.93 sm²
Furmalar soni 43 ta
Pech yuzasi 122.43 m²
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni rangli metallurgiya sanoatidagi eng
murakkab va xavfli texnologik jarayonlardan biri hisoblanadi. Jarayon davomida
yuqori harorat, eritilgan metall va shlak, zaharli gazlar, chang, kuchli mexanik
agregatlar hamda yuqori bosimli havo tizimlari bilan ishlanadi. Shu sababli
konverter sexlarida texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy amal qilish ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish, avariya holatlarining oldini olish hamda
ishchilar hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Konverterlash jarayoni odatda 1200–1350 °C harorat oralig‘ida olib boriladi.
Bunday yuqori harorat metall va shlak sachrashi xavfini yuzaga keltiradi. Ayniqsa
konverterga shteyn quyish vaqtida eritma sachrashi yoki portlash holatlari sodir
bo‘lishi mumkin. Eritilgan metallning inson tanasiga tegishi og‘ir kuyishlarga olib
keladi. Shu sababli sexda ishlovchi barcha ishchilar maxsus issiqqa chidamli
himoya kiyimlari bilan ta’minlanadi.
Metallurgiya sexlarida qo‘llaniladigan individual himoya vositalariga
quyidagilar kiradi:
 issiqqa chidamli maxsus kiyim;
 himoya ko‘zoynaklari;
 yuz niqoblari;
 issiqqa chidamli qo‘lqoplar;
 maxsus metallurgik poyabzallar;
 himoya kaskalari;
 respiratorlar.
Ishchilar ish joyiga mazkur himoya vositalarisiz kirishiga ruxsat berilmaydi.
Ayniqsa konverter og‘zi yaqinida ishlovchi xodimlar kuchli infraqizil nurlanish
ta’sirida ishlaydi. Shu sababli issiqlikdan himoyalovchi ekranlar va maxsus
ko‘zoynaklardan foydalanish majburiy hisoblanadi.
Konverterlash jarayonidagi eng xavfli omillardan biri oltingugurt dioksidi
gazining hosil bo‘lishidir. Jarayon davomida sulfidlarning oksidlanishi natijasida
katta miqdorda SO gazi ajraladi:₂
29

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026S+O
2 =SO
2
SO gazi inson organizmi uchun juda zaharli hisoblanadi. Ushbu gaz nafas₂
yo‘llarini zararlaydi, ko‘z va teriga salbiy таъсир ko‘rsatadi. Gazning yuqori
konsentratsiyasi inson hayoti uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Shu sababli
konverter sexlarida kuchli ventilyatsiya tizimlari o‘rnatiladi. Hosil bo‘layotgan
gazlar maxsus gaz yo‘llari orqali chang va gaz tozalash qurilmalariga yuboriladi.
Gazlardan himoyalanish uchun quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi:
 sex havosini doimiy ravishda nazorat qilish;
 gaz analizatorlari o‘rnatish;
 kuchli shamollatish tizimlaridan foydalanish;
 favqulodda gaz chiqarish tizimlarini tashkil etish;
 ishchilarga respirator va gaz niqoblari berish.
Konverterlash vaqtida katta miqdorda chang hosil bo‘ladi. Chang tarkibida
mis, temir, qo‘rg‘oshin va boshqa metall zarrachalari bo‘lishi mumkin. Ushbu
chang uzoq vaqt davomida inson organizmiga ta’sir qilganda kasbiy kasalliklarni
yuzaga keltiradi. Shu sababli zamonaviy korxonalarda elektrofiltrlar, chang
ushlagichlar va gaz tozalash qurilmalari keng qo‘llaniladi.
Texnika xavfsizligida nam materiallarning konverterga tushishining oldini
olish juda muhim hisoblanadi. Agar nam material eritilgan metallga tushsa,
suvning bir zumda bug‘lanishi natijasida kuchli portlash sodir bo‘lishi mumkin.
Bunday portlash eritilgan metallning katta masofaga sachrashiga olib keladi. Shu
sababli konverterga yuklanadigan barcha materiallar oldindan quritiladi va namligi
nazorat qilinadi.
Konverterlarda furmalar orqali yuqori bosimli havo yuboriladi. Havo
tizimlaridagi bosimning keskin ortishi yoki furmalarning tiqilib qolishi avariya
holatlariga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli havo berish tizimlari muntazam
ravishda tekshirilib turiladi. Furmalarning ishlash holati nazorat qilinadi, bosim
o‘lchov asboblari doimo soz holatda saqlanadi.
Konverter agregatlari aylanuvchi mexanik qurilmalar bilan jihozlangan
bo‘ladi. Konverterning aylanish mexanizmi, reduktorlar va elektr yuritmalar bilan
30

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026ishlash vaqtida ehtiyotsizlik baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Shu sababli
barcha aylanuvchi qismlar maxsus himoya qopqoqlari bilan yopiladi. Ta’mirlash
ishlari vaqtida agregat to‘liq to‘xtatiladi va elektr tarmog‘idan uziladi.
Elektr xavfsizligi metallurgiya sexlarida alohida ahamiyatga ega. Konverter
sexlarida katta quvvatli elektr dvigatellar, ventilyatorlar, nasoslar va
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari ishlatiladi. Yuqori harorat va chang elektr
uskunalarining ishlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli barcha
elektr jihozlari yerga ulanadi va muntazam texnik ko‘rikdan o‘tkaziladi.
Yong‘in xavfsizligi ham metallurgiya sexlarining eng muhim talablaridan
biridir. Yuqori harorat va yonuvchi gazlar mavjudligi sababli sexlarda:
 yong‘in signalizatsiyasi;
 suv ta’minoti tizimlari;
 ko‘chma o‘t o‘chirgichlar;
 qum qutilari;
 favqulodda chiqish yo‘llari bo‘lishi shart.
Har bir ishchi yong‘in sodir bo‘lganda qanday harakat qilishni bilishi kerak.
Ishchilar muntazam ravishda yong‘in xavfsizligi bo‘yicha o‘qitiladi va amaliy
mashg‘ulotlardan o‘tkaziladi.
Konverter sexlarida ishlovchi xodimlar muntazam tibbiy ko‘rikdan
o‘tkaziladi. Yuqori harorat, gaz va chang inson organizmiga zararli ta’sir qilishi
mumkinligi sababli ishchilarning sog‘lig‘i doimiy nazorat qilinadi.
Ishlab chiqarishda favqulodda holatlar uchun maxsus xavfsizlik rejasi ishlab
chiqiladi. Har bir ishchi:
 avariya vaqtida harakatlanish tartibini;
 evakuatsiya yo‘llarini;
 birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish usullarini;
 gaz chiqishi holatida himoyalanish qoidalarini bilishi zarur.
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari keng qo‘llanilmoqda. Jarayon parametrlarini avtomatik nazorat qilish, gaz
monitoringi tizimlari va masofadan boshqarish texnologiyalari inson omili bilan
31

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026bog‘liq xavflarni sezilarli darajada kamaytiradi. Natijada ishlab chiqarish
xavfsizligi va samaradorligi yanada oshadi.
Mis shteynlarini konvertorlash jarayonida texnika xavfsizligi qoidalariga
qat’iy rioya qilish ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish, ishchilar
salomatligini muhofaza qilish va texnologik jarayonning uzluksiz ishlashini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Kurs ishida mis shteynlarini konvertorlash jarayonining nazariy asoslari,
fizik-kimyoviy mohiyati, texnologik amaliyoti hamda asosiy hisoblash usullari
batafsil o‘rganildi. Mis metallurgiyasida konvertorlash jarayoni eng muhim
texnologik bosqichlardan biri hisoblanib, uning asosiy vazifasi shteyn tarkibidagi
temir va oltingugurtni oksidlab ajratish hamda tarkibida yuqori miqdorda mis
saqlovchi xomaki mis olishdan iborat ekanligi aniqlandi.
Kurs ishida mis shteynining tarkibi va xossalari tahlil qilinib, konvertorlash
jarayonining selektiv oksidlanish qonuniyatlariga asoslanishi ko‘rsatib berildi.
Jarayon davomida birinchi navbatda temir sulfidi oksidlanishi, hosil bo‘lgan temir
oksidining flyus bilan birikib fayalitli shlak hosil qilishi hamda keyingi bosqichda
mis sulfidi oksidlanib metall mis olinishi ilmiy jihatdan asoslab berildi.
Konvertorlashning avtogen xarakterga ega ekanligi, ya’ni sulfidlarning
oksidlanishidan ajraladigan issiqlik hisobiga jarayonning yuqori haroratda davom
etishi metallurgik jihatdan muhim afzallik ekanligi aniqlandi.
Ish davomida Peirce–Smith tipidagi gorizontal konverterlarning tuzilishi,
ishlash prinsipi va sanoatdagi ahamiyati keng o‘rganildi. Ushbu agregatlarning
yuqori unumdorlikka ega ekanligi, katta hajmdagi shteynni qayta ishlash
imkoniyati hamda misni yuqori darajada ajratib olishni ta’minlashi ko‘rsatildi. Shu
bilan birga konverterlash jarayonining ayrim kamchiliklari, jumladan SO gazining₂
katta miqdorda ajralishi, chang hosil bo‘lishi va yuqori issiqlik yo‘qotishlari
mavjudligi ham qayd etildi.
Texnologik qismda berilgan tarkib asosida ratsional tarkib hisobi bajarildi.
Mis, temir va oltingugurtning sulfidli birikmalardagi holati aniqlanib, shteyn
tarkibining ratsional tarkibi tuzildi. Jarayon davomida hosil bo‘ladigan mahsulotlar
— xomaki mis, konverter shlaki, chang va gazlarning miqdori hisoblandi.
Material balansini tuzish orqali yuklanuvchi va olinuvchi mahsulotlarning
massa taqsimoti aniqlandi. Hisoblash natijalari konvertorlash jarayonida temirning
asosiy qismi shlakka o‘tishini, mis esa metall fazada to‘planishini ko‘rsatdi. Bu esa
jarayonning selektiv oksidlanish asosida samarali kechishini tasdiqlaydi.
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Issiqlik balansi hisobi orqali sulfidlarning oksidlanishidan katta miqdorda
issiqlik ajralishi aniqlandi. Hosil bo‘layotgan issiqlik konverter ichida yuqori
haroratni ushlab turishi va qo‘shimcha yoqilg‘i sarfini kamaytirishi jarayonning
iqtisodiy samaradorligini oshirishi ko‘rsatib berildi. Shu bilan birga gazlar, shlak
va agregat devorlari orqali issiqlik yo‘qotilishlari ham mavjudligi aniqlanib,
zamonaviy issiqlikni utilizatsiya qilish tizimlarini qo‘llash muhimligi qayd etildi.
Kurs ishida texnika xavfsizligi masalalariga ham alohida e’tibor qaratildi.
Konvertorlash jarayonida yuqori harorat, zaharli SO gazlari, chang va eritilgan₂
metall bilan ishlash katta xavf tug‘dirishi sababli zamonaviy metallurgiya
korxonalarida kuchli ventilyatsiya, gaz tozalash tizimlari, avtomatlashtirilgan
boshqaruv vositalari va individual himoya vositalaridan foydalanish zarurligi
ko‘rsatildi.
Mis shteynlarini konvertorlash jarayoni zamonaviy rangli metallurgiyaning
eng muhim texnologik bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayon yuqori
iqtisodiy samaradorlikka ega bo‘lib, misni yuqori darajada ajratib olish,
energiyadan samarali foydalanish hamda sulfat kislota ishlab chiqarish uchun SO
₂
gazidan kompleks foydalanish imkonini beradi. Zamonaviy avtomatlashtirilgan
texnologiyalarni qo‘llash orqali konvertorlash jarayonining samaradorligini yanada
oshirish, metall yo‘qotilishlarini kamaytirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash
mumkinligi aniqlandi.
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Axmedov A.A. Rangli metallar metallurgiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi,
2021. – 384 b.
2. Ergashev E., Rasulov B. Mis metallurgiyasi texnologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022. – 426 b.
3. Ismoilov X.I. Pirometallurgik jarayonlar nazariyasi. – Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2021. – 405 b.
4. Vanyukov A.V. Metallurgiya tsvetnix metallov. – Moskva: Metallurgiya, 2020.
– 548 s.
5. Павлов Н.Н. Металлургия меди. – Москва: Металлургия, 2021. – 536 с.
6. Туркдоган Э.Т. Основы металлургических процессов. – Москва:
Металлургия, 2020. – 472 с.
7. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. – Wiley-VCH, 2019. – 750 p.
8. Davenport W.G., King M., Schlesinger M. Extractive Metallurgy of Copper. –
Elsevier, 2022. – 650 p.
9. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy.–McGraw-Hill, 2018. – 580 p.
10. Biswas A.K., Davenport W.G. Extractive Metallurgy of Copper, Nickel and
Cobalt. – Pergamon Press, 2021. – 610 p.
11. Yazikov A.S. Mis va nikel metallurgiyasi asoslari.–Toshkent: Fan, 2020.–312
b.
12. Karimov Q.R. Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashinuvi. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2022. – 355 b.
13. https://www.sciencedirect.com
14. https://link.springer.com
15. https://www.researchgate.net
16. https://www.911metallurgist.com
35

Купить