Modal so‘zlarning stilistik xususiyatlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	170.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Modal so‘zlarning stilistik xususiyatlari

Купить

Mavzu: Modal so'zlarning stilistik xususiyatlari
Reja:
Kirish
1-bob. Modallik
1.1 . Modallik tushunchasi
1.2 . Modallik
toifalari
2 -bob. Modal so‘zlar
2 .1. Modal
so‘zlarning lug‘aviy tarkibi va tasnifi
2 .2. Modal
so‘zlar ishonchlilikni ifodalovchi vosita sifatida
3.3.
Modal so'zlarning stilistik xususiyatlari
3.4. Modal
so‘zlar va qo‘shimchalar o‘rtasidagi farq
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1

Kirish
Kurs ishimning mavzusi “Ingliz tilida modallikni ifodalash vositalari”.
Tadqiqot
mavzusi zamonaviy ingliz tilidagi modal so'zlar modallikni
ifodalashning
asosiy leksik vositasi sifatida.
Tadqiqot
mavzusining dolzarbligi modallik kategoriyasini, uni ifodalash
vositalarini
har tomonlama nazariy jihatdan ko‘rib chiqish, modal so‘zlarni
tizimlashtirish,
ularning mavqeini aniqlash zarurati bilan bog‘liq.
Tilshunoslikda
modal so'zlar va iboralar so'zlarning eng munozarali leksik va
grammatik
kategoriyalaridan biri hisoblanadi va 20- asrning ikkinchi yarmidan
boshlab
olimlarning e'tiborini tortdi . Biroq modal so‘zlar ko‘p qirraliligi,
lingvistik
ifodaning o‘ziga xosligi va funksional xususiyatlari tufayli hali to‘liq
izohlanmagan.
Shunday
qilib, modallik toifasi va uni ingliz tilida ifodalash vositalarining
ilmiy
tizimlashtirilmaganligi ushbu kurs ishi mavzusini tanlashni belgilab berdi.
Tadqiqotning
maqsadi ingliz tili nutqining alohida qismi sifatidagi modal
so‘zlarni
tavsiflash va har tomonlama tahlil qilishda, shuningdek, modal fe’llarni
modallikni
amalga oshirish usullaridan biri sifatida ko‘rib chiqishda mohiyatini
aniqlashdan
iborat.
Maqsadga
muvofiq ishda quyidagi vazifalar qo'yiladi:
1) modallik
kategoriyasining mohiyati, o‘ziga xosligi va asosiy belgilarini
aniqlash;
2) asosiy
modal fe’llarni tavsiflang;
3) ishonchlilikni
ifodalovchi vosita sifatidagi modal so‘zlarni tavsiflash;
4) modal so‘zlarni leksik tarkibiga
ko‘ra tavsiflash;
5) modal
so‘zlarning sintaktik vazifalarini aniqlash;
Kurs
ishini yozishda quyidagi usullardan foydalanilgan : qiyosiy, tavsifiy,
statistik.
2

Ishning nazariy va uslubiy asosini rus va xorijiy tilshunos olimlarning
grammatika,
mantiq, sintaksis va umumiy til masalalariga oid tadqiqot ishlari
tashkil
etdi.
Ishning
amaliy ahamiyati tadqiqot natijalarini modallikning funktsional-
semantik
kategoriyasi va uning tarkibiy qismlarini tashkil etuvchi lingvistik tasvir
vositalarini
har tomonlama o'rganishning parcha-parcha qismi sifatida ko'rib
chiqish
imkoniyati bilan bog'liq. Bu ko'p jihatdan mening kurs ishimning amaliy
qo'llanilishi
doirasini belgilaydi, uning materiallaridan zamonaviy ingliz tili
kursida,
modallik muammolari bo'yicha maxsus kurslarda, shuningdek,
tushuntirish
va ikki tilli lug'atlarni tuzishda foydalanish mumkin.
Ish
tuzilishi . Ish kirish, uchta bo'lim, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ro'yxatidan
iborat.
3

1. Modallik
Muayyan ma'nolarning lingvistik tabiati va tarkibi bo'yicha modallik
kategoriyasi
kabi juda ko'p qarama-qarshi nuqtai nazarlar ifodalanadigan boshqa
kategoriya
yo'qdir. Aksariyat mualliflar o‘z tarkibiga mohiyati, funksional maqsadi
va
til tuzilishi darajalariga mansub bo‘lgan eng xilma-xil ma’nolarni kiritadilar,
shuning
uchun modallik kategoriyasi har qanday aniqlikdan mahrum bo‘ladi. Shu
bilan
birga, bu muammo nafaqat tilshunoslik, balki mantiq uchun ham muhim
ahamiyatga
ega, chunki modallik toifasi til hodisalari sohasiga tegishli bo'lib,
ularning
mantiqiy tuzilishi va tafakkur bilan aloqasi eng to'g'ridan-to'g'ri
bo'ladi. Ma’lumki,
modallik birdek tadqiqot va tilshunoslik va mantiqning
predmeti
hisoblanadi. Va agar birinchi modallikda lisoniy birlik sifatida gapning
eng
muhim belgilaridan biri kiritilgan bo'lsa, ikkinchisida u fikrlash shakli sifatida
hukmning
muhim belgisi sifatida qaraladi. Demak, modallikning lingvistik
kategoriyasini
tahlil qilish faqat modallikning mantiqiy kategoriyasi tahlili bilan
chambarchas
bog‘liq holda amalga oshirilishi mumkin.
4

1.1 Modallik tushunchasi
Tilshunoslik modallikni o rganishda mantiq, semiotika va psixologiya ʻ
yutuqlariga
tayangan holda uzoq va mashaqqatli yo lni bosib o tdi. ʻ ʻ Biroq modallik
o‘zining
ko‘p qirraliligi, lingvistik ifodaning o‘ziga xosligi va funksional
xususiyatlari
tufayli hali to‘liq izoh olgani yo‘q. Tadqiqotchilar "modallik"
toifasiga
turli xil ta'riflar berishadi. Keling, ba'zi tushunchalarni ko'rib chiqaylik.
1960
yilda rus tili grammatikasida barcha iboralar, kirish so'zlar, plagin
konstruktsiyalariga
tegishli barcha lingvistik faktlar shakllantirildi va tizimga
kiritildi,
ammo modallikning ta'rifi hali mavjud emas edi. Modallikning birinchi
ta'rifi
1969 yilda O.S.ning lingvistik lug'atida uchraydi. Axmanova modallikni
so'zlovchining
gap mazmuniga bo'lgan munosabati va bayonot mazmunining
voqelik
bilan munosabati (xabarning uning haqiqiy amalga oshirilishiga
munosabati)
ma'nosiga ega bo'lgan kontseptual kategoriya sifatida ko'rib chiqadi,
u
turli xil leksik va turli xil leksik va so'zlar bilan ifodalanadi. grammatik
vositalar,
masalan, shakl va mayl, modal fe'llar va boshqalar. Modallik
bayonotlar,
buyruqlar, istaklar, taxminlar, ishonchlilik, haqiqiy emaslik va
boshqalar
ma'nosiga ega bo'lishi mumkin. Lingvistik atamalar lug'ati (1969)
shuningdek,
modallikning turlari bo'yicha bo'linishini beradi :
· gipotetik
modallik ( gipotetik ( taxminiy ) modallik ), bu bayonot
mazmunini
faraz sifatida ko'rsatishni o'z ichiga oladi;
og'zaki modallik _ _ _ Fe'l
bilan ifodalangan modallik;
· modallik
unreal ( inreal modallik ) bayonot mazmunini imkonsiz,
amalga
oshirib bo'lmaydigan deb ko'rsatish;
salbiy modallik
( salbiy modallik ) - bayonot mazmunini haqiqatga
mos
kelmaydigan tarzda ko'rsatish.[ 20: p. 245]
1980
yilgi rus grammatikasida, birinchidan, modallik tilning turli
darajalari yordamida ifodalanishi
, ikkinchidan, ob'ektiv modallik kategoriyasi
5

predikativlik kategoriyasi bilan bog'liqligi ko'rsatilgan, uchinchidan, hodisalar
bilan
bog'liq hodisalar doirasi. modalligi ko'rsatilgan:
1. voqelik
ma’nosi – irreallik: voqelik sintaktik indikativ (hozir, o‘tgan,
kelasi
zamon) bilan ko‘rsatiladi; noreallik - haqiqiy bo'lmagan kayfiyatlar
(to'g'ri,
shartli, orzu qilingan, rag'batlantiruvchi);
2. sub'ektiv-modal
ma'no - so'zlovchining xabarga munosabati;
3. modallik
sohasiga o‘zining lug‘aviy ma’nolari bilan imkoniyat, istak,
majburiyatni
ifodalovchi so‘zlar (fe’llar, qisqa sifatlar, predikativlar) kiradi;
Ruscha
xorijiy so'zlarning lug'ati (1996) quyidagi ta'rifni beradi: modallik -
(fr. Modalite ,
lat. Modus moyilligi) - hukm qilish modalligi - ular o'rnatadigan
ishonchlilik
xususiyatiga qarab mantiqiy hukmlar orasidagi farq - ular ifodalaydimi
yoki
yo'qmi. mantiqiy sub'ekt va predikat o'rtasidagi zarur yoki yagona ehtimol
bog'liqlik. Modallikka
ko'ra hukmlar ajralib turadi: apodiktik, assertorik va
muammoli.
Keling,
Ushakov D.N.ning izohli lug'atida berilgan ta'rifni ko'rib
chiqaylik. (1996): modallik
- (inglizcha modallik ) so'zlovchining bayonot
mazmuniga
munosabati va bayonot mazmunining voqelik bilan bog'liqligi
(xabarning
uning amalda amalga oshirilishi bilan aloqasi) ma'nosiga ega bo'lgan
kontseptual
kategoriya. turli grammatik va leksik vositalar bilan ifodalanadi,
masalan,
kayfiyat shakllari, modal fe'llar, intonatsiya va boshqalar. [23: b. 277]
Tilshunos
olim V.V.Vinogradov “Rus tili” asarida modallikka kengroq ta’rif
bergan. Bundan
kelib chiqadiki, “modallik nafaqat voqelik va noreallikning
o‘ziga
xos xususiyati, balki so‘zlovchining aytilayotgan narsaga
munosabatidir”. Ta'rifdan
ko'rinib turibdiki, modallikning ikki turi farqlanadi:
ob'ektiv
va sub'ektiv, lekin matnda ular orasidagi aniq chegarani ajratish
qiyin. Ko'pgina
tadqiqotchilar matndagi modallikni sub'ektiv deb
hisoblashadi. [13:
b. 23]
6

1.2. Modallik toifalari
G.F tomonidan allaqachon ta'kidlanganidek. Musaeva, modallik kategoriyasi
ikki
turga bo'linadi: ob'ektiv va sub'ektiv. Ob'ektiv modallik har qanday gapning
majburiy
belgisi, predikativ birlikni tashkil etuvchi kategoriyalardan biri -
gap. Ushbu
turdagi modallik voqelik nuqtai nazaridan xabar qilingan narsaning
voqelikka
munosabatini ifodalaydi ( reallashtirish yoki amalga
oshirish mumkinligi). Ob'ektiv
modallik vaqt kategoriyasi bilan uzviy bog'langan
va
vaqtinchalik aniqlik - noaniqlik asosida farqlanadi. Vaqt va haqiqatning ma'nosi
-
g'ayritabiiylik birlashtirildi; bu ma’nolar majmuasi obyektiv-modal ma’nolar
deyiladi. Subyektiv modallik so‘zlovchining
xabarga munosabati. Ob'ektiv
modallikdan
farqli o'laroq, u gapning ixtiyoriy xususiyatidir. Subyektiv
modallikning
semantik hajmi obyektiv modallikning semantik hajmidan ancha
kengdir. Subyektiv
modallikning semantik asosini so'zning keng ma'nosida
baholash
kontseptsiyasi, jumladan, hisobotning nafaqat mantiqiy (intellektual,
oqilona)
malakasini, balki turli xil hissiy (irratsional) reaktsiyalarni ham tashkil
qiladi. Baholovchi
- tavsiflovchi qadriyatlarga xabarga sub'ektiv munosabat
ifodasini
uning shunday xususiyati bilan birlashtirgan, sub'ektiv bo'lmagan,
faktning
o'zidan, hodisadan, uning fazilatlaridan, xususiyatlaridan kelib chiqadigan
xarakteristikalar
kiradi. , uning vaqtdagi oqimining tabiati yoki aloqalari va boshqa
faktlar
va hodisalar bilan munosabatlaridan.
Modallik
doirasi quyidagilarni o'z ichiga oladi:
kommunikativ
munosabat xarakteriga ko'ra bayonotlarga qarama -
qarshilik;
"haqiqat
- g'ayritabiiylik" oralig'ida qiymatlarni gradatsiya qilish;
ma'ruzachining
voqelik haqidagi fikrlarining ishonchliligiga ishonchining
turli darajalari
;
8

predmet va predikat o'rtasidagi bog'lanishning turli xil o'zgarishlari .
Shuni
ta'kidlash kerakki, modallik grammatik yoki leksik, yoki intonatsiya
darajasida
yoki umuman gapning bo'limlarida amalga oshiriladi va turli xil ifoda
usullariga
ega, u turli xil grammatik va leksik vositalar bilan ifodalanadi. anglatadi:
kayfiyatning
maxsus shakllari; modal fe'llar (masalan, ruscha: can, must;
ingliz: must , can ); boshqa
modal so'zlar (masalan, ruscha: it appears, perhaps;
inglizcha: perhaps , ehtimol ); intonatsiya
degani. Turli tillar modallikning turli
ma'nolarini
grammatik jihatdan turli yo'llar bilan ifodalaydi. Shunday qilib, ingliz
tili
subjunktiv II maxsus kayfiyat yordamida noreal modallik ma'nosini
ifodalaydi, masalan: Agar o'z vaqtida kelgan bo'lsangiz , biz poezdga yetib olishimi
z kerak edi . _ _ _ _
V.V. Vinogradov
o'zining "Rus tili grammatikasi bo'yicha tadqiqotlar" asarida
haqiqatni
amaliy jamoatchilik ongida aks ettiruvchi gap, voqelikka munosabatini
(munosabatini)
ifodalaydi, degan tushunchaga amal qildi, shuning uchun modallik
kategoriyasi
gap bilan, xilma-xilligi bilan chambarchas bog'liq. uning
turlaridan. Har
bir jumla muhim konstruktiv xususiyat sifatida modal ma'noni o'z
ichiga
oladi, ya'ni u voqelikka munosabatni ko'rsatadi. U modallik kategoriyasini
turli
tizimlar tillarida turli shakllarda uchraydigan asosiy, markaziy lingvistik
kategoriyalarga
tegishli deb hisoblagan. V.V. Vinogradov, shuningdek, modallik
kategoriyasining
mazmuni va uni ochish shakllari tarixiy jihatdan o'zgaruvchan
ekanligini
ta'kidladi. Turli tizimli tillardagi modallikning semantik kategoriyasi
aralash
leksik va grammatik xususiyatga ega. Evropa tizimi tillarida u nutqning
butun
tuzilishini qamrab oladi.
O.S.ning
ta'rifida. Axmanova modallik bir necha ma'noga ega bo'lishi
mumkinligini
aytadi, ulardan biri ishonchlilikdir. Gapda ma'ruzachi yoki yozuvchi
tinglovchi
yoki o'quvchiga aytmoqchi bo'lgan fikrni shakllantiradi. Gaplar bir-
biridan
bayonning maqsadi, hissiy bo'yoqlari, shuningdek, ulardagi
ma'lumotlarning
haqiqat yoki yolg'onlik darajasi, ya'ni ishonchlilik darajasi bilan
9

farqlanadi. Subyektiv modallik bilan ajralib turadigan bildiruvchi va so'roq
gaplardan farqli
o'laroq , buyruq maylidagi fe'l-predikatli rag'batlantiruvchi gaplar
uzatilgan
mazmunning ishonchlilik darajasida farq
qilmaydi. Ushbu taklifda _ o modal so'zi esa aniqlik
darajasini emas , balki
motivatsiyaning
intensivligini bildiradi :

Ehtimol, biz
buni birgalikda qila olamiz .
Shunday
qilib, bizda bir xil turdagi uchta tuzilma mavjud, ularning har biri o'z
haqiqatiga,
o'z yolg'oniga va o'ziga xos noaniqligiga ega. Bayonotning
kategoriyalilik
darajasi bilimdan ishonchga, keyin esa noaniqlik sohasiga o'tgan
sayin
pasayadi.
Demak,
ushbu muammo yuzasidan olib borilgan izlanishlarga asoslanib xulosa
qilishimiz
mumkinki, nutqning har qanday segmentida modallikning turli
vositalaridan
foydalanishni kuzatish mumkin. Shu bilan birga, bu turkumni
ifodalash
usullaridagi farqlar qisman uning o‘ta sintaktik-semantik vazifalaridagi,
funksional-semantik
mohiyatidagi ichki farqlar bilan bog‘liq. Voqelik faktlari va
ularning
bog‘lanishlari bayon mazmuni bo‘lib, so‘zlovchi tomonidan voqelik va
aniqlik,
imkoniyat yoki xohish, majburiyat yoki zarurat sifatida qarashi
mumkin. Gapning
ishonchlilik darajasini baholashni ifodalovchi modal so'zlarni
tavsiflash
muammosi bir necha bor tadqiqotchilar e'tiborini
tortdi. Muallif yaratadihar
qanday asar (badiiy, publitsistik), dunyoning shaxsiy
qarashlaridan,
uning tili va madaniyatining barcha xilma-xilligidan foydalanib,
o'quvchiga
ta'sir qiladi.
Men
o'z kurs ishimda xabar qilingan narsaning ishonchliligini ifodalovchi
vositalarni
modal fe'llar sifatida ko'rib chiqayotganim sababli, ularga tavsif berish
kerak.
10

2 -bob. Modal so‘zlar
Modal so‘z “Lingvistik atamalar lug‘ati”da ( 1969) “o‘ziga xos leksik
ma’nosini
yo‘qotgan va modallikni tavsiflovchi ifodalash vositasi vazifasini
bajaradigan
so‘z” deb talqin qilingan [20: 2-b. 238].
Ingliz
tili grammatikasi Belyaeva M.A. quyidagi ta’rifni beradi: “modal
so‘zlar
gapda ifodalangan fikrga so‘zlovchining subyektiv munosabatini
bildiruvchi
so‘zlardir.
Modal
so‘zlar so‘zlovchining aytilayotgan fikrga sub’ektiv munosabatini
bildiruvchi
o‘zgarmas so‘zlarni o‘z ichiga oluvchi gap qismidir. Shaklga kelsak,
modal
so'zlarda hech qanday tashqi xususiyat rivojlanmagan. Biroq, yana ikkita
xususiyat
- semantik va sintaktik - juda aniq ifodalangan, bu ko'plab tilshunoslarni
modal
so'zlar haqida nutqning mustaqil qismi sifatida gapirishga majbur
qiladi. Modal
so'zlarning semantik xususiyati ularning ishonchliligi, taxminiyligi
yoki
maqsadga muvofiqligi nuqtai nazaridan bayonotga sub'ektiv munosabatning
ma'nosidir. Ma’no
jihatdan modal so‘zlar nominativ vazifani bajaruvchi nutqning
boshqa
muhim qismlaridan sezilarli darajada farqlanadi; biroq ma’no mustaqilligi
nuqtai
nazaridan ular, shubhasiz, xizmat bo‘laklariga emas, balki ahamiyatli
bo‘laklarga
tegishlidir.
Modal
so‘zlarning sintaktik vazifasi gapning kirish a’zosi yoki kamdan-kam
hollarda
so‘z gapning vazifasidir.
Modal
so'zlar tasdiq va inkor gap so'zlariga o'xshash " Ha " va " Yo'q "
jumlalari
vazifasini bajarishi mumkin . Biroq, Ha va Yo'q jumla so'zlari hech
qachon
o'z maqomini o'zgartirmaydi, modal so'zlar esa gap so'zlari (dialogda) yoki
gapda
kirish so'zlari bo'lishi mumkin.
Professor
L.S. Barxudarov gapda modal so‘zlar doimo gapning kirish a’zosi
vazifasini
bajaradi, deydi. L.S. Barxudarov, shuningdek, modal so‘zlarga xabar
qilingan
faktning ehtimolligi, imkoniyati, boshqa faktlar, hodisalar bilan
11

bog‘liqligi va hokazolar nuqtai nazaridan tavsiflovchi ma’noga ega bo‘lgan
so‘zlarga
ta’rif beradi.
Bundan
tashqari, professor Barxudarov gapning kirish a’zosi vazifasini
bajaruvchi
har bir so‘z ham modal so‘zlar sinfiga kirmasligini ta’kidlaydi . Modal
so‘zlar
nutqning alohida bo‘lagi bo‘lib, boshqa gap bo‘laklari va so‘z birikmalari
ham
kirish a’zosi vazifasini bajarishi mumkin: ergash gaplar, ergash gaplar,
infinitiv
tuzilmalar va boshqalar. Modal so‘zlar gap bo‘lagi sifatida faqat har doim,
hamma
hollarda gapning kirish a’zosi sifatida ishlatiladigan so‘zlarni o‘z ichiga
oladi. Bu
so`zlar o`zining o`zgarmasligi va boshqa so`zlar bilan chegaralangan
muvofiqligi
bilan ajralib turadi.

12

2 .1. Modal so‘zlarning leksik tarkibi va tasnifi.

Zamonaviy ingliz tilida modal so'zlar quyidagi so'zlarni o'z ichiga oladi:

albatta haqiqatdan
ham balki baxtli
- baxtsiz
o albatta _ aniq
bo'lishi mumkin baxtga - omadsizlikka
shubhasiz _ _ tabiiy
ravishda ehtimol _
baxtiga - afsuski

albatta aniq
ehtimol _
aftidan Haqiqatan
ham _
albatta aslida

shubhasiz

Modal
so‘zlar ma’nosiga ko‘ra voqelik faktlariga bildirgan sub’ektiv
munosabatiga
ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:
1)
bayonotni ifodalovchi so'zlar;
2) taxminni ifodalovchi
so'zlar ;
3)
bayonot mazmunini uning maqsadga muvofiqligi yoki nomaqbulligi nuqtai
nazaridan
sub'ektiv baholashni ifodalovchi so'zlar.
Har
bir guruh ichida modal so‘zlar ma’no jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lsa-da,
shu
bilan birga ularning har biri o‘ziga xos ohangni ifodalaydi yoki nutqda bir
semantik
guruhga mansub boshqa modal so‘zlardan farqlanadi.

13

3
2 .2 Modal so'zlar ishonchlilikni ifodalovchi vosita sifatida.

Modal so‘zlar gapda ifodalangan fikrga so‘zlovchining taxmin, shubha,
ehtimol,
ishonch ma’nolarini bildiradi . Modal so‘zlar gapning kirish a’zosi
vazifasini
bajaradi va odatda butun gapni bir butun sifatida ifodalaydi. Ayrim
modal
so‘zlar (masalan, albatta , albatta , shubhasiz , ehtimol va hokazo) gap -
so‘z vazifasini
bajara oladi ” [ 2: b. 201]. Quyidagi misolni ko'rib chiqing:
- Tanlash:
U sizga gapirishni o'rgatdi. Men buni qila olmasdim.
Liza
: Albatta.
- Pickering:
U sizga gapirishni o'rgatdi, men qila olmadim.
- Liza:
Albatta.
Modal so'zlar
- so'zlovchi o'z bayonotini bir butun sifatida yoki uning alohida
qismlarini
ob'ektiv voqelikka munosabati nuqtai nazaridan baholaydigan
so'zlar. Masalan : To‘g‘ri , qizil labli gul
(P.) suyaklarni
kemiradi
; Vaziyat , to'g'rimi , sizni ajratdi? (P.). Keltirilgan misollarda
so‘z haqiqatda modal
so‘z hisoblanadi. U so‘zlovchining gap mazmuniga taxminiy
imkoniyat
sifatida munosabatini ifodalaydi va birinchi gapda modal so‘z
so‘zlovchining
butun gap mazmuniga munosabatini belgilaydi, ikkinchisida esa
gap
tarkibiy qismlaridan biriga ishora qiladi. gap - mavzu.
Modal
so‘zlarga berilgan ushbu ta’riflarni ko‘rib chiqib aytishimiz mumkinki,
modal
so‘zlar gap bo‘laklari tizimida alohida o‘rin tutadi. Ularning umumiy
grammatik
ma’nosi modallikni ifodalash, ya’ni so‘zlovchi tomonidan
o‘rnatiladigan
xabarning voqelikka munosabati bilan bog‘liq .
Ingliz
tilidagi aksariyat modal so'zlar qo'shimchalardan kelib chiqadi va - ly
qo'shimchasiga
ega bo'lgan harakat shakli qo'shimchalari bilan mos
keladi , shuning
uchun modal so'zlar ko'pincha qo'shimchalar va zarrachalarga
yaqin
bo'ladi, shuning uchun birinchi va ikkinchisini farqlash ba'zan qiyin
14

bo'ladi. Masalan, solishtiring: Bizning muvaffaqiyatlarimiz haqiqatan
ham (zarrachalar) kichik. -
Men eshitdim : rostdan ham (modal so'z), bu ovoz
edi (L.T.).
Modal
so‘zlarni ma’nosiga ko‘ra ikki guruhga bo‘lish mumkin:
1.
Tasdiq ma’noli modal so‘zlar, gapga mantiqiy baho berish, so‘zlovchining
xabarning
voqeligiga ishonchi, kategorik ishonchliligi : albatta rost, chindan,
albatta,
shubhasiz, albatta va hokazo . Masalan : Ikki marta ikki . ,
albatta to'rtta. Bir
kun kelib , shubhasiz , bu ko'l quriydi.
Bu
guruhga tipdagi frazeologik birikmalar ham kiradi: aslida, o‘z-o‘zidan
ma’lum va
hokazo.
2.
Imkoniyat, muammoli aniqlik (taxmin, ehtimol, faraz, shubha) ifodalovchi
faraz
ma’noli modal so‘zlar : ehtimol, ehtimol, ehtimol, aftidan, shekilli, shekilli,
ehtimol
va hokazo . Masalan: Menga shunday tuyuldiki, u ehtimol . , kirishdan
oldin
eshik oldida uzoq vaqt o'yladi . Sakson yoshli shoira bu fikrga umri
davomida
to‘plagan tajribasi orqali kelgan bo‘lsa kerak. Sog'inch tuyg'usi,
shekilli , har
bir insonga xosdir. Bu, shuningdek, "ehtimol", "bo'lishi kerak",
"ehtimol"
va hokazo birikmalarini o'z ichiga oladi.
Modal
so'zlar kelib chiqishi bo'yicha bog'langan muhim so'zlardan nominativ
funktsiyaning
yo'qligi bilan ajralib turadi. Modal so'zlar muhim so'zlar bilan
ifodalanadigan
ob'ektlar, xususiyatlar yoki jarayonlarning nomlari emas; ular gapni
tashkil
etuvchi so‘zlar bilan grammatik bog‘lanishdan xoli bo‘lib, gap a’zolari
bo‘lmaydi. Modal
so‘zlar gapda grammatik jihatdan ajratib olingandan so‘ng
leksiklashuv
jarayoniga uchraydi. Ushbu jarayon tufayli modal so'zlar butun leksik
birlik
rolini o'ynaydi, nafaqat o'zgaruvchanlikni, balki
morfologik artikulyatsiyani ham
yo'qotadi . Shunday qilib, modal so'z ma'nosini
anglatuvchi
"balki" birikmasi ko'pincha ikkinchi so'zni ( be ) yo'qotadi va
fleksiya -
" may" so'zida yo'q.o'ziga xos ma'nosini yo'qotadi.
Ma’lumki,
ingliz tilida modal so‘zlar muallifning gapga bo‘lgan munosabatini
bildiradi,
gapda aytilgan gapga ishonch, shubha, taxmin, ijobiy yoki salbiy bahoni
15

bildiradi. Modal so'zlar oddiy ( albatta , ehtimol ), hosila ( albatta , tabiiy
ravishda , haqiqatda )
va qo'shma ( belki , ishonch hosil qilish uchun) bo'lishi
mumkin . Eng
ko'p ishlatiladigan modal so'zlar:
- shubha
va taxminni, xabarning ishonchliligiga noaniqlikni
ifodalovchi
modal so‘zlar: ehtimol , ehtimol , ehtimol ;
- ma'qullash
yoki rad etishni ifodalovchi modal
so'zlar: baxtga , afsuski , baxtga , baxtga , baxtga , baxtsizlikka ;
- mustahkamlovchi
ifodalovchi modal so‘zlar: chindan ;
- xabar qilinayotgan
narsaning ishonchini , ishonchliligini ifodalovchi modal so‘zlar : albatta,
albatta,
albatta,
ishonch hosil qilish uchun, yetarlicha, aniq, aniq, shubhasiz, tabiiy,
haqiqatdan.
Misollarni
ko'rib chiqing:
1. Balki siz haqsiz . _ _ _ - Balki siz
haqsiz.
2. Afsuski ,
ob-havo yomon edi . - Afsuski , ob - havo yomon edi .
3. Men , albatta , nima qilish kerakligini bilmayman . _ _ _ _ “Men haqiqata
n ham
nima qilishni bilmayman.
4. Balki Meri kasaldir . _ Ehtimol, Meri kasaldir .
5. Shubhasiz ,
u keyinroq keladi . U shubhasiz keyinroq keladi . _ _ _ _
6. Albatta tushunaman . - Albatta , tushunaman . _ _
Modal
so‘zlarning sintaktik tomondan o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilardan
iborat:
1)
so'z-jumla ma'nosida, ko'proq dialogik nutqda
qo'llang: Can I borrow your pen ? - Albatta . _ - Qalamingni
qarzga olsam
bo'ladimi? - Albatta .
2)
kirish so‘z sifatida qo‘llang: Albatta , you don’t care about me ;
3)
modal zarralar va qo‘shimchalarga yaqin ma’noda tasdiqlovchi so‘z sifatida
ishlatilishi; qarang _ : Shubhasiz ,
shoir iste’dodli (“ shubhasiz” modal zarrachaga
yaqinlashadi ha ). - Shoir, albatta, iste'dodli ( albatta -
aniqlovchi). - Shoir, albatta , iste'dodli ( albatta -
kirish ma'nosidagi modal so'z).
16

Yuqorida aytib o‘tilganidek, modal so‘zlar gapda kirish a’zosi vazifasini
bajaradi. Ammo
shuni ta'kidlash kerakki, agar har bir modal so'z kirish so'z
vazifasini
bajara olsa, u holda har bir kirish so'z modal emas. Modal so'zlarga
quyidagilar
kirmaydi:
Xabarning
hissiy bahosini ifodalovchi kirish so'zlari (xayriyatki, afsuski,
hayratda
qoldirish, xafa qilish);
Birovning
nutqini ifodalovchi kirish so'zlari (mish-mishlarga ko'ra, ular
aytadilar);
Fikrlar
tartibini ko'rsatadigan kirish so'zlari (birinchi navbatda, nihoyat,
shuning
uchun, shuning uchun va hokazo). [6: 56-bet]
Yuqorida
aytib o'tganimizdek, modal so'zlar toifasiga odatda yuqori
darajadagi
aniqlikni ifodalovchi ko'rsatkichlar kiradi - ba'zi tadqiqotchilar ularni
" kategorial aniqlik "
ko'rsatkichlari deb atashadi ( shubhasiz, shubhasiz,
shubhasiz,
har qanday vosita bilan , albatta, albatta, tabiiyki, haqiqatdan , va
hokazo ), taxminlarni keltirib chiqaradigan noaniqlik ko'rsatkichlari ( ehtimol,
rost,
ehtimol, ko'rinadi, aniq, aftidan, aftidan, aftidan, aftidan, aftidan, aftidan,
aftidan,
ehtimol, kabi, go'yo, shekilli, ehtimol, ehtimol, ehtimol, ehtimol, qiyin,
mening
fikrimcha, va hokazo. .). Faraz ma'nosini kirituvchi so'zlar orasida shubha
ko'rsatkichlari ( zor,
qiyin ) ba'zan alohida ko'rib chiqiladi . Ba'zi mualliflar, taxmin
toifasi
o'rniga, imkoniyat toifasini kiritadilar ( ehtimol, ehtimol, ehtimol,
ehtimol va
hokazo) .
Ushbu
bandni yakunlab, menimcha, nutqni amalga oshirishda modal vositalar
juda
muhim rol o'ynashini aytish kerak.
Bir
qator tilshunoslar, psixolingvistlar, psixologlarning tadqiqotlarida modal
vositalarni
tasniflangan shaklda taqdim etish istagi bor: umumlashtirilgan
sxemalarda,
jadvallarda, tasniflarda; ular, asosan, kirish elementi, ajratilgan
zarralar,
so'zlar, iboralar sifatida qaraladi.

17

Modal so‘zlarning sintaktik xususiyatlariga ularning sintaktik vazifasini
bajarish
xususiyatlari va boshqa so‘zlarga mos kelishi kiradi.
Gapning
kirish a'zosi vazifasini bajaruvchi modal so'zlar ko'pincha butun
gapni
anglatadi, lekin uning a'zolaridan biriga ham murojaat qilishi
mumkin. Modal
so‘z bilan ifodalangan kirish a’zosi butun gapga tegishli bo‘lsa, u
gap
boshida, o‘rtasida, kamdan-kam hollarda oxirida kelishi mumkin. Modal so‘z
bilan
ifodalangan kirish a’zosining gapdagi o‘rni uning gap mazmuni bilan
bog‘lanish
darajasi va modal soya ifodasining yorqinligida namoyon bo‘ladi.

E h t i m o l ,
ular uni ushlab qolishlari to'g'ri edi.
E h t i m o l , ular uni
ushlab qolishlari to'g'ri edi.
Ular
uni ushlab qolishlari to'g'ri edi, e h t i m o l .

Bu
misollar, birinchidan, modal so‘z gap a’zolari o‘rtasida bo‘lganda gap
mazmuni
bilan eng yaqin bog‘langanligini, aksincha, gap oxirida qo‘yilganda eng
kam
bog‘langanligini ko‘rsatadi. ikkinchidan, soya modal so'zni bildirganligi,
bunday
kirish a'zosi gap boshida qo'llanganda eng aniq ifodalangan bo'ladi.
Modal
so‘zning belgilanayotgan gap yoki gap a’zosi bilan katta yoki kichik
bog‘lanishining
ko‘rsatkichi modal so‘zning vergul bilan tanlanishi yoki bunday
tanlashning
yo‘qligi ham bo‘lishi mumkin.
Modal
so'z odatda gapning alohida a'zosiga yoki gapning ikkinchi bir hil
a'zosiga
(shu jumladan predikatga) tegishlidir:

Ba'zi
davomli asabiylashish janobda o'z o'rnini topdi. Uinklning
ko'kragi, ehtimol paltosining
vaqtinchalik ajralishi bilan bog'liq. ( Ch . Dikkens )

18

Shunisi qiziqki, taklif ma'nosiga ega modal so'zlar
( balki , ehtimol , ehtimol ) ko'pincha
gap a'zolaridan faqat bittasini anglatadi.
Modal
so‘zlarning mos kelishi juda cheklangan. Modal so'zlar daraja
qo'shimchasi
bilan ifodalangan ta'rifni olib kelishi mumkin: eng ehtimol .
19

Modal so'zlarning stilistik xususiyatlari
Quyidagi misollarga e’tibor bering: Eshmamat aka, albatta , istagiga yetadi
(H.Olimjon).
Endi, shaksiz, o’ylamoq, fikr etmoq darkor, otam shuni xohlaydi,
shudir
xohishim (Zulfiya). Havliqib qolganidan Orif akani quchoqlab olmoqchi
ham
edi, sheqilli , o’zi ni bosib, qo’pol qo’llarini uzatib qo’ya qoldi (A.Muxtor).
Ehtimol ,
shuning uchundir, telegramma meni taajjublantirib qo’ydi (Q.Quliyev).
Bu
gaplar sostavida ishlatilgan albatta, shaksiz, sheqilli, ehtimol so’zlari
boshqa
so’zlar bilan grammatik jihatdan bog’lanmagan. Shuning uchun ularning
tushirilib
qoldirilishi gap strukturasiga ta’sir ham qilmaydi. Xo’sh, bu so’zlar gap
sostavidagi
boshqa so’zlar bilan grammatik jihatdan bog’lanmasa, gan
strukturasiga
ta’sir qilmasa, ularning ayni paytda ishlatilishiga qanday zarurat
tug’ildi?
Inson
bir-biri bilan kommunikativ munosabatga kirishganda, monologik
yoki
dialogik nutqda ma’lum voqyea-hodisa to’g’risida axborot berish bilangina
cheklanmaydi,
balki ba’zan shu voqyea-hodisaga o’z munosabatini ham (gap
mazmuni
orqali) ifodalaydi. Bu, bir tomondan, yuqoridagi kabi gap mazmunining
obyektiv
borliqqa munosabatini bildiruvchi maxsus so’zlar yordamida yuz bersa,
ikkinchi
tomondan, shunday munosabatning ifodalanishida intonasiya katta
ahamiyat
kasb etadi.
Keltirilgan
misollardagi birinchi gapni albatta so’zi bilan birlikda va
uningsiz
ishlatilgan holatini chog’ishtirib ko’raylik: Eshmat aka istagiga yetadi –
oddiy
xabar // Eshmat aka, albatta , istagiga yetadi – xabar qat’iy ishonch
ottenkasiga
ega. Ikkinchi gapdagi bu ottenka birinchi gapda yo’q.
Yoki
quyidagi gaplarda intonasiya turli xil ma’nolarni, subyektning o’z
nutqiga,
voqyea-hodisaga munosabatini ham ifodalaydi: O’zdi::ng! (Masalan,
chopishda
Borzovdan o’zding –emosiya); O’:zding!? (Borzovdan o’zib bo’psan –
20

inkor ma’nosi); O’zding (erkin intonasiya-oddiy xabar, konstatasiya – Borzovdan
o’zding,
endi Kitdan o’zishing kerak) kabi.
So’zlovchining
o’z nutqiga, uning mazmuniga, shu orqali obyektiv borliqqa
munosabati
modallik kategoriyasi termini bilan ataladi.
Modallik
terminga G.A.Nechayev shunday izoh beradi:
“Modalnost
(ot lat. Modus – mera) – odna iz osnovn ы x kategoriy yaz ы ka,
v ы rajayu щ aya
razlichn ы mi grammaticheskimi i liksicheskimi sredstvami
otnosheniya
govorya щ yego k soderjaniyu v ы zkaz ы vaniya i otnosheniye
soderjaniya
v ы skaz ы vaniya k obyektivnomu deystvitelnosti. Osnovn ы ye
grammaticheskiye
sredstva v ы rajeniya modalnosti – form ы nakloneniya,
leksicheskiye
sredstva – modaln ы ye slova i modaln ы ye chastis ы . Odna iz sredstv
v ы rajeniya
modalnosti – intonasiya» (26, 90-91).
Bu
izohda masalaga bir tomondan yondashish ko’zga tashlanadi. Eng
avvalo,
modallik tushunchasining ilmiy asarlarda ikki xil talqin qilinishini tan olish
kerak:
obyektiv modallik va subyektiv modallik*. Ya’ni har qanday gapda
voqyelikka
munosabat seziladi. Shuning uchun ham gaplar darak, so’roq, buyruq,
undov
gaplar tarzida klassifikasiya qilinadi. Ammo ularda voqyea-hodisa
so’zlovchi
tomonidan baholanmaydi, balki fakt konstatasiya qilinadi (albatta,
maxsus
intonasiya esdan chiqarilmasligi kerak). Bunday modallik obyektiv
modallik
deyiladi.
Ammo
so’zlovchi ko’pincha biror voqyea-hodisa haqida xabar berar yoki
informasiya
olar ekan, uni ma’lum pozisiyadan turib baholaydi, unga o’zining
subyektiv
munosabatini bildiradi. Bu esa subyektiv modallik hisoblanadi.
Modallikning
bu xususiyatlari G.A.Nechayev izohida o’z aksini topmay qolgan.
Agar
bu tomonlari hisobga olinganda, modallikni ifodalovchi grammatik vositalar
qatoriga
fe’lning mayl formalaridan tashqari, ot va sifatlardagi subyektiv baho
formalari
ham kiritilgan bo’lardi. (Mayl formalarining obyektiv modallik va
21

subyektiv baho formalarining subyektiv modallik ifodalash xususiyatlarini hisobga
olgan
holda).
Modalllik,
eslatganimizdek, fonetik (intonasiya), morfologik, sintaktik
( baxtga
qarshi, aytishlariga qaraganda ), leksik yo’llar bilan ifodalanadi.
Biz
bu o’rinda modallikning leksik yo’l bilan ifodalanishi to’g’risida,
aniqrog’i,
modal so’zlar, ularning turli xil leksik va grammatik xususiyatlarini
yoritishga
harakat qilamiz.
Rus
tilshunosligida modal so’zlar masalasiga asrimizning boshlaridanoq
e’tibor
berila boshlagan. Modallik kategoriyasi modal so’zlar to’g’risidagi birinchi
qimmatbaho
fikrlarni D.V.Shcherba (457, I.I.Meshchaninov (22,186) asarlarida
uchratamiz.
___

*
Xuddi shu ma’noda tilshunoslikda boshqa terminlardan ham foydalaniladi:
real
va noreal (A.B.Shapiro), to’g’ri va bilvosita (V.F.Shabalina) tashqi va ichki
(T.V.Borisova),
birinchi tip va ikkinchi tip modallik (L.S.Yermolayeva), birlamchi
va
ikkilamchi modallik (D.I.Ganich) kabi.
Modallik
kategoriyasi va modal so’zlarni rus tilshunosligida har tomonlama
keng,
ilmiy tahlil qilgan olim akad. V.V.Vinogradovdir (5). V.V.Vinogradovdan
keyin
bu masala ko’pgina ilmiy maqolalar va dissertasiyalarning obyekti bo’ldi
(7;3).
Turkologiyada
«modal so’zlar» terminini ishlatgan va bu gruppa so’zlar
haqida
maxsus fikr bergan olim N.K.Dmitriyevdir (10).
Ulug’
Oktyabr revolyusiyasigacha yashab ijod etgan turkologlar asarlarida
slavyan
tillari mutaxassislarida bo’lgani kabi, modal so’zlar ravishlar ichida tahlil
qilingan
edi (9,178; 16,327; 39,88; 40,130; 37,82).
22

Akad. V.V.Vinogradov aytganidek, haqiqatda ham ilgari ravish kategoriyasi
«o’zgarmaydigan»
deb nomlanuvchi so’zlar uchun tashlab qo’yiladigan joy
vazifasini
bajargan (5).
O’zbek
tilshunosligi tarixiga nazar tashlasak, bu yerda ham to 30-yillargacha
modal
so’zlar goh ko’makchilar va undovlar qatorida, goh bog’lovchilar,
yuklamalar
ichida, goh esa umumturkologiya va rus tilshunosligidagi singari
ravishlar
ichida qarab kelindi (28; 14,24; 44; 31,61; 19). 1936 yildan boshlab
o’zbek
tilshunosligida boshqa bir tendensiya hosil bo’ladi, ya’ni o’zbek tili
bo’yicha
yozilgan asarlarda modal so’zlar kirish so’zlar sifatida klassifikasiya
qilinib,
endi morfologiyada emas, balki sintaksisda o’rganila boshlanadi (32,38-40;
48;
21).
O’zbek
tilshunosligiga «modal so’zlar» terminini olib kirgan ham, modallik
tushunchasi
hamda so’zlarni birinchi marta keng ilmiy tahlil qilgan olim ham
Sh.U.Rahmatullayevdir.
1953 yili Sh.U.Rahmatullayevning “O’zbek tilida modal
so’zlar»
nomli broshyurasi nashr etildi. Bu asarning asosiy qism O’zbekiston
Fanlar
Akademiyasi tomonidan 1957 yilda nashr etilgan «Hozirgi zamon o’zbek
tili»
nomli kitobga kiritildi. 1975 yili nashr etilgan «O’zbek tili
grammatikasi»ning
akademik nashrida ham «Modal so’zlar» bo’limi shu avtor
tomonidan
yozildi. Bu asarda avtor oldingi fikrlarining ba’zi o’rinlariga
o’zgartirishlar
kiritdi.
Sh.U.Rahmatullayevning
modal so’zlar to’g’risidagi broshyurasi chiqqandan
so’ng
va uning 1957 yili «Hozirgi zamon o’zbek tili» kitobiga kiritilishidan so’ng
va
kategoriya so’zlarga nisbatan o’zbek tilshunoslarining ba’zilarida qiziqish
uyg’ona
boshladi. Bulardan keyin nashr etilgan darslik va qo’llanmalarda modal
so’zlar
endi alohida so’zlar razryadlari sifatida ajratila boshlandi. Jumladan,
U,Tursunov
va J.Muxtorovlar 1960 yil nashr etilgan “Hozirgi zamon o’zbek tili”
nomli
asarida modal so’zlarni maxsus so’z turkumi sifatida ajratdilar (42,22).
23

Shu prinsip ularning Sh.U.Rahmatullayevning soavtorligi va mas’ul
redaktorligida
nashr etilgan «Hozirgi o’zbek adabiy tili» nomli asarida davom
ettirildi
(43,98-100).
M.Mirzayev,
S.Usmonov, I.Rasulovlarning «O’zbek tili» nomli asarida
modal
so’zlar yuklamalar bilan birlashtirib beriladi (23.160-163). Fikrimizcha,
yuklamalarning
ayrimlari modal munosabatlarni bildirsalar-da, ularni modal
so’zlar
bilan birlashtirish to’g’ri qyelmaydi.
O’zbek
tilshunosligida modal so’zlarning ba’zi xususiyatlari haqida alohida
maqolalar
yozildi (29; 33; 34; 35), modal so’zlarning leksik-semantik va
grammatik
xususiyatlari, ularning boshqa tillardagi modal so’zlar bilan
chog’ishtirib
o’rganish to’g’risida dissertasiyalar yozildi (17; 36).
Modal
so’zlar to’g’risida o’zbek tilshunosligida maydonga kelgan
asarlarning
hammasida ham endi ular aloxida leksik-grammatik razryadlar sifatida
talqin
qilinmoqda.
So’zlovchining
o’z nutqiga yoki gap mazmunining obyektiv borliqqa
munosabatini
ko’rsatuvchi so’zlar modal so’zlar deb qaraladi.
Modal
so’zlar haqida fikr yuritar ekanmiz, biz yuqorida aytganimiz kabi,
so’zlovchining
o’z nutqiga yoki voqyea-hodisaga munosabatini, bu voqyea-
hodisani
ma’lum pozisiyadan turib baholash ottenkasini ifodalay oladigan, ya’ni
subyektiv
modallik xususiyatiga ega bo’lgan so’zlarni nazarda tutamiz, masalan:
albatta,
shubhasiz, so’zsiz, balki, sheqilli, haqiqatan, darhaqiqat, aftidan, ehtimol
kabi
modal so’zlarning ko’pchiligi fikrning aniqligiga ishonch biddirish, tasdiq
yoki
aksincha, u haqda tusmol, gumon ma’nolarini ifodalash uchun xizmat qiladi.
Modal
so’zlarning doirasi, ular anglatgan ma’nolar ancha keng. Ular haqida
keyinroq
gapiramiz. Bu o’rinda diqqatni boshqa narsaga jalb etmoqchimiz. Modal
so’zlar,
asosan, boshqa so’zlar gruppasidan o’zining asl ma’nosidan ma’lum
darajada
uzoqlashish yo’li bilan ajralib chiqqan so’zlar gruppasidir. Masalan, agar
ulardan
ba’zilari ( ehtimol, haqiqatan, darhaqiqat, davoqye, shubhasiz, so’zsiz
24

shaksiz, shekchamasi, mazmuni, haqiqatda, rostdan, aslida, aftidan kabi) ot
turkumidan
modal so’zlar gruppasiga o’tgan bo’lsa, ikkinchi xillari sifatlardan
( tabiiy,
muhaqqak ), ravishlardan ( albatta, xayriyat ), fe’llardan ( hoynahoy ),
bog’lovchilardan
( balki )olmoshlardan ( o’z-o’zidan ) bu gruppaga o’tgandir.
Modal
so’zlarning ayrimlari boshqacha prosesslar natijasida ham maydonga
keladi.
Masalan, baxtga qarshi, har qalay kabi modal so’zlar ikki so’zning
qo’shilishidan
hosil bo’lgan bo’lsa, ma’lumki (siz bilan bizga yoki hammaga),
xullas
( xulosa qilib aytsak ) kabi modal so’zlar ellipsis natijasida maydonga kelgan.
Shuni
alohida ta’kidlash kerakki, hali o’zbek tilshunosligida qanday so’zlar
modal
so’zlar gruppasiga kiritilishi kerak, degan masalada olimlar o’rtasida
hamfikrlik
yo’q. Bu esa, yuqorida aytganimizdek, modallik va uning turlari
masalasining
o’zbek tilshunosligida to’g’ri hal qilinmaganligi bilan izohlanishi
kerak.
Shu sababli modal so’zlar ba’zan ravishlar, ba’zan yuklamalar bilan
aralashtiriladi.
Modal
so’zlarni, fikrimizcha, eng avvalo uch katta gruppaga ajratish kerak.
Ya’ni:
1) sof modal so’zlar – ular qaysi so’z turkumiga aloqasi bo’lishdan qat’iy
nazar,
bugungi kunda faqat modal so’z sifatidagina ishlatiladi va so’zlovchining
o’z
nutqiga yoki gap mazmuniga, borliqqa ijobiy, salbiy yoki emosional
munosabatini
bildiradi; 2) modallik ottenkasiga ega bo’lgan so’zlar – bu so’zlar
potensial
jihatdan modallik ma’nosiga ega, ammo hali modal so’zlar gruppasiga
to’liq
o’tib ulgurmagan. Lekin bu so’zlarning gap sostavida ishlatilishi
so’zlovchining
ma’lum baholash maqsadi bilan bog’langan. Ular qatoriga
binobarin,
umuman, demak, masalan, zotan, attang, ayniqsa, zora, afsus kabilarni
kiritish
mumkin; 3) funksional modal so’zlar – ular o’zining asl turkumiga
kiritiladi
va shular ichida klassifikasiya qilinadi. Ammo, kontekst va ma’lum
intonasiya
yordamida bunday so’zlar ham subyektning voqyeaga, predmetga
bo’lgan
munosabatini (ijobiy, salbiy yoki boshqacha) bildirish uchun xizmat qiladi.
25

Ya’ni boshqa turkum ichida qaraluvchi bu so’zlar ma’lum kontekstdagina, ma’lum
intonasiya
yordamida modal so’z vazifasini bajaradi, boshqa o’rinda o’z turkumi
ichida
qolaveradi. Demak, kontekst bu yerda realizatorlik rolini bajaradi. Rost,
to’g’ri,
durust, tuzuk, ma’qul, tag’in, yana kabilar funksional modal so’zlardir.
Bular
asli sifat turkumiga kiritiladi. Ammo o’rni bilan modal so’z vazifasini
bajaradi.
Shuning uchun yuqoridagi so’zlarning sifatlik vazifasi bilan modallik
vazifasini
aralashtirmaslik kerak. Sh.U.Rahmatullayev bunday so’zlarni hamda
kerak,
darkor, zarur, lozim kabilarni modal ma’noli so’zlar sifatida izohlaydi
(46,589).
Misollarni
chog’ishtiraylik: To’g’ri bo’ling, bexavotir bo’lasiz («Uch
og’ayni
botirlar»). Yaxshi fazilatlar bilan to’lib toshgan bunday odamlar har
qanday
onadan har doim tug’ilavermasligini, nahotki, Aziza bilmasa
(Yo.Shukurov);
Shuncha yildan beri ahvol shu. To’g’ri, avvallari kolxozda zveno
boshlig’i
bo’lgan vaqtlarimda erim yaxshi edi. Brigadir bo’ldim-u, baloga qoldim
(A.Qahhor).
Yaxshi, xush ko’rdik, deb qo’lini ko’ksiga qo’ydi (P.Qodirov).
Birinchi
ikki misolda yaxshi va to’g’ri so’zlari o’z ma’nosida, o’zining tipik
vazifasida
(sifat) ishlatilgan bo’lsa, keyingi, misollarda bu so’zlar subyektning
gapda
ifodalangan mazmunga modal munosabatini (tasdiqlash) ifodalayapti.
Birinchi
ikki misoldagi to’g’ri va yaxshi (sifatlari) so’zlari bilan uchinchi va
to’rtinchi
misollardagi to’g’ri, yaxshi (modal so’z funksiyasida) so’zlari o’rtasiga
hyech
xam tenglik belgisini, qo’yib bo’lmaydi. Bular o’rtasida omonimik
munosabat
paydo bo’lganga o’xshaydi (46,589).
Modal,
so’zlar boshqa so’zlardan leksik-semantik, morfologik va sintaktik
xususiyatlari
bilan farqlanib turadi, dedik. Leksik-semantik jihatdan subyektiv
modallik
bildirishi bilan xarakterlanuvchi modal so’zlar morfologik jihatdan
o’zgarmasligi
bilan xarakterlanadi. Ma’lum darajada mustaqil ma’no anglata olishi
bilan
modal so’zlar mustaqil so’zlarga yaqinlashsa, gapning biror bo’lagi vazifasini
26

bajara olmasligi (ayrim epizodik holatlar bundan mustasno),* so’z o’zgartuvchi
affikslar
ola olmasligi bilan yordamchi so’zlarga yaqinlashadi. (Mustaqil
so’zlardan
sifat va ravishlar, bundan tashqari, ayrim mustaqil so’zlarning ba’zi
turlari
ham morfologik jihatdan o’zgarmaydi).
Modal
so’zlar kelishik, egalik, shaxs-son affikslarini ola olmasligi bilan
xarakterlanadi.
Ana shu xususiyatlari bilan ular biz gruppalashtirayotgan
o’zgarmaydigan
so’zlar ichida qaraladi. Modal so’zlar ham aytganimiz - so’z
o’zgartuvchi
affikslarni boshqa o’zgarmovchi so’zlar (masalan, undovlar, taqlidiy
so’zlar,
sifat va ravishlar) kabi otlashgandagina qabul qila oladilar. Misol; Magazin
mudirimiz
har minutda albatta-albatta ni takrorlay beradi (Og’zaki nutq). Shunday
vaqtda
ular gapning biror bo’lagi vazifasini ham bajara olishi mumkin.
_____

*
Modal ma’noli (Sh.U.Rahmatullayev termini bilan aytganda) lozim, kerak,
zarur
tipidagi so’zlar gapda kesim bo’lib kela oladi.
Rus
tilshunosligi va ayrim turkologik asarlardagi kabi o’zbek tilshunosligida
ham
modal so’zlarni ma’nolariga ko’ra klassifikasiya qilishda olimlar pozisiyalari
bir-biridan
farq qiladi.
Akad.
V.V.Vinogradov o’zining «Russkiy yaz ы k» (5) asarida modal
so’zlarni
anglatgan ma’nolari asosida 12 gruppaga bo’lsa, 1950 yil nashr etilgan
«O
kategorii modalnosti i modaln ы x slovax v russkom yaz ы ke» (41,59) nomli
maqolasida
ularni to’rt gruppaga ajratadi. V.V.Vinogradovdan keyin ba’zi olimlar
modal
so’zlarni ikki gruppaga ajratsalar (fikrning aniqligini bildiruvchi modal
so’zlar
va fikrning noaniqligini bildiruvchi modal so’zlar) (41,331), ikkinchi bir
xillari
ularni to’rt gruppaga (8,386-387): tartib va fikrlar munosabatini anglatuvchi,
xabar
haqida so’zlovchining ishonchini bildiruvchi, emosional munosabat bilan
bog’liq
ravishda baholashni ko’rsatuvchi va tinglovchi munosabatini uyg’otuvchi
modal
so’zlarga ajratadi.
27

O’zbek tilshunosligida modal so’zlarni ma’nolariga ko’ra birinchi marta
Sh.U.Rahmatullayev
klassifikasiya qiladi. U o’zbek tilidagi modal so’zlarni: 1)
aniqligini
anglatish uchun xizmat qiluvchi modal so’zlar va fikrning noaniqligini
anglatish
uchun xizmat qiluvchi modal so’zlar tarzida ikki katta gruppaga bo’ladi
(49,485).
Xuddi shu fikrni u O’zbekiston Akademiyasi tomonidan 1975 yil nashr
etilgan
«O’zbek tili grammatikasi»da ham aytadi (46,583). Ammo bu har bir katta
gruppa
yana o’z ichida umumiy ma’nosi bilan birlashadigan bir necha kichik-
kichik
gruppachalarga bo’linadi.
Ya.Pinxasov
esa, modal so’zlarni ma’no tomonidan to’rtga: 1) fikrning
aniqligini
bildiruvchi modal so’zlar, 2) fikrning noaniqligini bildiruvchi modal
so’zlar,
3) fikrning birovga qarashliligini bildiruvchi modal so’zlar, 4) fikrning bir-
biriga
bog’liq ekanligini bildiruvchi modal so’zlarga bo’ladi (26,44).
Ye.M.Galkina-Fedoruv,
Sh.U. Rahmatullayev va Pinxasovlar klassifikasiyasidagi
bu
farqlarni, ya’ni qanday so’zlar modal so’zlar deb qaralishi kerak, degan
masalani
ikki xil tushunish bilan izohlash mumkin. Ya’ni Ye.M.Galkina-Fedoruk
ham,
Sh.U.Rahmatullayev ham Ya.Pinxasov klassifikasiyasidagi uchinchi va
to’rtinchi
gruppani modal so’zlar gruppasiga kiritmaydilar. M.Mirzayev modal
so’zlarni
ma’nodagi yaqinliklariga asoslangan holda 9 gruppaga ajratadi (23,162).
S.Saidov
esa boshqacha yo’l tutadi. U «modallik» va «modal so’zlar» terminlarini
keng
ma’noda tushunib, o’z klassifikasiyasida
obyektiv
modallik bildiruvchi so’zlarni ham modal so’zlar gruppasiga
kiritadi.
S.Saidov modal so’zlarni eng avvalo to’rt katta gruppaga: 1)
so’zlovchining
voqyelik faktiga bo’lgan fikrining reallik darajasini ifodalovchi
so’zlar,
2) so’zlovchining voqyelik faktiga bo’lgan zaruriyatlik munosabatlarini
ifodalovchi
modal so’zlar, 3) so’zlovchining voqyelik faktiga bo’lgan emosional
munosabatlarini
ifodalovchi modal so’zlar va 4) so’zlovchining fikrni ifodalash
formasiga
bo’lgan munosabatini ifodalovchi modal so’zlarga bo’ladi. So’ngra har
bir
gruppa yana mayda gruppa va gruppachalarga bo’linadi.
28

Bu klassifikasiya modal so’zlarning hamma xususiyatlarini qamrab ola
olganligi
bilan diqqatni o’ziga tortadi. O’rni kelganda ta’kidlab o’taylik: biz modal
so’zlar
klassifikasiyasida ko’proq S.Saidovning klassifikasiyasiga asoslanamiz.
Bu,
bir tomondan, bizning ham K.M.Galnina-Fedoruk (30-226) va
Sh.U.Rahmatullayevlar
(46,588) modal so’zlar sostaviga kiritmagan ko’pgina
so’zlar
modallik xususiyatiga ega ekanligi to’g’risidagi fikrga qo’shilishimiz bilan
izohlansa,
ikkinchi tomondan, tilshunoslikda modal so’zlar sostavi faqatgina
voqyea-hodisaga
subyektiv munosabatni bildiruvchi so’zlar bilan
chegaralanmasligi
kerak, modallik voqyea-hodisalar munosabatidagi obyektiv
haqiqatni
ham ko’rsatishi mumqin, degan to’g’ri fikrning borligi bilan ham
izohlanadi.
Uchinchidan, logikadagi modallik bilan tildagi modallikni farqlash
lozimligi
haqidagi tezis ham keyingi ikki gruppani modal so’zlar sifatida talqin
qilish
imkonini beradi (33,41).
O’zbek
tilidagi modal so’zlarni R.Komiljonova monografik planda o’rgandi
(17).
R.Komiljonova modal so’zlarni qo’llanish formasiga binoan eng avvalo ikki
gruppaga
bo’ladi (1. vvodn ы ye modaln ы ye slova, 2. komponiruyem ы ye
modaln ы ye
slova).* So’ngra birinchi gruppani 14 mayda gruppachalarga,
ikkinchisini
esa olti mayda gruppachaga bo’ladi.
Biz
o’zbek tilidagi modal so’zlarni ko’rsatilgan klassifikasiyalar va
to’plangan
materiallar asosida 5 katta gruppaga bo’lishni lozim topamiz. Bizning
klassifikasiyamiz
ilgarigi klassifikasiyalardan ayrim jihatlariga ko’ra farq qilsa
ham,
lekin ular bilan qarama-qarshi qutbda turmaydi:
1. So’zlovchining
o’z fikriga ishonchini, uni tasdiqlashini va bu orqali
_____
*
Avtor «komponiruyemыye modalnыye slova» termini ostida analitik
formadagi
kesimlar sostavida kelib, turli xil modal munosabatlarni bildiruvchi
so’zlarni
kiritadi (ishlasam kerak, bormog’i lozim, kelishi, shart, qochirib bo’lmas,
tiysa
bo’lardi kabi).
29

voqyelikka munosabatini ifodalovchi modal so’zlar (albatta, shubhasiz, haqiqatan,
o’z-o’zidan,
tabiiy, darhaqiqat, hoynahoy). Durust, bo’pti, mayli, xo’p, bor, ha,
to’g’ri,
tuzuk, yaxshi sifatlari ham shu funksiyada ishlatiladi.
2.
So’zlovchining o’z fikrining noaniqligini, gumonliligini, ehtimolliligini
ta’kidlash
va shu orqali voqyelikka munosabatini ifodalovchi modal so’zlar
( ehtimol,
balki, chiqar, chog’i, aftidan, mazmuni, chamasi, sheqilli ).
3.
So’zlovchining o’z nutqini emosional baholashi va shu orqali voqyelikka
bo’lgan
munosabatini bildiruvchi modal so’zlar ( afsus, attang, esiz, koshki ).
4.
So’zlovchining fikrni ifodalash formasi va u orqali voqyelikka
munosabatini
bildiruvchi modal so’zlar ( birinchidan, ikkinchidan, uchinchidan,
demak,
xullas, modomiki, darvoqye, aytganday, aytmoqchi, menimcha, sizningcha,
aytishlaricha ).
5.
So’zlovchining o’z nutqiga va voqyelikka nisbatan lozimlik munosabatini
bildiruvchi
modal so’zlar ( lozim, kerak, darkor zarur kabi).
Gruppalarning
har biri to’g’risida alohida to’xtalaylik.
1.
So’zlovchining o’z fikriga ishonchini va uni tasdiqlash orqali voqyelikka
bo’lgan
munosabatini ifodalovchi modal so’zlar. Bu gruppaga kiruvchi modal
so’zlarning
doirasi ancha keng bo’lib, ular anglatgan tasdiq, ishonch, aniqlik
ma’nolari
ham turli-tuman ma’no nozikliklariga ega. Ya’ni ayrim modal so’zlar
fikrning
aniqligini ishonch bilan tasdiqlasa, u qo’llanganda ikqilanish va boshqa
o’rinlarga
yo’l qoldirmasa, ikkinchi bir xillari ilgari aytgan fikrga, mulohazaga
so’zlovchining
roziligini, unga qushilganligini yoki uni qo’llab quvvatlashini
bildirish,
ba’zan esa noroziligini bildirish ma’nolariga ega.
Masalan,
gap sostavida albatta, shubhasiz, haqiqatan, o’z-o’zidan,
darhaqiqat
kabi modal so’zlar ishlatilganda, bu gap orqali ifodalangan fikrning
30

to’g’riligiga, aniqligiga tinglovchida shubha qolmaydi, hyech bo’lmaganda, shubha
qolmasligi
kerak. Ammo kontekst yoki intonasiya boshqacha ma’no keltirib
chiqarishi
ham mumkin. Misollar: Albatta , men senga ishonaman, qizim
(M.Shomansur).
Darhaqiqat , oradan ko’p o’tmay. Zulfiqorov brigadirlikka
tayinlandi
(A.Qahhor). Haqikatan , poroxodni yana ham o’ngga olmasa qiya oqim
barjani
qo’ndalang qilib, jar tomon tortib qyetishi hyech gap emas edi (A.Muxtor).
Shubhasiz ,
bu kompromissdir («Fan va turmush»).
So’zsiz ,
bu o’z-o’zini fosh etish bilan barobar bo’lur edi (Q.Quliyev). Bu
gruppa
ichida tahlil qilinayotgan durust, bo’pti, mayli, xo’p, ha kabi modal so’zlar
va
o’z xususiyati bilan bu modal so’zlarga yaqin bo’lgan to’g’ri, tuzuk, yaxshi
sifatlari
modal so’z funksiyasida ishlatilganda, boshqacharoq xarakterga ega
bo’ladilar.
Bu
so’zlar ilgari aytilgan fikrning to’g’riligini, aniqligini tasdiqlaydi, lekin
bunda
yuqoridagi modal so’zlardagidek qat’iylik bo’lmaydi. Ular dialogik nutqda
suhbatdosh
replikasi orqali ifodalangan fikrga qo’shiladi, unga rozilik bildiradi va
aytilgan
fikrni quvvatlaydi yoki o’zining ilgari aytgan fikrini yana bir bor
tasdiklaydi,
ta’kidlaydi: – Xo’p , sening rizoliging yo’lida... – dedi Anvar yarim
tovushda
(A.Qodiriy). « M ayli , avval chaling, axir? » – dedi ( Yo .Shukurov). Mayli
sovet
Sharqi erkin qizining. Javobin eshitsin xalqlar va jahon (Zulfiya).
Yaxshi ,
men roziman («Sharq yulduzi»). Nosirov stolning tortmasidan
bloknotini
olib, tez-tez varaqlar ekan: – To’g’ri ! Bilar ekans iz! – dedi (A.Qahhor).
Bu
kabi so’zlar ning modal ma’noda ishlatilishida yana bir holatga ahamiyat
berish
kerak. Ya’ni, aytganimizdek, mazkur modal so’zlar oldingi fikrni
tasdiqlaydi
va bundan keyingi gapda so’zlovchining e’tirozi ham ifodalanadi.
Bunday
vaqtda ular shartli ravishda fikrning aniqligini bildiruvchi modal
funksiyadagi
so’z sifatida qaraladi. Masalan: To’g’ri (ilgari aytilgan fikr yoki fakt
tasdiqlandi
– R.Q.), adabiy asarning joni o’ning mazmuni, lekin bu jonning jon
31

bo’lishi uchun jasad ham kerak (A.Qahhor). Yaxshi (ilgarigi fikr yoki fakt
tasdiqlandi
– R.Q.), lekin ishxonada mumkin emas («Sharq yulduzi»).
Fikrning
aniqligini bildiruvchi modal so’zlarning ba’zilari bo’lib o’tgan yoki
bo’lishi
lozim hisoblangan voqyea haqida so’zlovchining eslash yo’li bilan
tasdig’ini
bildiradi: Ha , aytganday, Zubarjad, Risqul hali kelib ketdi (Zulfiya). –
Aytgancha ,
– deb davom etdi Asqarali, – kecha Markaziy Komitetdan telefon
qilishdi.
GDRga ketayotgan yoshlar bilan borib qyelishimni surashdi
(Yo.Shukurov).
Darvoqye , ikki dona yong’og’i ham bor ekan (O.Husanov).
2.
So’zlovchining gapda ifodalangan fikrning noaniqligini, gumonliligini,
ehtimolliligini
va u orqali voqyelikka munosabatini ifodalovchi modal so’zlar.
Bu
gruppadagi so’zlar ko’proq irreal modallikni ifodalaydi. Shuning uchun ham
sostavida
bunday modal so’zlar bo’lgan gaplarning kesimi ko’pincha kelasi zamon
sifatdoshlari
bilan ifodalanadi. So’zlovchi gapda ifodalangan harakatning
kelajakda
bajarilishiga yoki o’tmishda bajarilganligiga shubha, ishonchsizlik bilan
qaraydi.
Misollar: – Bunday qattiq ketmasangiz bo’lardi... Ehtimol , bir kun borib
yarashardik
(A.Muxtor). Hozir mening otam rahmatlik ko’rsa, ehtimol , taniy olmas
edi
(P.Qodirov).
O’zingni
bos, hovliqma, sabr et!
Balki ,
kelib qolar kutganing (Uyg’un).
Balki ,
biz ham ko’p qatorida
Shunday
baxtli bo’larmiz, – dedi (H.Olimjon)
Aftidan ,
bu yaylovga yaqinda ko’chib kelishgan (Zulfiya). Chamamda ,
mening
bu gapim unga yoqmadi, sheqilli (Ch.Aytmatov). Chamasi , uy masalasida
kelganga
o’xshaysiz? (Nguen Din Txi).
Agar
o’n sakkizga qaytsam, mabodo,
32

Shu sakson darada qolib ketardim. (Zulfiya).
Oxirgi
misoldagi kabi gapning kesimi aniqlik maylidagi fe’l bilan
ifodalanganda
gapda umuman tasdiq, ishonch ma’nosi bo’ladi, ammo u gap
sostavida
kelgan modal so’z endi unga ishonchsizlik, gumon, irreal+modallik
ottenkasini
beradi.
Shu
ikkinchi gruppa ichida qaraladigan sheqilli, chamasi, aftidan, mazmuni
kabi
modal so’zlar, asosan, tasdiq bildiruvchi gaplarga ishonchsizlik ottenkasini
kiritadi:
leytenant o’zi ham charchadi, sheqilli , ikki qo’lini hovuchlab, peshonasiga
qo’ydi...
(R.Fayziy).
Menimcha,
fikrimcha, aytishlaricha, sizningcha, seningcha, uningcha
tipidagi
modal so’zlarda so’zlovchining o’zi aytayotgan fikriga yoki boshqa
manbadan
qabul qilingan informasiyaning to’g’riligiga ishonchsizligi ifodalanadi:
I
shaxsda o’zi aytayotgan fikrga, II III shaxsda boshqa manbalardan qabul qilingan
informasiyaga
nisbatan gumonliroq munosabati seziladi. Qiyos qilaylik:
menimcha,
jahonda sizdan yo’q qashshoq, Ey duru gavharga qo’milgan xonim!
(Zulfiya).
Ma’lumki, “metod” so’zi lotincha bo’lib, bizningcha, nazariy tekshirish
yo’li,
usuli degan ma’nolarni bildiradi (J.Hojimatov). Nazarimda , Doniyor bilan
Jamila
butunlay boshqacha bo’lib qolgan edi (Ch.Aytmatov). Aytishlaricha, u
yerda
bir qarich ham bo’sh yer qolmaganmish (Nguen Din Txi).
Keltirilgan
misollarning ba’zilarida fikrlar so’zlovchining o’ziga qarashliligi
ko’rsatiladi,
lekin fikr qat’iyligi ta’kidlanmaydi, boshqa birlarida esa fikr boshqa
shaxslarga
tegishli ekanligi, uning gumonliroq ekanligi ko’rsatiladi va so’zlovchi
o’zini
chetga oladi.
3.
So’zlovchining o’z nutqini emosional baholashi va u orqali voqyelikka
munasabatini
bildiruvchi modal so’zlar. Emosiya bilan bog’langan modal so’zlar
33

so’zlovchining achinishi, taajjublanishi, afsuslanishi, shodligi, xursandchiligi kabi
ma’nolarni
ifodalash uchun xizmat qiladi. Sostavida bunday modal so’zlar
ishlatilgan
gaplarda ham biror voqyea-hodisa yo tasdiqlanadi yo inkor qilinadi
(modal
so’z olib tashlangan holda). Modal so’z esa turlicha emosiya orqali ana shu
mazmunga,
fikrga nisbatan so’zlovchining munosabatini bildiradi: afsus, afsuski,
afsuskim,
attang, esiz, xayriyat, yaxshiyamki, shukurki, koshki, baxtimga kabilar.
Misollar:
Lekin, afsus ... anglamasdan senga qadah beradi. Faqat, sen ham
talpinasan
shodliklarga to’lasan (H.Olimjon).
Ajabo ,
menga «ketdikmi?» – dedi-ya, axir, indamay ketaverishi ham
mumkin
edi-ku, men kim bo’libman! (Sh.Otaboyev). Xayriyat , – dedi o’ziga-o’zi
Saltanat,
– axir tong ottirdim-a (R.Fayziy). Afsuski , yoshlik damlar o’tdi – kishan
bo’ynida
(H.Olimjon). Koshki , ko’rgilik va azoblarimiz shu yerda qolsa (Zulfiya).
Yaxshiyamki ,
qalamga yorman, so’zlab turar bor dilimni ul (Zulfiya).
4.
So’zlovchining fikrni ifodalash formasi va u orqali voqyelikka
munosabatini
bildiruvchi modal so’zlar. Bu gruppaga kiruvchi modal so’zlarning
ba’zilari
fikrni yakunlash, umumlashtirish xulosa va natija chiqarish kabi
ma’nolarni
anglatish uchun xizmat qiladi. Shu modal so’zlar orqali odatda
aytilgan,
bajarilgan, bo’lib o’tgan yoki bajarilmagan harakatga, voqyeaga
so’zlovchining
munosabati ifodalanadi. Misollar: Demak, kechagi sichqon
ushlagan
qushdan ko’ra katta qushlar ham bo’lar ekan, – deya o’zicha hayollandi
(O.Husanov).
Shunday qilib , quriydir hayot, shunday qilib, mardikor, batrak
ajralishdi
parcha nonidan (H.Olimjon). Ko’rinadiki , adabiyotning partiyaviyligi
uning
keng mehnatkashlar ommasiga xizmati bilan belgilanadi (J.Hojimatov).
Nima
gap bo’lganligi ma’lum emas, hullas, ahvol jiddiy edi (A.Muxtor). Umuman ,
hyech
narsam yo’q mening!.. (Zulfiya). Binobarin, Kumush Toshkentga kelib,
kundosh
zahridan o’lmas («Adabiyotshunoslikka kirish»).
34

Umumiy ma’nolari bilan bir-birlariga yaqinlashadigan bu gruppadagi boshqa
ba’zi
bir modal so’zlardan bayon qilinayotgan fikr tartibi, ularning izohlanishi, bir
fikrning
ikkinchisiga qarama-qarshi qo’yilishi kabi ma’nolar anglashiladi. Misollar
keltiramiz:
Avvalo , bolalarim, yurak quli bo’lmanglar, aql quli bo’linglar!
(Zulfiya).
Badiiy asar uchun mavzu tanlash, birinchidan , yozuvchining sinfiy
pozisiyasiga,
ikkinchidan , hayotning qaysi sohasini yaxshi bilishiga bog’liq
(«Adabiyotshunoslikka
kirish»). Chunonchi , men bolsheviklarni, ularning
programmalari,
konsepsiyalarini yomon ko’raman (K.Quliyev). Masalan , tabiat
hodisalaridagi
ritmni olaylik («Adabiyotshunoslikka kirish»). Aksincha , yengamiz,
jilovdorimiz
jonajon partiya bo’lgani uchun (T.Yo’ldosh). Bil’aks qochib o’tirmas
edim
o’limdan («Sharq yulduzi»). Holbuki , Abdullaning o’zi ham Dilbarning
baxtiyor
bo’lishini istardi (A.Fayziy). -E, mana fakt! -Xo’jamqul cho’ntagidan xat
olib
stolga urdi. Vaholanki , o’sha xatni ham Mavlonxo’jayev uyushtirgan edi
(Yo.Shukurov).
5.Zaruriyat,
lozimlik, yuklash ma’nosini anglatadigan modal so’zlar. Bunda
so’zlovchi
ma’lum bir ishning bajarilishi lozimligini ta’kidlaydi, shu ishni
bajarishni
boshqa shaxsga yuklaydi. Ba’zan esa bu umumshaxs ma’nosida bo’ladi.
Shaxs
modal so’z emas, balqi harakatni bildiruvchi fe’l orqali ifodalanadi.
Misollar:
-Bu masalada jiddiy va uzoq tekshirish o’tkazish kerak , -dedi oxirida, -
Dilmurod
va Baxtigulning o’zidan so’rab bilmoq lozim (M.Xalil). Yig’sin
oqsoqollarni,
bu ish bir yoqlik bo’lishi kerak , albatta bir yoqlik bo’lishi kerak !
Tushunishlari
lozim (Zulfiya).
Bu
gruppadagi modal so’zlardan kerak lozimlik ma’nosidan tashqari – sa
affiksi
bilan birgalikda kelganda gumon, taxmin ma’nosini ham bildiradi: a)
lozimlik,
yuklash ma’nosi. Uni ko’z oldiga keltirish uchun, albatta, borib ko’rish,
soatlab
tiqilib turish kerak (A.Muxtor).
Kerak
qattiq dushmanlarga boshlamoq hujum,
Kerak ,
ortiq zuluklarni yerdan haydamoq (H.Olimjon);
35

b) gumon, noaniqlik ma’nosi. Siz xo’jayindan yillik haq olsa ngiz kerak ? –
Yormatning
og’ziga qaradi Yo’lchi (Oybek). Bu vaqtlarda yoshim to’rtdan
oshmagan
bo’lsa kerak (Oybek).
Mazkur
klassifikasiya ma’lum darajada shartli hisoblanadi. Chunki, unda
asli
modal so’z bo’lmasdan, faqat modal so’z funksiyasida kelgan so’zlar ham
tahlil
etiladi. Bundan tashqari, bir semantik gruppaga kiritilgan ayrim modal
so’zlar
kontekst va intonasiya bilan bog’liq ravishda ikki gruppa uchun xos
bo’lgan
ma’nolarni ifodalashi ham mumkin. Misol sifatida yuqoridagi lozimlik
modalligini
bildiruvchi kerak so’zi – s a affiksi bilan birlikda gumonlik ma’nosini
anglatishini
ko’rsatish mumkin.
Modal
so’zlarning morfologik jihatdan o’zgarmasligi to’g’risida so’zladik.
Modal
so’zdar struktural jihatdan ham bir necha xil ko’rini sh ga ega.
Ularning
ko’pchiligi o’zak holida bo’lib, morfemalarga ajralmaydi: albatta,
to’g’ri,
mayli, xo’p, ehtimol, balki, mobodo, zero, afsus, koshki, xayriyat, ajabo,
vaholanki,
xullas, xolos, avvalo, chunonchi, masalan, lozim, kerak kabilar.
Lekin
shunday modal so’zlar ham borki, ularda o’zak morfemalardan
tashqari
affiksal morfemalar ham ajratilishi mumkin: aytgancha, aksincha,
ayt+ish+ lari
+cha, menimcha, chamamda, birinchidan, aftidan, jumladan,
chamasi,
darhaqiqat, darvoqye, ,dastavvad afsuski, ma’lumki, ravshanki, demak,
aniq+rog’+i,
aytganday, shubhasiz, haqiqatan, umuman, so’ngra kabilar.
Keltirilgan
misollar sostavidagi affiksal morfemalar olib tashlansa, uning
qolgan
qismi mustaqil so’z sifatida ishlatilaveradi. Demak, bu so’zlarda modallik
xususiyatining
hosil bo’lishida affikslar hal qiluvchi rol o’ynaydi. Ammo shuni
esdan
chiqarmaslik kerakki, bu modal so’zlar sostavidagi affikslar qotib qolgan,
36

endi ular so’z yasovchi so’z o’zgartuvchi yoki forma yasovchi, deb qaralmaydi.
Ana
shu xususiyati bilan modal so’zlar sostavidagi mazkur affikslar hozirgi o’zbek
tidida
aktiv qo’llanishdagi – cha, – si, – da, – dan tipidagi affikslardan farq qiladi,
Misollar
asosida qiyos qilaylik: Uning charchaganini aftidan bilib oldim. Aftidan , u
juda
charchagan, Birinchi gapdagi aftidan so’zi sostavidagi affiks turlovchi – so’z
o’zgartuvchi
affiks, ikkinchi gapda esa u bunday
xususiyatini
yo’qotgan va «aft» so’ziga tamoman singib ketgan. To’g’ri,
ikkinchi
gapda ham charchaganlik aftidan ma’lum ekanligi ottenkasi bor, aslida
shunday
bo’lgan ham, lekin hozir bu o’rinda u noaniqlik bildiruvchi modal so’zga
aylangan.
Hatto bugungi kunda ayrim modal so’zlar sostavidagi affiksal
morfemalar
ilg’ab olinmaydi. Masalan, haqiqatan, umuman , so’zlari arab tilida
tushum
kelishigidagi forma hisoblansa ham, ular o’zbek tilida tub negiz sifatida
qaraladi.
Shubhasiz,
so’zsiz, sheqilli so’zlarini olaylik. Bu so’zlar aslida –siz , va –li
affikslari
vositasida yasalgan sifatlardir. Ammo hozir –siz va –li affikslari modal
so’zlar
sostavida so’z yasovchilar sifatida ajratilmaydi. Chamasi, yaxshisi,
mazmuni
tipidagi egalik affikslari to’g’risida ham shu gaplarni aytish mumkin.
Modal
so’zlarning ayrimlari qo’shma so’zlarga teng bo’lsa ( holbuki,
hoynahoy,
ishqilib ), ikkinchi bir xillari struktural turg’un so’z birikmalariga teng
keladi
( uning fikricha, bir tomondan, harnechuk, haqiqatan ham, chindan ham,
aniqroq
qilib aytganda, boshqacha aytganda, rostini aytsam ).
Modal
so’zlarning ba’zilari qisqargan holatda (usechennaya forma)
ishlatiladi.
Bu holat ko’proq poetik nutq uchun xosdir:
Lekin,
albat , xalqi bo’lmoq emas farz,
X o’sh ,
qandayin fikr berar eding san? (H.Olimjon).
37

Meni izlab olam kezajak.
Huzurimga
albat kelajak (B.Nazarov).
odal
so’zlar gap sostavida kelganda gap bo’laklari bilan grammatik aloqaga
kirishmaydi.
Modal so’zlarning bu xususiyatiga qarab, ular gap bo’laklari bilan
hyech
qanday aloqaga kirishmaydi, deb xulosa chiqarish ham to’g’ri emas. Ular
to’liq
gap yoki uning biror bo’lagi orqali ifodalangan fikrga munosabatini
bildiradi.
Demak, modal so’z o’zi ishlatilgan gapdagi boshqa so’zlar bilan fikriy
aloqada
bo’ladi. Agar shunday bo’lmasa, bu modal so’zga ehtiyoj ham bo’lmas
edi.
Sof
modal so’zlar asosiy holatlarda gapda kirish bo’lak vazifasichi bajaradi:
Ra’no
jiddiy ravish bilan: – Albatta siz bizga mehmonsiz (A.Qodiriy). Darhaqiqat ,
eru
xotin oralarida o’tgan ikki kalima so’z shu oilada o’sgan Ra’noning istiqbolini
ochiq
belgilar
edi (A.Qodiriy).
Mayli ,
Sovet sharqi erkin qizining
Javobin
eshitsin xalqlar va jahon (Zulfiya).
Modal
so’zlar substantivasiyalashganda otlar kabi kelishik, egalik
affikslarini
qabul qila oladi. Endi ular otlar kabi gapning bosh yoki ikkinchi
darajali
bo’lagi vazifasini bajarishi mumkin. Misol: U damlarda balki darslarda
g’arq
bo’luv, balki tog’ toshlari orasida yanchilib ketuv ehtimolidan uzoq emasdir
(H.Olimjon).
38

Modal so’zlar dialogik nutqda oldingi replikaga javob bo’lib, so’z-gap
tarzida
ko’rinadi:
– Ma’qul,
agar bu kun domlaga uchrashsam, javobini ertaga olaman,
deyaymi?
– Albatta .
(A.Qodiriy).
– Xudo
xohlasa, sizlarni qiynamay to’yni ham o’zimiz qilib beramiz.
– Albatta !
– dedi kirib gapni eshitib turgan Adolat. (Yo.Shukurov).
Modal
so’zlardan ba’zilari, xususan, lozimlik, zaruriyat kabi ma’nolarni
anglatuvchi
modal so’zlar sostavli kesimning tarkibiy qismi ham bo’lib kela oladi.
Misollar:
Azizlar, gohi-gohi yig’lamoq kerak , do’stlarning vaslidir ming dardga
da’vo
(T.Norov). Fursatni boy bermay, tezroq quvish kerak (Zulfiya). Chol birdan
g’oyib
bo’lgan qayiqni hovliqib qidirayotgan bo’lsa kerak (A.Muxtor).
Modal
so’zlar ba’zan sintaktik butunlikning hosil qilinishida muhim vosita
hisoblanadi.
Bunday vaqtda ular, odatda, bog’lovchi vazifasini bajaradi: qanday
kishi,
o’y-fikri nimada, xulqi qanaqa, balki yuragida dardi bor, balki bir
yengiltakdir
(A.Muxtor). Bugun bo’lsa mana, obkomning sekretarini ochiqdan-
ochiq
byurokrat deb atadilar, balki to’g’ridir, balki noto’g’ridir (A.Muxtor). Bu
o’rinda
balki so’zi ehtimol so’zi bilan sinonimik munosabatda bo’ladi.
Modal so’zlarning stilistik xususiyatlari
1.
Umuman, modal so’zlar gapning kesimi yoki umuman gap mazmuniga
qo’shimcha
ma’no kirituvchi vosita sifatida, so’zlovchining voqyelikka
munosabatini,
uning baholashini ifodalovchi, o’rni bilai emosional munosabatini
bildiruvchi
tasviriy vosita sifatida namoyon buladn. Bu modal so’zlarning birinchi
va
eng umumiy stilistik belgisi deb qaralishi kerak.
39

2. Modal so’zlarda sinonimik munosabat anchagina taraqqiy etgan. Birgina
modallikni
ifodalash uchun turli formadagi bir-biriga yaqin ma’no anglatuvchi
modal
so’zlardan foydalanish mumkin.
Masalan,
ayrim farqli ottenkalardan qat’iy nazar, maxsus leksik va
grammatik
qurshov vositasida imkoniyat yaratilganda, fikrning tasdig’ini,
ishonchni
bildiruvchi modal so’zlardan albatta, shubhasiz, shaksiz, so’zsiz
kabilarni
o’zaro, haqiqatan, darhaqiqat kabilarni o’zaro hamda mayli va xo’p kabi
modal
so’zlarni o’zaro sinonimlar sifatida biri o’rnida ikkinchisini ishlatish
mumkin.
Xuddi
shunday holatni modal so’zlarning boshqa semantik gruppalarida ham
ko’ramiz.
Masalan, noaniqlik, taxmin, gumon bildiruvchi ehtimol, balki, mabodo
so’zlari,
chamasi va aftidan so’zlari o’zaro lozimlik, zaruriyat, yuklash ma’nosini
bildiruvchi
kerak , lozim , zarur kabi modal so’zlar o’zaro sinonimik munosabatga
kirishishi
mumkin.
3.
Modal so’zlar funksional differensiallikka ham ega. Masalan, ayrim
modal
so’zlar hamma nutq ko’rinishlarida ham befarq ishlatilaversa ( albatta,
ehtimol,
balki, mayli, birinchidan ), ikkinchi bir xillari ko’proq og’zaki so’zlashuv
nutqiga
xosligi ( sheqilli, rostdan ham, har qalay, hoynahoy, chindan, aytganday,
aytmoqchi
kabilar) bilan xarakterlanadi, ravshanki, lozim, binobarin, dastavval,
filhaqiqat,
bil’aks tipidagi modal so’zlar ilmiy stilda, beshak, g’olibo, darkor,
shoyad
kabi modal so’zlar ko’proq poetik nutqda ishlatiladi.
Umuman,
modal so’zlar ko’proq og’eaki nutqda, xususan dialogda ko’p
ishlatiladi.
Badiiy adabiyot tilida ham ko’pincha obrazlar nutqini
individuallashtirishda
og’zaki so’zlashuv nutqi elementlari sifatida ishlatiladi.
Modal so’zlarning gap tarkibidagi o’rni
40

Modal so’zlar gapning boshida ham, o’rtasida ham, oxirida ham ishlatiladi.
Ammo
ularning ba’zilari gapning boshida ( afsus, xayriyat, ajabo, koshki,
darhaqiqat,
balki, mayli, demak, xullas, chunonchi, shoyad, menimcha,
darvoqye,
to’g’ri, chamamda, aftidan kabi), ba’zilari esa gapning oxirida
ko’proq
ishlatiladi ( sheqilli, mumkin, kerak, lozim, chori kabi). Uchinchi bir
xillarining
o’rni esa erkinroq.
Lekin
aytilganlardan ayrim modal so’zlar faqat gapning boshida, ayrimlari
esa
faqat gapning oxirida ishlatilar ekan, degan xulosa kelib chiqmasligi kerak,
chunki
biz, gap boshida ko’proq ishlatiladi, degan modal so’zlar gapning o’rtasida
yoki
oxirida ishlatilishi va aksincha, gap oxirida ishlatilishini ta’kidlaganimiz
modal
so’zlar gapning boshida va o’rtasida ishlatilishi mumkin. Tekshirish shuni
ko’rsatadiki,
modal so’zlar, umuman, ko’proq gapning boshida, ozroq gap oxirida
ishlatiladi.
Bu ularning gapning umumiy mazmuniga aloqadorligi bilan bog’liq
bo’lishi
ham mumqin. Har holda, gap o’rtasida modal so’zlarning ishlatilishi
ko’rsatilgan
ikki holatga nisbatan kamroq. Misollar keltiramiz: a) gap boshida.
Balki ,
obihayot olib kelish uchun jangga kirganimdan, sevinchimdandir! (M.Xalil,
B.Boyqobilov).
Ehtimol , saharni yashnatib, kurashga, jabhaga ketamiz
(H.Olimjon).
Albatta , Solih mahdum og’irroq kasbni udda qilolmas, imomatga
bo’lsa,
soqoli chiqmaganlikdan yarolmas edi (A.Qodiriy); b) gap o’rtasida.
Abdulla
dadasining nima uchun Mirza oldiga borishini aniq bilmasa ham, lekin
kattalarning
gapidan o’zicha xulosa chiqarib, hoynahoy , buning oqibati yaxshi
bo’lmasligiga
oz-moz tushunib yetgan edi (A.Fayziy) Qalandarov, haqiqatan ,
Nosirov
payqaganicha va Saida aytganicha, xiyla erka raislardan edi (A.Qahhor);
v)
gap oxirida. – Mast bo’lgandirsizlar-a? –Esimda yo’q. Bo’lgandik, sheqilli
(Saltikov-Shchedrin).
Odam ko’ngli tortgan ishni, albatta , qilishi kerak
(A.Muxtor).
41

Modal so’zlar gapda kirish so’z funksiyasida kelganda maxsus intonasiyaga
ega
bo’ladi va yozuvda boshqa bo’laklardan vergul bilan ajratiladi. Vergul, agar
modal
so’z gap boshida kelsa, undan qyeyin, gap o’rtasida kelsa, ikki tomonidan,
gap
oxirida kelsa, undan avval qo’yiladi. Zaruriyat, lozimlik bildiruvchi modal
so’zlar,
odatda, maxsus intonasiya va yozuvda vergul bilan ajratilmaydi.
Shunday
qilib, modal so’zlar so’zlovchining o’z nutqiga, gapda ifodalangan
mazmunga
va shu orqali obyektiv borliqqa munosabatini bildiradi. Ular anglatgan
ma’nolariga
ko’ra turli-tumandir. Haligacha o’zbek tilshunosligida modal
so’zlarning
sostavi, ularning ma’no turlari va funksiyalari haqida tilshunoslar
fikrlaridagi
har xilliklar bartaraf qilinganicha yo’q.
Modal
so’zlar ayrim xususiyatlari bilan undovlar, yuklamalarga o’xshab
ketadi.
Masalan, modal so’zlar undovlar kabi gapning boshqa bo’laklari bilan
bog’lanmaydi,
yuklamalar esa modal so’zlarga o’xshash ko’pincha gapning
umumiy
mazmuni yoki biror bo’lagi bilan ma’no jihatidan bog’lanadi (46,585-
587).

42

2 . 4. Modal so‘zlarning qo‘shimchalardan farqi .

Modal so‘zlar kelib chiqishi jihatidan ham, shakl jihatdan ham harakat
qo‘shimchalari
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lganligi sababli, bu chegaralanish
qay
darajada aniqligicha qolayotganini ko‘rsatish uchun bu gap qismlarini
chegaralash
masalasiga alohida e’tibor qaratish lozim . Ular modal so‘zlar va
qo‘shimchalar
o‘rtasidagi farq ularning ma’nosi, sintaktik vazifasi va boshqa gap
bo‘laklari
bilan bog‘lanishiga taalluqli ekanligini ta’kidlaydilar.
Ko‘pchilik
modal so‘zlar qo‘shimchalardan yasaladi, lekin modal so‘zlar
ma’no
va sintaktik vazifasiga ko‘ra qo‘shimchalardan farq qiladi. Qo‘shimchaning
ma’nosi
va sintaktik vazifasi shundan iboratki, u ish-harakat, xususiyat, belgining
ob’ektiv
tavsifini beradi yoki ish-harakat qanday sharoitda amalga
oshirilayotganini
ko‘rsatadi va gapning bir a’zosiga ishora qiladi. Modal so‘z
odatda
butun gapni bir butun sifatida ifodalaydi va so‘zlovchining aytilayotgan
fikrga
subyektiv munosabatini ifodalaydi. Shunday qilib , ehtimol , mayim kabi
so'zlar ; ehtimol mumkin ; ehtimol modal
so'zlarga murojaat qiling .
V.N.Jigadlo
modal so‘zning gapda tutgan o‘rni nuqtai nazaridan, u gapning
kirish
a’zosi vazifasida, predikatdagi holat vazifasini bajaruvchi qo‘shimchaga
qarama-qarshi
qo‘yilishi mumkinligini tushuntiradi. Modal so‘z gapning kirish
a’zosi
vazifasini bajarib, butun gapni va faqat ba’zan uning alohida a’zosini
bildiradi. Bundan
farqli o'laroq, qo'shimcha odatda gapning bir a'zosini
anglatadi. Biroq,
ehtimol , ehtimol , ehtimol , ehtimol , taklif ma'nosiga ega modal
so'zlar
, ehtimol, ko'pincha gap a'zolaridan faqat bittasini anglatadi.
Biz
tasvirlagan modal so‘zlarning asosiy guruhini qo‘shimchalardan ajratib
turuvchi
xususiyatlar ana shulardir. Biroq, til doimo harakatda bo'lgani va uning
o'zgarishi
juda sekin va asta-sekin sodir bo'lganligi sababli, yangi nutq bo'lagining
yaratilishi
juda uzoq vaqtdan tashqari amalga oshirilmaydi. Modal so‘zlar nutqning
hozir
shakllanish va rivojlanish bosqichida bo‘lgan qismidir. U qo'shimchalardan
hosil
bo'lgan yangi so'zlar bilan to'ldirilishda davom etmoqda, ularning semantikasi
43

bayonotga sub'ektiv munosabatning mavhum ma'nosini rivojlantirishga yordam
beradi.
Modal
so‘zlarning haqiqiy tarkibi masalasi nazariy qiyinchiliklardan xoli
emas. L.V.Shcherba
tomonidan taklif qilingan barcha uchta xususiyat asosida
ingliz
tilidagi nutqning juda oz qismlari ajralib turadi; lekin bir qator hollarda
morfologik
belgi yaroqsiz bo‘lsa, qoida tariqasida, bu gap bo‘lagini tavsiflashda
sintaktik
xususiyat ishtirok etadi. Modal so‘zlarga kelsak, ularning nafaqat modal-
baho
ma’nosi, balki gap a’zosi bo‘lmaslik, balki undan tashqarida turish
xususiyatini
asos qilib olsak, ularni tanlashning mustahkam mezoni mavjud
bo‘ladi. Bu,
ehtimol , ehtimol , ehtimol , ehtimol , kabi modal so'zlarga
tegishli.gapning
hech qachon a'zosi bo'lmagan, ya'ni. gap boshida bo‘lsa ham
kirish
a’zolaridir.

44

Xulosa
Zamonaviy ingliz tilida modallikni ifodalovchi grammatik va leksik vositalar
mavjud. Grammatik
vositalar
must , should , ought , will / would , can / could , may / might , need kabi
modal
fe’llardir . Shu
bilan birga, bu fe'llar naf, majburiyat, zarurat va hokazolarning asl
ma'nosini
zaiflashtiradi. va faqat so'zlovchining umumiy faraz mazmuniga
munosabatini
bildiradi.Modal fe'llar aniqlik bilan chegaradosh bo'lgan taxmindan
so'zlovchining
ishonchi komil bo'lmagan farazgacha bo'lgan turli xil modallik
soyalarini
bildiradi.
Leksik
vositalar - ehtimol , ehtimol , ehtimol , ehtimol kabi modal
so'zlar. Ko‘pgina
tilshunos olimlar modal so‘zlarni nutqning mustaqil qismi
sifatida
aytadilar. Ularning sintaktik vazifasi gapning kirish a'zosi
vazifasidir. Modal
so'zlar masalasini rus tiliga nisbatan birinchi marta rus
tilshunoslari
ko'tardilar. Chet el tilshunosligida bu tur qayd etilgan, ammo alohida
kategoriya
sifatida ajratilmagan. Sintaktik pozitsiyasi ularning morfologik tabiati
haqida
ma'lumot bermaydigan bu birliklarni qanday ko'rib chiqish kerak degan
savol
tug'iladi. Bu yerda ikkita yechim topilganga o‘xshaydi: yo ular maxsus
modal
so‘zlardir, yoki bular modal so‘zlar bilan birga ishlay oladigan
qo‘shimchalardir. Ayrim
chet el va rus tilshunoslari bu so‘zlarni qo‘shimcha
bo‘lishdan
to‘xtamay, modal so‘zlar maydoniga tortilgan qo‘shimchalar, deb
hisoblashadi. Boshqa
tilshunoslar bunga qat'iy
ishonadilar maybe
, maybe , ehtimol , ehtimol, ehtimol kabi so'zlarni
modal
deb tasniflash kerak.
45

Adabiyot
a) Barxudarov L.S., Shteling D.A. Ingliz tili grammatikasi. M.1973
b) Gordon
E.M. Zamonaviy ingliz tili grammatikasi. (Hozirgi
ingliz tili
grammatikasi ) M. 1986 yil
c) Jigadlo V.N.,
Ivanova I.P., Iofik L.L.
Zamonaviy
ingliz. M.1956
a) Kachalova
K.N., Izrailevich E.E. Amaliy grammatika
ingliz
tilida. M.1998
1. Krilova
I.P., Gordon E.M. Zamonaviy ingliz tili
grammatikasi. (Hozirgi
ingliz tili grammatikasi/
Amaliy kurs ) M. 1999
yil
2. Rus
tilidagi xorijiy so'zlarning lug'ati M .1996
3. V.V. Vinogradov
"Rus grammatikasini o'rganish"
4. Golubeva
T.M. Modal fe'llar (ingliz tili ikkinchi til sifatida)
5. Bloch
M. Ya. Ingliz tilining nazariy grammatikasi:
Darslik. Falsafa
talabalari uchun. fak. un-tov va
fakt. Ingliz lang. pedagogika
universitetlari. - M .: Yuqori . maktab,
1983
yil.
6. Raevskaya N. _ N . Zamonaviy
ingliz
grammatikasi : darslik . M
.: Yuqori . maktab, 1976 yil.
7. I.P.Ivanova
, V.V.Burlakova , G.G.Pocheptsov Zamonaviy ingliz
tilining nazariy
grammatikasi : Darslik. / -
M
.: Oliy . maktab, 1981 yil.
8. B.A.Ilyish Zamonaviy
ingliz tilining tuzilishi: Leningrad
pedagogika institutlari talabalari
uchun nazariy grammatika kursi
bo'yicha
darslik "Prosveshchenie", 1971 yil.
46

Modal so‘zlarning stilistik xususiyatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish